Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 2.4
atha vā, nānarthikā punaḥśrutiḥ, arthavādārthā bhaviṣyatīty ucyate. kim arthavādena prayojanam? yadā pūrvenaiva vākyena sārthavādakena vihitaḥ āgneyaḥ, kamanyam arthaṃ vidhātum śrutiḥ{*2/367*} prayujyeta? śrutimātraṃ{*2/368*} yan na kasyacid vidhānārtham, tad anarthakam, ity uktam, āmnāyasya kriyārthatvād ānarthakyam atadarthānām iti{*2/369*}, śrutaś cāśrutaś{*2/370*} ca tāvān eva so 'rthaḥ, yathā śrutā cāśrutā{*2/371*} ca devatā aṅgabhāvaṃ sādhayati, evam etad iti. tad ucyate - anyārthā vā punaḥśrutiḥ, na āgneyaṃ vidhātum, aindrāgnavidhānārthā, āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ bhavaty eva, na kevalenāgninā sa sādhur bhavatītīndrasahito 'gniḥ samīcīnataraḥ, tasmād aindrāgnaḥ kartavya iti.
[194]{*2/372*}
NOTES:
*{2/367: E1,6; E2,4,5: stutiḥ}*
*{2/368: E1,6; E2,4,5: stutimātraṃ}*
*{2/369: MS 1.2.1}*
*{2/370: E1,6; E2,4,5: stutaś cāstutaś}*
*{2/371: E1,6; E2,4: stutā vāstutā vā, E5: stutā cāstutā ca}*
*{2/372: E2: 3,207; E4: 3,446; E5: 2,607; E6: 1,133}*
yāvajjīviko 'bhyāsaḥ karmadharmaḥ prakaraṇāt
bahvṛcabrāhmaṇe śrūyate - yāvajjīvam agnihotraṃ juhotīti, yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyām yajeteti. atra sandeheḥ - kiṃ karmadharmo 'bhyāso yāvajjīvikatā, uta kartṛdharmo niyamaś codyate yāvajjīvikateti. kathaṃ karmadharmo 'bhyāsaḥ, kathaṃ vā kartṛdharmo niyama iti. yadi juhotir anuvādaḥ, yāvajjīvam iti vidhiḥ. tataḥ karmadharmo 'bhyāsaḥ, yadi viparītam, tataḥ kartṛdharmo niyama iti. kiṃ tāvat prāptam, karmadharmo 'bhyāsaḥ. kutaḥ? prakaraṇāt, yadīyaṃ vacanavyaktiḥ, juhotiyajatiśabdāv anuvādau, yāvajjīvam iti ca vidhiḥ, tataḥ prakaraṇam anugṛhyate, tasmād abhyāsaḥ. evaṃ kṛtvā satrasaṃstavo yukto bhaviṣyati, jarāmaryaṃ vā etat satraṃ yad agnihotram, darśapūrṇamāsau ceti dīrghakālasāmānyāt. tasmād abhyāsaḥ.
kartur vā śrutisaṃyogāt
atra brūmaḥ - yāvajjīviko 'bhyāso na syāt, kartur dharmo niyamaś codyata iti. kutaḥ? śrutisaṃyogāt. evaṃ śrutiparicchinno 'rtho bhaviṣyati, itarathā lakṣaṇā syāt. katham? yāvajjīvanam, tāvatā kālena kuryād iti, tad etat pradoṣaparisamāptam agnihotram anabhyasya, na śakyate yāvajjīvanakālena kartum, paurṇamāsyam āvāsyāparisamāptau ca darśapūrṇamāsau. yady ucyeta - jīvanakālasyaikadeśe 'pi kṛtaṃ tena kālena kṛtaṃ bhavatīti. naitad evam, [195]{*2/373*} arthaprāptaṃ hi tan na vidhātavyaṃ śabdena, jīvanaparimitaḥ kālo yaḥ, tena parisamāpayitavyam ity arthād abhyāsaḥ, sa hi kartavyatayā śrūyate, na cāsāv juhotiyajatibhyām ucyate, lakṣaṇayā tu gamyate. yāvajjīvaṃ juhuyāt, yāvajjīvam abhyasyed iti, śrutiś ca prakaraṇād balīyasī. yadīyaṃ vacanavyaktir asya vākyasya, yāvajjīvam ity anuvādo juhoti yajatīti ca vidhānam, ity evaṃ yajatijuhotiśabdau svārthāv eva bhaviṣyataḥ, yāvajjīvaśabdo 'pi jīvanavacana eva, nābhyāsalakṣaṇo bhaviṣyatīti jīvane nimitte karma vidhīyate, jīvaṃś ced dhotavyam iti, jīvanaṃ nimittam, na kālaḥ, niyatanimittatvān niyataṃ karma tenocyate, kartur dharmo niyamaś codyata iti.
NOTES:
*{2/373: E2: 3,210; E4: 3,451; E5: 2,609; E6: 1,134}*
liṅgadarśanāc ca, karmadharme hi prakrameṇa niyamyeta, tatrānarthakam anyat syāt
liṅgaṃ ca bhavaty api ha vā eṣa svargāl lokāc chidyate yo darśapūrṇamāsayājī paurṇamāsīm amāvāsyāṃ vātipātayeteti. kathaṃ liṅgam? karmadharme hi prakrāntaṃ satraṃ yāvajjīvanakālena parisamāpyeta, na tatra kālātipātaḥ syāt. tatra cānarthakam anyat syāt prāyaścittādi vidhīyamānam.
vyapavargaṃ ca darśayati, kālaś cet karmabhedaḥ syāt
vyapavargasya samāpanasya darśanaṃ bhavati, darśapūrṇamāsābhyām iṣṭvā somena yajeteti. yadi darśapūrṇamāsābhyām iṣṭvā somasya kālo 'sti, vyaktaṃ na yāvajjīvanakālena tau parisamāpyete. atha jīvanaṃ nimittam, upapadyate karmabhedaḥ, darśapūrṇamāsau parisamāpya somaṃ karmāntaraṃ kuryād iti. [196]{*2/374*} api cāhitāgnir vā eṣa yo 'gnihotraṃ juhoti na darśapūrṇamāsau yajeta, yā āhutibhājo devatās tā anudhyāyinīḥ karotīty anudhyāyinīvacanaṃ bhavati, niyato ya āhutibhāgaḥ, tasmin adīyamāne 'nudhyāyinīvacanaṃ bhavati. yas tv aniyata āhutibhāgas tam{*2/375*} anudhyāyanti, idaṃ no bhaviṣyatīti, niyataś ca bhāgo niyamapakṣe bhavati, na kāmyapakṣe, karmadharme ca kāmyam agnihotraṃ ca darśapūrṇamāsau ca, tasmān niyamapakṣaḥ. api ca śrūyate, jarāmaryaṃ vaitat satraṃ yad agnihotraṃ darśapūrṇamāsau ca, jarayā ha vaitābhyāṃ nirmucyate mṛtyunā ceti jarāmaraṇanirmocanāvadhāraṇavacanaṃ ca niyamapakṣa upapadyate. kāmyapakṣe hy aprayogād api mucyeta.
NOTES:
*{2/374: E2: 3,214; E4: 3,462; E5: 2,611; E6: 1,134}*
*{2/375: E2,4,5: na tam}*
anityatvāt tu naivaṃ syāt
tuśabdo 'nvācaye, itaraś ca paśyāmaḥ, kartur dharmo niyamaś codyata iti. yadi pūrvasya homasya guṇavidhir bhavet sa ekaikaḥ pūrvo 'gnihotrahomo 'nityaḥ syāt, kāmasaṃyogena śruto nānyaḥ kaścin nityaḥ, tatra liṅgaṃ virudhyeta, jarāmaryaṃ vaitat satraṃ yad agnihotraṃ darśapūrṇamāsau, jarayā vaitābhyāṃ nirmucyate mṛtyunā ceti. kathaṃ virudhyate? jarāmaraṇanirmocanādhāraṇavacanaṃ niyamapakṣa upapadyate, kāmyapakṣe 'prayogād api mucyeta.
virodhaś cāpi pūrvavat
itaś ca paśyāmo na pūrvābhyāso guṇaś codyata iti. kutah? virodhāt, virodho bhavati, darśapūrṇamāsavikārāḥ sauryādayo 'pi yāvajjīvam abhyasitavyā bhaveyuḥ. so 'nārabhyārthaḥ pratijñātaḥ syāt. ato 'pi paśyāmo niyama iti satrasaṃstavaś ca santatabhāvam upapatsyate.
[197]{*2/376*}
NOTES:
*{2/376: E2: 3,216; E4: 3,467; E5: 2,612; E6: 1,135}*
kartus tu dharmaniyamāt kālaśāstraṃ nimittaṃ syāt
yadi kartur dharmo niyamaś codyeta, tato jīvanaṃ nimittam, jīvane nimitte karma vidhīyate. tatra prayoge parisamāptaṃ karma, tathā vyapavargasya darśanam akḷptaṃ bhavati, tasmāt kartṛdharmo niyamaś codyata iti siddhaṃ bhavati.
nāmarūpadharmaviśeṣapunaruktinindāśaktisamāptivacanaprāyaścittānyārthadarśanāc chākhāntareṣu karmabhedaḥ syāt
iha śākhāntarāṇy udāharaṇam, kāṭhakaṃ kālāpakaṃ paippalādakam ityevamādīni. tatra sandehaḥ, kim ekasyāṃ śākhāyāṃ yat karmāgnihotrādi śrūyate, tac chākhāntare punaḥ śrūyamāṇam bhidyeta tasmāt, uta na bhidyeta? bhidyeteti paśyāmaḥ. kutaḥ? nāmabhedāt, ekaṃ kāṭhakaṃ nāma, anyat kālāpakaṃ nāma, evaṃ nāmabhedād bhedaḥ. nanu granthanāmaitat. satyam, karmaṇām apīti brūmaḥ, karmabhir apy evamādīnāṃ sāmānādhikaraṇyam ekavibhaktitvaṃ ceti.
rūpabhedāc ca, ekasyāṃ śākhāyām agnīṣomīyam ekādaśakapālam āmananti, ekasyāṃ dvādaśakapālam, evaṃ bhinnaṃ rūpam{*2/377*}, katham iva na karmāntaraṃ bhaviṣyati.
dharmaviśeṣāc ca, kārīrīvākyāny adhīyānās taittirīyā bhūmau bhojanam ācaranti, apare śākhino nācaranti, tathāgnim adhī[198]{*2/378*}yānāḥ kecid upādhyāyasyodakumbhānāharanti, apare na, aśvamedham adhīyānāḥ kecid aśvasya ghāsam āharanti, apare na, pare 'nyaṃ dharmam ācaranti, aśvaghāsāder ekeṣām upakāram ākāṅkṣaty aśvamedhādiḥ, ekeṣāṃ nākāṅkṣati, sa evaikaḥ kathaṃ nākāṅkṣeta kathaṃ vānyad ākāṅkṣitum arhati, ato gamyata anyad iti. punaruktiprasaṅgāc ca, yadi sarvaśākhāpratyayam ekaṃ karma, ekasyāṃ śākhāyāṃ vihitasya karmaṇaḥ śākhāntare vacanaṃ punaruktam anarthakaṃ syāt. na tu bhedapakṣa eṣa doṣo 'sti, tasmād api karmabhedaḥ.
nindāvacanāc ca prātaḥ prātaranṛtaṃ te vadanti purodayā{*2/379*} juhvati ye 'gnihotraṃ divākīrtyam ādivā kīrtayantaḥ sūryo jyotir na tadā jyotir eṣām iti kecic chākhino 'nuditahomaṃ nindanti, apare punar uditahomaṃ nindanti, yathātithaye pradrutāyānnam āhareyus tādṛk tad yady udite juhvatīti{*2/380*}, sarvaśākhyāpratyaye viruddham, na tu karmabhede, tasmād api bheda iti. aśakteś ca, na śaknuyuḥ khalv api sarvaśākhāpratyayam upasaṃhartum, tatrānārabhyo 'rtho vidhīyata iti pratijñātaṃ bhavet, śakyaṃ tu karmabhede, ataḥ karmabheda iti.
samāptivacanāc ca, asamāpte 'pi samāpter vacanaṃ bhavati, kecid āhuḥ, atrāsmākam agniḥ parisamāpyata iti, apare 'nyaparisamāptiṃ vyapadiśanti, tad ekakarmatve nopapadyate, na hi tatra ca{*2/381*} parisamāpyeta, anyatra na. bhede tu yuktam, tasmād bheda iti.
prāyaścittavidhānāc ca, kecid anuditahomavyatikrame prāyaścittam āmananti, kecid uditahomavyatikrame vṛddhe ca prāyaścittam, na ca karmaikatva ubhayathā vṛddhiḥ saṃbhavati, karmabhede tu yad anudite homakarma, tad udite vṛddham, itarad apy udite, tasmād api bhedaḥ.
anyārthadarśanāc ca, idaṃ śrūyate, yadi purā didīkṣāṇāḥ syuḥ yadi vaiṣāṃ gṛhapatir gṛhapater vānusatriṇa iti, ta enam eva [199]{*2/382*} bṛhatsāmānaṃ kratum upeyur upetaṃ hy eṣāṃ rathantaram, atha yady adidīkṣāṇā itīṣṭavatām aniṣṭapūrvāṇāṃ ca dvādaśāhe darśanam upapadyate yadi karmabhedaḥ, ekakarmatve nāvakalpyate. katham? tāṇḍake{*2/383*} śrūyate, eṣa vāva prathamo yajño yajñānām, yaj jyotiṣṭomaḥ, ya etenāniṣṭvāthānyena yajeta gartapatyam eva taj jāyeta pravām īyata iti{*2/384*}, tat sarvatra syāt, tatrādidīkṣāṇāṃ dvādaśāhe darśanaṃ nopapadyate, tasmād api karmabhedaḥ.
athāparaṃ liṅgadarśanam, yat pakṣasamitāṃ pinuyāt kanīyāṃsaṃ yajñakratum upeyāt kanīyasīṃ prajñāṃ kanīyasaḥ paśūn kanīyo 'nnādyaṃ pāpīyān syāt, atha yadi vedisaṃmityā minotīti{*2/385*} pakṣasamāne pratiṣiddhe vedisaṃmānasya darśanaṃ bhavati, tat tu karmabheda upapadyate, pākṣikasya vedisaṃmānasya darśanam ekakarmatve nopapadyate. katham? eke hi samāmananti, rathākṣamātrāṇi yūpāntarālāni bhavantīti{*2/386*}, tat sarvatra syāt, tatra ca no pakṣasaṃmānaṃ no vedisaṃmānaṃ syāt, vedisaṃmānadarśanaṃ nopapadyate, tasmād api karmabhedaḥ.
aparaṃ ca liṅgadarśanam, keṣāṃcij jyotiṣṭome śrūyate, dve saṃstutānāṃ virājam atiricyeta iti, pareṣāṃ tisraḥ saṃstutānāṃ virājam atiricyanta ity ekakarmatve virodhaḥ, nānākarmatve kasmiṃścij jyotiṣṭome dve, kasmiṃścit tisraḥ, tasmāt karmabheda iti.
api ca sārasvate śrūyate, ye puroḍāśinas te upaviśanti ye sānnāyinas te vatsān vārayanti. sānnāyina iṣṭaprathamayajñāḥ, puroḍāśino viparītāḥ, ubhayeṣāṃ sārasvate darśanam avakalpate karmabhede, ekakarmatve sarveṣāṃ jyotiṣṭomapūrvatvaṃ syāt, tatra darśanaṃ nopapadyate.
api ca śrūyate - upahavyo niruktaḥ{*2/387*}, agniṣṭomo yajñaḥ rathantara[200]{*2/388*}sāmā, aśvaḥ śyāvo dakṣiṇā, pareṣāṃ śrūyate, upahavyo 'niruktaḥ, uktho{*2/389*} yajño bṛhatsāmā, aśvaḥ śveto rukmalalāṭo dakṣiṇeti, karmaikatve rathantaravacanaṃ bṛhadvacanaṃ cānarthakam, śākhādvayapratyayatvād bṛhatsāmā rathantarasāmā vā syāt, sa cāyaṃ prakṛtita evaṃlakṣaṇakaḥ prāptaḥ, nānākarmatve tv anyo bṛhatsāmānyo rathantarasāmeti yuktaṃ bhavati, tasmāc chākhāntare karmabhedo bhavitum arhati.
NOTES:
*{2/377: E1,5; E2,4,6: bhinnarūpam}*
*{2/378: E2: 3,219; E4: 3,469; E5: 2,615; E6: 1,136}*
*{2/379: E2,4,6: purodayāj; E5: purodayājū juhvati}*
*{2/380: Śāṅkhā.Br. 2.9; Tait.Br.2.1.2.12}*
*{2/381: E1,6; E2,4,5: na hi tad eva tatra}*
*{2/382: E2: 3,220; E4: 3,470; E5: 2,626; E6: 1,136}*
*{2/383: E2,4,5,6: tāṇḍyake}*
*{2/384: Tā.Br. 16.1.2}*
*{2/385: Mait.S. 3.4.8}*
*{2/386: Tait.S. 6.6.4.1}*
*{2/387: E1,6; E2,4,5: 'niruktaḥ}*
*{2/388: E2: 3,221; E4: 3,471; E5: 2,617; E6: 1,137}*
*{2/389: E1,6; E2,4,5: ukthyo}*
ekaṃ vā saṃyogarūpacodanākhyāviśeṣāt
na caitad asti, yad uktam - śākhāntareṣu karmabheda iti, sarvaśākhāpratyayaṃ sarvabrāhmaṇapratyayaṃ caikaṃ karma, arthasaṃyogasyāviśeṣāt, tad eva prayojanam uddiśya tad eva vidhīyamānaṃ pratyabhijānīmaḥ. rūpam apy asya tad eva dravyadevatam, puruṣaprayatnaś ca tādṛśa eva codyate, nāmadheyaṃ cāviśiṣṭam, tena tad eva karma sarvaśākhādiṣv iti pratyayaḥ.
na nāmnā syād acodanābhidhānatvāt
yad uktam - nāmabheda iti, parihṛtaṃ tad granthanām ata iti. atha yad uktam - karmaṇo 'pi nāmasāmānādhikaraṇyadarśanād iti. naiṣa doṣaḥ, granthasaṃyogāt karma kāṭhakādi, na karmasaṃyogād granthaḥ kāṭhakaḥ. kathaṃ gamyate? yat karma kāṭhakādisaṃyuktam, tat kāṭhakādiśabdenocyate. kim ato 'pi? yad granthasaṃyogāt kāṭhakaṃ kālāpakaṃ karmocyate. ekatve 'pi kāṭhakagranthasaṃyogāt kāṭhakam, kālāpakagranthasaṃyogāt tu kālāpakaṃ bhaviṣyati.
[201]{*2/390*}
NOTES:
*{2/390: E2: 3,224; E4: 3,492; E5: 2,618; E6: 1,138}*
sarveṣāṃ caikakarmyaṃ syāt
yadi śabdabhedād bhedo bhavet, śabdaikyāt tarhi karmaikyaṃ bhavet. tatra kāṭhakaśabdābhidhānād aikyaṃ bhaved agnihotrasya darśapūrṇamāsayor jyotiṣṭomasya ca, tacchabdatvāt, na caitad evam. tasmād apy abhedaḥ.
kṛtakaṃ cābhidhānam
idānīṃtanaṃ caitad abhidhānaṃ bhavet, asya na pūrvam āsīt, yataḥ prabhṛti kaṭhasya prakṛṣṭaṃ vacanam, tataḥ prabhṛti pravṛttam, pūrvaṃ nāsīd bhedaḥ, idānīṃ bheda iti viruddham.
ekatve 'pi param
ekakarmatve 'pi rūpabhedo bhavati vacanāt, na ca, vācanike rūpabhede, asatyām api bhedabuddhau karmaṇo bhedo 'bhyavasīyeta.
vidyāyāṃ dharmaśāstram
atha yo dharmaviśeṣa uktaḥ, vidyāgrahaṇārthaḥ saḥ, na karmaṇa upakārakaḥ. kathaṃ gamyate? śrutyādīnām abhāvāt, vidyāsaṃyogāc ca na karmaprayukta iti.
āgneyavat punarvacanam
atha yad uktam - yathāmāvāsyāyām{*2/391*} āgneyasya punaruktadoṣān madhyamaḥ pakṣo nirastaḥ, evam ayam api tasmād eva doṣāt karmaikatvapakṣo nirasitavya iti, etat parihartavyam. (ity ābhāṣāntaṃ sūtram){*2/392*}.
[202]{*2/393*}
NOTES:
*{2/391: Vgl. MS 2.3.27-29}*
*{2/392: In E1 geklammert}*
*{2/393: E2: 3,226; E4: 3,497; E5: 2,619; E6: 1,139}*
advirvacanaṃ vā śrutisaṃyogāviśeṣāt
naiva khalv etat dvirvacanam, sa evāyam arthaḥ punaḥ śrāvito 'gnihotrādir bahukṛtvo bahubhis tu puruṣaiḥ, na caiko 'rtho bahubhir ucyamānaḥ punarukto bhavati. yadi bhavet, ekasminn eva vede bahubhir ucyamāne bhavet, tasmān na bahukarmasamavāyo 'yam, ekam evedaṃ karmeti.
vākyāsamavāyāt
{*2/394*}
NOTES:
*{2/394: Dieses Sūtra wurde von Śabara nicht kommentiert, es findet sich jedoch bei Kumārila. In E2,4,5 ist es aufgenommen worden. Dies bedingt eine von E1,6 abweichende Zählung der folgenden Sūtras}*
arthāsannidheś ca
arthāsannidheś ca śākhāśabda upapanno bhaviṣyati, śākhā iva homāḥ śākhāḥ, tad yathā vṛkṣasya śākhāḥ, evam ihāpi vṛkṣasthānīyasya vedasya śākhāḥ. kiṃ śākhāsārūpyam? yathā nānāvasthānam, na caikaikasyāṃ kṛtsnaṃ puṣpaṃ phalaṃ sannihitam, evam ihāpi, naikaikasyāṃ kṛtsaṃ guṇakāṇḍaṃ sannihitam, ity arthāsannidheḥ śākhāśabdopapattiḥ. tasmād apy ekaṃ karmeti.
na caikaṃ prati śiṣyate
na ca, yat kāṭhake 'gnihotram, tat kāṭhakam evaikaṃ puruṣaṃ prati vidhīyate. taittirīyasyāpi tadvihitam eva, puruṣaviśeṣavacanābhāvāt, yac cāgnihotrasya kiṃcid aṅgaṃ vidhīyate, sarvāvasthasya tad agnihotrasya, yac ca kāṭhakasyāgnihotraṃ, tac ca taittirīyakasyeti, viśeṣavacanābhāvāt, tasmāt sarvaśākhyābhir ekaṃ samāptaṃ karmocyata iti.
[203]{*2/395*}
NOTES:
*{2/395: E2: 3,229; E4: 3,505; E5: 2,620; E6: 1,139}*
samāptivac ca saṃprekṣā
atrāsmākam agniḥ parisamāpyata ity utprekṣitāro bhavanti, anvāroheṣu maitrāyaṇīyānām agniḥ parisamāpyate, asmākaṃ teṣu na parisamāpyata iti, yady anyad eva maitrāyaṇīyānām, anyac ca teṣām, kathaṃ te brūyur eṣv asmākaṃ na parisamāpyata iti, ekatvam upapannam, teṣām api hi te santi.
ekatve 'pi parāṇi nindāśaktisamāptivacanāni
na hi nindā nindyaṃ nindituṃ prayujyate. kiṃ tarhi ninditād itarat praśaṃsitum, tatra na ninditasya pratiṣedho gamyate. kiṃ tarhi ninditāditarat praśaṃsitum, tatra na ninditasya pratiṣedho gamyate. kiṃ tv itarasya vidhiḥ, tatraikasminn agnihotre dvau kālau vihitau vikalpyete, ato na kaścid virodhaḥ.
tathāsamarthānām ekasminn api vede vihitaṃ kṛtsnam{*2/396*} aṅgajātam upasaṃhartum aśaktiḥ, samarthānāṃ tu sarvaśākhābhyo 'py āgamitam adhikaṃ vidhim upasaṃhartum śaktir astīti tenaikakarmatve 'pi na viruddham iti.
tathaikasminn api karmaṇi kiṃcid vastu samāptam iti kṛtvā samāptiśabdaḥ prayujyate, yathā, ādhvaryave samāpte jyotiṣṭomasya, samāpto jyotiṣṭoma iti bhavati.
NOTES:
*{2/396: E2,4: vihitaṃ kṛtsnam}*
prāyaścittaṃ nimittena
yad uktam - uditahomasyāpi prāyaścittāntā{*2/397*} nāvṛddhatā{*2/398*} gamyate, anuditahomasyāpi, tad ekatve virudhyate, [204]{*2/399*} aviruddhaṃ nānātva iti, tat parihartavyam. (ābhāṣāntaṃ sūtram){*2/400*}.
NOTES:
*{2/397: E2: prāyaścinnānād; E4: prāyaścitāmnānād; E5: prāyaścittāmnānād}*
*{2/398: E2,4,5: vyṛddhatā}*
*{2/399: E2: 3,231; E4: 3,509; E5: 2,621; E6: 1,140}*
*{2/400: In E1 geklammert}*
prakramād vā niyogena
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naiṣa doṣaḥ, udite hoṣyāmīti prakānte 'nyathā kriyamāṇe bhavati doṣaḥ, tatra prāyaścittasya viṣayo bhaviṣyatīti karmaikatve 'pi na doṣaḥ.
samāptiḥ pūrvattvād yathājñāte pratīyeta
pūrvavati samāptivacanaṃ bhavati, yat prārabdhaṃ tat parisamāpyate, tatrāsmākaṃ parisamāpto 'gnir iti yo 'smābhir jñāyate, prārabdhaś ca parisamāpyata ity abhiprāyaḥ{*2/401*}.
NOTES:
*{2/401: E2,4,5,6: parisamāpyate. prārabdhaś cety abhiprāyaḥ}*
liṅgam aviśiṣṭaṃ sarvaśeṣatvān na hi tatra karmacodanā tasmād dvādaśāhasyāhāravyapadeśaḥ syāt
yad uktam - yadi purā didīksāṇā iti, dvādaśāha iṣṭaprathamayajñānām aniṣṭaprathamayajñānāṃ ca darśanaṃ karmabheda upapadyate, na sarvaśākhāpratyayaikakarmaṇīti. naiṣa doṣaḥ, yadi didīkṣāṇā dvādaśāhena, adidīkṣāṇā dvādaśaśāhenety evaṃ tat, na hi sāmavede jyotiṣṭomasya vidhānam. kim ato 'pi? yatra vihitas tatrānūdyate, tena karmabhede 'pi sarvajyotiṣṭomānām eṣa dharmaḥ prāthamyaṃ nāma. ato nānākarmapakṣe 'py avaśyaṃ dvādaśāhasyāhāravyapadeśaḥ kalpanīyas tasmād adoṣaḥ.
[205]{*2/402*}
NOTES:
*{2/402: E2: 3,232; E4: 3,514; E5: 2,622; E6: 1,140}*
dravye cācoditatvād vidhīnām avyavasthā syān nirdeśād vyavatiṣṭheta tasmān nityānuvādaḥ syāt
dravye cāgnāv acoditatvād ekādaśinyāḥ saṃmānaparimāṇaṃ parti naiṣā vyavasthā syāt, naivāgnāv ekādaśinī codyate, kutaḥ pakṣasaṃmānaṃ vedisaṃmānaṃ vā syāt? dvayam apy etat parārthaṃ kīrtyate, paśvekādaśinīvidhānārtham, yadi pakṣasaṃmitā syād ayaṃ doṣaḥ syāt, vedisaṃmāne na doṣo bhavet, ka etat saṅkaṭamadhyavasānam{*2/403*} arhati? ekasmin yūpa ekādaśa paśavo niyoktavā iti, vācastomādiṣu tu yūpaikādaśinyām asya nityānuvādatvād rathākṣamātrāṇy eva yūpāntarālāni bhaviṣyanti, nityānuvādatvāc cāsaty api pakṣasaṃmāne vedisaṃmāne vaikādaśinīvidhānārthaṃ vacanam upapadyata eveti na doṣaḥ.
NOTES:
*{2/403: E1,6; E2,4,5: saṅkaṭamadhyavasātum}*
vihitapratiṣedhāt pakṣe 'tirekaḥ syāt
atirātre gṛhṇāti ṣoḍaśinam iti vihitaḥ ṣoḍaśī, nātirātre gṛhṇāti ṣoḍaśinam iti pratiṣiddhaḥ, tena pakṣe dvayoḥ stotrīyayor atirekaḥ, pakṣe tisṝṇām, tasmād adoṣaḥ. kathaṃ punar ayaṃ dvayos tisṝṇāṃ vātirekaḥ? trivṛd bahiṣpavamānam, tat tāvan navakam. pañcadaśāny ājyāni, tāni [206]{*2/404*} tāvac catvāri, tena sā ṣaṣṭiḥ. pañcadaśo mādhyaṃdinaḥ pavamānaḥ, tayā pañcadaśasaṃkhyayā saha, pūrvayā ca navasaṃkhyayā caturaśītiḥ. saptadaśāni pṛṣṭhāni catvāri, saptadaśa ārbhavaḥ pavamānaḥ, pañcasaptadaśakāni tānīti pañcāśītiḥ. pūrvayā caturśītyā sahaikonasaptatiśatam. ekaviṃśaṃ yajñāyajñiyam, tayaikaviṃśatyā saha tasya navatiśataṃ stotriyā{*2/405*} iti brāhmaṇavādaḥ. agniṣṭomamātram abhipretyocyate, sā virāṭ saṃpūrṇā virāḍ iti daśakākhyāḥ{*2/406*}, traya ekaviṃśakā ukthaparyāyāḥ, sā triṣaṣṭiḥ. ekaviṃśaḥ ṣoḍaśī, tayaikaviṃśatyā saha caturaśītiḥ. pañcadaśakā rātriparyāyās trayaḥ, tatraikaikaparyāyaḥ catuḥstotraḥ, tad aśītiśataṃ saṃpūrṇā virāṭ. trivṛd rathantaraṃ pañcasāma, tan navakam, tataś caturaśīter ekaṃ navakam āgacchati, tathā tisraḥ saṃstutānāṃ virājam atiricyante, yadā ṣoḍaśī na gṛhyate, tadaikaviṃśatyā vinā dve saṃstutānāṃ virājam atiricyete, evam ekakarmatve 'pi liṅgam upapadyate.
NOTES:
*{2/404: E2: 3,234; E4: 3,517; E5: 2,623; E6: 1,241}*
*{2/405: E2,4: stotrīyā}*
*{2/406: E2,4: daśakākhyā}*
sārasvate vipratiṣedhād yadeti syāt
yad uktam - puroḍāśināṃ sānnāyināṃ ca sārasvate darśanaṃ bhavatīti, jyotiṣṭomapūrvakatvāt sarvakarmaṇām, vipratiṣiddham etad iti, tena yadā sānnāyinaḥ puroḍāśina{*2/407*} iti kalpyate.
NOTES:
*{2/407: E1,5; E2,4,6 om. puroḍāśina}*
upahavye 'pratiprasavaḥ
atham yad uktam - upahavye bṛhadrathantaravidhānaṃ prakṛtiprāptam eva, ekakarmatve pratiprasavatayāpy asaṃbhavād vidhīyamānam anarthakaṃ syād iti, tat parihartavyam. ābhāṣāntaṃ sūtram.
[207]{*2/408*}
NOTES:
*{2/408: E2: 3,235; E4: 3,521; E5: 2,624; E6: 1,142}*
guṇārthā vā punaḥśrutiḥ
yadā rathantarasāmā, tadāśvaḥ śveto dakṣiṇā, yadā bṛhatsāmā tadā rukmalalāṭa iti.
pratyayaṃ cāpi darśayati
yadā na sarvaśākhāpratyayam ekaṃ karmeti, katham ekasyāṃ śākhāyāṃ samāmnāyate 'nyasyāṃ guṇo vidhīyate? yathā maitrāyaṇīyānāṃ samidādayaḥ prayājā na samāmnāyante, atha ca guṇāḥ śrūyante, ṛtavo vai prayājāḥ samānīya hotavyā iti{*2/409*}. tathā yeṣāṃ śākhināṃ kuṭarur asīty{*2/410*} aśmādānamantro nāmnātaḥ, teṣām api hi dṛśyate, kukkuṭo 'sīty aśmānam upapādatte, kuṭarur asīti veti. tasmād ekaṃ karmeti pratīmaḥ.
NOTES:
*{2/409: Mait.S. 1.4.12, vgl. ŚPBr. 1.5.31}*
*{2/410: Mait.S. 1.1.6}*
api vā kramasaṃyogād vidhipṛthaktvam ekasyāṃ vyavatiṣṭheta
yo hy anyaśākhāvasthitān vidhīn upasaṃharati, sa svaśākhāvihitaṃ kramam uparuṇaddhīti, tena śākhāntareṣu karmabheda iti.
virodhinā{*2/411*} tv asaṃyogād aikakarmye tatsaṃyogād vidhīnāṃ sarvakarmapratyayaḥ syāt
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0