મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.4

અથ વા, નાનર્થિકા પુનઃશ્રુતિઃ, અર્થવાદાર્થા ભવિષ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે. કિમ્ અર્થવાદેન પ્રયોજનમ્? યદા પૂર્વેનૈવ વાક્યેન સાર્થવાદકેન વિહિતઃ આગ્નેયઃ, કમન્યમ્ અર્થં વિધાતુમ્ શ્રુતિઃ{*2।367*} પ્રયુજ્યેત? શ્રુતિમાત્રં{*2।368*} યન્ ન કસ્યચિદ્ વિધાનાર્થમ્, તદ્ અનર્થકમ્, ઇત્ય્ ઉક્તમ્, આમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદ્ આનર્થક્યમ્ અતદર્થાનામ્ ઇતિ{*2।369*}, શ્રુતશ્ ચાશ્રુતશ્{*2।370*} ચ તાવાન્ એવ સો ઽર્થઃ, યથા શ્રુતા ચાશ્રુતા{*2।371*} ચ દેવતા અઙ્ગભાવં સાધયતિ, એવમ્ એતદ્ ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે - અન્યાર્થા વા પુનઃશ્રુતિઃ, ન આગ્નેયં વિધાતુમ્, ઐન્દ્રાગ્નવિધાનાર્થા, આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં ભવત્ય્ એવ, ન કેવલેનાગ્નિના સ સાધુર્ ભવતીતીન્દ્રસહિતો ઽગ્નિઃ સમીચીનતરઃ, તસ્માદ્ ઐન્દ્રાગ્નઃ કર્તવ્ય ઇતિ.
[194]{*2।372*}
નોતેસ્:
*{2।367: એ1,6; એ2,4,5: સ્તુતિઃ}*
*{2।368: એ1,6; એ2,4,5: સ્તુતિમાત્રં}*
*{2।369: મ્સ્ 1.2.1}*
*{2।370: એ1,6; એ2,4,5: સ્તુતશ્ ચાસ્તુતશ્}*
*{2।371: એ1,6; એ2,4: સ્તુતા વાસ્તુતા વા, એ5: સ્તુતા ચાસ્તુતા ચ}*
*{2।372: એ2: 3,207; એ4: 3,446; એ5: 2,607; એ6: 1,133}*
યાવજ્જીવિકો ઽભ્યાસઃ કર્મધર્મઃ પ્રકરણાત્

બહ્વૃચબ્રાહ્મણે શ્રૂયતે - યાવજ્જીવમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ, યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ યજેતેતિ. અત્ર સન્દેહેઃ - કિં કર્મધર્મો ઽભ્યાસો યાવજ્જીવિકતા, ઉત કર્તૃધર્મો નિયમશ્ ચોદ્યતે યાવજ્જીવિકતેતિ. કથં કર્મધર્મો ઽભ્યાસઃ, કથં વા કર્તૃધર્મો નિયમ ઇતિ. યદિ જુહોતિર્ અનુવાદઃ, યાવજ્જીવમ્ ઇતિ વિધિઃ. તતઃ કર્મધર્મો ઽભ્યાસઃ, યદિ વિપરીતમ્, તતઃ કર્તૃધર્મો નિયમ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્, કર્મધર્મો ઽભ્યાસઃ. કુતઃ? પ્રકરણાત્, યદીયં વચનવ્યક્તિઃ, જુહોતિયજતિશબ્દાવ્ અનુવાદૌ, યાવજ્જીવમ્ ઇતિ ચ વિધિઃ, તતઃ પ્રકરણમ્ અનુગૃહ્યતે, તસ્માદ્ અભ્યાસઃ. એવં કૃત્વા સત્રસંસ્તવો યુક્તો ભવિષ્યતિ, જરામર્યં વા એતત્ સત્રં યદ્ અગ્નિહોત્રમ્, દર્શપૂર્ણમાસૌ ચેતિ દીર્ઘકાલસામાન્યાત્. તસ્માદ્ અભ્યાસઃ.
કર્તુર્ વા શ્રુતિસંયોગાત્

અત્ર બ્રૂમઃ - યાવજ્જીવિકો ઽભ્યાસો ન સ્યાત્, કર્તુર્ ધર્મો નિયમશ્ ચોદ્યત ઇતિ. કુતઃ? શ્રુતિસંયોગાત્. એવં શ્રુતિપરિચ્છિન્નો ઽર્થો ભવિષ્યતિ, ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્. કથમ્? યાવજ્જીવનમ્, તાવતા કાલેન કુર્યાદ્ ઇતિ, તદ્ એતત્ પ્રદોષપરિસમાપ્તમ્ અગ્નિહોત્રમ્ અનભ્યસ્ય, ન શક્યતે યાવજ્જીવનકાલેન કર્તુમ્, પૌર્ણમાસ્યમ્ આવાસ્યાપરિસમાપ્તૌ ચ દર્શપૂર્ણમાસૌ. યદ્ય્ ઉચ્યેત - જીવનકાલસ્યૈકદેશે ઽપિ કૃતં તેન કાલેન કૃતં ભવતીતિ. નૈતદ્ એવમ્, [195]{*2।373*} અર્થપ્રાપ્તં હિ તન્ ન વિધાતવ્યં શબ્દેન, જીવનપરિમિતઃ કાલો યઃ, તેન પરિસમાપયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ અભ્યાસઃ, સ હિ કર્તવ્યતયા શ્રૂયતે, ન ચાસાવ્ જુહોતિયજતિભ્યામ્ ઉચ્યતે, લક્ષણયા તુ ગમ્યતે. યાવજ્જીવં જુહુયાત્, યાવજ્જીવમ્ અભ્યસ્યેદ્ ઇતિ, શ્રુતિશ્ ચ પ્રકરણાદ્ બલીયસી. યદીયં વચનવ્યક્તિર્ અસ્ય વાક્યસ્ય, યાવજ્જીવમ્ ઇત્ય્ અનુવાદો જુહોતિ યજતીતિ ચ વિધાનમ્, ઇત્ય્ એવં યજતિજુહોતિશબ્દૌ સ્વાર્થાવ્ એવ ભવિષ્યતઃ, યાવજ્જીવશબ્દો ઽપિ જીવનવચન એવ, નાભ્યાસલક્ષણો ભવિષ્યતીતિ જીવને નિમિત્તે કર્મ વિધીયતે, જીવંશ્ ચેદ્ ધોતવ્યમ્ ઇતિ, જીવનં નિમિત્તમ્, ન કાલઃ, નિયતનિમિત્તત્વાન્ નિયતં કર્મ તેનોચ્યતે, કર્તુર્ ધર્મો નિયમશ્ ચોદ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।373: એ2: 3,210; એ4: 3,451; એ5: 2,609; એ6: 1,134}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ, કર્મધર્મે હિ પ્રક્રમેણ નિયમ્યેત, તત્રાનર્થકમ્ અન્યત્ સ્યાત્

લિઙ્ગં ચ ભવત્ય્ અપિ હ વા એષ સ્વર્ગાલ્ લોકાચ્ છિદ્યતે યો દર્શપૂર્ણમાસયાજી પૌર્ણમાસીમ્ અમાવાસ્યાં વાતિપાતયેતેતિ. કથં લિઙ્ગમ્? કર્મધર્મે હિ પ્રક્રાન્તં સત્રં યાવજ્જીવનકાલેન પરિસમાપ્યેત, ન તત્ર કાલાતિપાતઃ સ્યાત્. તત્ર ચાનર્થકમ્ અન્યત્ સ્યાત્ પ્રાયશ્ચિત્તાદિ વિધીયમાનમ્.
વ્યપવર્ગં ચ દર્શયતિ, કાલશ્ ચેત્ કર્મભેદઃ સ્યાત્

વ્યપવર્ગસ્ય સમાપનસ્ય દર્શનં ભવતિ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજેતેતિ. યદિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇષ્ટ્વા સોમસ્ય કાલો ઽસ્તિ, વ્યક્તં ન યાવજ્જીવનકાલેન તૌ પરિસમાપ્યેતે. અથ જીવનં નિમિત્તમ્, ઉપપદ્યતે કર્મભેદઃ, દર્શપૂર્ણમાસૌ પરિસમાપ્ય સોમં કર્માન્તરં કુર્યાદ્ ઇતિ. [196]{*2।374*} અપિ ચાહિતાગ્નિર્ વા એષ યો ઽગ્નિહોત્રં જુહોતિ ન દર્શપૂર્ણમાસૌ યજેત, યા આહુતિભાજો દેવતાસ્ તા અનુધ્યાયિનીઃ કરોતીત્ય્ અનુધ્યાયિનીવચનં ભવતિ, નિયતો ય આહુતિભાગઃ, તસ્મિન્ અદીયમાને ઽનુધ્યાયિનીવચનં ભવતિ. યસ્ ત્વ્ અનિયત આહુતિભાગસ્ તમ્{*2।375*} અનુધ્યાયન્તિ, ઇદં નો ભવિષ્યતીતિ, નિયતશ્ ચ ભાગો નિયમપક્ષે ભવતિ, ન કામ્યપક્ષે, કર્મધર્મે ચ કામ્યમ્ અગ્નિહોત્રં ચ દર્શપૂર્ણમાસૌ ચ, તસ્માન્ નિયમપક્ષઃ. અપિ ચ શ્રૂયતે, જરામર્યં વૈતત્ સત્રં યદ્ અગ્નિહોત્રં દર્શપૂર્ણમાસૌ ચ, જરયા હ વૈતાભ્યાં નિર્મુચ્યતે મૃત્યુના ચેતિ જરામરણનિર્મોચનાવધારણવચનં ચ નિયમપક્ષ ઉપપદ્યતે. કામ્યપક્ષે હ્ય્ અપ્રયોગાદ્ અપિ મુચ્યેત.
નોતેસ્:
*{2।374: એ2: 3,214; એ4: 3,462; એ5: 2,611; એ6: 1,134}*
*{2।375: એ2,4,5: ન તમ્}*
અનિત્યત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાત્

તુશબ્દો ઽન્વાચયે, ઇતરશ્ ચ પશ્યામઃ, કર્તુર્ ધર્મો નિયમશ્ ચોદ્યત ઇતિ. યદિ પૂર્વસ્ય હોમસ્ય ગુણવિધિર્ ભવેત્ સ એકૈકઃ પૂર્વો ઽગ્નિહોત્રહોમો ઽનિત્યઃ સ્યાત્, કામસંયોગેન શ્રુતો નાન્યઃ કશ્ચિન્ નિત્યઃ, તત્ર લિઙ્ગં વિરુધ્યેત, જરામર્યં વૈતત્ સત્રં યદ્ અગ્નિહોત્રં દર્શપૂર્ણમાસૌ, જરયા વૈતાભ્યાં નિર્મુચ્યતે મૃત્યુના ચેતિ. કથં વિરુધ્યતે? જરામરણનિર્મોચનાધારણવચનં નિયમપક્ષ ઉપપદ્યતે, કામ્યપક્ષે ઽપ્રયોગાદ્ અપિ મુચ્યેત.
વિરોધશ્ ચાપિ પૂર્વવત્

ઇતશ્ ચ પશ્યામો ન પૂર્વાભ્યાસો ગુણશ્ ચોદ્યત ઇતિ. કુતહ્? વિરોધાત્, વિરોધો ભવતિ, દર્શપૂર્ણમાસવિકારાઃ સૌર્યાદયો ઽપિ યાવજ્જીવમ્ અભ્યસિતવ્યા ભવેયુઃ. સો ઽનારભ્યાર્થઃ પ્રતિજ્ઞાતઃ સ્યાત્. અતો ઽપિ પશ્યામો નિયમ ઇતિ સત્રસંસ્તવશ્ ચ સન્તતભાવમ્ ઉપપત્સ્યતે.
[197]{*2।376*}
નોતેસ્:
*{2।376: એ2: 3,216; એ4: 3,467; એ5: 2,612; એ6: 1,135}*
કર્તુસ્ તુ ધર્મનિયમાત્ કાલશાસ્ત્રં નિમિત્તં સ્યાત્

યદિ કર્તુર્ ધર્મો નિયમશ્ ચોદ્યેત, તતો જીવનં નિમિત્તમ્, જીવને નિમિત્તે કર્મ વિધીયતે. તત્ર પ્રયોગે પરિસમાપ્તં કર્મ, તથા વ્યપવર્ગસ્ય દર્શનમ્ અકૢપ્તં ભવતિ, તસ્માત્ કર્તૃધર્મો નિયમશ્ ચોદ્યત ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ.
નામરૂપધર્મવિશેષપુનરુક્તિનિન્દાશક્તિસમાપ્તિવચનપ્રાયશ્ચિત્તાન્યાર્થદર્શનાચ્ છાખાન્તરેષુ કર્મભેદઃ સ્યાત્

ઇહ શાખાન્તરાણ્ય્ ઉદાહરણમ્, કાઠકં કાલાપકં પૈપ્પલાદકમ્ ઇત્યેવમાદીનિ. તત્ર સન્દેહઃ, કિમ્ એકસ્યાં શાખાયાં યત્ કર્માગ્નિહોત્રાદિ શ્રૂયતે, તચ્ છાખાન્તરે પુનઃ શ્રૂયમાણમ્ ભિદ્યેત તસ્માત્, ઉત ન ભિદ્યેત? ભિદ્યેતેતિ પશ્યામઃ. કુતઃ? નામભેદાત્, એકં કાઠકં નામ, અન્યત્ કાલાપકં નામ, એવં નામભેદાદ્ ભેદઃ. નનુ ગ્રન્થનામૈતત્. સત્યમ્, કર્મણામ્ અપીતિ બ્રૂમઃ, કર્મભિર્ અપ્ય્ એવમાદીનાં સામાનાધિકરણ્યમ્ એકવિભક્તિત્વં ચેતિ.
રૂપભેદાચ્ ચ, એકસ્યાં શાખાયામ્ અગ્નીષોમીયમ્ એકાદશકપાલમ્ આમનન્તિ, એકસ્યાં દ્વાદશકપાલમ્, એવં ભિન્નં રૂપમ્{*2।377*}, કથમ્ ઇવ ન કર્માન્તરં ભવિષ્યતિ.
ધર્મવિશેષાચ્ ચ, કારીરીવાક્યાન્ય્ અધીયાનાસ્ તૈત્તિરીયા ભૂમૌ ભોજનમ્ આચરન્તિ, અપરે શાખિનો નાચરન્તિ, તથાગ્નિમ્ અધી[198]{*2।378*}યાનાઃ કેચિદ્ ઉપાધ્યાયસ્યોદકુમ્ભાનાહરન્તિ, અપરે ન, અશ્વમેધમ્ અધીયાનાઃ કેચિદ્ અશ્વસ્ય ઘાસમ્ આહરન્તિ, અપરે ન, પરે ઽન્યં ધર્મમ્ આચરન્તિ, અશ્વઘાસાદેર્ એકેષામ્ ઉપકારમ્ આકાઙ્ક્ષત્ય્ અશ્વમેધાદિઃ, એકેષાં નાકાઙ્ક્ષતિ, સ એવૈકઃ કથં નાકાઙ્ક્ષેત કથં વાન્યદ્ આકાઙ્ક્ષિતુમ્ અર્હતિ, અતો ગમ્યત અન્યદ્ ઇતિ. પુનરુક્તિપ્રસઙ્ગાચ્ ચ, યદિ સર્વશાખાપ્રત્યયમ્ એકં કર્મ, એકસ્યાં શાખાયાં વિહિતસ્ય કર્મણઃ શાખાન્તરે વચનં પુનરુક્તમ્ અનર્થકં સ્યાત્. ન તુ ભેદપક્ષ એષ દોષો ઽસ્તિ, તસ્માદ્ અપિ કર્મભેદઃ.
નિન્દાવચનાચ્ ચ પ્રાતઃ પ્રાતરનૃતં તે વદન્તિ પુરોદયા{*2।379*} જુહ્વતિ યે ઽગ્નિહોત્રં દિવાકીર્ત્યમ્ આદિવા કીર્તયન્તઃ સૂર્યો જ્યોતિર્ ન તદા જ્યોતિર્ એષામ્ ઇતિ કેચિચ્ છાખિનો ઽનુદિતહોમં નિન્દન્તિ, અપરે પુનર્ ઉદિતહોમં નિન્દન્તિ, યથાતિથયે પ્રદ્રુતાયાન્નમ્ આહરેયુસ્ તાદૃક્ તદ્ યદ્ય્ ઉદિતે જુહ્વતીતિ{*2।380*}, સર્વશાખ્યાપ્રત્યયે વિરુદ્ધમ્, ન તુ કર્મભેદે, તસ્માદ્ અપિ ભેદ ઇતિ. અશક્તેશ્ ચ, ન શક્નુયુઃ ખલ્વ્ અપિ સર્વશાખાપ્રત્યયમ્ ઉપસંહર્તુમ્, તત્રાનારભ્યો ઽર્થો વિધીયત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતં ભવેત્, શક્યં તુ કર્મભેદે, અતઃ કર્મભેદ ઇતિ.
સમાપ્તિવચનાચ્ ચ, અસમાપ્તે ઽપિ સમાપ્તેર્ વચનં ભવતિ, કેચિદ્ આહુઃ, અત્રાસ્માકમ્ અગ્નિઃ પરિસમાપ્યત ઇતિ, અપરે ઽન્યપરિસમાપ્તિં વ્યપદિશન્તિ, તદ્ એકકર્મત્વે નોપપદ્યતે, ન હિ તત્ર ચ{*2।381*} પરિસમાપ્યેત, અન્યત્ર ન. ભેદે તુ યુક્તમ્, તસ્માદ્ ભેદ ઇતિ.
પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનાચ્ ચ, કેચિદ્ અનુદિતહોમવ્યતિક્રમે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ આમનન્તિ, કેચિદ્ ઉદિતહોમવ્યતિક્રમે વૃદ્ધે ચ પ્રાયશ્ચિત્તમ્, ન ચ કર્મૈકત્વ ઉભયથા વૃદ્ધિઃ સંભવતિ, કર્મભેદે તુ યદ્ અનુદિતે હોમકર્મ, તદ્ ઉદિતે વૃદ્ધમ્, ઇતરદ્ અપ્ય્ ઉદિતે, તસ્માદ્ અપિ ભેદઃ.
અન્યાર્થદર્શનાચ્ ચ, ઇદં શ્રૂયતે, યદિ પુરા દિદીક્ષાણાઃ સ્યુઃ યદિ વૈષાં ગૃહપતિર્ ગૃહપતેર્ વાનુસત્રિણ ઇતિ, ત એનમ્ એવ [199]{*2।382*} બૃહત્સામાનં ક્રતુમ્ ઉપેયુર્ ઉપેતં હ્ય્ એષાં રથન્તરમ્, અથ યદ્ય્ અદિદીક્ષાણા ઇતીષ્ટવતામ્ અનિષ્ટપૂર્વાણાં ચ દ્વાદશાહે દર્શનમ્ ઉપપદ્યતે યદિ કર્મભેદઃ, એકકર્મત્વે નાવકલ્પ્યતે. કથમ્? તાણ્ડકે{*2।383*} શ્રૂયતે, એષ વાવ પ્રથમો યજ્ઞો યજ્ઞાનામ્, યજ્ જ્યોતિષ્ટોમઃ, ય એતેનાનિષ્ટ્વાથાન્યેન યજેત ગર્તપત્યમ્ એવ તજ્ જાયેત પ્રવામ્ ઈયત ઇતિ{*2।384*}, તત્ સર્વત્ર સ્યાત્, તત્રાદિદીક્ષાણાં દ્વાદશાહે દર્શનં નોપપદ્યતે, તસ્માદ્ અપિ કર્મભેદઃ.
અથાપરં લિઙ્ગદર્શનમ્, યત્ પક્ષસમિતાં પિનુયાત્ કનીયાંસં યજ્ઞક્રતુમ્ ઉપેયાત્ કનીયસીં પ્રજ્ઞાં કનીયસઃ પશૂન્ કનીયો ઽન્નાદ્યં પાપીયાન્ સ્યાત્, અથ યદિ વેદિસંમિત્યા મિનોતીતિ{*2।385*} પક્ષસમાને પ્રતિષિદ્ધે વેદિસંમાનસ્ય દર્શનં ભવતિ, તત્ તુ કર્મભેદ ઉપપદ્યતે, પાક્ષિકસ્ય વેદિસંમાનસ્ય દર્શનમ્ એકકર્મત્વે નોપપદ્યતે. કથમ્? એકે હિ સમામનન્તિ, રથાક્ષમાત્રાણિ યૂપાન્તરાલાનિ ભવન્તીતિ{*2।386*}, તત્ સર્વત્ર સ્યાત્, તત્ર ચ નો પક્ષસંમાનં નો વેદિસંમાનં સ્યાત્, વેદિસંમાનદર્શનં નોપપદ્યતે, તસ્માદ્ અપિ કર્મભેદઃ.
અપરં ચ લિઙ્ગદર્શનમ્, કેષાંચિજ્ જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, દ્વે સંસ્તુતાનાં વિરાજમ્ અતિરિચ્યેત ઇતિ, પરેષાં તિસ્રઃ સંસ્તુતાનાં વિરાજમ્ અતિરિચ્યન્ત ઇત્ય્ એકકર્મત્વે વિરોધઃ, નાનાકર્મત્વે કસ્મિંશ્ચિજ્ જ્યોતિષ્ટોમે દ્વે, કસ્મિંશ્ચિત્ તિસ્રઃ, તસ્માત્ કર્મભેદ ઇતિ.
અપિ ચ સારસ્વતે શ્રૂયતે, યે પુરોડાશિનસ્ તે ઉપવિશન્તિ યે સાન્નાયિનસ્ તે વત્સાન્ વારયન્તિ. સાન્નાયિન ઇષ્ટપ્રથમયજ્ઞાઃ, પુરોડાશિનો વિપરીતાઃ, ઉભયેષાં સારસ્વતે દર્શનમ્ અવકલ્પતે કર્મભેદે, એકકર્મત્વે સર્વેષાં જ્યોતિષ્ટોમપૂર્વત્વં સ્યાત્, તત્ર દર્શનં નોપપદ્યતે.
અપિ ચ શ્રૂયતે - ઉપહવ્યો નિરુક્તઃ{*2।387*}, અગ્નિષ્ટોમો યજ્ઞઃ રથન્તર[200]{*2।388*}સામા, અશ્વઃ શ્યાવો દક્ષિણા, પરેષાં શ્રૂયતે, ઉપહવ્યો ઽનિરુક્તઃ, ઉક્થો{*2।389*} યજ્ઞો બૃહત્સામા, અશ્વઃ શ્વેતો રુક્મલલાટો દક્ષિણેતિ, કર્મૈકત્વે રથન્તરવચનં બૃહદ્વચનં ચાનર્થકમ્, શાખાદ્વયપ્રત્યયત્વાદ્ બૃહત્સામા રથન્તરસામા વા સ્યાત્, સ ચાયં પ્રકૃતિત એવંલક્ષણકઃ પ્રાપ્તઃ, નાનાકર્મત્વે ત્વ્ અન્યો બૃહત્સામાન્યો રથન્તરસામેતિ યુક્તં ભવતિ, તસ્માચ્ છાખાન્તરે કર્મભેદો ભવિતુમ્ અર્હતિ.
નોતેસ્:
*{2।377: એ1,5; એ2,4,6: ભિન્નરૂપમ્}*
*{2।378: એ2: 3,219; એ4: 3,469; એ5: 2,615; એ6: 1,136}*
*{2।379: એ2,4,6: પુરોદયાજ્; એ5: પુરોદયાજૂ જુહ્વતિ}*
*{2।380: શાઙ્ખા.બ્ર્. 2.9; તૈત્.બ્ર્.2.1.2.12}*
*{2।381: એ1,6; એ2,4,5: ન હિ તદ્ એવ તત્ર}*
*{2।382: એ2: 3,220; એ4: 3,470; એ5: 2,626; એ6: 1,136}*
*{2।383: એ2,4,5,6: તાણ્ડ્યકે}*
*{2।384: તા.બ્ર્. 16.1.2}*
*{2।385: મૈત્.સ્. 3.4.8}*
*{2।386: તૈત્.સ્. 6.6.4.1}*
*{2।387: એ1,6; એ2,4,5: ઽનિરુક્તઃ}*
*{2।388: એ2: 3,221; એ4: 3,471; એ5: 2,617; એ6: 1,137}*
*{2।389: એ1,6; એ2,4,5: ઉક્થ્યો}*
એકં વા સંયોગરૂપચોદનાખ્યાવિશેષાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તમ્ - શાખાન્તરેષુ કર્મભેદ ઇતિ, સર્વશાખાપ્રત્યયં સર્વબ્રાહ્મણપ્રત્યયં ચૈકં કર્મ, અર્થસંયોગસ્યાવિશેષાત્, તદ્ એવ પ્રયોજનમ્ ઉદ્દિશ્ય તદ્ એવ વિધીયમાનં પ્રત્યભિજાનીમઃ. રૂપમ્ અપ્ય્ અસ્ય તદ્ એવ દ્રવ્યદેવતમ્, પુરુષપ્રયત્નશ્ ચ તાદૃશ એવ ચોદ્યતે, નામધેયં ચાવિશિષ્ટમ્, તેન તદ્ એવ કર્મ સર્વશાખાદિષ્વ્ ઇતિ પ્રત્યયઃ.
ન નામ્ના સ્યાદ્ અચોદનાભિધાનત્વાત્

યદ્ ઉક્તમ્ - નામભેદ ઇતિ, પરિહૃતં તદ્ ગ્રન્થનામ્ અત ઇતિ. અથ યદ્ ઉક્તમ્ - કર્મણો ઽપિ નામસામાનાધિકરણ્યદર્શનાદ્ ઇતિ. નૈષ દોષઃ, ગ્રન્થસંયોગાત્ કર્મ કાઠકાદિ, ન કર્મસંયોગાદ્ ગ્રન્થઃ કાઠકઃ. કથં ગમ્યતે? યત્ કર્મ કાઠકાદિસંયુક્તમ્, તત્ કાઠકાદિશબ્દેનોચ્યતે. કિમ્ અતો ઽપિ? યદ્ ગ્રન્થસંયોગાત્ કાઠકં કાલાપકં કર્મોચ્યતે. એકત્વે ઽપિ કાઠકગ્રન્થસંયોગાત્ કાઠકમ્, કાલાપકગ્રન્થસંયોગાત્ તુ કાલાપકં ભવિષ્યતિ.
[201]{*2।390*}
નોતેસ્:
*{2।390: એ2: 3,224; એ4: 3,492; એ5: 2,618; એ6: 1,138}*
સર્વેષાં ચૈકકર્મ્યં સ્યાત્

યદિ શબ્દભેદાદ્ ભેદો ભવેત્, શબ્દૈક્યાત્ તર્હિ કર્મૈક્યં ભવેત્. તત્ર કાઠકશબ્દાભિધાનાદ્ ઐક્યં ભવેદ્ અગ્નિહોત્રસ્ય દર્શપૂર્ણમાસયોર્ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ચ, તચ્છબ્દત્વાત્, ન ચૈતદ્ એવમ્. તસ્માદ્ અપ્ય્ અભેદઃ.
કૃતકં ચાભિધાનમ્

ઇદાનીંતનં ચૈતદ્ અભિધાનં ભવેત્, અસ્ય ન પૂર્વમ્ આસીત્, યતઃ પ્રભૃતિ કઠસ્ય પ્રકૃષ્ટં વચનમ્, તતઃ પ્રભૃતિ પ્રવૃત્તમ્, પૂર્વં નાસીદ્ ભેદઃ, ઇદાનીં ભેદ ઇતિ વિરુદ્ધમ્.
એકત્વે ઽપિ પરમ્

એકકર્મત્વે ઽપિ રૂપભેદો ભવતિ વચનાત્, ન ચ, વાચનિકે રૂપભેદે, અસત્યામ્ અપિ ભેદબુદ્ધૌ કર્મણો ભેદો ઽભ્યવસીયેત.
વિદ્યાયાં ધર્મશાસ્ત્રમ્

અથ યો ધર્મવિશેષ ઉક્તઃ, વિદ્યાગ્રહણાર્થઃ સઃ, ન કર્મણ ઉપકારકઃ. કથં ગમ્યતે? શ્રુત્યાદીનામ્ અભાવાત્, વિદ્યાસંયોગાચ્ ચ ન કર્મપ્રયુક્ત ઇતિ.
આગ્નેયવત્ પુનર્વચનમ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - યથામાવાસ્યાયામ્{*2।391*} આગ્નેયસ્ય પુનરુક્તદોષાન્ મધ્યમઃ પક્ષો નિરસ્તઃ, એવમ્ અયમ્ અપિ તસ્માદ્ એવ દોષાત્ કર્મૈકત્વપક્ષો નિરસિતવ્ય ઇતિ, એતત્ પરિહર્તવ્યમ્. (ઇત્ય્ આભાષાન્તં સૂત્રમ્){*2।392*}.
[202]{*2।393*}
નોતેસ્:
*{2।391: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 2.3.27-29}*
*{2।392: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{2।393: એ2: 3,226; એ4: 3,497; એ5: 2,619; એ6: 1,139}*
અદ્વિર્વચનં વા શ્રુતિસંયોગાવિશેષાત્
નૈવ ખલ્વ્ એતત્ દ્વિર્વચનમ્, સ એવાયમ્ અર્થઃ પુનઃ શ્રાવિતો ઽગ્નિહોત્રાદિર્ બહુકૃત્વો બહુભિસ્ તુ પુરુષૈઃ, ન ચૈકો ઽર્થો બહુભિર્ ઉચ્યમાનઃ પુનરુક્તો ભવતિ. યદિ ભવેત્, એકસ્મિન્ન્ એવ વેદે બહુભિર્ ઉચ્યમાને ભવેત્, તસ્માન્ ન બહુકર્મસમવાયો ઽયમ્, એકમ્ એવેદં કર્મેતિ.
વાક્યાસમવાયાત્

{*2।394*}
નોતેસ્:
*{2।394: દિએસેસ્ સૂત્ર wઉર્દે વોન્ શબર નિછ્ત્ કોમ્મેન્તિએર્ત્, એસ્ fઇન્દેત્ સિછ્ જેદોછ્ બેઇ કુમારિલ. ઇન્ એ2,4,5 ઇસ્ત્ એસ્ ઔfગેનોમ્મેન્ wઓર્દેન્. દિએસ્ બેદિન્ગ્ત્ એઇને વોન્ એ1,6 અબ્wએઇછેન્દે zäહ્લુન્ગ્ દેર્ fઓલ્ગેન્દેન્ સૂત્રસ્}*
અર્થાસન્નિધેશ્ ચ

અર્થાસન્નિધેશ્ ચ શાખાશબ્દ ઉપપન્નો ભવિષ્યતિ, શાખા ઇવ હોમાઃ શાખાઃ, તદ્ યથા વૃક્ષસ્ય શાખાઃ, એવમ્ ઇહાપિ વૃક્ષસ્થાનીયસ્ય વેદસ્ય શાખાઃ. કિં શાખાસારૂપ્યમ્? યથા નાનાવસ્થાનમ્, ન ચૈકૈકસ્યાં કૃત્સ્નં પુષ્પં ફલં સન્નિહિતમ્, એવમ્ ઇહાપિ, નૈકૈકસ્યાં કૃત્સં ગુણકાણ્ડં સન્નિહિતમ્, ઇત્ય્ અર્થાસન્નિધેઃ શાખાશબ્દોપપત્તિઃ. તસ્માદ્ અપ્ય્ એકં કર્મેતિ.
ન ચૈકં પ્રતિ શિષ્યતે

ન ચ, યત્ કાઠકે ઽગ્નિહોત્રમ્, તત્ કાઠકમ્ એવૈકં પુરુષં પ્રતિ વિધીયતે. તૈત્તિરીયસ્યાપિ તદ્વિહિતમ્ એવ, પુરુષવિશેષવચનાભાવાત્, યચ્ ચાગ્નિહોત્રસ્ય કિંચિદ્ અઙ્ગં વિધીયતે, સર્વાવસ્થસ્ય તદ્ અગ્નિહોત્રસ્ય, યચ્ ચ કાઠકસ્યાગ્નિહોત્રં, તચ્ ચ તૈત્તિરીયકસ્યેતિ, વિશેષવચનાભાવાત્, તસ્માત્ સર્વશાખ્યાભિર્ એકં સમાપ્તં કર્મોચ્યત ઇતિ.
[203]{*2।395*}
નોતેસ્:
*{2।395: એ2: 3,229; એ4: 3,505; એ5: 2,620; એ6: 1,139}*
સમાપ્તિવચ્ ચ સંપ્રેક્ષા

અત્રાસ્માકમ્ અગ્નિઃ પરિસમાપ્યત ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષિતારો ભવન્તિ, અન્વારોહેષુ મૈત્રાયણીયાનામ્ અગ્નિઃ પરિસમાપ્યતે, અસ્માકં તેષુ ન પરિસમાપ્યત ઇતિ, યદ્ય્ અન્યદ્ એવ મૈત્રાયણીયાનામ્, અન્યચ્ ચ તેષામ્, કથં તે બ્રૂયુર્ એષ્વ્ અસ્માકં ન પરિસમાપ્યત ઇતિ, એકત્વમ્ ઉપપન્નમ્, તેષામ્ અપિ હિ તે સન્તિ.
એકત્વે ઽપિ પરાણિ નિન્દાશક્તિસમાપ્તિવચનાનિ

ન હિ નિન્દા નિન્દ્યં નિન્દિતું પ્રયુજ્યતે. કિં તર્હિ નિન્દિતાદ્ ઇતરત્ પ્રશંસિતુમ્, તત્ર ન નિન્દિતસ્ય પ્રતિષેધો ગમ્યતે. કિં તર્હિ નિન્દિતાદિતરત્ પ્રશંસિતુમ્, તત્ર ન નિન્દિતસ્ય પ્રતિષેધો ગમ્યતે. કિં ત્વ્ ઇતરસ્ય વિધિઃ, તત્રૈકસ્મિન્ન્ અગ્નિહોત્રે દ્વૌ કાલૌ વિહિતૌ વિકલ્પ્યેતે, અતો ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ.
તથાસમર્થાનામ્ એકસ્મિન્ન્ અપિ વેદે વિહિતં કૃત્સ્નમ્{*2।396*} અઙ્ગજાતમ્ ઉપસંહર્તુમ્ અશક્તિઃ, સમર્થાનાં તુ સર્વશાખાભ્યો ઽપ્ય્ આગમિતમ્ અધિકં વિધિમ્ ઉપસંહર્તુમ્ શક્તિર્ અસ્તીતિ તેનૈકકર્મત્વે ઽપિ ન વિરુદ્ધમ્ ઇતિ.
તથૈકસ્મિન્ન્ અપિ કર્મણિ કિંચિદ્ વસ્તુ સમાપ્તમ્ ઇતિ કૃત્વા સમાપ્તિશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે, યથા, આધ્વર્યવે સમાપ્તે જ્યોતિષ્ટોમસ્ય, સમાપ્તો જ્યોતિષ્ટોમ ઇતિ ભવતિ.
નોતેસ્:
*{2।396: એ2,4: વિહિતં કૃત્સ્નમ્}*
પ્રાયશ્ચિત્તં નિમિત્તેન

યદ્ ઉક્તમ્ - ઉદિતહોમસ્યાપિ પ્રાયશ્ચિત્તાન્તા{*2।397*} નાવૃદ્ધતા{*2।398*} ગમ્યતે, અનુદિતહોમસ્યાપિ, તદ્ એકત્વે વિરુધ્યતે, [204]{*2।399*} અવિરુદ્ધં નાનાત્વ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્. (આભાષાન્તં સૂત્રમ્){*2।400*}.
નોતેસ્:
*{2।397: એ2: પ્રાયશ્ચિન્નાનાદ્; એ4: પ્રાયશ્ચિતામ્નાનાદ્; એ5: પ્રાયશ્ચિત્તામ્નાનાદ્}*
*{2।398: એ2,4,5: વ્યૃદ્ધતા}*
*{2।399: એ2: 3,231; એ4: 3,509; એ5: 2,621; એ6: 1,140}*
*{2।400: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
પ્રક્રમાદ્ વા નિયોગેન

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈષ દોષઃ, ઉદિતે હોષ્યામીતિ પ્રકાન્તે ઽન્યથા ક્રિયમાણે ભવતિ દોષઃ, તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય વિષયો ભવિષ્યતીતિ કર્મૈકત્વે ઽપિ ન દોષઃ.
સમાપ્તિઃ પૂર્વત્ત્વાદ્ યથાજ્ઞાતે પ્રતીયેત

પૂર્વવતિ સમાપ્તિવચનં ભવતિ, યત્ પ્રારબ્ધં તત્ પરિસમાપ્યતે, તત્રાસ્માકં પરિસમાપ્તો ઽગ્નિર્ ઇતિ યો ઽસ્માભિર્ જ્ઞાયતે, પ્રારબ્ધશ્ ચ પરિસમાપ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ{*2।401*}.
નોતેસ્:
*{2।401: એ2,4,5,6: પરિસમાપ્યતે. પ્રારબ્ધશ્ ચેત્ય્ અભિપ્રાયઃ}*
લિઙ્ગમ્ અવિશિષ્ટં સર્વશેષત્વાન્ ન હિ તત્ર કર્મચોદના તસ્માદ્ દ્વાદશાહસ્યાહારવ્યપદેશઃ સ્યાત્

યદ્ ઉક્તમ્ - યદિ પુરા દિદીક્સાણા ઇતિ, દ્વાદશાહ ઇષ્ટપ્રથમયજ્ઞાનામ્ અનિષ્ટપ્રથમયજ્ઞાનાં ચ દર્શનં કર્મભેદ ઉપપદ્યતે, ન સર્વશાખાપ્રત્યયૈકકર્મણીતિ. નૈષ દોષઃ, યદિ દિદીક્ષાણા દ્વાદશાહેન, અદિદીક્ષાણા દ્વાદશશાહેનેત્ય્ એવં તત્, ન હિ સામવેદે જ્યોતિષ્ટોમસ્ય વિધાનમ્. કિમ્ અતો ઽપિ? યત્ર વિહિતસ્ તત્રાનૂદ્યતે, તેન કર્મભેદે ઽપિ સર્વજ્યોતિષ્ટોમાનામ્ એષ ધર્મઃ પ્રાથમ્યં નામ. અતો નાનાકર્મપક્ષે ઽપ્ય્ અવશ્યં દ્વાદશાહસ્યાહારવ્યપદેશઃ કલ્પનીયસ્ તસ્માદ્ અદોષઃ.
[205]{*2।402*}
નોતેસ્:
*{2।402: એ2: 3,232; એ4: 3,514; એ5: 2,622; એ6: 1,140}*
દ્રવ્યે ચાચોદિતત્વાદ્ વિધીનામ્ અવ્યવસ્થા સ્યાન્ નિર્દેશાદ્ વ્યવતિષ્ઠેત તસ્માન્ નિત્યાનુવાદઃ સ્યાત્

દ્રવ્યે ચાગ્નાવ્ અચોદિતત્વાદ્ એકાદશિન્યાઃ સંમાનપરિમાણં પર્તિ નૈષા વ્યવસ્થા સ્યાત્, નૈવાગ્નાવ્ એકાદશિની ચોદ્યતે, કુતઃ પક્ષસંમાનં વેદિસંમાનં વા સ્યાત્? દ્વયમ્ અપ્ય્ એતત્ પરાર્થં કીર્ત્યતે, પશ્વેકાદશિનીવિધાનાર્થમ્, યદિ પક્ષસંમિતા સ્યાદ્ અયં દોષઃ સ્યાત્, વેદિસંમાને ન દોષો ભવેત્, ક એતત્ સઙ્કટમધ્યવસાનમ્{*2।403*} અર્હતિ? એકસ્મિન્ યૂપ એકાદશ પશવો નિયોક્તવા ઇતિ, વાચસ્તોમાદિષુ તુ યૂપૈકાદશિન્યામ્ અસ્ય નિત્યાનુવાદત્વાદ્ રથાક્ષમાત્રાણ્ય્ એવ યૂપાન્તરાલાનિ ભવિષ્યન્તિ, નિત્યાનુવાદત્વાચ્ ચાસત્ય્ અપિ પક્ષસંમાને વેદિસંમાને વૈકાદશિનીવિધાનાર્થં વચનમ્ ઉપપદ્યત એવેતિ ન દોષઃ.
નોતેસ્:
*{2।403: એ1,6; એ2,4,5: સઙ્કટમધ્યવસાતુમ્}*
વિહિતપ્રતિષેધાત્ પક્ષે ઽતિરેકઃ સ્યાત્

અતિરાત્રે ગૃહ્ણાતિ ષોડશિનમ્ ઇતિ વિહિતઃ ષોડશી, નાતિરાત્રે ગૃહ્ણાતિ ષોડશિનમ્ ઇતિ પ્રતિષિદ્ધઃ, તેન પક્ષે દ્વયોઃ સ્તોત્રીયયોર્ અતિરેકઃ, પક્ષે તિસૄણામ્, તસ્માદ્ અદોષઃ. કથં પુનર્ અયં દ્વયોસ્ તિસૄણાં વાતિરેકઃ? ત્રિવૃદ્ બહિષ્પવમાનમ્, તત્ તાવન્ નવકમ્. પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ, તાનિ [206]{*2।404*} તાવચ્ ચત્વારિ, તેન સા ષષ્ટિઃ. પઞ્ચદશો માધ્યંદિનઃ પવમાનઃ, તયા પઞ્ચદશસંખ્યયા સહ, પૂર્વયા ચ નવસંખ્યયા ચતુરશીતિઃ. સપ્તદશાનિ પૃષ્ઠાનિ ચત્વારિ, સપ્તદશ આર્ભવઃ પવમાનઃ, પઞ્ચસપ્તદશકાનિ તાનીતિ પઞ્ચાશીતિઃ. પૂર્વયા ચતુર્શીત્યા સહૈકોનસપ્તતિશતમ્. એકવિંશં યજ્ઞાયજ્ઞિયમ્, તયૈકવિંશત્યા સહ તસ્ય નવતિશતં સ્તોત્રિયા{*2।405*} ઇતિ બ્રાહ્મણવાદઃ. અગ્નિષ્ટોમમાત્રમ્ અભિપ્રેત્યોચ્યતે, સા વિરાટ્ સંપૂર્ણા વિરાડ્ ઇતિ દશકાખ્યાઃ{*2।406*}, ત્રય એકવિંશકા ઉક્થપર્યાયાઃ, સા ત્રિષષ્ટિઃ. એકવિંશઃ ષોડશી, તયૈકવિંશત્યા સહ ચતુરશીતિઃ. પઞ્ચદશકા રાત્રિપર્યાયાસ્ ત્રયઃ, તત્રૈકૈકપર્યાયઃ ચતુઃસ્તોત્રઃ, તદ્ અશીતિશતં સંપૂર્ણા વિરાટ્. ત્રિવૃદ્ રથન્તરં પઞ્ચસામ, તન્ નવકમ્, તતશ્ ચતુરશીતેર્ એકં નવકમ્ આગચ્છતિ, તથા તિસ્રઃ સંસ્તુતાનાં વિરાજમ્ અતિરિચ્યન્તે, યદા ષોડશી ન ગૃહ્યતે, તદૈકવિંશત્યા વિના દ્વે સંસ્તુતાનાં વિરાજમ્ અતિરિચ્યેતે, એવમ્ એકકર્મત્વે ઽપિ લિઙ્ગમ્ ઉપપદ્યતે.
નોતેસ્:
*{2।404: એ2: 3,234; એ4: 3,517; એ5: 2,623; એ6: 1,241}*
*{2।405: એ2,4: સ્તોત્રીયા}*
*{2।406: એ2,4: દશકાખ્યા}*
સારસ્વતે વિપ્રતિષેધાદ્ યદેતિ સ્યાત્

યદ્ ઉક્તમ્ - પુરોડાશિનાં સાન્નાયિનાં ચ સારસ્વતે દર્શનં ભવતીતિ, જ્યોતિષ્ટોમપૂર્વકત્વાત્ સર્વકર્મણામ્, વિપ્રતિષિદ્ધમ્ એતદ્ ઇતિ, તેન યદા સાન્નાયિનઃ પુરોડાશિન{*2।407*} ઇતિ કલ્પ્યતે.
નોતેસ્:
*{2।407: એ1,5; એ2,4,6 ઓમ્. પુરોડાશિન}*
ઉપહવ્યે ઽપ્રતિપ્રસવઃ

અથમ્ યદ્ ઉક્તમ્ - ઉપહવ્યે બૃહદ્રથન્તરવિધાનં પ્રકૃતિપ્રાપ્તમ્ એવ, એકકર્મત્વે પ્રતિપ્રસવતયાપ્ય્ અસંભવાદ્ વિધીયમાનમ્ અનર્થકં સ્યાદ્ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્. આભાષાન્તં સૂત્રમ્.
[207]{*2।408*}
નોતેસ્:
*{2।408: એ2: 3,235; એ4: 3,521; એ5: 2,624; એ6: 1,142}*
ગુણાર્થા વા પુનઃશ્રુતિઃ

યદા રથન્તરસામા, તદાશ્વઃ શ્વેતો દક્ષિણા, યદા બૃહત્સામા તદા રુક્મલલાટ ઇતિ.
પ્રત્યયં ચાપિ દર્શયતિ

યદા ન સર્વશાખાપ્રત્યયમ્ એકં કર્મેતિ, કથમ્ એકસ્યાં શાખાયાં સમામ્નાયતે ઽન્યસ્યાં ગુણો વિધીયતે? યથા મૈત્રાયણીયાનાં સમિદાદયઃ પ્રયાજા ન સમામ્નાયન્તે, અથ ચ ગુણાઃ શ્રૂયન્તે, ઋતવો વૈ પ્રયાજાઃ સમાનીય હોતવ્યા ઇતિ{*2।409*}. તથા યેષાં શાખિનાં કુટરુર્ અસીત્ય્{*2।410*} અશ્માદાનમન્ત્રો નામ્નાતઃ, તેષામ્ અપિ હિ દૃશ્યતે, કુક્કુટો ઽસીત્ય્ અશ્માનમ્ ઉપપાદત્તે, કુટરુર્ અસીતિ વેતિ. તસ્માદ્ એકં કર્મેતિ પ્રતીમઃ.
નોતેસ્:
*{2।409: મૈત્.સ્. 1.4.12, વ્ગ્લ્. શ્પ્બ્ર્. 1.5.31}*
*{2।410: મૈત્.સ્. 1.1.6}*
અપિ વા ક્રમસંયોગાદ્ વિધિપૃથક્ત્વમ્ એકસ્યાં વ્યવતિષ્ઠેત

યો હ્ય્ અન્યશાખાવસ્થિતાન્ વિધીન્ ઉપસંહરતિ, સ સ્વશાખાવિહિતં ક્રમમ્ ઉપરુણદ્ધીતિ, તેન શાખાન્તરેષુ કર્મભેદ ઇતિ.
વિરોધિના{*2।411*} ત્વ્ અસંયોગાદ્ ઐકકર્મ્યે તત્સંયોગાદ્ વિધીનાં સર્વકર્મપ્રત્યયઃ સ્યાત્