મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.1

ઉચ્યતે - નૈષ શાખાન્તરવિહિતાનામ્ ઐકકર્મ્યે સતિ વિરોધિના{*2।412*} સંયોગઃ. ન હિ ક્રમો વાક્યેન વિરુધ્યતે, દુર્બલો હિ ક્રમઃ, બલવદ્ વાક્યમ્, વાક્યેન ચ શાખાન્તરીયાણામ્ ઉપસંહારઃ. તસ્માત્ સર્વશાખાપ્રત્યયં સર્વબ્રાહ્મણપ્રત્યયં ચૈકં કર્મ ચોદ્યત ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ.
નોતેસ્:
*{2।411: એ1,6; એ2,4,5: વિરોધિનાં}*
*{2।412: એ1,6; એ2,4,5: વિરોધિનાં}*
============================================================================
અધ્યાય 3:
[208]{*3।1*}
નોતેસ્:
*{3।1: એ2: 4,1; એ4: 3,525; એ6: 1,143. એ5 એન્થ્äલ્ત્ જેત્zત્ નુર્ નોછ્ દિએ શ્ભ્-zઇતતે દેર્ બૃહતી ઉન્દ્ બ્લેઇબ્ત્ દહેર્ ઉન્બેર્üચ્ક્સિછ્તિગ્ત્}*
અથાતઃ શેષલક્ષણમ્

નાનાકર્મલક્ષણં વૃત્તમ્, અનન્તરં શેષલક્ષણં વર્તયિષ્યામઃ. કઃ શેષઃ? કેન હેતુના શેષઃ? કથં ચ વિનિયુજ્યતે? ઇતિ, શ્રુત્યાદીનિ ચ વિનિયોગે કારણાનીતિ વક્ષ્યતે, તેષાં ચ બલવદબલવત્તા, એતત્ તાત્પર્યેણાન્યદ્ અપ્ય્ ઉપોદ્ધાતાદિના.
શેષઃ પરાર્થત્વાત્

ઇહ સૂત્રે શેષસ્ય લક્ષણમ્, યેન ચ હેતુના શેષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ ઉભયમ્ આખ્યાયતે. યઃ પરસ્યોપકારે વર્તતે, સ શેષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ યથા, યે પરાર્થાઃ, તે વક્તારો ભવન્તિ શેષભૂતા વયમ્ ઇહેતિ. નનુ યો ઽપિ પ્રધાનભૂતઃ, સો ઽપિ કદાચિત્ પરાર્થે વર્તતે, યથોપાધ્યાયઃ પ્રધાનભૂતઃ શિષ્યાણાં વિદ્યાવિનયાધાને વર્તતે. સત્યં વર્તતે. યસ્ ત્વ્ અત્યન્તં પરાર્થઃ, તં વયં શેષ ઇતિ બ્રૂમઃ. યથા, ગર્ભદાસઃ કર્માર્થ એવ સ્વામિનો ઽનડ્વાંશ્ ચ ક્રીયતે, વક્ષ્યતીત્ય્ એવ. નનુ ગર્ભદાસસ્યાપિ સવામી સંવિદધાનો ગુણભાવમાયાત્. નેતિ બ્રૂમઃ, આત્મન એવાસૌ સંવિદધાનો ગુણભાવં ગચ્છતિ, નાન્તરીયકત્વાદ્ ગર્ભ[209]{*3।2*}દાસસ્યોપકરોતિ, અનડુહો વા. યસ્ ત્વ્ અત્યન્તં પરાર્થઃ, તં વયં શેષ ઇતિ બ્રૂમઃ.
અથ તત્ર કિં વૃત્તમ્? યૈસ્ તુ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે ગુણસ્ તત્ર પ્રતીયેત{*3।3*} ઇતિ{*3।4*}. તત્રાપૂર્વાર્થતા વ્યાવર્તિતા, દૃષ્ટપ્રયોજનાનામાખ્યાતાનામ્. ઇહ તુ સર્વેષામ્ એવ શેષાણાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે.
નોતેસ્:
*{3।2: એ2: 4,15; એ4: 3,532; એ6: 1,143}*
*{3।3: એ2: પ્રતીયતે}*
*{3।4: મ્સ્ 2.1.8}*
દ્રવ્યગુણસંસ્કારેષુ વાદરિઃ{*3।5*}

વાદરિર્{*3।6*} આચાર્યો ઽત્ર દ્રવ્યગુણસંસ્કારેષ્વ્ એવ શેષશબ્દ ઇતિ મને{*3।7*}, ન યાગફલપુરુષેષુ. દ્રવ્યં ક્રિયાર્થમ્, યદિ પ્રયોજનવતી ક્રિયા, વ્યક્તં સા દ્રવ્યેણ નિર્વર્તયિતવ્યા{*3।8*}, તસ્યા નિર્વૃત્તિર્ દ્રવ્યાદૃતે ન ભવતીતિ તન્નિર્વૃત્તયે દ્રવ્યમ્ એષિતવ્યં ભવતિ. તસ્માત્ ક્રિયાર્થં દ્રવ્યમ્. ગુણઃ શક્નોતિ વિશિષ્ટં દ્રવ્યં ચોદિતં લક્ષયિતુમ્, લક્ષિતેન ચ તેન પ્રયોજનમ્, વિશિષ્ટસ્ય ક્રિયાસાધનત્વાત્. તસ્માત્ સો ઽપિ દ્રવ્યદ્વારેણ ક્રિયાયા ઉપકરોતીતિ{*3।9*} ક્રિયાર્થ એવ. સંસ્કારો નામ સ ભવતિ, યસ્મિન્ જાતે પદાર્થો ભવતિ યોગ્યઃ કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય, તેનાપિ ક્રિયાયાં કર્તવ્યાયાં પ્રયોજનમ્ ઇતિ સો ઽપિ પરાર્થઃ. તસ્માદ્ દ્રવ્યગુણસંસ્કારાઃ પરાર્થત્વાચ્ છેષભૂતાઃ.
ન તુ યાગફલપુરુષાઃ. યાગસ્ તાવત્ કર્તવ્યઃ પુરુષસ્ય. ન હિ, તસ્મિન્ નિર્વર્તિતે કિંચિદ્ અપરમ્ અસ્તિ કર્તવ્યમ્. સ હિ પુરુષાર્થઃ, યદ્ અન્યદ્ દ્રવ્યાદિ, તત્ તદર્થં તસ્ય શેષભૂતમ્. સ તુ ન કિંચિદ્ અભિનિર્વર્તયિતું ક્રિયતે. ફલમ્ અપિ ન તેન ક્રિયતે, તસ્મિંસ્ તુ કૃતે સ્વયમ્ એવ તદ્ ભવતિ. તસ્મિન્ કૃતે ફલમ્ અસ્ય ભવતીત્ય્ એતાવદ્ ગમ્યતે. નાસ્તિ શબ્દો યાગેન ક્રિયતે [210]{*3।10*} ફલમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ યાગો ન શેષભૂતઃ કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય. ફલમ્ અપિ ન પુરુષં પ્રત્યુપદિશ્યતે. યઃ સ્વર્ગં કામયતે, સ યાગં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ એતાવચ્ છબ્દેનોદિશ્યતે, નાત્મનઃ પરસ્ય વેતિ. સ્વર્ગં પ્રતીચ્છામાત્રેણ સ્વર્ગકામ ઇતિ ભવતિ. તસ્માત્ પુરુષં પ્રતિ ગુણભાવેન ન શ્રૂયતે સ્વર્ગઃ. તસ્માત્ સો ઽપિ ન શેષભૂતઃ. ન ચેત્ ફલયાગૌ ગુણભાવેન ચોદ્યેતે, કસ્ય પુરુષઃ પ્રધાનભૂતો ભવતિ. પ્રત્યક્ષશ્ ચાસ્ય દ્રવ્યત્વાત્ કર્મ પ્રતિ ગુણભાવઃ. તસ્માદ્ દ્રવ્યગુણસંસ્કારેષ્વ્ એવ શેષભાવં વાદરિર્{*3।11*} મેન ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।5: એ2,4,6: બાદરિઃ}*
*{3।6: એ2,4,6: બાદરિર્}*
*{3।7: એ2,4,6: મેને}*
*{3।8: એ2: નિર્વર્તિતવ્યા}*
*{3।9: એ2: ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।10: એ2: 4,17; એ4: 3,539; એ6: 1,144}*
*{3।11: એ2,4,6: બાદરિર્}*
કર્માણ્ય્ અપિ જૈમિનિઃ, ફલાર્થત્વાત્

જૈમિનિસ્ તુ ખલ્વ્ આચાર્યઃ કર્માણ્ય્ અપિ શેષભૂતાનિ મન્યતે સ્મ, ન વાદરિર્{*3।12*} ઇવાવધારણામ્ અનુમેને. સ હિ દદર્શ, ન યાગઃ કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે, ફલકામસ્ય તુ તત્સાધનોપાયત્વેનેતિ. એવં શ્રુતો ઽર્થઃ પરિગૃહીતો ભવિષ્યતિ. અર્થવાંશ્ ચોપદેશઃ. એનમ્ એવાર્થં ષષ્ઠે ઽધ્યાયે સૂત્રૈર્ એવ સાધયિષ્યતિ. ઇહ તુ તત્સિદ્ધેનૈવ ફલાર્થત્વેન શેષભાવં યાગસ્યાપાદયતિ સ્મ. તસ્માદ્ અનવધારણા દ્રવ્યગુણસંકારાઃ શેષભૂતાઃ, યાગો ઽપિ શેષભૂતઃ ફલં પ્રતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।12: એ2,4,6: બાદરિર્}*
ફલં ચ પુરુષાર્થત્વાત્

ફલમ્ અપિ પુરુષં પ્રત્યુપદિશ્યતે. યઃ સ્વર્ગો મે ભવેદ્ ઇત્ય્ એવં કામયતે, તસ્ય યાગઃ. ન યઃ સ્વર્ગઃ, સ આત્માનં લભેતેતિ. કુતઃ. આત્મનેપદપ્રયોગાત્, કર્ત્રભિપ્રાય એતદ્ ભવતિ. ક્રિયાફલમ્ અનુભવેત્ કથં પુરુષ ઇતિ યાગઃ પ્રયુજ્યતે. તસ્માત્ ફલં પુરુષાર્થં યાગાચ્ છ્રૂયતે, નાત્મ-નિર્વૃત્ત્યર્થમ્. તસ્માચ્ છેષભૂતમ્ ઇતિ.
[211]{*3।13*}
નોતેસ્:
*{3।13: એ2: 4,19; એ4: 3,542; એ6: 1,144}*
પુરુષશ્ ચ કર્માર્થત્વાત્

પુરુષો ઽપ્ય્ ઔદુમ્બરીસંમાનાદિષુ ગુણભૂતઃ શ્રૂયતે. તસ્માદ્ અનવધારણૈષા, દ્રવ્યગુણસંસ્-કારેષુ શેષત્વં વાદરિર્{*3।14*} મેન ઇતિ.
અથેદાનીમ્ અત્ર ભગવાન્ વૃત્તિકારઃ પરિનિશ્ચિકાય - દ્રવ્યગુણસંસ્કારેષ્વ્ એવ નિયતો યજિં પ્રતિ શેષભાવઃ, આપેક્ષિક ઇતરેષામ્. યાગસ્ય દ્રવ્યં પ્રતિ પ્રધાનભાવઃ, ફલમ્ પ્રતિ ગુણભાવઃ, ફલસ્ય યાગં પ્રતિ પ્રાધાન્યમ્, પુરુષં પ્રતિ ગુણતા, પુરુષસ્ય ફલં પ્રતિ પ્રધાનતા, ઔદુમ્બરીસંમાનાદિ પ્રતિ ગુણત્વમ્. તસ્માત્ સંમતાવધારણા, દ્રવ્યગુણસંસ્કારા યાગં પ્રતિ નિયોગતો ગુણભૂતૈવેતિ.
નોતેસ્:
*{3।14: એ2,4,6: બાદરિર્}*
તેષામ્ અર્થેન સંબન્ધઃ

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ. તત્ર શ્રૂયન્તે ધર્માઃ, નિર્-વપણમ્, પ્રોક્ષણમ્, અવહનનમ્ ઇત્યેવમાદય ઔષધધર્માઃ. તથા, ઉત્પવનવિલાપનયહણા-સાદનાદય{*3।15*} આજ્યધર્માઃ. તથા, શાખાહરણમ્, ગવાં પ્રસ્થાપનમ્, ગવાં પ્રસ્તાવનમ્{*3।16*} ઇત્યેવમાદયો ઽપિ સાન્તાય્યસ્ય{*3।17*}. તેષુ સંદેહઃ - કિં સર્વે, ઔષધે આજ્યે સાન્નાય્યે ચ કર્તવ્યાઃ, ઉત યે યત્ર ક્રિયમાણા અર્થવન્તઃ, તે તત્ર કર્તવ્યા ઇતિ.
નનુ સંયુક્તા એવ{*3।18*} શ્રૂયન્તે, યથા, વ્રીહીન્ અવહન્તિ, તણ્ડુલાન્ પિનષ્ટીતિ. બાઢં સંયુક્તાઃ, અવઘાતાદયસ્ તુ પદાર્થા વિધીયન્તે શ્રુત્યા, વાક્યેનૈષાં વ્રીહ્યાદિસંયોગઃ. અતો ઽસ્તિ સંશયઃ. [212]{*3।19*} કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તેષામ્ અર્થેન સંબન્ધઃ. અર્થેન પ્રયોજનેન, યે યત્ર ક્રિયમાણાઃ પ્રયોજનવન્તઃ, તે તત્ર કર્તવ્યાઃ. પ્રથનાદય આજ્યસાન્તાય્યયોર્{*3।20*} અનુપકારકા ઇતિ ન તત્ર કરણીયાઃ. એવમ્ ઉત્પવનાદય ઔષધસાન્નાય્યયોઃ, શાખાહરણાદય આજ્યૌષધયોઃ. નનુ શ્રૂયન્તે સર્વે સર્વત્ર. એતદ્ એવ ન જાનીમઃ, શ્રૂયન્તે ન શ્રૂયન્ત ઇતિ, તદ્ વિચારાયિતવ્યમ્. યદ્ય્ અપિ શ્રૂયરન્{*3।21*}, તથાપ્ય્ અનુપકારકત્વાન્ નૈવ કર્તવ્યા ભવેયુઃ.
નોતેસ્:
*{3।15: એ2,4,6: ગ્રહણાસાદનાદય}*
*{3।16: એ2,4: પ્રસ્નાવનમ્}*
*{3।17: એ2: સાંનાય્યસ્ય, એ4: સાનાય્યસ્ય, એ6: સાન્નાય્યસ્ય}*
*{3।18: એ2,4: એવૈતે, એ6: એવમ્}*
*{3।19: એ2: 4,24; એ4: 3,545; એ6: 1,145}*
*{3।20: એ2,4: આજ્યસાંનાય્યયોર્, એ6: આજ્યસાન્નાય્યયોર્}*
*{3।21: એ2,4,6: શ્રૂયેરંસ્}*
વિહિતસ્ તુ સર્વધર્મઃ સ્યાત્ સંયોગતો ઽવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ

ઉચ્યતે - યો ઽર્થાત્ પ્રાપ્તઃ સ્યાત્, સ યત્ર પ્રયોજનં તત્રૈવ ક્રિયેત. શબ્દેન તુ સર્વે ઽમી પદાર્થા વિહિતાઃ, તેન ન, યત્ર કેવલં પ્રયોજનં પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે, તત્રૈવ કર્તવ્યાહ્. ક્વ તર્હિ? યત્ર યત્ર વિહિતાઃ, તે ચામી સર્વત્ર વિહિતાઃ ગમ્યન્તે. કુતઃ? સંયોગતો ઽવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ. સર્વેષાં તાવદ્ આજ્યૌષધસાન્નાય્યાનામ્ અપૂર્વેણ સાધ્યસાધનસંયોગો ઽવિશિષ્ટઃ, યત્ર ક્રિયમાણા અપૂર્વસ્ય કૃતા ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે. તથા પ્રકરણમ્ અવિશિષ્ટમ્, યસ્મિન્ વિહિતાઃ સર્વેષાં વિહિતા ભવન્તીતિ ગમ્યતે. અતઃ સર્વે સર્વત્ર કર્તવ્યાઃ, યત્ ત્વ્ અમી ન સર્વત્રોપકુર્વન્તીતિ, વિધાનસામર્થ્યાત્ સર્વત્રોપકારકા ઇતિ ગમ્યતે. સ ચાયમ્ અદૃષ્ટ ઉપકારો ભવિષ્યતિ.
અર્થલોપાદ્ અકર્મ સ્યાત્

નૈતત્, સર્વે સર્વત્ર કરણીયા ઇતિ, યે યત્ર નોપકુર્વન્તિ, ન તે તત્ર ક્રિયામ્ અર્હન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. નનુ વિધાનસામર્થ્યાત્ સર્વે સર્વત્રોપ્કરિષ્યન્તિ. નેતિ બ્રૂમઃ.
[213]{*3।22*}
નોતેસ્:
*{3।22: એ2: 4,27; એ4: 3,550; એ6: 1,146}*
ફલં તુ સહ ચેષ્ટયા શબ્દાર્થો ઽભાવાદ્ વિપ્રયોગે સ્યાત્

નાસ્તિ વિધાનમ્, યેન સર્વે સર્વત્રોપકુર્વન્તિ. ન ચ પ્રત્યક્ષાદિભિર્ ઉપકારમ્ અવગચ્છામઃ. અર્થાપત્તિર્ અપિ નિયોગતસ્ તત્રૈવ ભવેત્, યત્રૈવ શબેન ચોદના ભવતિ, નાન્યથા. યદિ ચ પ્રથનાદીનામ્ આજ્યસાન્નાય્યયોર્ અનુપકુર્વતામ્ અપિ તત્પ્રકરણે સમામ્નાયો ઽનુપપન્નો ભવેત્, તતો ઽર્થાદ્ અદૃષ્ટ ઉપકારઃ કલ્પ્યેત, તે ત્વ્ અવશ્યં સમામ્નાનીયા ઔષધાર્થમ્. ફલં હિ સહ ચેષ્ટયાવહનનાદિકયાવગમ્યતે તુષવિમોચનાદિ, પ્રયોજનં ચ તેન, ન તસ્માદ્ ઋતે પુરોડાશઃ સિધ્યતિ, સતિ ચાસ્મિન્ન્ અર્થવાન્ પ્રકરણે સમામ્નાયઃ. અર્થવતિ ચ તસ્મિન્ નાદૃષ્ટકલ્પનાયાં પ્રમાણમ્ અસ્તીત્ય્ અતો ન શક્યં કલ્પયિતુમ્. યદિ ચ તત્ર તણ્ડુલાદિનિષ્પાદનં દૃષ્ટં નાભવિષ્યત્, તતો વિપ્રયોગે તણ્ડુલાદીનામ્ અભાવાદ્ ઉપકારસ્ય શબ્દાર્થમાત્રં દૃષ્ટોપકારાનપેક્ષં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આજ્યસાન્નાય્યયોર્ અપિ ક્રિયમાણાનામ્ અદૃષ્ટમ્ અભવિષ્યત્. તસ્માન્ ન પ્રથનાદયઃ સર્વત્ર. એવમ્ ઉત્પવનાદયઃ શાખાહરણાદયશ્ ચ. તસ્માન્ ન, સર્વે સર્વ્ત્ર કર્તવ્યાઃ, પ્રથનાદયો નાજ્યસાન્નાયય્યોઃ, ઔષધે એવ તે, ઉત્પવનાદય આજ્યસ્ય, નૌષધસાન્નાય્યયોઃ, શાખાહરણાદયશ્ ચ સાન્નાય્યસ્ય, નાજ્યૌષધયોર્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
દ્રવ્યં ચોત્પત્તિસંયોગાત્ તદર્થમ્{*3।23*} એવ ચોદ્યેત

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર સમામનન્તિ - સ્ફ્યશ્ ચ કપાલાનિ ચ [214]{*3।24*} અગ્નિહોત્રહવણી ચ શૂર્પં ચ કૃષ્ણાજિનં ચ શમ્યા ચોલૂખલં ચ મુસલં ચ દૃષ્ટચ્ ચોપલા ચૈતાનિ વૈ દશ યજ્ઞાયુધાનીતિ{*3।25*}. તત્ર સંદિહ્યતે - કિં યો ય ઇહ શક્યત એભિઃ કર્તુમ્, તસ્મૈ તસ્મૈ પદાર્થાયૈતાનિ સમામ્નાતાનિ, ઉત યદ્ યેન સંયુક્તમ્, તસ્મા એવેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? યદ્ યેન શક્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? એવં વિધયો ભવિષ્યન્તિ તથાર્થન્વતઃ{*3।26*}, ઇતરથા તે ઽનુવાદા નિષ્પ્રયોજનાઃ, પ્રકરણાવિશેષશ્ ચ સર્વપદાર્થાન્ પ્રતિ, યજ્ઞાયુધાનીતિ ચ યજ્ઞસંયોગો ઽવિશિષ્ટઃ. તસ્માત્ સર્વે સર્વત્રેત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - દ્રવ્યં ચોત્પત્તિસંયોગાત્ તદર્થમ્ એવ ચોદ્યેત, યો યેન પદાર્થેન સહોત્પત્તિવાક્યેન સંયુક્તઃ સ પદાર્થઃ તેનૈવ કર્તવ્યઃ, યથા સ્ફ્યેનોદ્ધન્તીત્ય્ ઉદ્ધનાર્થતા સ્ફ્યસ્ય વાક્યેન, તદ્ ઉદ્ધણનં ન સ્ફ્યાદ્ અન્યેન કર્તવ્યમ્. યદા ચૈવમ્, તદા પ્રાપ્ત એવ સ્ફ્યઃ, તસ્યાયમ્ અનુવાદો ભવિતુમ્ અર્હતિ, એતાનિ વૈ દશયજ્ઞાયુધાનીતિ. એવમ્ એકૈસ્યાનુવાદઃ, તેન તેન વચનેન પ્રાપ્તસ્ય. યથા - કપાલેષુ શ્રપયતિ, અગ્નિહોત્રહવણ્યા હવીંષિ નિર્વપતિ, શૂર્પેણ વિવિનક્તિ, કૃષ્ણાજિનમ્ અધસ્તાદ્ ઉલૂખલસ્યાવસ્તૃણાતિ, શમ્યાયાં{*3।27*} દૃષદ્ય્{*3।28*} ઉપદધાતિ, ઉલૂખલ-મુસલાભ્યામ્ અવહન્તિ, દૃષદ્ ઉપલાભ્યાં પિનષ્ટીતિ. પ્રકરણાત્ સર્વાણિ સર્વત્ર પ્રાપ્નુયુઃ, વચનાત્ તુ યથાવચનમ્, યજ્ઞાયુધશબ્દો ઽપિ સામાન્યેન પ્રયોજનં વિદધત્ તદ્ વાધ્યેતૈવ{*3।29*}, પરોક્ષં હિ સામાન્યવચનેન વિશેષવિધાનં ભવતિ, પ્રત્યક્ષં તુ વિશેષવચનેન વિશેષવિધાનમ્. તસ્માદ્ યદ્ યેનોત્પત્ત્યા સંયુક્તમ્, તત્ તત્રૈવ વિનિયુજ્યત ઇતિ સિદ્ધમ્.
[215]{*3।30*}
નોતેસ્:
*{3।23: એ2: અર્થમ્}*
*{3।24: એ2: 4,30; એ4: 3,553; એ6: 1,147}*
*{3।25: તૈત્. સ્. 1.6.8.3}*
*{3।26: એ2: યથાર્થન્વતઃ}*
*{3।27: એ1,6; એ1 (વ્.લ્.), એ2,4: શમ્યાયાં}*
*{3।28: એ1,6; એ2,4: દૃષદમ્, એ4 (વ્.લ્.): દૃષદ્}*
*{3।29: એ2,4,6: બાધ્યેતૈવ}*
*{3।30: એ2: 4,33; એ4: 3,556; એ6: 1,147}*
અર્થૈકત્વે દ્રવ્યગુણયોર્ ઐકકર્મ્યાન્ નિયમઃ સ્યાત્

જ્યોતિષ્ટોમે ક્રયં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે - અરુણયા પિઙ્ગાક્ષ્યૈકહાયન્યા{*3।31*} સોમં ક્રીણાતીતિ{*3।32*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અરુણિમા કૃત્સ્નપ્રકરણે નિવિશેતે, ઉત ક્રય એવૈકહાયન્યામ્ ઇતિ. કથં પુનઃ અરુણયા ક્રીણાતીત્ય્ એવં વિસ્પષ્ટે ક્રયસંબન્ધે ગમ્યમાને સંશય ઇતિ. ઉચ્યતે - ઇહ હિ ગુણમ્ અરુણિમાનમ્ અમૂર્તં સન્તં ક્રિયાયાઃ કરણમ્ ઇતિ શબ્દ ઉપદિશતિ, યત્ કરણાભિધાયિન્યા તૃતીયાવિભક્ત્યા સંયુજ્ય નિર્દિશતિ - અરુણયેતિ, ન ચામૂર્તો ઽર્થઃ ક્રિયાયાઃ સાધનં ભવિતુમ્ અર્હતિ, અતો ઽસં-બન્ધં ક્રીણાતિનારુણગુણસ્યાવગચ્છામઃ. ન ચાશઙ્કનીયમ્ અર્થં પ્રમાણભૂતઃ શબ્દો ઽભિધાસ્યતીત્ય્ એવં પ્રકલ્પના કદાચિદ્ ઉપપદ્યેતાપિ. કેનચિત્ પ્રકારેણ સંબન્ધ ઇતિ વચનપ્રામાણ્યપ્રકારાન્વેષણે બુદ્ધિર્ ભવતિ, તદ્ યદિ પરમ્, વિચારયન્તઃ ક્રિયાસંબન્ધસામર્થ્યમ્ અવગમિષ્યામઃ, એકવાક્યતયા ક્રય એવારુણિમાનં નિવેશયિષ્યામઃ. અથ ત્વ્ અપ્રમાદ્યદ્ભિર્ અન્વિષ્યમાણો ન કથંચન સંબન્ધ ઉપપત્સ્યતે, તતો વાક્યભેદમ્ અભ્યુપગમ્ય પ્રકરણધર્મમ્ એનમ્ અધ્યવસાસ્યામઃ{*3।33*}. તસ્માદ્ અવશ્યં વિચારણીયમ્ એતદ્ ઇતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? કૃત્સ્ને પ્રકરણે નિવેશઃ. કસ્માત્? સંયોગતો ઽવિશેષાત્, પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ. નનુ પ્રકરણાદ્ વાક્યં બલીયો ભવતીત્ય્ એકવાક્યત્વાદ્ અરુણિમા ક્રયેણ સંભન્ત્સ્યત ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્ અવગમ્યતે, ન હિ વચનશતેનાપ્ય્ અનાર[213]{*3।34*}ભ્યો ઽર્થઃ શક્યો વિધાતુમ્, યો હિ બ્રૂયાત્ - ઉદકેન દગ્ધવ્યમ્ અગ્નિના ક્લેદયિતવ્યમ્ ઇતિ, કિં સ વચનપ્રયોજનસામઞ્જસ્યમ્ અશ્નુવીત? ન ચામૂર્તો ઽર્થઃ ક્રિયાયાઃ સાધનમ્ ઉપપદ્યતે. તસ્માદ્ અરુણયા ક્રીણાતીતિ સંબન્ધાભાવાદ્ એકવાક્યતા ન ભવતીતિ.
નનુ નૈવાયં ગુણવચનઃ, કિં તર્હિ દ્રવ્યવચનઃ. કુતઃ? સ્ત્રીલિઙ્ગસંબન્ધાત્. દ્રવ્યવિશેષા હ્ય્ એતે સ્ત્રી પુમાન્ નપુંસકમ્ ઇતિ, સ્ત્રીયાં યત્ પ્રાતિપદિકં વર્તતે, તસ્માત્ સ્ત્રીપ્રત્યયો ભવતીતિ, સ્ત્રીપ્રત્યયં ચારુણયેત્ય્ ઉપલભામહે. તસ્માદ્ દ્રવ્યવચનઃ, અરુણશબ્દ{*3।35*} ઇતિ. તદ્ એતદ્ અપેશ-લમ્, તદ્ એવ હિ દ્રવ્યમ્ અરુણિમ્ના પરિછિદ્યમાનમ્ અરુણશબ્દાભિધાનીયતાં{*3।36*} લભતે, તદ્ એવાન્યગુણકં નારુણશબ્દઃ{*3।37*} શક્નોત્ય્ અભિવદિતુમ્, અરુણિમાનમ્ એષ શબ્દો ન વ્યભિચરતિ, વ્ય્-અભિચરતિ પુનર્ દ્રવ્યમ્, અવ્યભિચારિ ચ કારણં કારણવતામ્ ઇષ્ટમ્. અતો ઽસ્ય ગુણઃ સ્વાર્થ ઇતિ ગમ્યતે, તદ્ અસ્ય પ્રત્યક્ષતો ગુણવચનતા ગમ્યતે, સ્ત્રીપ્રત્યયદર્શનાત્ તુ નૂનમ્ અરુણાપ્રાતિપદિકં દ્રવ્યવચનમ્ ઇત્ય્ અનુમાનમ્. પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનાદ્ બલીયઃ, તસ્માદ્ ગુણવચનઃ. કથં તર્હિ સ્ત્રીપ્રત્યયસંબન્ધઃ? ભવતિ હિ ગુણવચનસ્યાપિ સ્ત્રીલિઙ્ગતા, યથા ચારુણા{*3।38*} બુદ્ધિઃ, એવમ્ અરુણેતિ. ગુણવચનશ્ ચેત્ ક્રીણાતિના ન સંબધ્યતે. તસ્માદ્ વાક્યભેદં કૃત્વા પ્રકરણે સર્વસ્મિન્ન્ એવ સંનિવેશ ઇતિ.
અથ યદિ ક્રીણાતિના ન સંબધ્યતે, તસ્મિન્ એવ વાક્યે એકહાયનીશબ્દેન સંભન્ત્સ્યતે, ન ભવિષ્યતિ વાક્યભેદ ઇતિ. તન્ ન, કેવલં હિ ગુણમ્ અરુણશાબ્દો{*3।39*} ઽભિદધાતિ, ન દ્રવ્યગુણૌ. કેવલં ચ દ્રવ્યમ્ એકહાયનીશબ્દઃ, ન ગુણસહિતમ્ ઇતિ તયોઃ સંબન્ધસ્ય વાચિકાં ષષ્ઠીમ્ અન્તરેણ કથં સંબન્ધો ગમ્યતે? આહ - અન્તરેણાપિ ષષ્ઠીમ્, એકવિભક્તિનિર્દેશાત્ સામાનાધિકરણ્યમ્ [217]{*3।40*} અવગમિષ્યામઃ, યથા નીલમ્ ઉત્પલમ્ ઇતિ. તદ્ અનુપપન્નમ્, રૂપાદ્ અરુણશબ્દસ્ય{*3।41*} ગુણવચનતા, કલ્પનીયં ત્વ્ એકવિભક્તિસંયોગાદ્ એકહાયનીશબ્દસંનિધાનાચ્ ચ તદ્ એકવાક્યતામ્ અભ્યુપગમ્યૈકહાયનીશબ્દસામાનાધિકરણ્યમ્, ન ચ લિઙ્ગાદ્ વાક્યં બલીયઃ. તસ્માદ્ અસદ્ એતત્.
તત્રોચ્યતે - યદા કેવલગુણવચનતાયાં શબ્દઃ પ્રવર્તમાનો નાન્યેન સંબન્ધં લભતે, તદાનુપદેશકત્વાદ્ આનર્થક્યં મા ભૂદ્ ઇતિ દ્રવ્યપરતામ્ આપદ્યતે, તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ એકવિભક્તિયુક્તેનૈકહાયનીશબ્દેન સંનિહિતેનૈકવાક્યતામ્ આપદ્યમાનઃ સમાનાધિકરણો ભવતિ, તથા ચ કૃત્વા, નીલમ્ ઉત્પલમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે. સ ચાયમ્ અરુણાશબ્દસ્ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં વર્તતે, ન હ્ય્ અસ્ય સ્વાર્થમ્ અભિદધત ઇતો વિચ્છિન્નસ્ય પ્રકરણે ઽપ્ય્ અર્થવત્તા. કુતઃ? યેનૈવ હેતુના સંબધ્યતે{*3।42*} ક્રીણાતિના ન, નામૂર્તો{*3।43*} ઽર્થઃ ક્રિયાયાઃ સાધનં ભવતીતિ. ન ચ ક્રિયાસાધનૈર્ દ્રવ્યૈઃ, ન હિ કેવલગુણવચનઃ શક્નોતિ દ્રવ્યમ્ અભિધાતુમ્ ઇતિ સ એવ હેતુઃ પ્રકરણસંબન્ધાભાવે ઽપિ, તત્રાપિ સંબધ્યમાનઃ ક્રિયાભિર્ વા સંબધ્યેત, તત્સાધનૈર્ વા દ્રવ્યૈઃ, તચ્ ચોભયમ્ અપ્ય્ અનુપપન્નમ્. અતો ઽનર્થકત્વપરિજિહીર્ષયા સંનિહિતેનૈકહાયનીશબ્દેનારુણાશબ્દઃ સંબધ્યતે. નાસ્તિ વાક્યભેદઃ.
નૈતદ્ એવમ્, ન હ્ય્ અયમ્ અરુણાશબ્દ એકહાયનીવિશેષણં ભવિતુમ્ અર્હતિ. કિં કારણમ્? કરણવિભક્ત્યા તૃતીયયા સમુચ્ચરિતો ઽયમ્, તેનૈતેન તૃતીયાશ્રુતિસામર્થ્યાત્ ક્રિયાવિશેષણેન ભવિતવ્યમ્, કારકાણાં હિ ક્રિયયા સંબન્ધો ન દ્રવ્યેણેતિ. સ એષ શ્રુતિસામર્થ્યાત્ ક્રિયાવિશેષણમ્, એકવાક્યત્વાદ્{*3।44*} એકહાયનીવિશેષણમ્. શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી, તસ્માન્ નાસ્યૈકહાયનીસંબન્ધ ઇતિ.
નનુ ચ ગુણસ્ય ક્રિયાસંબન્ધાભાવાદ્ અવિવક્ષિતા કારક[218]{*3।45*}શક્તિર્{*3।46*} ઇત્ય્ એકહાયનીસંબન્ધો ઽયમ્ અધ્યવસિતઃ. એવમ્ અપિ નોપપદ્યતે, યદિ કારકાભિધાનમ્ અવિવક્ષિતમ્ ઇતિ ગુણશબ્દેનૈતેન દ્રવ્યમ્ અભિધાતુમ્ ઇષ્યતે, તદા પ્રાતિપદિકાર્થસ્યાવ્યતિરેક ઇતિ પ્રથમા વિભક્તિઃ પ્રાપ્નોતિ. ન હિ તૃતીયાન્તસ્ તમ્ અભિસંબન્ધં શક્નોતિ વક્તુમ્, ન ચાન્યથાનુપપત્તિર્ ઇત્ય્ અન્યો ઽસ્યાનુપપદ્યમાનો ઽર્થઃ શક્યતે કલ્પયિતુમ્, યથાગ્નૌ તિષ્ઠતિ માણવક ઇત્ય્ ઉક્તે જ્વલને ઽનુપપદ્યમાનો નાશ્વે ગવિ વા કલ્પ્યતે, અગ્નિસમીપવચન એવાધ્યવસીયતે. તદ્વદ્ ઇહાપ્ય્ અપ્રથમાન્તઃ શબ્દો ન કથંચિદ્ અપ્ય્ અવ્યતિરિક્તે પ્રાતિપદિકાર્થે ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. તસ્માત્ કામમ્ અનર્થકો ઽવગમ્યતાં નાસ્યૈકહાયનીસંબન્ધો ઽધ્યવસાતવ્યઃ.

આહ - ન બ્રૂમઃ, ન કારકમ્ અરુણાશબ્દેનાભિધીયત ઇતિ, વ્યક્તમ્ અરુણગુણવિશિષ્ટમ્ એતેન કારકમ્ અભિધીયતે. કદાચિત્ તુ કિંચિદ્ વિધિત્સિતં ભવતિ, કદાચિદ્ ઉપસર્જનીભૂતો ઽર્થો વિધિત્સિતઃ, પ્રધાનીભૂતો ઽનુવાદઃ. તદ્ યથા, દણ્ડીત્ય્ ઉપસર્જનીભૂતદણ્ડકપુરુષપ્રધાનકઃ શબ્દો ઽવગમ્યતે, કદાચિત્ તુ નિર્જ્ઞાતે પુરુષે દણ્ડગુણવિધાનાર્થમ્ ઉચ્ચાર્યતે - દણ્ડી પ્રૈષાનન્વાહેતિ. તથા{*3।47*} લોહિતેષ્ણીષા ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તીતિ. એવમ્ ઇહાપિ યદ્ય્ અનુપસર્જનભૂતો{*3।48*} ઽરુણો ગુણઃ, પ્રધાનભૂતં કારકમ્. તથાપ્ય્ અનૂદિતે કારકે ઽરુણગુણવિધાનાર્થં વચનં યુજ્યતે. તસ્માદ્ એકહાયનીસંબન્ધ ઉપપદ્યતે, નાસ્તિ વાક્યભેદ ઇતિ. નૈતત્ સારમ્, અત્ર હ્ય્ એકહાયનીક્રીણાત્યોર્ અનવબુદ્ધં સંબન્ધં બોધયિતુમ્ અયમ્ એકહાયનીશબ્દ ઉચ્ચરિતઃ, સ એષ કથમ્ ઇવારુણાશબેન સંબધ્ય્તે, તદ્ એતદ્ અભિહિતમ્ અપિ પુનઃ પુનઃ પર્યનુયુજ્જ્યતે. [219]{*3।49*} કથં પુનર્ એકહાયનીશબ્દસ્ય ક્રીણાતિના, અરુણગુણેન ચ સમાને સમભિવ્યાહારે ક્રીણાતિના સંબન્ધો ઽભ્યુપગમનીયઃ, ન પુનર્ આરુણ્યેનેતિ. શબ્દપ્રામાણ્યાત્, ભવતિ હિ ક્રિયાસંબન્ધસ્ય વાચિકા વિભક્તિર્ એકહાયનીશબ્દમ્ અનુનિવિષ્ટા, ન તુ ગુણસંબન્ધસ્ય વાચિકા. કા પુનઃ ક્રિયાસંબન્ધસ્ય વાચિકા, કા વા ગુણસંબન્ધસ્યેતિ. કારકલક્ષણા ક્રિયાસંબન્ધે વિવક્ષિતે ભવતિ દ્વિતીયાદિઃ, અવિવક્ષિતે પુનઃ કારકે, સંબન્ધમાત્રવિવક્ષાયાં ષષ્ઠી. ન ચાત્ર ષષ્ટીં પશ્યામઃ, પશ્યામસ્ તુ ખલુ તૃતીયામ્. અતઃ ક્રીણાતિના સંબન્ધમ્ અભ્યુપગચ્છામ એકહાયનીશબ્દસ્ય, નારુણાશબ્દેનેતિ.
કથં તર્હિ ભવત્ય્ અત્ર સંબન્ધઃ, નીલમ્ ઉતપલમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - ભવતિ, ન તુ શ્રુતિલક્ષણઃ, કિં તુ વાક્યલક્ષણઃ, ઉત્પલશબ્દસંનિધાને તદપેક્ષી નીલશબ્દસ્ તેનૈકવાક્યતામ્ અભ્યુપગચ્છન્ નાજહત્ સ્વાર્થવૃત્તિર્ ઉપલવિશેષાભિધાનપર ઉચ્ચાર્યમાણઃ સંબન્ધમ્ અભ્યુપૈતિ.
નન્વ્ ઇહાપિ વાક્યલક્ષણસ્ તદ્વદ્ એવારુણિમ્ના સમં સંબન્ધ એકહાયન્યા યુજ્યતે. નેતિ બ્રૂમઃ, શ્રુતિર્ હિ વાક્યાદ્ બલીયસી, શ્રુતિશ્ ચાસ્યાઃ ક્રિયાસંબન્ધમ્ આહ, ન ગુણસંબન્ધમ્. યદિ પુનઃ શ્રુતિસામર્થ્યાત્, ક્રિયાસંબન્ધો ઽભ્યુપગમ્યેત, એકવાક્યતવદ્ અપિ ગુણસંબન્ધઃ. નૈવં શક્યમ્, યો હ્ય્ અન્યેન સહ સંબન્ધુમ્ ઉચ્ચાર્યતે, ન તત્સમીપગતો ઽપ્ય્ અન્યસ્ તેન સહ સંબન્દ્ધુમ્ અર્હતિ. યથા ભાર્યા રાજ્ઞઃ, પુરુષો{*3।50*} દેવદત્તસ્યેતિ ભાર્યાવિશેષણાર્થમ્ ઉચ્ચાર્યમાણો રાજશબ્દો ન પુરુષેણ સંબધ્યતે, તદ્વદ્ ઇહ ક્રયાવિશેષણાર્થમ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એકહાયનીશબ્દો નારુણાશબ્દેન સંબન્ધમ્ અર્હતિ.
આહ - સત્યમ્ એવમ્ એતત્, અસત્યામ્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આનન્તર્યમ્ અકારણમ્, સર્વત્ર તુ બોધિતે પદાર્થે વાક્યાર્થ ઉપપદ્યતે, નાન્યથા, સામાન્યવૃત્તિ હિ પદમ્, વિશેષવૃત્તિ વાક્યમ્, સામાન્યેનાભિપ્રવૃત્તાનાં [220]{*3।51*} પદાર્થાનાં યદ્ વિશેષે ઽવસ્થાનમ્, સ વાક્યાર્થઃ, તદ્ એતદ્ ઉક્તમ્ - તદ્ભૂતાનાં ક્રિયાર્થેન સમામ્નાયો ઽર્થસ્ય તન્નિમિત્તત્વાદ્ ઇતિ{*3।52*}, તત્ર પ્રત્યક્ષતઃ{*3।53*} પદાર્થઃ, વાક્યાર્થઃ પુનર્ આનુમાનિકઃ, તદ્ એતદ્ અવગમ્યતામ્, કેવલસ્વાર્થવૃત્તિ પદમ્ અનુપદેશકમ્ ઇતિ પદાન્તરેણ સંનિહિતેનૈકવાક્યત્વમ્ અભ્યુપૈતિ, નાન્યથેતિ. તદ્ ઇહ યદ્ય્ અપ્ય્ એકહાયનીશબ્દઃ ક્રીણાતિના સંબન્ધ્યમાનઃ કૃતાર્થો ન પદાન્તરેણ સંબન્ધમ્ આકાઙ્ક્ષતિ, અરુણાશબ્દસ્ તુ પદાન્તરેણ સંબન્ધમ્ અલભમાનો ઽનર્થક ઇત્ય્ એકહાયનીશબ્દેનૈકવાક્યતામ્ અભ્યુપૈતિ. નનૂક્તમ્ - ક્રિયાસંબન્ધાર્થઃ, નારુણાસંબન્ધાર્થ ઇતિ.
આહ - અરુણાશબ્દસ્યાનર્થક્યપરિહારાયોભયસંબન્ધાર્થ ઇતિ વદામઃ, અન્યાર્થમ્ અપિ કૃતમ્ અન્યાર્થમ્ અપિ શક્નોતિ કર્તુમ્, તદ્ યથા શાલ્યર્થં કુલ્યાઃ પ્રણીયન્તે, તાભ્યશ્ ચ પાનીયં પીયત ઉપસ્પૃશ્યતે ચ. એવમ્ ઇહાપિ ક્રયસંબન્ધાર્થમ્ એકહાયનીશબ્દ ઉચ્ચાર્યમાણો ઽરુણાશબ્દેન સહ સંભન્ત્યતે, ન કિંચિદ્ દુષ્યતિ. તસ્માન્ ન વાક્યભેદ ઇતિ. નૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ય્ અપ્ય્ અયમ્ અરુણાશબ્દો ઽનર્થકો મા ભૂદ્ ઇત્ય્ એકહાયન્યા સંબધ્યેત, તથાપિ સર્વસ્મિન્ પ્રકરણે નિવેષ્ટુમ્ અર્હતિ. ન ચૈનં સોમં ક્રીણાતીત્ય્ એષ શબ્દઃ શક્નોતિ વિશેષ્ટુમ્. ન હ્ય્ અયં વિશેષણત્વેનોચાર્યતે, કિં તર્હિ અપૂર્વો ઽયં વિધીયતે.
નન્વ્ અપૂર્વો ઽપિ વિધીયમાન એકહાયનીશબ્દવદ્ ઇતરેણ સંભન્ત્સ્યતે. કથમ્? પ્રયોજનાય હ્ય્ ઉચ્ચાર્યમાણઃ શબ્દો યેનાર્થઃ, તસ્મૈ તાવત્ પ્રયોજનાયાવકલ્પ્યતે, સંનિહિત્શ્ ચ બુદ્ધૌ ભવતિ, તેન બુદ્ધૌ સંનિહિતેન શક્યતે સાકાઙ્ક્ષઃ શબ્દઃ સંબન્ધયિતુમ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, યો હ્ય્ અસંબધ્યમાનો ઽનર્થકો ભવતિ, સ સંબધ્યતે નાન્યઃ. કુત એતત્? સંબધ્યમાને હિ સામાન્યં વિશેષે ઽવસ્થાપ્યેત, તત્ર વાક્યેન શ્રુતિઃ પીડિતા સ્યાત્. ન ચાયમ્ [221]{*3।54*} અસંબધ્યમાનઃ ક્રીણાતિનાનર્થકો ભવતિ, પ્રકરણગતાભિઃ{*3।55*} એકહાયનીભિર્{*3।56*} અભિસંભન્ત્સ્યતે.
નન્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્ - પ્રકરણે ઽપ્ય્ અસ્ય સંબન્ધો ઽનુપપન્ન ઇતિ. નાનુપપન્નઃ, એકસ્મિન્ વાક્યે ઽન્યો ઽર્થો વિધીયમાનો નાન્યેન સંબધ્યતે, વચનવ્યક્તિભેદાત્, અન્યા હિ વચનવ્યક્તિર્ વિધીયમાનસ્ય, અન્યા ગુણેન સંબધ્યમાનસ્ય. અજ્ઞાતવજ્ જ્ઞાપ્યતે વિધીયમાનો ઽર્થઃ, જ્ઞાતવદ્ અનૂદ્યતે ગુણસંબન્ધાર્થમ્, ન ચ સકૃદ્ ઉચ્ચાર્યમાણો જ્ઞાતવદ્ અજ્ઞાતવચ્ ચ ભવિતુમ્ અર્હતિ, એકહાયનીશબ્દઃ ક્રયે વિધીયમાનો ઽજ્ઞાતવત્ સ્યાત્, અરુણાશબ્દેન સંબધ્યમાનશ્ ચ જ્ઞતવત્. વાક્યભેદે પુનર્ ન દોષો ભવતિ, પ્રકરણે તુ વાક્યાન્તરૈઃ ક્રિયાદ્રવ્યાન્તરાણી ચ પ્રાપ્તાનિ. તૈર્ ઇદં વાક્યાન્તરવિહિતં સંબધ્યતે, તત્રાન્યસ્મિન્ વિધીયતે, અન્યસ્મિન્ વાક્યે ઽનૂદ્યત ઇત્ય્ ઉપ-પન્નં ભવતિ. તસ્માત્ સંયોગતો ઽવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ{*3।57*} સર્વસ્મિન્ પ્રકરણે દ્રવ્યેષુ નિવેશ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અર્થૈકત્વે દ્રવ્યગુણયોર્ ઐકકર્મ્યાન્ નિયમઃ સ્યાદ્ ઇતિ, યત્રાર્થૈકત્વં શ્રૂયતે દ્રવ્યગુણયોઃ, તત્ર દ્રવ્યગુણાવ્ એકસ્મિન્ પદાર્થે નિયમ્યેયાતામ્. કુતઃ? ઐકકર્મ્યાદ્ એકકાર્યત્વાત્, એકં હિ કાર્યં દ્રવ્યગુણયોઃ શ્રૂયતે ક્રયસંબન્ધઃ. કથમ્ એતદ્ અવગમ્યતે? એકવાક્યત્વાત્. કથમ્ એકવાક્યત્વમ્? અરુણયા પિઙ્ગાક્ષ્યૈકહાયન્યેત્ય્ અપર્યવસિતો ઽર્થઃ સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ અભિધાતૃપ્રતિપત્રોઃ, સોમં ક્રીણાતીતિ તુ પર્યવસ્યતિ, તયોર્ એવં નૈરુત્સુક્યાત્. યદ્ય્ એકકાર્યતા કિમ્ ઇતિ વિકલ્પો ન ભવતિ? નૈતદ્{*3।58*} એવમ્. એકાર્થાસ્ તુ વિકલ્પેરન્ન્ ઇતિ વિકલ્પધર્માણૌ પ્રાપ્નુત ઇત્ય્ અયુક્તો ઽયં પર્યનુયોગઃ. કથમ્? પર્યનુયોગો નામ સ ભવતિ, યઃ સ્વપક્ષં સાધયતિ, વિપક્ષસ્ય ચ પ્રતીપમ્ આચરતિ, ન ચ [222]{*3।59*} વિકલ્પો ઽસ્મત્પક્ષસ્ય પ્રતીપમ્ આચરતિ, ક્રયેણારુણિમ્ આસંબન્ધ{*3।60*} ઇત્ય્ એષ નઃ પક્ષઃ. ન ચ વિકલ્પો નાનાકાર્યત્વાત્.

નન્વ્ ઇદાનીમ્ એવોક્તમ્ - એકં કાર્યમ્ ઇતિ, તચ્ ચાપિ વિરુદ્ધમ્, એવં હિ પૂર્વમ્ અભિહિતમ્, અમૂર્ત-ત્વાદ્ ગુણો ન ક્રિયયા સંબધ્યત ઇતિ, ઇદાનીં વિપરીતમ્ અભિધીયતે - ઉભાવ્ અપિ દ્રવ્યગુણાવ્ એકાર્થૌ ક્રયમ્ અભિનિર્વર્તયત ઇતિ. ઉચ્યતે, નૈતદ્ વિરુદ્ધમ્, ન ચ વિકલ્પઃ, એકં કાર્યમ્, સામર્થ્યભેદસ્ તુ, સાક્ષાદ્ ધિ દ્રવ્યં ક્રિયાં પ્રત્યુપકરોતિ. ગુણસ્ તુ વિશિષ્ટાનાં સાધનમ્. યદ્ય્ એવમ્, ન તર્હિ ગુણઃ ક્રિયામ્ અભિનિર્વર્તયતિ, સાધનસ્યાસૌ વિશેષક ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, ગુણસ્ય ક્રિયામ્ અભિનિર્વર્તયત એતદ્ એવ સામર્થ્યમ્, યત્ સાધનં વિશિષ્યાત્. આકાઙ્ક્ષતિ ચ ક્રિયા સાધનવિશેષણમ્, ચિહ્નભૂતો હિ ગુણઃ સાધનં લક્ષયતિ. અસતિ ચિહ્ને ન લક્ષ્યેત, કતમત્ સાધનં ક્રિયાયા ઇતિ. તતઃ ક્રિયા નાધ્યવસ્યેમ કર્તુમ્ ઇતિ ભવતિ ક્રિયાસાધનં ગુનઃ. ન ચૈવ સતિ વિકલ્પો ભવતિ, યથાધિકરણસ્ય કર્ત્રાદીનાં ચ, અધિકરણં હિ કર્ત્રાદીનિ ધારયતિ, તાન્ય્ અધાર્યમાણાનિ ન શક્નુવન્તિ ક્રિયામ્ અભિનિર્વર્તયિતુમ્, તથા{*3।61*} કર્તા કરણાદીનિ સમાધત્તે, તાન્ય્ અસમાહિતાનિ ન શક્નુવન્તિ સ્વં સ્વમ્ અર્થમ્ અભિનિર્વર્તયિતુમ્. યસ્મિંસ્ તુ સાધનોપકારે કાર્યે તસ્મિન્ન્ એવોપકારે ઽન્યત્ સાધનં વિધીયતે, તત્ર વિકલ્પઃ, યથા વ્રીહિમ્ ઇર્યજેત, યવૈર્ યજેતેતિ, ઉભયે ઽપિ તણ્ડુલનિર્વૃત્યર્થાઃ.
એવં તર્હિ તદ્ એવેદં સંજાતં ભવતિ, એકહાયનીવિધનમ્, તદ્વિશેષણં ચારુણો ગુણઃ, તત્ર સ એવ દોષો વાક્યભેદઃ પ્રસજ્જ્યેતેતિ. ન બ્રૂમઃ - અરુણાશબ્દ એકહાયનીશબ્દેન સંબધ્યત ઇતિ, કિં તર્હિ ક્રીણાતિનૈવ સંબધ્યતે. એવં હિ શ્રૂયતે ઽરુણગુણેન ક્રયમ્ અભિનિર્વર્તયેદ્ ઇતિ, યથા ચ તેન નિર્વર્ત્યતે, તથા યતિતવ્ય ભવતિ. ન ચાવિશિંષન્ સાધનમ્, ગુણઃ ક્રિયા[223]{*3।62*}મ્ અભિનિવર્તયતીત્ય્ અર્થાત્ સાધનવિશેષણતાં પ્રતિપદ્યતે, યથા સ્થાલ્યાં પચેદ્ ઇતિ ક્રિયાસાધનત્વેન નિર્દિષ્ટે ઽર્થાત્ સંભવને ધારણે ચ સ્યાલીં{*3।63*} વ્યાપારયતિ તદ્વદ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. તસ્માન્ નાસ્તિ વાક્યભેદપ્રસઙ્ગ ઇતિ.
નન્વ્ એવમ્ અપિ વાક્યં ભિદ્યેત. કથમ્? પ્રત્યેકં વાક્યપરિસમાપ્તિર્ દૃષ્ટેતિ, યથા દેવદત્તયજ્ઞદત્તવિષ્ણુમિત્રા ભોજ્યન્તામ્ ઇતિ પ્રત્યેકં ભુજિઃ સમાપ્યતે, યથા ચ યસ્ય પિતા પિતામહઃ સોમં ન પિવેદ્ ઇતિ. એવમ્ ઇહાપ્ય્ અરુણયા ક્રીણાતિ, એકહાયન્યા ક્રીણાતીતિ. નૈતદ્ અસ્મત્પક્ષસ્ય બાધકમ્, એવમ્ અપિ ક્રય એવારુણિમા નિવેક્ષ્યતિ, ન સર્વસ્મિન્ પ્રકરણ ઇતિ. સત્યમ્ એષ દોષો ન ભવતિ, કિં ત્વ્ અનરુણયાપ્ય્ એકહાયન્યા ક્રયઃ પ્રાપ્નોતિ, અરુણયા ચાનેકહાયન્યા, તત્ર યદ્ ઉક્તં દ્રવ્યગુણયોર્ નિયમ ઇતિ, સા પ્રતિજ્ઞા હીયતે. ન તર્હિ બ્રૂમઃ - વાક્યભેદ ઇતિ. કથમ્? ક્રયસ્ય હિ દ્રવ્યારુણિમાનાવ્ ઉપદિશ્યેતે, ન ક્રયસ્ તયોઃ. ન ચ, પ્રધાનં પ્રતિગુણં ભિદ્યતે, પ્રતિપ્રધાનં હિ ગુણો ભિદ્યત ઇતિ, અસ્તિ ચાયં દૃષ્ટાન્તઃ - સમુદાયે વાક્યપરિસમાપ્તિર્ ઇતિ, યથા ગર્ગાઃ શતં દણ્ડ્યન્તામ્ ઇતિ, તથા અભિષુત્ય હુત્વા ભક્ષાયન્તીતિ. તસ્માદ્ ઉભયવિશેષણવિશિષ્ટઃ ક્રયો વિધીયતે.
કથં પુનસ્ તસ્મિંશ્ ચેતરિંશ્ ચ દૃષ્ટાન્તે સત્ય્ એકાન્તેનાવધાર્યતે, સમુદાય એવ વાક્યપરિસમાપ્તિર્ ન પ્રત્યવયવમ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ - ઇહ દ્રવ્યારુણિમાનાવ્ ઉભાવ્ અપિ ક્રિયાસંબદ્ધાવ્ ઉપલભ્યેતે પરસ્પરેણાસંબદ્ધૌ, ક્રયો ઽપિ દ્રવ્યારુણિમાભ્યાં વિશિષ્ટ ઉપલભ્યતે નાન્યયતરેણ, તત્ર યદિ દ્રવ્યપરમ્ અરુણિમ્ અપરં ચ ભવતિ વચનમ્ ઇદમ્, તતઃ પ્રત્યવયવમ્ અસંશયં ક્રયસંબન્ધઃ. અથ ક્રયવિધિત્સયાભિધીયતે, તતો યથૈવાયમ્ એકહાયનીવિ[224]{*3।64*}શિષ્ટઃ, એવમ્ અરુણિમ્ અવિશિષ્ટ ઇતિ નિયમત ઉભયસંબન્ધો ઽભ્યુપગમનીયઃ. ન ચાત્ર દ્રવ્યારુણિમાનાવ્ ઈપ્સિતૌ, ઈપ્સિતસ્ તુ ક્રયઃ, તેન હિ જ્યોતિષ્ટોમદ્રવ્યં સોમઃ પરિપ્રાપ્યતે, દ્રવ્યારુણિમાનૌ ક્રયાર્થૌ સન્તાવ્ ઈપ્સિતૌ સ્યાતામ્, નાન્યથા. તસ્માત્ ક્રયો વિધીયતે, સ ચ નાન્યતરવિશિષ્ટઃ પ્રતીયત ઇતિ સમુદાયે વાક્યપરિસમાપ્તિર્ ઇહ નિશ્ચીયતે. યદા ચૈવમ્, તદા ન, એકહાયનીં મુક્ત્વાન્યદ્ દ્રવ્યં ક્રયસાધનમ્ અસ્તિ, ન ચારુણાદ્ અન્યઃ સાધનસ્ય વિશેષકો ગુણ ઇતિ, નિયમઃ સિદ્ધો ભવતિ.
અત્ર વદામઃ - યદિ ક્રયસ્ય સાધને ગુણો ઽભિસંબન્ધુમ્ ઉપૈતિ, તદા વાક્યે ભિન્ને ઽપિ ક્રયસાધનત્વાદ્ અરુણિમાસ્મિન્ દ્રવ્યે ન નિવેક્ષ્યતે, કિમ્ અર્થમ્ એકવાક્યતા પ્રયત્નેન સાધ્યત ઇતિ. તદ્ એતદ્ અભિધીયતે - ભિન્ને હિ વાક્ય એકાહાયનીસાધનકઃ ક્રયો ઽવબુદ્ધો ભવતિ, અરુણાસાધનમ્ અપિ ક્રયાન્તરમ્, ન તસ્મિન્ન્ એવૈકહાયનીસાધને ક્રયે ઽરુણિમા વિહિતો ભવતિ, તત્ર યત્ ક્રયાન્તરમ્ અરુણગુણવિશિષ્ટમ્, તત્રાર્થાત્ પ્રાપ્તમ્ અન્યદ્ અપિ સાધનં ભવતિ. તદ્ અપિ વિશિંષન્ અરુણો ગુણસ્ તેન સંબધ્યેત. એકવાક્યત્વે તુ તત્ પરિહૃતં ભવતિ. તસ્માત્ સાધ્વ્ અભિધીયતે - અર્થૈકત્વે દ્રવ્યગુણયોર્ ઐકકર્મ્યાન્ નિયમઃ સ્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।31: એ1 (વ્.લ્.): પિઙ્ગાક્ષ્યૈકહાયિન્યા}*
*{3।32: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.1.6.7}*
*{3।33: એ2,4: અધ્યવસ્યામઃ}*
*{3।34: એ2: 4,43; એ4: 3,556; એ6: 1,148}*
*{3।35: એ2,4: અરુણાશબ્દ}*
*{3।36: એ2,4: અરુણાશબ્દાભિધાનીયતાં}*
*{3।37: એ2,4: નારુણાશબ્દઃ}*
*{3।38: એ2,4,6: કરુણા}*
*{3।39: એ2,4: અરુણાશાબ્દો}*
*{3।40: એ2: 4,49; એ4: 3,557; એ6: 1,149}*
*{3।41: એ2,4: અરુણાશબ્દસ્ય}*
*{3।42: એ2,4 ઓમ્. સંબધ્યતે}*
*{3।43: એ2,4: ન સંબધ્યતે, નામૂર્તો}*
*{3।44: એ2,4: વાક્યાદ્, એ6 ઓમ્. એકવાક્યત્વાદ્}*
*{3।45: એ2: 4,50; એ4: 3,558; એ6: 1,149}*
*{3।46: એ1,6; એ1 (વ્.લ્.), એ2,4: -વિભક્તિર્}*
*{3।47: એ2,4,6: યથા}*
*{3।48: એ2,4: ઉપસર્જનભૂતો}*
*{3।49: એ2: 4,51; એ4: 3,558; એ6: 1,150}*
*{3।50: એ2: પુરુષેણ}*
*{3।51: એ2: 4,53; એ4: 3,559; એ6: 1,151}*
*{3।52: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.25}*
*{3।53: એ1,6, એ2 (વ્.લ્.); એ2,4: પ્રત્યક્ષતઃ}*
*{3।54: એ2: 4,54; એ4: 3,560; એ6: 1,152}*
*{3।55: એ2,4: પ્રકરણગતૈર્}*
*{3।56: એ2,4 ઓમ્}*
*{3।57: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.1.8}*
*{3।58: એ2,4: (યદ્ અભિધીયતે નિયમ્યેયાતામ્ ઇતિ) નૈતદ્}*
*{3।59: એ2: 4,60; એ4: 3,561; એ6: 1,152}*
*{3।60: એ2,4: ક્રયેણારુણિમ્ અસંબન્ધ}*
*{3।61: એ2,4: યથા}*
*{3।62: એ2: 4,62; એ4: 3,561; એ6: 1,153}*
*{3।63: એ2,4,6: સ્થાલીં}*
*{3।64: એ2: 4,63; એ4: 3,562; એ6: 1,153}*
એકત્વયુક્તમ્ એકસ્ય શ્રુતિસંયોગાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ - ય એવં વિદ્વાન્ સોમેન યજત ઇતિ{*3।65*}. [225]{*3।66*} તત્ર શ્રૂયતે - દશાપવિત્રેણ ગ્રહં સંઆર્ષ્ટીતિ, તથાગ્નિહોત્રે સ્રૂયતે - અગ્નેસ્ તૃણાન્ય્ અપચિનોતીતિ, તથા દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - પુરોડાશં પર્યગ્નિકરોતીતિ{*3।67*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એકસ્ય ગ્રહસ્ય, એકસ્યાગ્નેઃ, એકસ્ય પુરોડાશસ્ય ચ સંમાર્જનાદિ કર્તવ્યમ્, ઉત સર્વેષાં ગ્રહાણાં સર્વેષામ્ અગ્નીનાં સર્વેષાં પુરોડાશાનામ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? એકો ગ્રહઃ, એકો ઽગ્નિઃ, એકઃ પુરોડાશ ઇહ ગ્રહીતવ્યઃ. કુતઃ? શ્રુતિસંયોગાત્, એકત્વશ્રુતિસંયુક્તા એતે પદાર્થાઃ, એકં હિ દ્રવ્યમ્ એષ શ્રૂયતે, શબ્દલક્ષણે ચ હિ કર્મણિ યચ્ છબ્દ આહ, તદ્ અસ્માકં પ્રમાણમ્, યથા પશુમ્ આલભેત ઇત્ય્ ઉક્ત એક એવ પશુઃ પુમાંશ્ ચાલભ્યતે. એવમ્ અત્રાપ્ય્ એકો ગ્રહઃ સંમાર્જનીયઃ, એકસ્યાગ્નેસ્ તૃણાન્ય્ અપચેયાનિ, એકઃ પુરોડાશઃ પર્યગ્નિકર્તવ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।65: તૈત્.સ્. 3.2.2.3}*
*{3।66: એ2: 4,65; એ4: 3,583; એ6: 1,154}*
*{3।67: શ્પ્બ્ર્ 1.2.2.13}*
સર્વેષાં વા લક્ષણત્વાદ્ અવિશિષ્ટં હિ લક્ષણમ્

નૈતદ્ અસ્તિ - યદ્ ઉક્તં ગ્રહાદિષ્વ્{*3।68*} એકત્વયુક્તેષ્વ્ અમી પદાર્થાઃ કર્તવ્યા ઇતિ, સર્વે ગ્રહાઃ સંમાર્ષ્ટવ્યાઃ, સર્વેભ્યો ઽગ્નિભ્યસ્ તૃણાન્ય્ અપચેયાનિ, પુરોડાશમાત્રં ચ પર્યગ્નિકર્તવ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? ગ્રહજાત્યા દ્રવ્યં લક્ષયિત્વા સંમાર્ગાદિ વિધીયતે, અવિશિષ્ટં ચ લક્ષણં સર્વદ્રવ્યેષુ, તત્ર ન ગમ્યતે વિશેષઃ, કો ગ્રહઃ સંમાર્ષ્ટવ્યઃ, કો નેતિ, સામાન્યાવગમાદ્ વિશેષાન્ અવગમાચ્ ચ સર્વપ્રત્યયઃ. તથાગ્નિપુરોડાશાનામ્ અપિ. નન્વ્ એકવચનં શ્રૂયતે, તદ્ વિશેક્ષ્યતિ. નૈતદ્ અસ્તિ, એકત્વં હિ શ્રૂયમાણં ગ્રહાદિષ્વ્ એકત્વં બ્રૂયાત્, ન દ્વિતીયાદીન્ પ્રતિષેધેત્, એકત્વસ્યાસૌ વાચકો ન દ્વિતીયાદેઃ [226]{*3।69*} પ્રતિષેધકઃ. તેનાપ્રતિષિદ્ધે દ્વિતીયાદૌ સામાન્યવચનેન પ્રાપ્તં સંમાર્જનાદિ કિમ્ ઇતિ ન ક્રિયેત.
તત્રૈતત્ સ્યાત્, એકવચનમ્ ઇહ શ્રૂયમાણં પ્રાપ્ત એવૈકસ્મિન્ દ્રવ્યે, દ્વિતીયાદિષુ ચ, કિમ્ અન્યત્ કુર્યાદ્ અન્યતઃ પરિસંખ્યાયાઃ, ન ચેદ્ એકવચનં પરિસંચક્ષીત દ્વિતીયાદીન્, અનર્થકમ્ એવ સ્યાત્, શક્નોતિ ચ દ્વિતીયાદીન્ નિવર્તયિતુમ્, યથાશ્વાભિધાનીમ્ આદત્ત ઇતિ ગર્દભાભિધાનં{*3।70*} પરિસંચષ્ટે, એવમ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
નૈતદ્ એવમ્, તત્ર મન્ત્રસ્યાભિધાન્યાશ્ ચ યઃ સંબન્ધઃ, તદ્ અભિધાનપરં વચનમ્, ઇમામ્ અગૃભ્ણાન્ ઇત્ય્ અશ્વાભિધાનીમ્ ઇતિ{*3।71*}, નાનેન મન્ત્રેણ, આદત્ત ઇતિ લિઙ્ગેનૈવાદાને પ્રાપ્તત્વાન્ મન્ત્રસ્ય પરિસંખ્યા યુક્તા. ઇહ પુનર્ યદ્ એકવચનં દ્રવ્યે શ્રૂયતે, તચ્ છ્રૂયમાણમ્ અપ્ય્ અવિધીયમાનત્વેન ન નિવર્તકં ભવિતુમ્ અર્હતિ, યથા કશ્ચિદ્ ઓદનં નિર્દિશ્ય બ્રૂયાત્ - ય એનં ભક્ષયેત્ કશ્ચિચ્ છ્વા માર્જારો વા, સ નિવારયિતવ્ય ઇતિ, તત્ર યદિ ભક્ષણં નિમિત્તત્વેન વિધીયતે, ન, શ્વમાર્જારસંબન્ધઃ, તતઃ કાકો ઽપ્ય્ આગચ્છન્ નિવાર્યતે. શ્રૂયમાણે ઽપિ શુનિ માર્જારે વા શ્વમાર્જારસંબન્ધસ્ય નિમિત્તત્વેનાવિધીયમાનત્વાત્. એવમ્ ઇહાપ્ય્ એકત્વસંબન્ધસ્યાવિધીયમાનત્વાચ્ છ્રૂયમાણે ઽપ્ય્ એકત્વે ગ્રહમાત્રં સંમૃજ્યેતેતિ.
ન ચાત્ર દ્રવ્યૈકત્વસંબન્ધવિધાયકઃ કશ્ચિચ્ છબ્દો ઽસ્તિ. નનુ સંમાર્ષ્ટીતિ. ન હ્ય્ એતદ્ દ્રવ્યૈકત્વસંબન્ધસ્ય વિધાયકમ્. કસ્ય તર્હિ? દ્રવ્યસંમાર્ગસંબન્ધસ્ય વિધાયકમ્, એવં શ્રુત્યા સ્વપદાર્થો વિહિતો ભવતિ, ઇતરથા વાક્યેન પરપદાર્થો વિધીયતે. શ્રુત્યસંભવે ચ વાક્યં ક્રમતે, ન સંભવન્ત્યાં શ્રુતૌ. અતો ઽવિધીયમાનં વિશેષણત્વેન, એકત્વં ન દ્વિતીયાદીન્ પ્રતિષેદ્ધુમ્ અર્હતિ. એવં સતિ ન દ્વિતીયાદૌ સંમાર્ગાદિ ક્રિયમાણમ્ [227]{*3।72*} અચોદિતં ભવતિ, પ્રતિષિદ્ધં વા, યથૈવ હિ તદ્ એકસ્ય શ્રુતમ્ અવગમ્યતે, તથા દ્વિતીયાદેર્ અપિ.
અયં ચાપરો દોષઃ, ન તદ્ એકત્વં દ્રવ્યસ્ય સંમાર્ગાદૌ વિષયે નિયમ્યેત, ન હિ સંમાર્ગાદિઃ, યસ્મિન્ દ્રવ્ય એકત્વં નિયમ્યેત, તસ્ય વિશેષણત્વેન ભવતિ, વિધીયતે હ્ય્ અત્ર સંમાર્ગાદિઃ, ન પ્રાપ્તો લક્ષણત્વેન દ્રવ્યસ્યામ્નાયતે, ન હિ યૌગપદ્યેન વિધાતું શક્યતે, લક્ષણત્વેન ચોચ્-ચારયિતુમ્. પ્રસિદ્ધસંબન્ધો હિ શક્નોતિ લક્ષયિતુમ્, ન ચાવિહિત એવંજાતીયકઃ શબ્દાવગમ્યઃ પ્રસિદ્ધસંબન્ધો ભવતિ. વિધીયતે ચ સંમાર્ગાદિઃ, તસ્માન્ ન વિશેષકઃ, ન ચેદ્ વિશેષકઃ, ન દ્રવ્ય એકત્વં નિયમ્યત ઇતિ શક્યમ્ આશ્રયિતુમ્.
અથૈકત્વં સંમાર્ગ ઉચ્યતે. તત્રાપિ દ્વયી ગતિઃ સ્યાત્, એકત્વં પ્રધાનમ્, સંમાર્ગો વા, તચ્ ચોભયમ્ અપ્ય્ અનુપપન્નમ્. ન તાવદ્ એકત્વસ્ય સંમાર્ગઃ શાક્યતે કર્તુમ્. ન ચ દ્રવ્યે ક્રિયમાણ એકત્વસ્યોપકરોતિ કેનચિત્ પ્રકરણમ્. ન ચૈકત્વસ્યોપકૃતેન કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ, ન હિ તદ્ ગુણભૂતં શ્રુતમ્. અથૈકત્વં સંમાર્ગં પ્રતિ ગુણભૂતમ્ ઇતિ. તદ્ અપિ ન. કથમ્? અમૂર્તત્વાત્, ન હિ તત્ સંમાર્ગં નિષ્પાદયતિ. યદ્ય્ અપ્ય્ અન્યદ્ અમૂર્તં ક્રિયાં નિષ્પાદયતિ સાધનં વિશિંષત્, તથાપ્ય્ એતન્ ન ભવિતુમ્ અર્હતિ, ન હ્ય્ અત્ર ગ્રહઃ સંમાર્ગાર્થઃ, સંમાર્ગો ઽત્ર ગ્રહાય ચોદ્યતે, સ હિ પ્રયોજનવાન્, કલ્પ્યપ્રયોજનઃ સંમાર્ગઃ. યદિ ગ્રહઃ સંમાર્ગસ્યોપકુર્યાત્, તદ્ ઉપકારિણ{*3।73*} ઉપકરોતીતિ સંમાર્ગસ્યોપકારકમ્ એકત્વં ભવેત્. ન ત્વ્ એતદ્ એવમ્. તસ્માદ્ એકત્વસંમાર્ગયોર્ અસંબન્ધઃ.
નનુ પ્રધાનભુતમ્ અપિ ગ્રહાદિ સંમાર્ગં નિષ્પાદયત્ય્ એવ, અતસ્ તત્સાધનં તચ્ ચ વિશિંષત્ તદ્ ઉપકરિષ્યતિ, યથા ઇજ્યાર્થે દધનિ પયસિ ચ પ્રણીતા ધર્માઃ પાક ઉપકુર્વન્તિ. પરિધાનાર્થે ચ [228]{*3।74*} પરિદૌ યૂપધર્મા બન્ધને. તસ્માદ્ અયમ્ અસમાધિર્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે - ન બ્રૂમઃ, અતદર્થે સાધકે ન શક્નુવન્ત્ય્ ઉપકર્તુમ્ ઇતિ. કિં તર્હિ? યદા પ્રધાનભૂતં ગ્રહાદિ લક્ષણત્વેનોચ્યતે, ન તદૈકત્વસ્ય ગ્રહાદિના સંબન્ધઃ, ન સંમાર્ગાદિનેતિ. કથમ્? યાવદ્ ઇહ લક્ષણત્વેન કિંચિદ્ ઉચ્યતે, સંવાદસ્ તત્ર ભવતિ, ન તુ તદ્વિધીયતે વિજ્ઞાનાય. કિમ્ અર્થં તર્હ્ય્ ઉચ્ચાર્યતે? અન્યત્ તસ્ય કિંચિદ્ વિધાયિષ્યત ઇતિ, તદ્ એતદ્ ગ્રહાદિ લક્ષયિત્વા તસ્ય સંમાર્ગાદિ વિધીયતે. તદ્ યદ્ય્ એકત્વસંબન્ધો ઽપરો ગ્રહદ્રવ્યે{*3।75*} સંમાર્ગાદૌ વા પદાર્થે{*3।76*} વિધીયેત, દ્વયોઃ સંબન્ધયોર્ વિધાનાદ્ ભિદ્યેત વાક્યમ્. અથોચ્યેત - ગ્રહાદિ લક્ષયિત્વા તસ્યૈકત્વસંબન્ધો વિધીયતે, ન સંમાર્ગાદિસંબન્ધ ઇતિ, તથા ચ સંમાર્ગાદીનામ્ અધ્યયનં પ્રમાદ ઇત્ય્ અભ્યુપગતં સ્યાત્. ન ચૈતદ્ એવમ્. તસ્માદ્ ઉભાભ્યામ્ એકવચનસ્યાસંબન્ધ ઇતિ. એવમ્ એતદ્ એકત્વં ગ્રહસ્ય ન કિંચિદ્ ઉપકારં કરોતિ, ન સંમાર્ગસ્ય, એવમ્ એવ સદનૂદ્યતે. તસ્માન્ નૈતત્ કિંચિદ્ અપિ કર્તું વિવક્ષ્યત ઇતિ સર્વેષાં ગ્રહાદીનાં સંમાર્ગાદિ કર્તવ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? સંયોગતો ઽવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ{*3।77*}.
યદ્ય્ અવિવક્ષિતમ્ એકત્વમ્, કથં ત્રહ્ય્ એકવચનમ્ ઉચ્ચાર્યતે? નનુ બહુષુ વિવક્ષિતેષુ બહુવચનેન ભવિતવ્યમ્. ઉચ્યતે - ન વયમ્ એતદ્ વિચારયામઃ, એકવચનમ્ ઉચ્ચારયિતવ્યમ્, નોચ્ચારયિતવ્યમ્ ઇતિ, ઉચ્ચાર્યમાણે સતિ કિં પ્રતિપત્તવ્યમ્? એકસ્મિન્ન્ એવ સંમાર્ગાદિ, ઉત સર્વેષ્વ્ ઇતિ, તચ્ ચ સર્વેષ્વ્ ઇતિ સ્થાપિતમ્. અપિ ચ ન વિભક્તેર્ વચનમ્ એવૈકં પ્રયોજનમ્. કિં તર્હિ? કારકસંબન્ધો ઽપિ, અવિવક્ષિત એકત્વે કારકસંબન્ધાર્થમ્ અસ્યોચ્ચારણં ભવિષ્યતિ. તસ્માન્ નાનર્થકમ્.
અપિ ચ ગ્રહઃ પ્રાતિપદિકાર્થ એકત્વં વિભક્ત્યર્થઃ. કિમ્ અતો [229]{*3।78*} યદ્ય્ એવમ્. એતદ્ અતો ભવતિ - પ્રાતિપદિકાર્થગતં હિ વિભક્તિઃ સ્વમ્ અર્થં શ્રુત્યૈવ વદતિ. અથૈવં સતિ કિમ્ ન, સંમાર્ગેણ સંભન્ત્સ્યત ઇતિ. તેન હિ સંબધ્યમાનં વાક્યેન સંબધ્યેત, ન ચ શ્રુત્યા, અન્યેન સંબધ્યમાનં વાક્યેનાચ્છિદ્યાન્યેન સંબન્ધમ્ અર્હતિ. અસંબધ્યમાનસ્ ત્વ્ એકત્વેન સંમાર્ગઃ, યદિ નૈકત્વવિશિષ્ટઃ ક્રિયતે, ન કિંચિદ્ વિપન્નં ભવતિ, ન ચૈકત્વવિશિષ્ટઃ સંમાર્ગાદિઃ, ગ્રહાદિમાત્રસ્ય ચ વિધીયત ઇતિ કિમ્ ઇતિ દ્વિતીયસ્ય તૃતીયસ્ય ચ ન ક્રિયેતેતિ.
નોતેસ્:
*{3।68: એ2,4: અસ્તિ - યદ્ ઉક્તં ગ્રહાદિષ્વ્}*
*{3।69: એ2: 4,74; એ4: 3,600; એ6: 1,155}*
*{3।70: એ2,4: ગર્દભાભિધાનીં}*

*{3।71: તૈત્.સ્. 5.1.2.1}*
*{3।72: એ2: 4,83; એ4: 3,601; એ6: 1,156}*
*{3।73: એ2,4: ઉપકારેણ}*
*{3।74: એ2: 4,86; એ4: 3,602; એ6: 1,156 (લ્.z.)}*
*{3।75: એ1,6, એ4 (વ્.લ્.); એ2,4: દ્રવ્યે}*
*{3।76: એ2,4 ઓમ્}*
*{3।77: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.1.8}*
*{3।78: એ2: 4,95; એ4: 3,602; એ6: 1,157}*
ચોદિતે તુ પરાર્થત્વાદ્ યથાશ્રુતિ પતીયેત

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - યથા પશુમ્ આલભેતેત્ય્ એક એવ પશુઃ પુંપશુશ્ ચાલભ્યતે, એવમ્ ઇદમ્ અપીતિ, અસ્ત્ય્ અત્ર વૈપરીત્યમ્ ઇહ ગ્રહાર્થઃ સંમાર્ગઃ, તત્ર પુનર્ યાગાર્થઃ પશુઃ. કિમ્ એવં સતિ ભવતિ? યો યાગાર્થં પરિચ્છિનતિ{*3।79*}, સ યાગસ્યોપકરોતિ, અપરિચ્છિન્નેન ન શક્યો યાગઃ કર્તુમ્ ઇતિ. ન તુ ગ્રહેણ કેનચિદ્ વિશિષ્ટેન સંમાર્ગઃ કર્તવ્યઃ, યદ્ ગ્રહં વિશિંષત્ સંમાર્ગસ્યોપ્કુર્યાત્, પશોશ્ ચૈતદ્ એકત્વં યાગં પ્રત્યુપદિશ્યતે. નનૂક્તમ્ - પ્રાતિપદિકાર્થગતં સ્વમ્ અર્થં વિભક્તિઃ શ્રુત્યૈવાભિવદતીતિ{*3।80*}, યાગ એતદ્ વાક્યેન વિધાસ્યતિ, તત્ર વાક્યાચ્ છ્રુતિર્ બલીયસીત્ય્ ઉક્તમ્. સત્યમ્, યત્ર શ્રૌતો ઽભિસંબન્ધો વિવક્ષ્યતે, અવિવક્ષ્યમાણે ચ વાક્યાવગતઃ સન્ અપર્યુદસિતવ્યો{*3।81*} ભવતિ, તસ્માદ્ એકઃ પુંપશુશ્ ચાલભ્યત ઇતિ, ગ્રહૈકત્વં ન સંમાર્ગસ્યોપકરોતીતિ ન ગ્રહં શક્નોતિ વિશેષ્ટુમ્. તસ્માદ્ અવિવક્ષિતમ્ ઇતિ.
[230]{*3।82*}
નોતેસ્:
*{3।79: એ2,4, એ1 (વ્.લ્.): પરિચ્છિન્નતિ}*
*{3।80: વ્ગ્લ્. એ1, સ્.229।1-2}*
*{3।81: એ2,4: સન્ ન પર્યુદસિતવ્યો, એ6: સન્ન્ અપર્યુદસિતવ્યો}*
*{3।82: એ2: 4,96; એ4: 3,643; એ6: 1,158}*
સંસ્કારાદ્ વા ગુણાનામ્ અવ્યવસ્થા સ્યાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ, તત્ર શ્રૂયતે - દશાપવિત્રેણ ગ્રહં સંમાર્ષ્ટીતિ. તત્રૈષો ઽર્થો ઽધિગતઃ - સર્વે ગ્રહાઃ સંમાર્જિતવ્યા ઇતિ. ઇદમ્ ઇદાનીં સંદિહ્યતે - કિં ચમસાપિ સંમાર્ષ્ટવ્યા ઉત નેતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? ચમસાદ્ય્ અપિ સર્વં સંમાર્જ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? સંયોગતો ઽવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચેતિ{*3।83*}, યથૈવ હિ ગ્રહાણામ્ અપૂર્વસંબન્ધઃ, એવં ચમસાનામ્ અપિ, યથૈવ ચ ગ્રહા અસ્મિન્ પ્રકરણે, એવં ચમસાપિ. તસ્માત્ સર્વત્ર સંમાર્ગઃ.
નનુ ગ્રહાઃ શ્રૂયન્તે, તે ચમસાનાં નિર્વર્તકા ભવિષ્યન્તિ. ઉચ્યતે - પ્રદર્શનાર્થં ગ્રહગ્રહણં ભવિષ્યતિ, ગ્રહાદિ સોમપાત્રમ્, યસ્મિન્ ગૃહ્યમાણઃ સોમો વ્યવસિચ્યેત, ઇત્ય્ એવમ્ આશઙ્ક્યતે, તત્ સર્વં સંમાર્જિતવ્યમ્. યથા ભોજનકાલો વર્તતે, સ્થાલાનિ સંમૃજ્યન્તામ્ ઇત્ય્ ઉક્તે, યાનિ યાનિ ભોજન ઉપયોગમ્ અર્હન્તિ, તાનિ તાનિ સર્વાણિ સંમૃજ્યન્તે, સ્થાલગ્રહણં લક્ષણાર્થમ્ ઇતિ ગમ્યતે. એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
ઉચ્યતે - લોકે ઽર્થલક્ષણઃ સંવ્યવહારઃ, યેન યેનાર્થઃ સંમૃષ્ટેન, ઉક્તો ઽનુક્તો વા સ સ{*3।84*} સંમૃજ્યેતૈવ. ઇહ તુ વેદે શબ્દલક્ષણઃ, શબ્દશ્ ચ ગ્રહસ્ય સંમાર્ગમ્ આહ, તત્ર કિમ્ અર્થં શ્રુતૌ સંભવન્ત્યાં ગ્રહશબ્દો લક્ષણયા કલ્પ્યતે. ઉચ્યતે - સંમાર્ષ્ટીતિ સંમાર્ગે પુરુષપ્રયત્નં વિધાતુમ્ એષ શબ્દઃ શક્નોતિ શ્રવણેનૈવ, ગ્રહસંબન્ધે તુ વાક્યેન, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી. તસ્માલ્ લક્ષણયા ગ્રહશબ્દો વર્ણ્યતે, ન, યથાશ્રુત ઇતિ, તેન, યો યઃ સંમાર્જનસંસ્કારાર્હઃ સ સ સંમાર્જિતવ્યઃ, નેતિ{*3।85*} ગ્રહેષ્વ્ એવ વ્યવતિષ્ઠેતૈવંજાતીયકો ગુણ ઇતિ.
[231]{*3।86*}
નોતેસ્:
*{3।83: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.1.8}*
*{3।84: એ2,4,6: ઓમ્. સ}*
*{3।85: એ2,4,6 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।86: એ2: 4,98; એ4: 3,646; એ1: 1,159}*
વ્યવસ્થા વાર્થસ્ય શ્રુતિસંયોગાત્, તસ્ય શબ્દપ્રમાણત્વાત્

વ્યવતિષ્ઠેત વા ગ્રહેષ્વ્ એવ સંમાર્ગઃ, ન ચમસેષ્વ્ અપિ પ્રસજ્યેતેતિ. કુતઃ? અર્થસ્ય શ્રુતિસંયોગાત્, શ્રૂયમાણો હિ ગ્રહો નોત્સ્રષ્ટવ્યઃ, ઉત્સૃજ્યમાને શ્રુતિર્ એવ બાધ્યતે ગ્રહમ્ ઇતિ, પ્રમત્તગીતં તત્ર ભવતામ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે, ન ચૈતન્ ન્યાય્યમ્. તસ્માદ્ ગ્રહશબ્દેન ગ્રહં લક્ષયિત્વા તસ્ય સંમાર્ગસંબન્ધો વિધીયતે. ન ચાવિદધત્ સંમાર્ગમ્, શક્નોતિ તત્સંબન્ધં વિધાતુમ્, અતો વિદધાત્ય્ એવૈષ શબ્દઃ સંમાર્ગમ્. ન ચ શ્રુતિર્ બાધિષ્યતે. કુતઃ? સંમાર્ષ્ટીતિ સંમૃજિગતં પુરુષપ્રયત્નં શ્રુત્યા શક્નોતિ વિધાતુમ્. ન{*3।87*} તત્ર કશ્ચિદ્ વિશેષઃ, ઉત્પાદ્યમાને વા સંમૃજૌ{*3।88*}, પરેણ વા સંબધ્યમાન ઇતિ. તેન ન ગ્રહસંબન્ધે ઽપિ શ્રુતિર્ બાધિતા ભવતિ, અતો ગ્રહેષ્વ્ એવ સંમાર્ગો વ્યવસ્થાતુમ્ અર્હતીતિ.
નન્વ્ અપૂર્વસંયોગાવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ ચમસેષ્વ્ અપિ પ્રસજ્યતે, ન ગ્રહેષ્વ્ એવાસ્ય વિધાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત્રોચ્યતે - પ્રકરણવદ્ભિર્ એકવાક્યતાં કૃત્વા શક્નોતિ તત્ર વિધાતુમ્, નાકૃત્વૈકવાક્યતામ્. સા ચ પ્રકરણાદ્ અનુમીયતે, ઇયં પુનર્ ગ્રહશબ્દેન સહ પ્રત્યક્ષા, તસ્માન્ ન પ્રકરણે વિધાનમ્, ગ્રહૈકત્વસંબન્ધે પુનર્ ઉત્સૃજ્ય સ્વાર્થમ્, ન શક્નોતિ વિધાતુમ્. તસ્માદ્ વૈષમ્યમ્ અસ્ય{*3।89*}, ગ્રહૈકત્વવિધાનેન{*3।90*}. યદ્ ઉક્તમ્ - યથા સ્થાલાનિ સંમૃજ્યન્તામ્ ઇતિ લક્ષણા, તદ્વદ્ ઇહાપીતિ, પરિહૃતમ્ એતલ્ લોકે કર્માર્થં લક્ષણમ્{*3।91*}, શબ્દલક્ષણં પુનર્ વેદ ઇતિ.
[232]{*3।92*}
નોતેસ્:
*{3।87: એ2: ન ચ}*
*{3।88: એ2: સંમૃજા, એ4: સંમૃજામ્}*
*{3।89: એ2,4: વૈષમ્યં}*
*{3।90: દેર્ સત્z fએહ્લ્ત્ ઇન્ એ6}*
*{3।91: એ2,4: કર્માર્થલક્ષણં}*
*{3।92: એ2: 4,98; એ4: 3,649; એ6: 1,159}*
આનર્થક્યાત્ તદઙ્ગેષુ

વાજપેયે શ્રૂયતે - સપ્તદશારત્નિર્ વાજપેયસ્ય યૂપો ભવતીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં સપ્તદશારત્નિતા વાજપેયસ્યોર્ધ્વપાત્રે નિવિશતે, ઉત પશોર્ યૂપે નિવિશત ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? ઊર્ધ્વપાત્ર ઇતિ. કુતઃ? વાજપેયસ્ય યૂપાભાવાત્, યદ્ વાજપેયસ્યાસ્તિ પાત્રં યૂપસદૃશમ્, તત્ર ભવિતુમ્ અર્હતિ, અસ્તિ ચ ષોડશિપાત્રમ્, તચ્ ચ ખાદિરત્વાદ્ ઊર્ધ્વત્વાચ્ ચ યૂપસદૃશમ્, તત્ર નિવેશે સતિ વાજપેયશબ્દ આઞ્જસ્યેન ભવતિ, ઇતરથા વાજપેયાઙ્ગપશુયાગે{*3।93*} લક્ષણયા વાજપેયશબ્દો વૃત્ત ઇતિ ગમ્યતે. નનુ ત્વત્પક્ષે ઽપિ યૂપશબ્દો લક્ષણયોર્ધ્વપાત્રે. ઉચ્યતે, સર્વથા વયં લક્ષણાશબ્દાન્ ન મુચ્યામહે. મત્પક્ષે તુ વાજપેયપ્રકરણમ્ અનુગૃહ્યતે, તસ્માદ્ ઊર્ધ્વપાત્રે નિવેશ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આનર્થક્યાત્ તદઙ્ગેષુ, વાજપેયશબ્દસ્ તાવત્ સોમયાગવિશેષવચનઃ, તસ્ય સાક્ષાદ્ યૂપેન ન પ્રયોજનમ્, અસ્તિ તુ તસ્યાઙ્ગં પશુયાગઃ, તસ્ય તુ પશું બન્ધું યૂપેન કાર્યમ્. સાક્ષાદ્ વાજપેયયૂપસ્ય યદિ સપ્તદશારત્નિતા વિધીયતે, તસ્યાભાવાદ્ અનર્થકમ્ એવ વચનં પ્રાપ્નોતિ, તદ્ અનર્થકં મા ભૂદ્ ઇતિ યો ઽસ્ય પશુયાગે યૂપઃ, તત્ર નિવેશમ્ અર્હતિ. ઊર્ધ્વપાત્રે ચ યૂપશબ્દો લક્ષણયા સ્યાત્. નન્વ્ ઇતરસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે વાજપેયશબ્દો લક્ષણયેતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, વાજપેય એવ વાજપેયશબ્દો ભવિષ્યતિ, શક્ષ્યતિ ચ સ પશુયૂપં વિશેષ્ટુમ્, સો ઽસ્યાઙ્ગસ્યોપકારકઃ, યશ્ ચ યસ્યોપકારિણ ઉપકરોતિ, ભવતિ સ તસ્ય સંબદ્ધો મુખ્યેનૈવ સંબન્ધેન. ન ચૈકાન્તરિતમ્ ઇતિ કૃત્વાસંબદ્ધો ભવતિ, યથા દેવદત્તસ્ય નપ્તેતિ, પુત્રેણ ચાસાવ્ અન્તરિતઃ, અથ ચ દેવદત્તેન મુખ્યેનૈવ સંબન્ધેન સંબદ્ધઃ. તસ્માદ્ એષ એવ [233]{*3।94*} પક્ષ આશ્રયણીયઃ, ન હ્ય્ એતસ્મિન્ પક્ષે કશ્ચિદ્ અપિ લક્ષણશબ્દો ભવતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।93: એ2,4: વાજપેયાઙ્ગપશુયાગે}*
*{3।94: એ2: 4,101; એ4: 3,649; એ6: 1,160}*
કર્તૃગુણે તુ કર્માસમવાયાદ્ વાક્યભેદઃ સ્યાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રયાજવાક્યે શ્રૂયતે - અભિક્રામં જુહોત્ય્ અભિજિત્યેતિ{*3।95*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અભિક્રમણં પ્રયાજેષ્વ્ એવ નિવિશત ઉત કૃત્સ્ને પ્રકરણ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? કર્તૃગુણે ઽભિક્રમણે બ્રૂમઃ - વાક્યભેદઃ સ્યાદ્ ઇતિ, કર્મણા કર્મણો ઽસમવાયાત્. અભિક્રમણં કર્મામૂર્તમ્, ન તત્ કર્મ હવનં સાધયિતું શક્નોતિ, તસ્માન્ ન તેનૈકવાક્યતાં યાતિ. અતઃ સર્વસ્મિન્ પ્રકરણે નિવિશતે, સંયોગતો ઽવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચેતિ{*3।96*}.
નન્વ્ અનેનૈવ હેતુનાન્યસ્મિન્ન્ અપિ ન નિવેક્ષ્યતે. ઉચ્યતે - અન્યત્ર પુરુષૈઃ સંભન્ત્સ્યતે. નનુ પ્રયાજેષ્વ્ અપિ પુરુષૈઃ સંબધ્યેત. નૈતદ્ એવમ્, જુહ્ઃતીતિ હવન એષ શબ્દઃ પુરુષપ્રયત્નં વિધાતું શક્નોતિ, ન પુરુષાભિક્રમણાસંબન્ધમ્. નન્વ્ અન્યત્રાપિ પુરુષાભિક્રમણસંબન્ધસ્યાવિધાનમ્. નૈષ દોષઃ, અન્યત્ર પ્રકરણામ્નાનાદ્ અઙ્ગભાવે નિર્જ્ઞાતે પ્રયોગવચનો ઽસ્ય કર્તવ્યતાં વક્ષ્યતિ. તસ્માત્ સર્વસ્મિન્ પ્રકરણે ઽભિક્રમણસ્ય નિવેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।95: તૈત્.સ્. 2.6.1.4}*
*{3।96: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.1.8}*
સાકાઙ્ક્ષં ત્વ્ એકવાક્યં સ્યાદ્ અસમાપ્તં હિ પૂર્વેણ

નૈતદ્ અસ્તિ - યદ્ ઉક્તમ્ અભિક્રમણં પ્રકરણે નિવિશત ઇતિ. પ્રયા[234]{*3।97*}જેષ્વ્ એવ ભવિતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ? તૈઃ સહાસ્યૈકવાક્યતા, યતઃ સાકાઙ્ક્ષમ્ એતત્ પૂર્વેણ પદેનાસમાપ્તં વાક્યમ્, અભિક્રામં જુહોતીત્ય્ અત્ર પર્યવસ્યતિ, પ્રકરણાચ્ ચ વાક્યં બલવદ્ ઇતિ પ્રયાજેષ્વ્ એવાભિક્રમણં નિવિશતે. નન્વ્ અભિક્રમણમ્ અમૂર્તત્વાદ્ ધોમનિર્વૃત્તાવ્ અસમર્થમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઉચ્યતે, સાક્ષાદ્ અસમર્થમ્, કર્ત્રા સંબધ્યમાનં શક્ષ્યતિ નિર્વર્તયિતુમ્. કથમ્? અભિક્રમણેન સમાસીદત્ય્ આહવનીયં કર્તા, દ્વયમ્ અભ્યુપાયભૂતં હોમસ્ય, દૂરાદ્ વાભિપ્રસાર્ય હસ્તમ્, જુહુયાત્, સમાસીદેદ્ અન્વાભિક્રમણેન. તસ્માદ્ અભિક્રમણમ્ ઉપકરોતિ હોમસ્યેત્ય્ અવગમ્યતે. અતઃ પ્રયાજેષ્વ્ એવ નિવેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।97: એ2: 4,103; એ4: 3,657; એ6: 1,161}*
સંદિગ્ધે તુ વ્યવાયાદ્ વાક્યભેદઃ સ્યાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સપ્તમાષ્ટમયોર્ બ્રાહ્મણાનુવાકયોઃ સામિધેન્ય ઉક્તાઃ, નવમે નિવિદઃ, દશમે કામ્યાઃ સામિધેનીકલ્પાઃ, ઇદં કામસ્યૈતાવતીર્ અનુબ્રૂયાત્, ઇદં કામસ્યૈતાવતીર્ ઇતિ, એકાદશે ચ યજ્ઞોપવીતમ્ આમ્નાતમ્ - ઉપવ્યયતે દેવલક્ષ્મમ્ એવ તત્ કુરુત ઇતિ{*3।98*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં સામિધેનીર્ એવાનુબ્રુવાણ ઉપવ્યયેત, ઉત પ્રકરણે સર્વાન્ એવ પદાર્થાન્ અનુતિષ્ઠતા ઉપવ્યાતવ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ સંશયઃ? ઉપવીતં સામિધેનીનાં પ્રકરણે સમામ્નાતમ્, અથ નિવૃત્તે વા તાસાં પ્રકરણ ઇતિ ન જ્ઞાયતે.
નનુ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવ પ્રકરણમ્ ઇદમ્, પરપ્રકરણે સામિધેન્યઃ શ્રૂયન્તે. સત્યં પરપ્રકરણે શ્રૂયન્તે. તથાપિ તાસામ્ અવાન્તરપ્રકરણમ્ અપરમ્, ભવતિ હિ, સામિધેનીર્ અનુબ્રૂયાદ્ ઇતિ વિશેષાકાઙ્ક્ષં વચનમ્, યેન તત્સંનિધાવ્ અભિધીયમાનં તસ્યેતિ જ્ઞાયતે. કથં પુનર્ નિવૃત્તં તાસાં પ્રકરણમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યતે? [235]{*3।99*} નિવિત્પદાનિ તાસાં પ્રકરણં વ્યવદધતીતિ. યદ્ય્ એવમ્, કથમ્ અનુવર્તતે પ્રકરણમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કા? પરસ્તાન્ નિવિદામ્, સાદ્મિધેનીગુણા એવ કામ્યા વિધીયમાનાઃ શ્રૂયન્તે, યદ્ અનન્તરં યજ્ઞોપવીતમ્ આમ્નાતમ્, તેનાનિવૃત્તં સામિધેનીનાં પ્રકરણમ્ ઇતિ ભવતિ મતિઃ. અતઃ પરપ્રકરણે નિવિદઃ સમુપનિપતિતા ન વ્યવદધતિ. યથા
દ્વાદશોપસત્તાહીનધર્મો જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણ ઇતિ. તેન ભવતિ સંદેહઃ.
અસ્મિન્ સંદેહે કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સામિધેનીપ્રકરણમ્ અનિવૃત્તમ્, તત્રોપવીતં સમામ્નાતમ્ ઇતિ. કુતઃ? કામ્યાનાં સામિધેનીકલ્પાનામ્ આનન્તર્યવચનાત્, હૃદયમ્ અનુવિપરિવર્તમાનાસુ સામિધેનીષુ ઉપવીતમ્ આમનન્તિ, કર્તુશ્ ચ વાસોવિન્યાસમાત્રં ગુણો ભવત્ય્ ઉપવીતં નામ. કિં કુર્વતા તત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ ભવતિ તત્ર પદાર્થાકાઙ્ક્ષા, તત્ર બુદ્ધૌ સંનિહિતેનાવિપ્રકૃષ્ટેન સામિધેનીવાક્યેનૈકવાક્યતાં ઉપગમ્ય સામિધેનીષૂપવીતં ઉપવ્યયત ઇત્ય્ એષ શબ્દો વિદધાતીતિ ગમ્યતે.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ન, અસ્મિન્ સંદેહે યસ્ ત્વ્ અયોક્તઃ, સ નિર્ણયઃ. અસ્મિન્ સંદેહે વાક્યભેદ ઇતિ નિર્ણય ઇતિ. કુતઃ? વ્યવાયાત્, ઇહ સમાપ્તસ્ય સાનુબન્ધસ્ય સામિધેનીવાક્યસ્ય, અસ્ય ચોપવ્યયત ઇતિ વચનસ્ય, નિવિદાં વિધાયકેન સામિધેનીભિર્ અસંબદ્ધેન ગ્રન્થેન વ્યવધાનં ભવતિ, યસ્ય ચ પર્યવસિતે ઽપિ વચને તત્સંબદ્ધમ્ એવાર્થાન્તરં પ્રક્રમન્તે, ન તત્રાનનુવૃત્તં પ્રકરણમ્, આગચ્છતિ હિ તત્સંબદ્ધાભિધાને હૃદયમ્. યત્ર તુ પર્યવસિતે વચને તદસંબદ્ધમ્ એવાર્થાન્તરં પ્રક્રમન્તે, ન તત્ર બુદ્ધૌ પૂર્વઃ પદાર્થઃ સંનિધીયતે. ન ચ, બુદ્ધાવ્ અસંનિહિતેનૈકવાક્યતા ભવતિ. દ્વાભ્યાં હિ બુદ્ધાભ્યાં{*3।100*} પદાર્થાભ્યાં વાક્યાર્થઃ સંજન્યતે, નાન્યતરેણ, સંનિધૌ સમામ્નાનસ્યૈતદ્ એવ પ્રયોજનમ્, કથમ્ ઉભાભ્યાં પદાર્થાભ્યાં વિશિષ્ટાં બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયેયુર્ ઇતિ. [236]{*3।101*} અનન્તરાવ્ અબુદ્ધેન સહ વાક્યાર્થઃ શક્યતે કર્તુમ્, અસંબદ્ધપદોચ્ચારણે ચ નાનન્તરાવ્ અબુદ્ધો ભવતિ. તસ્માદ્ વ્યવહિતેન સહ નૈકવાક્યતા ભવતીતિ.
અથાન્યેન પ્રકારેણ ધ્યાનાદિના પૂર્વપદાર્થમ્ અવગમ્ય, વાક્યાર્થં સંજનયેત્. અવૈદિકઃ સ પુરુષબુદ્ધિર્ પૂર્વકો વાક્યાર્થો ભવેત્, યથા, અન્યસ્માદ્ અનુવાકાદ્ આખ્યાતપદં ગૃહીત્વા, અન્યસ્માચ્ ચ નામપદં યો વાક્યાર્થઃ સંજન્યતે, તાદૃશં તદ્ ભવેત્, યત્રાન્યેન ધ્યાનાદિના પૂર્વપદાર્થમ્ અવગમ્ય, વાક્યાર્થં સંજનયેત્. તસ્માન્ નાસંબદ્ધાર્થવ્યવધાનૈકવાક્યતા ભવતીતિ નિશ્ચીયતે. તસ્માન્ ન સામિધેનીભિર્ એકવાક્યતોપવીતસ્યેતિ. નનુ સામિધેનીકલ્પાનામ્ અનન્તરબુદ્ધાનાં સંનિધાવ્ ઉપવીતમ્ આમ્નાયતે, તેન સામિધેનીભિઃ સંભન્ત્સ્યત ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ - અતિવૃત્તમ્ એવ હિ સામિધેનીનાં પ્રકરણં નિવિત્પદૈર્ વ્યવધાનાત્. વાક્યેન હિ
સામિધેનીકલ્પાઃ કામ્યાઃ સંબન્ધમ્ ઉપગચ્છન્તિ, ન પ્રકરણમ્ અનુવર્તતે, ન ચ, પુનઃ કલ્પવચનેન સામિધેન્યઃ પ્રકૃતા ભવન્તિ. ન હિ, તત્ર તાસાં વચનં કર્તવ્યા ઇતિ. કિં તર્હિ? સંખ્યાભિઃ સંબન્ધયિતવ્યા ઇતિ, તદ્ અપિ વાક્યેન, ન પ્રકરણેન. તત્રાપ્રકૃતાસુ સમિધેનીષુ યસ્યૈકવાક્યતા ગુણસ્ય સામિધેનીભિર્ નાસ્તિ, ન તસ્ય તાભિઃ સંબન્ધઃ. તસ્માત્{*3।102*} પ્રકરણે{*3।103*} યદ્ અનુષ્ઠેયં તદ્ યજ્ઞોપવીતિનેતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{3।98: તૈત્.સ્. 2.5.11.1}*
*{3।99: એ2: 4,106; એ4: 3,661; એ6: 1,161 (વોર્લેત્zતે zએઇલે)}*
*{3।100: એ2,4 ઓમ્. હિ બુદ્ધાભ્યાં}*
*{3।101: એ2: 4,108; એ4: 3,661; એ6: 1,162}*
*{3।102: એ2: યસ્માત્}*
*{3।103: એ2,4: કૃત્સ્ને પ્રકરણે}*
ગુણાનાં ચ પરાર્થત્વાદ્ અસંબન્ધઃ સમત્વાત્ સ્યાત્

અગ્ન્યાધેયે વારણવૈકઙ્કતપાત્રાણ્ય્ અહોમાર્થાનિ હોમાર્થાનિ [237]{*3।104*} ચ શ્રૂયન્તે - તસ્માદ્ વારણો વૈ યજ્ઞાવચરઃ સ્યાત્, ન ત્વ્ એતેન જુહુયાત્, વૈકઙ્કતો યજ્ઞાવચરઃ સ્યાજ્ જુહુયાદ્ એતેનેતિ. ન ચ વારણવૈકઙ્કતાનાં પાત્રાણામ્ અગ્ન્યાધેયેન સંબન્ધઃ. કુતઃ? યજ્ઞાવ્ અચરવચનાત્, યજ્ઞસ્યૈતાનિ પાત્રાણિ, વાક્યેન પ્રકરણં બાધિત્વા ભવન્તિ. તત્રૈષ સંદેહઃ - કિં પવમ્ આનેષ્ટિષુ નિવિશન્તે, ઉત દર્શપૂર્ણમાસાદિષુ સર્વયાગેષ્વ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પવમાનહવિઃષ્વ્ ઇતિ. કુતઃ? ઉક્તમ્ એતત્ પ્રધાને ઽસંભવન્ પદાર્થસ્ તદ્ગુણે કલ્પ્યત ઇતિ, અગ્ન્યાધેયપ્રકરણે ચ સમામ્નાનાત્ પવમાનહવિષાં તદ્ગુણતા. તસ્માત્ પવમાનહવિઃષ્વ્ ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ગુણાનાં સમત્વાત્, પવમાનહવિષામ્ અગ્ન્યાધેયસ્ય ચ ન પરસ્પરેણ સંબન્ધઃ. યથાધાનમ્ અગ્નેર્ ગુણઃ સંસ્કારાર્થઃ, એવં પવમાનહવીંષ્ય્ અપ્ય્ અગ્નેર્ એવ ગુણભૂતાનિ. કસ્ તત્ર પરસ્પરેણ સંબન્ધ ઇતિ. યદ્ ઉક્તમ્ - આધાનસ્ય પ્રકરણે સમામ્નાયન્ત ઇતિ, યદ્ય્ અપિ સમામ્નાયન્તે, તથાપિ પ્રકરણં બાધિત્વા વાક્યેનાગ્નેર્ ભવન્તિ. કિમ્ ઇહ વાક્યમ્? યદ્ આહવનીયે જુહોતિ{*3।105*} તેન સો ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતો ભવતીતિ.
નન્વ્ આહવનીયો ઽત્ર યાગસ્યાધિકરણત્વેન ગુણભૂતઃ શ્રૂયતે. સત્યમ્, અધિકરણમ્ આહવનીયઃ, તથાપિ ત્વ્ આહવનીયાર્થ એવ યાગઃ, પ્રયોજનવત્ત્વાદ્ આહવનીયસ્ય નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ પવમાનહવિષામ્. કથમ્ એષાં નિષ્પ્રયોજનતા? ફલાશ્રવણાત્. કલ્પ્યં ફલમ્ ઇતિ ચેત્. સત્યં કલ્પ્યમ્, અગ્નિસંસ્કારસ્ તુ તત્ફલમ્, ન સ્વર્ગઃ, સ્વર્ગે કલ્પ્યમાને દ્વિર્ અદૃષ્ટં કલ્પ્યેત, હોમાચ્ ચ [238]{*3।106*} સ્વર્ગો ભવતિ, તસ્ય ચાહવનીયેનાપરો ઽદૃષ્ટઃ સંસ્કાર ઇતિ. તસ્માદ્ અગ્ન્યર્થતા પવમાનહવિષામ્, નૈષામ્ આધાનેન સંબન્ધઃ. તસ્માન્ નાધાને શ્રૂયમાણમ્, પવમાનહવિષાં ભવિતુમ્ અર્હતિ. કિં તર્હિ સર્વયાગેષુ દર્શપૂર્ણમાસપ્રભૃતિષ્વ્ આધાનસ્ય પ્રધાનભૂતેષુ નિવેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।104: એ2: 4,111; એ4: 3,674; એ6: 1,163}*
*{3।105: એ2,4: જુહ્વતિ}*
*{3।106: એ2: 4,113; એ4: 3,675; એ6: 1,164}*
મિથશ્ ચાનર્થસંબન્ધાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - વાર્ત્રઘ્ની પૌર્ણમાસ્યામ્ અનૂચ્યેતે, વૃધન્વત્ય્ અમાવ્ અસ્યાયામ્ ઇતિ{*3।107*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અનુવાક્યાદ્વિત્વસ્ય પ્રધાને નિવેશઃ, ઉતાજ્યભાગયોર્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પ્રધાન ઇતિ. કુતઃ? પૌર્ણમાસીસમભિવ્યાહારાત્, અમાવ્ અસ્યાસમભિવ્યાહારાચ્ ચ. પ્રધાનં પૌર્ણમાસી ચામાવ્ અસ્યા ચ નાજ્યભાગૌ. તસ્માત્ સાક્ષાદ્ વાક્યાત્ પ્રધાનસ્યેતિ પ્રાપ્તમ્.
તત્ર બ્રૂમઃ - મિથઃ સહ દ્વાભ્યામ્ અનુવાક્યાભ્યાં ન પ્રધાનસ્ય કાર્યમ્ અસ્તિ, યત્ર તુ દ્વ અનુવાક્યે, તત્ર તયોર્ વાર્ત્રઘ્નતા વૃધન્વત્તા ચ વિધીયતે, પ્રધાને ચૈકાનુવાક્યા, તત્ર દ્વિત્વં વાર્ત્રઘ્નતાં વૃધન્વત્તાં ચ વિદધદ્ વાક્યં ભિદ્યેત. આજ્યભાગયોસ્ તુ દ્વે પ્રાપ્તે આગ્નેયી સૌમી ચ, તત્ર વાર્ત્રઘ્નતાં વૃધન્વત્તાં કેવલાં શક્ષ્યતિ વિધાતુમ્. નનુ પ્રધાનગામિત્વે ઽપિ દ્વયોઃ પ્રધાનયોર્ દ્વે અનુવાક્યે, આગ્નેયસ્યાગ્નીષોમીયસ્ય ચેતિ. ઉચ્યતે - એકા [239]{*3।108*} વાર્ત્રઘ્ન્ય્ આગ્નેયી, એકા સૌમી, તથા વૃધન્વત્યૈ, તત્ર યાગ્નેયી, સા વિધીયમાના સંબધ્યેત ન સૌમી. અમાવ્ અસ્યાયાં તાવન્ નાસ્ત્ય્ એવ{*3।109*}, પૌર્ણમાસ્યામ્ અપ્ય્ અગ્નીષોમીય એવ ક્રિયમાણે ક્રિયેત, તત્રાપ્ય્ એકદેવત્યા ન શક્નુયાદ્ દેવતાદ્વિત્વે કાર્યં કર્તુમ્. અથોભ અગ્નીષોમીયે પ્રાપ્તે ઇતિ. ન, એકસ્ય યાગસ્ય દ્વાભ્યામ્ અનુવાક્યાભ્યાં પ્રયોજનમ્. ઉપાદેયત્વેન હ્ય્ અનુવાક્યા ચોદ્યતે, તત્રૈકત્વં વિવક્ષિતમ્, તેન તત્રાપિ ન દ્વે. તસ્માદ્ આજ્યભાગયોર્ નિવેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।107: તૈત્.સ્. 2.5.2.5}*
*{3।108: એ2: 4,115; એ4: 3,681; એ6: 1,164}*
*{3।109: એ2,4: એવ સોમઃ}*
આનન્તર્યમ્ અચોદના

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - મુષ્ટીકરોતિ, વાચં યચ્છતિ, દીક્ષિતમ્ આવેદયતીતિ, તથા હસ્તાવ્ અવનેનિક્તે, ઉલપરાજિં સ્તૃણાતીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં મુષ્ટીકરણં વાગ્યમશ્ ચાવેદનાર્થમ્, ઉત કૃત્સ્નપ્રકરણે નિવેશ ઇતિ તથા, હસ્તાવ્ અનેજનં કિમ્ ઉલપરાજિં સ્તરિતુમ્, ઉત પ્રકરણે સર્વપદાર્થાન્ કર્તુમ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? હસ્તાવ્ અનેજનં હસ્તસંસ્કારાર્થમ્, વાગ્યમઃ પુરુષસંસ્કારાર્થઃ, આમન્ત્રયમાણ એકાગ્રો ભવતિ, પદાર્થાન્ અનુતિષ્ઠતિ, તેન કેષાં કેષાં પદાર્થાનામ્ ઇમે{*3।110*} સંસ્કારાવ્ ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાસ્તિ, સત્યામ્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આનન્તર્યેણ નિરાકાઙ્ક્ષીકરણમ્. તસ્માદ્ આનન્તર્યાદ્ આવેદનાર્થો વાગ્યમો મુષ્ટીકરણં ચ, હસ્તાવ્ અનેજનં ચોલપરાજિં સ્તરિતુમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સર્વૈઃ પ્રકરણાધીતૈઃ સંબન્ધ ઇતિ. [240]{*3।111*} કુતઃ? વાક્યભેદાત્. કથં વાક્યભેદઃ? અર્થદ્વયસ્યાભિધાનાત્. ન હિ, દીક્ષિતમ્ આવેદયિતુમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થ આવેદયતીતિ, ન ચ સ્તરિતુમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે સ્તૃણાતીતિ. સ્તરણમ્ અપિ વિધીયતે ઽવનેજનં ચ. મુષ્ટીકરણં વાગ્યમશ્ ચ વિધીયતે, આવેદનં ચ. ન ચ, એષાં પરસ્પરેણ કશ્ચિત્ સંબન્ધો ઽસ્તિ, ન ચ, પદાર્થાકાઙ્ક્ષાયાં સત્યામ્ આનન્તર્યમ્ એકવાક્યત્વે કારણં ભવતિ, તસ્માત્ પ્રકરણધર્મા એવંજાતીયકાઃ.
નોતેસ્:
*{3।110: એ1,6, એ4 (વ્.લ્.); એ2,4: ઇમૌ}*
*{3।111: એ2: 4,119; એ4: 3,686; એ6: 1,165}*
વાક્યાનાં ચ સમાપ્તત્વાત્

સ્વેન સ્વેન પદસમૂહેન પરિપૂર્ણમ્ એકં વાક્યમ્, તથાપરમ્, તથા સર્વાણિ યાન્ય્ ઉદાહૃતાનિ. તસ્માદ્ વિસ્પષ્ટમ્ અર્થદ્વયમ્, વિભાગે ચ નિરાકાઙ્ક્ષતા, તેન વાક્યભેદઃ. અતઃ સંયોગતો ઽવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ{*3।112*} કૃત્સ્ને પર્કરણે નિવેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।112: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.1.8}*
શેષસ્ તુ ગુણસંયુક્તઃ સાધારણઃ પ્રતીયેત મિથસ્ તેષામ્ અસંબન્ધાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સમામ્નાયતે - આગ્નેયં ચતુર્ધા કરોતીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ આગ્નેયે ઽગ્નીષોમીયે ઐન્દ્રાગ્ને{*3।113*} ચ સર્વત્ર ચતુર્ધાકરણમ્? કિં વાગ્નેય એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? શેષશ્ ચતુર્ધાકરણમ્, આગ્નેયમ્ ઇતિ દેવતાગુણસંયુક્તઃ સાધારણઃ પ્રતીયતે, અગ્નીષોમીયે ઽપિ સ્યાત્, ઐન્દ્રાગ્ને ઽપિ. કુતઃ? તાવ્ અપ્ય્ આગ્નેયૌ, યસ્યાગ્નિર્ દેવતા, અન્યા ચ ભવતિ, અસાવ્ આગેયઃ. તદ્ યથા, યા ડિત્થસ્ય ડવિત્થસ્ય ચ માતા, સા ડવિત્થસ્ય [241]{*3।114*} ભવતિ, એવમ્ ઇહાપિ. યદ્ય્ આગ્નેયાગ્નીષોમસ્ય ચ પુરોડાશસ્ય મિથઃ સંબન્ધો ન ભવેત્, તત આગ્નેય એવ ચતુર્ધાકરણં વ્યવતિષ્ઠેત, ભવતિ તુ સંબન્ધઃ, તસ્માદ્ અવ્યવસ્થા, યથાગ્નેયસ્ય મસ્તકં વિભજ્ય પ્રાશિત્રમ્ અવદ્યતીતિ સર્વેભ્યઃ પ્રાશિત્રાવ્ અદાનમ્, એવં ચતુર્ધાકરણમ્ અપિ.
નોતેસ્:
*{3।113: એ2,4,6: ચૈન્દ્રાગ્ને}*
*{3।114: એ2: 4,119; એ4: 3,695; એ6: 1,165}*
વ્યવસ્થા વાર્થસંયોગાલ્ લિઙ્ગસ્યાર્થેન સંબન્ધાલ્ લક્ષણાર્થા ગુણશ્રુતિઃ