મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.3

વાસબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તમ્, નિધને ઽપરઃ કામ ઇતિ, નૈવં સંબન્ધઃ ક્રિયતે, વૃષ્ટિકામાય હીષ્ ઇતિ કુર્યાદ્ ઇતિ. કથં તર્હિ? હીષ્ ઇતિ નિધનં સૌભરસ્યેતિ. કથમ્? હીષો વૃષ્ટિકામસંબન્ધે ક્રિયમાણે, નિધનં [167]{*2।287*} કુર્યાદ્ ઇતિ સંબન્ધો ન કૃતઃ સ્યાત્, તત્ર હીષ્ ઇતિ નિધનમ્ ઇતિ નાવકલ્પ્યેત, તત્રોભયસંબન્ધે વાક્યભેદઃ, તત્ર નિધનશબ્દઃ પ્રમાદસમામ્નાત ઇતિ ગમ્યેત{*2।288*}, નચૈવંજાતીયકઃ પ્રમાદસમામ્નાત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તસ્માન્ ન હીષો વૃષ્ટિકામેન સંબન્ધઃ, તેન ન નિધનાદ્ અપરં ફલમ્.
અથ હીષો નિધનસંબન્ધે કથમ્ અવાક્યભેદ ઇતિ. ઉચ્યતે, વૃષ્ટિકામાય સૌભરમ્ અસ્ત્ય્ એવ, સૌભરસ્ય નિધનં (સૌભરપ્રાપ્તિર્){*2।289*} અસ્ત્ય્ એવ, તત્ર હીષ્ ઇતિ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ એષ એવાર્થો વિધીયતે. તસ્માદ્ અવાક્યભેદ ઇતિ, અતો નિધનવ્યવસ્થેતિ ગમ્યતે. એવમ્ એવ ઊર્ગ્ ઇતિ, ઊ - ઇતિ ચ વદિતવ્યમ્, સર્વસ્ય સૌભરસ્ય ઊર્ગ્વૃષ્ટિસ્વર્ગકામત્વાચ્ છક્યતે કામવચનૈઃ સૌભરં લક્ષયિતુમ્. કિમ્ અર્થં લક્ષ્યત ઇતિ. નિધનાર્થા પુનઃશ્રુતિર્ (નિધનવ્યવસ્થાં કરિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ){*2।290*}.
[168]{*2।291*}
નોતેસ્:
*{2।286: એ1,6; એ2,4,5: સર્વસ્ય વોક્તકામત્વાત્}*
*{2।287: એ2: 3,135; એ4: 3,296; એ5: 2,546; એ6: 1,114}*
*{2।288: એ1,5: એ2,4,6: ગમ્યતે}*
*{2।289: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્; એ6 ઓહ્ને ક્લમ્મેર્ન્; એ2,4: નિધનપ્રાપ્તિર્; એ5: નિયતપ્રાપ્તિઃ}*
*{2।290: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{2।291: એ2: 3,141; એ4: 3,309; એ5: 2,548; એ6: 1,115}*
ગુણસ્ તુ ક્રતુસંયોગાત્ કર્માન્તરં પ્રયોજયેત્ સંયોગસ્યાશેષભૂત્વાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેતિ, તં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે, યદિ રથન્તરસામા સોમઃ સ્યાત્, ઐન્દ્રવાયવાગ્રાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાત્, યદિ બૃહત્સામા શુક્રાગ્રાન્, યદિ ગજત્સામા{*2।292*}, આગ્રયણાગ્રાન્ ઇતિ. તત્ર સન્દિહ્યતે - કિં ગ્રહાગ્રતાવિશેષો જ્યોતિષ્ટોમસ્ય વિધીયતે, ઉત કર્માન્તરસ્ય રથન્તરસામ્નો બૃહત્સામ્નશ્ ચેતિ. યદિ રથન્તરસામગ્રહણેન બૃહત્સામગ્રહણેન ચ જ્યોતિષ્ટોમો ઽભિધીયતે, તતસ્ તસ્ય ગ્રહાગ્રતાવિશેષઃ, અથ નાભિધીયતે, તતઃ કર્માન્તરસ્યેતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પ્રકરણાત્, જ્યોતિષ્ટોમસ્ય. ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે - ગુણસ્ તુ ક્રતુસંયોગાદ્ ઇતિ, તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ, નૈતદ્ અસ્તિ, જ્યોતિષ્ટોમસ્યેતિ. કુતઃ? ક્રતુસંયોગાત્. કથં તર્હિ? કર્માન્તરસ્યેતિ. નનુ જ્યોતિષ્ટોમક્રતોર્ એવૈષ એવંજાતીયકો વાદઃ, રથન્તરસામા બૃહત્સામેતિ. નેતિ બ્રૂમઃ - યદિ ન કૃત્સ્નક્રતુસંયોગો ભવેત્, જ્યોતિષ્ટોમસ્ય વાદઃ, કૃત્સ્નક્રતુસંયોગસ્ તુ એષઃ. કથં કૃત્સ્નક્રતુસંયોગો ભવતિ? કથં વા ન કૃત્સ્નક્રતુસંયોગ ઇતિ. યદિ રથન્તરસત્તા વા, બૃહત્સત્તા વા નિમિત્તં ગ્રહાગ્રતાવિશેષસ્ય, તતો ન કૃત્સ્નક્રતુસંયોગઃ, રથન્તરં બૃહદ્ વા યદિ સામાસ્તિ, તત ઐન્દ્રવાયવાગ્રતા શુક્રાગ્રતા ચેતિ, તતો જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ગુણવિધિઃ. અથ રથન્તરસામસત્તા બૃહત્સામસત્તા વા ન [169]{*2।293*} નિમિત્તમ્, તતઃ કૃત્સ્નક્રતુસંયોગઃ. યદિ રથન્તરસામેતિ કો ઽર્થઃ? અયમ્ અર્થઃ, યદિ રથન્તરસામ અસ્ય વિશેષણં ક્રતોર્ ઇતિ. કુત એતત્? સમાસપદસામર્થ્યાત્, સમર્થાનાં હિ પદાનાં સમાસો ભવતિ, સામર્થ્યં ચ ભવતિ વિશેષણવિશેષ્યભાવે, અસાધારણં ચ ભવતિ વિશેષણમ્, તત્રાયમ્ અર્થઃ, યદિ રથન્તરમ્ એવ સામ, બૃહદ્ એવ વા નાન્યદ્ ઇતિ. જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ચ બહૂનિ સામાનિ ગાયત્રાદીનિ. તસ્માન્ ન જ્યોતિષ્ટોમસ્ય વાચકાવ્ એતૌ શબ્દાવ્ ઇતિ. તેન યદ્ય્ અપિ પ્રકરણાજ્ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ગુણવિધિર્ ઇતિ ગમ્યતે, તથાપિ તદ્ બાધિત્વા વાક્યેન રથન્તરસામ્નો બૃહત્સામ્નશ્ ચ ભવિતુમ્ અર્હતિ.
નનુ યથા જ્યોતિષ્ટોમો ન રથન્તરસામા, એવમ્ અન્યો ઽપિ ન રથન્તરસામા કશ્ચિદ્ અસ્તિ. ઉચ્યતે - કર્માન્તરં રથન્તરસામકં કલ્પયિષ્યત્ય્ એતદ્ વાક્યમ્, યદિ રથન્તરસામા સોમઃ સ્યાદ્ ઇતિ. નનુ નાસ્ત્ય્ અત્ર વિધાયકઃ શબ્દઃ. ઉચ્યતે - અસ્તિ ય એષઃ સ્યાદ્ ઇતિ. આહ - નૈષ વિધાતું શક્નોતિ, યદિશબ્દસંબન્ધાદ્ વિદ્યમાનસ્ય નિમિત્તાર્થેનૈવંજાતીયકઃ શબ્દો ભવતિ, ન વિધાનાર્થેનેતિ. અત્ર બ્રૂમઃ - યદ્ એતત્ સયદિકં વાક્યમ્, યદિ રથનતરસામા સોમઃ સ્યાદ્ ઇતિ, અત્રાવાન્તરવાક્યમ્ અસ્તિ, રથન્તરસામા સોમઃ સ્યાદ્ ઇતિ, યદ્ અવાન્તરવાક્યં તસ્યાન્યો ઽર્થઃ, અન્યશ્ ચ સયદિકસ્ય, સયદિકો ન શક્નોતિ વિધાતુમ્, યત અવાન્તરવાક્યમ્, તદ્વિધાસ્યતિ. ન ચ, રથન્તરસામ્નો બૃહત્સામ્નો વા ભાવો નિમિત્તત્વેન શ્રૂયમાણો ઽપ્ય્ અર્થવાન્ ભવતિ. તસ્માદ્ અવિવક્ષિતો યદિસંબન્ધઃ, તસ્મિંશ્ ચાવિવક્ષિતે પદદ્વયમ્ ઇદં રથન્તરસામા સોમઃ સ્યાદ્ ઇતિ શક્નોતિ રથન્તરસામાનં ક્રતું વિધાતુમ્, યદીત્ય્ અનર્થકમ્.
અથ વા યદિ રોચેતેત્ય્ અધ્યાહારઃ. અથ વા યથૈતદ્ ભવતિ, પયસા ષાષ્ટિકં ભુઞ્જીત, યદિ શાલિં ભુઞ્જીત, તત્ર દધ્યુપસિઞ્ચેદ્ [170]{*2।294*} ઇતિ. એવંજાતીયકેન વાક્યેન શાલિભોજનં વિહિતં ભવતિ, એવમ્ અત્રાપિ વિહિતં દ્રષ્ટવ્યમ્, યદિ રથન્તરસામા સોમઃ સ્યાત્, ઐન્દ્રવાયવાગ્રાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ. કથં પુનઃ શાલિભોજનં તેન વાક્યેન વિહિતં ભવતીતિ. ઉચ્યતે - વ્યત્યાસેન સંબન્ધઃ કલ્પ્યેત, યદિ દધ્યુપસેચનમ્ ઇચ્છેત્, શાલિં ભુઞ્જીતેતિ.
નનુ ન ખલ્વ્ ઇચ્છતેઃ પરાં લિઙ્વિભક્તિમ્ ઉપલભામહે, સિઞ્ચતેર્ હિ તાં પરાં સમામ્નન્તીતિ. સિઞ્ચતેઃ ખલુ સા પરા સમુચ્ચરન્તી કમેર્ અર્થં ગમયતિ, કામપ્રવેદને હિ તાં મન્યામહ ઇતિ, એવમ્ ઇહાપિ યદ્ય્ ઐન્દ્રવાયવાગ્રાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ ગ્રહીતુમ્ ઇચ્છેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, તતો રથનતરસામાનં ક્રતું કુર્યાદ્ ઇતિ. નન્વ્ એવં સત્ય્ ઇચ્છામાત્રં ભવેત્, ન ગ્રહાગ્રત્વિશેષવિધાનમ્. ઉચ્યતે - યથાસ્મિન્ લૌકિકે વાક્યે, યદિ દધ્યુપસેચનમ્ ઇચ્છેત્, શાલિં ભુઞ્જીતેતિ દધ્યુપસેચનસંકીર્તનાદ્ દધ્યુપસિક્તં શાલિં ભુઞ્જીતેતિ તેનૈકવાક્યત્વાદ્ ગમ્યતે, એવમ્ અત્રાપિ ગ્રહાગ્રતાવિશેષસઙ્કીર્તનાત્ તેનૈકવાક્યત્વાદ્ ગ્રહાગ્રતાવિશિષ્ટો રથન્તરસામા ગમ્યતે. અથ વાત્ર હેતુહેતુમતોર્ લિઙ્, રથન્તરસામા સોમ ઐન્દ્રવાયવાગ્રાણાં ગ્રહાણાં હેતુઃ કર્તવ્ય ઇતિ. તસ્માત્ કૃત્સ્નક્રતુસંયોગાદ્ ગુણઃ કર્માન્તરં પ્રયોજયેત્, એવં કૃત્સ્નક્રતુસંયોગો ઽર્થવાન્ ભવિષ્યતિ.
અપિ ચ પૂર્વેણ નિમિત્તેન ભવિતવ્યમ્, પરેણ નૈમિત્તિકેન. કથમ્? સતિ હિ નિમિત્તે નૈમિત્તિકં ભવિતુમ્ અર્હતિ, નાસતિ, યચ્ ચ ભવિષ્યત્ તન્ ન સત્, ભવિષ્યચ્ ચ રથન્તરસામ, તત્ કથં પૂર્વકાલસ્ય ગ્રહાગ્રતાવિશેષસ્ય નિમિત્તં ભવિષ્યતીતિ. અપિ ચ નિઃસન્દિગ્ધં જગત્સામા કર્માન્તરમ્, તત્સામાન્યાદ્ ઇતરદ્ અપિ કર્માન્તરમ્ ઇતિ ગમ્યતે. તસ્માન્ ન જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ગુણવિધાનમ્ ઇતિ.
[171]{*2।295*}
નોતેસ્:
*{2।292: એ2,4,5,6 (રિછ્તિગ્): જગત્સામા}*
*{2।293: એ2: 3,143; એ4: 3,309; એ5: 2,549; એ6: 1,115}*
*{2।294: એ2: 3,145; એ4: 3,310; એ5: 2,551; એ6: 1,116}*
*{2।295: એ2: 3,147; એ4: 3,321; એ5: 2,553; એ6: 1,117}*
એકસ્ય તુ લિઙ્ગભેદાત્ પ્રયોજનાર્થમ્ ઉચ્યેતૈકત્વં ગુણવાક્યત્વાત્

તુશબ્દાત્ પક્ષો ઽન્યથા ભવતિ, નૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તમ્, ક્રત્વન્તરમ્ ઇતિ. કથં તર્હિ? જ્યોતિષ્ટોમસ્યૈવ ગ્રહાગ્રતાવિશેષ ઇતિ. કુતઃ? પ્રકરણસામર્થ્યાત્. નન્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્ - વાક્યસામર્થ્યાત્ ક્રત્વન્તરસ્ય રથન્તરસામ્નો બૃહત્સામ્નશ્ ચેતિ. પરિહૃતમ્ એતજ્ જ્યોતિષ્ટોમ એવ રથન્તરસામા બૃહત્સામા ચેતિ. પુનર્ દૂષિતમ્ અનેકસામત્વાજ્ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય, વિશેષણં રથન્તરેણ બૃહતા વા ન પ્રકલ્પત ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે - પ્રકલ્પતે વિશેષણમ્, બૃહદ્રથન્તરયોર્ વૈકલ્પિકત્વાત્, ભવતિ સ પ્રયોગઃ, યત્ર રથન્તરં નાસ્તિ. ભવતિ ચ સ પ્રયોગઃ, વિદ્યમાનરથન્તરસામકઃ, તદ્ એતત્ રથન્તરં સત્તયૈવાસાધારણત્વાદ્ વિશેષકમ્. તસ્માજ્ જ્યોતિષ્ટોમ એવ રથનતરસામા બૃહત્સામા ચેતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - પૂર્વેણ નિમિત્તેન ભવિતવ્યમ્, ઉત્તરેણ નૈમિત્તિકેનેતિ. નૈતત્, નિયોગતો ભવતિ હિ ભવિષ્યદ્ અપિ નિમિત્તમ્, યથા વર્ષિષ્યતીતિ કૃષિગૃહકર્માનુષ્ઠાનમ્, અપિ ચ તદ્ દૃષ્ટમ્, ઇદં ચ વાચનિકં નિમિત્તમ્, તદ્ યથાવચનં ભવિતુમ્ અર્હતિ. સ્યાદ્ ઇતિ ચેયં લિઙ્ ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ ભવતિ. તસ્માદ્ ભવિષ્યદ્ અપિ નિમિત્તમ્. યત્ તુ જગત્સામેતિ કર્માન્તરમ્, તત્સામાન્યાદ્ રથન્તરસામાપિ કર્માન્તરમ્ ઇતિ. જગત્સામ, અસંભવાત્ કર્માન્તરં સંભવતિ, રથન્તરસામ્નો બૃહત્સામ્નશ્ ચ જ્યોતિષ્ટોમસ્યાભિધાનમ્, તસ્માન્ ન કર્માન્તરમ્ ઇતિ.
[172]{*2।296*}
નોતેસ્:
*{2।296: એ2: 3,151; એ4: 3,329; એ5: 2,555, એ6: 1,118}*
અવેષ્ટાવ્ યજ્ઞસંયોગાત્ ક્રતુપ્રધાનમ્ ઉચ્યતે

સતિ રાજસૂયઃ, રાજા રાજસૂયેન સ્વારાજ્યકામો યજેતેતિ. તં પ્રકૃત્યામનન્ત્ય્ અવેષ્ટિં નામેષ્ટિમ્, આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો હિરણ્યં દક્ષિણેત્યેવમાદિ. તાં પ્રકૃત્ય વિધીયતે, યદિ બ્રાહ્મણો યજેત બાર્હસ્પત્યં મધ્યે નિધાયાહુતિમ્ આહુતિં હુત્વાભિઘારયેત્, યદિ રાજન્ય ઐન્દ્રમ્, યદિ વૈશ્યો વૈશ્વદેવમ્ ઇતિ. તત્ર સન્દિહ્યતે, કિં બ્રાહ્મણાદીનાં પ્રાપ્તાનાં નિમિત્તાર્થેન શ્રવણમ્, ઉત બ્રાહ્મણાદીનામ્ અયં યાગો વિધીયત ઇતિ. કથં નિમિત્તાર્થતા ભવેત્? કથં વા યાગવિધાનમ્ ઇતિ. યદિ રાજશબ્દો બ્રાહ્મણાદિષ્વ્ અપિ કેનચિત્ પ્રકારેણ, તતો નિમિત્તાર્થતા. અથ ક્ષત્રિય એવ, તતઃ પ્રાપકાણ્ય્ એવંજાતીયકાનિ શ્રવણાનિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? નિમિત્તાર્થતેતિ, તત એવં તાવદ્ ઉપવર્ણ્યતે, યૌગિકો રાજશબ્દ ઇતિ, રાજ્યં યસ્ય કર્મ, સ રાજા. કિં પુના રાજકર્મ? જનપદપુરપરિરક્ષણે, તતશ્ ચોદ્ધરણે રાજ્યશબ્દમ્ આર્યાવર્તનિવાસિનઃ પ્રયુઞ્જન્તે. રાજ્ઞઃ કર્મ રાજ્યમ્ ઇતિ ચાભિયુક્તા ઉપદિશન્તિ. તેન મન્યામહે, યસ્યૈતત્ કર્મ સ રાજેતિ, યથા ય ઉદમેઘં નામ કંચિત્ પુરુષં નાવેદિષુઃ, તસ્ય તુ પુત્રમ્ ઔદમેઘિર્ ઇત્ય્ એવં વિદુઃ, શક્નુયુસ્ તે યસ્ તસ્ય પિતા, સ ઉદમેઘ ઇતિ કલ્પયિતુમ્, ઉદમેઘપુત્રસ્યૈવં સમભિવ્યાહારો ભવતીતિ. એવં રાજ્યયોગાદ્ રાજશબ્દ ઇતિ વિજ્ઞાયતે.
નનુ જનપદપુરપરિરક્ષણવૃત્તિમ્ અનુપજીવત્ય્ અપિ ક્ષત્રિયે રાજશબ્દમ્ આન્ધ્રાઃ પ્રયુઞ્જન્તે પ્રયોક્તારઃ. ન બ્રૂમઃ, ન પ્રયુઞ્જત ઇતિ, કિં તર્હિ કર્મવિશેષનિમિત્તત્વાદ્ રાજશબ્દસ્ય, તદ્યોગાદ્ અપિ [173]{*2।297*} રાજશબ્દો ભવતીત્ય્ એતદ્ ઉપપાદયામઃ. પ્રયુઞ્જતે ચ તદ્ યુક્તે રાજશબ્દમ્ અક્ષત્રિયે ઽપિ, તદ્ અસ્મિન્ન્ ઉપપન્ને પ્રકરણવશાત્, યદિશબ્દસમભિવ્યાહારાચ્ ચ રાજસૂયસ્યૈવ ગુણવિધાનં ભવિષ્યતિ, ન બ્રાહ્મણસ્ય વૈશ્યસ્ય ચ કર્માન્તરં વિધાયિષ્યતીતિ.
અથ વાસાર્વલૌકિકસ્ય પ્રયોગસ્ય સાર્વલૌકિકેન પ્રયોગેણ વિરુધ્યમાનસ્યાપ્રામાણ્યં સ્યાત્, અભ્યુપગચ્છન્તિ હિ તે જનપદિનઃ, સાર્વભૌમં પ્રયોગમ્. અપિ ચાવિપ્રગીતા લૌકિકા અર્થા વિપ્રગીતેભ્યઃ પ્રત્યયિતતરા ભવન્તિ, તથાર્યાવર્તનિવાસિનાં શબ્દાર્થોપાયેષ્વ્ અભિયુક્તાનામ્ અભિવ્યાહરતાં કર્માણિ ચાનુતિષ્ઠતામ્ અન્ત્યજનપદવાસિભ્યો મ્લેચ્છેભ્યઃ સમીચીનતર આચારો ભવતિ. તસ્માદ્ યૌગિકો રાજશબ્દઃ, નિમિત્તાર્થાનિ શ્રવણાનિ, રાજસૂયસ્ય ગુણવિધિર્ ન કર્માન્તરમ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અવેષ્ટૌ તુ ખલુ ક્રતુપ્રધાનં બ્રાહ્મણાદિશ્રવણમ્, બ્રાહ્મણાદીનામ્ અવેષ્ટિયાગં વિધાતુમ્, ન નિમિત્તાર્થમ્. કુતઃ? અપ્રાપ્તત્વાદ્ બ્રાહ્મણવૈશ્યયોઃ. કથમ્ અપ્રાપ્તિઃ? ક્ષત્રિયસ્ય રાજસૂયવિધાનાત્, રાજા રાજસૂયેન યજેતેતિ. નનૂક્તમ્ - યૌગિકો રાજશબ્દ ઇતિ. એતદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્, યતઃ જાતિવચન ઇતિ. નનૂભયાભિધાને યદિશબ્દસંબન્ધાત્, પ્રકરણાચ્ ચ ન કર્માન્તરવિધાનં ન્યાય્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત્રોચ્યતે - નોભયાભિધાનમ્ અવકલ્પતે. કુતઃ? યદિ તાવજ્ જાતિશબ્દો રાજેતિ, તતઃ તત્કર્મત્વાજ્ જનપદપરિપાલને રાજ્યશબ્દો ભવિષ્યતિ, તેનાર્યાવર્તનિવાસિનાં પ્રયોગો ન વિરોત્સ્યતે. અથ યદિ રાજ્યશબ્દઃ પરિપાલને નિત્યસંબદ્ધો ભવિષ્યતિ, તતસ્ તસ્ય કર્તેતિ રાજશબ્દઃ ક્ષત્રિયજાતૌ તન્નિમિત્તો ભવિષ્યતિ, તત્રાન્ધ્રાણાં પ્રયોગો ન વિરોત્ય્સ્યતે. તસ્માન્ ન પ્રયોગદર્શનાદ્ ઉભાવ્ અપિ રાજરાજ્યશબ્દૌ જાતિપરિપાલનાભ્યાં નિત્યસંબદ્ધાવ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્. કો નુ ખલુ નિર્ણયઃ? રાજજાતીયસ્ય કર્મ [174]{*2।298*} ઇત્ય્ અતઃ પરિપાલનં રાજ્યશબ્દેનોચ્યતે, એવં હિ સ્મરન્તો ઽભિયુક્તાઃ તસ્ય કર્મેતિ ષ્યઞ્પ્રત્યયં વિદધતિ, ન તુ તસ્ય કર્તેતિ પ્રત્યયલોપં વા, પ્રાતિપદિકપ્રત્યાપત્તિં વા સમામનન્તિ. તસ્માદ્ રાજ્ઞઃ કર્મ રાજ્યમ્, ન રાજ્યસ્ય કર્તા રાજા.
નનુ યો યો જનપદપુરપરિરક્ષણં કરોતિ, તં તુ લોકો રાજશબ્દેનાભિવદતિ. ઉચ્યતે - યોગાલ્ લોકઃ પ્રયુઙ્ક્તે, પરિપાલને રાજ્યશબ્દઃ પ્રસિદ્ધ ઇતિ, સ તુ પરિપાલને રાજ્યશબ્દો રાજયોગાદ્ ઇત્ય્ અસ્માભિર્ ઉક્તમ્, તસ્માદ્ રાજશબ્દઃ પ્રસિદ્ધેર્ મૂલમ્, તદ્યોગાદ્ રાજ્યશબ્દઃ, તદયોગાદ્{*2।299*} અપિ બ્રાહ્મણવૈશ્યયો રાજશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે. ન ત્વ્ એવં સ્મરન્તિ, રાજ્યયોગાદ્ રાજેતિ.
યત્ તૂક્તમ્ - અનુમાનાદ્ રાજ્યસ્ય કર્તા યઃ સ રાજા, યથા ઔદમેઘેઃ પિતોદમેઘ ઇતિ. ઉચ્યતે - અનુમાનાત્ પ્રયોગો બલવાન્, રાજ્યસ્ય કર્તારં રાજેત્ય્ અનુમિમીમહે, ક્ષત્રિયે તુ પ્રત્યક્ષં પ્રયુઞ્જાનાન્ ઉપલભામહે. તથા યોગમ્ અપ્ય્ અનુમિમીમહે, રાજ્યસ્ય કર્તા રાજેતિ. રાજ્ઞઃ કર્મ રાજ્યમ્ ઇતિ તુ સ્મરન્તિ. અનુમિમાનાશ્ ચ સ્મૃતિં અનુમિમતે સ્મ, સ્મરન્તસ્ તુ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપલભન્તે, તેન તત્ર સ્મૃતિર્ બલીયસીતિ. આહ - યો યો રાજ્યં કરોતિ, તત્ર રાજશબ્દં પ્રયુઞ્જતે, ન યદ્ રાજ્ઞઃ કર્મ તદ્ રાજ્યમ્ ઇતિ, તેન મન્યામહે, રાજ્યયોગો રાજશદપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તમ્, ન તુ રાજયોગો રાજ્યશબ્દપ્રવૃત્તાવ્ ઇતિ. ન બ્રૂમઃ, પ્રયોગાદ્ વયં રાજયોગં રાજ્યશબ્દપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તમ્ અવગચ્છામ ઇતિ. કથં તર્હિ? સ્મરણાત્, પ્રયોગાચ્ ચ સ્મૃતિર્ બલીયસી, પ્રયોગાદ્ ધિ સ્મૃતિર્ અનુમીયેત.
[175]{*2।300*} અપિ ચ રાજ્યયોગસ્ય નિમિત્તતા વ્યભિચરતિ, જનપદપરિપાલનમ્ અકુર્વત્ય્ અપિ રાજેત્ય્ આન્ધ્રા વદન્તીત્ય્ ઉક્તમ્. નનુ રાજયોગાદ્ રાજ્યમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ વ્યભિચરતિ, ન હિ રાજ્ઞઃ સ્યન્દિતં{*2।301*} નિમિષિતં ચ સર્વં રાજ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યદિ વયં પ્રયોગાન્ નિમિત્તભાવં બ્રૂયામ્, તત એવમ્ ઉપાલભ્યેમહિ. સ્મૃત્યા તુ વયં નિમિત્તભાવં બ્રૂમઃ, તેન યદ્ યદ્ રાજજાતીયસ્ય કર્મ જાત્યા વિશેષ્યતે, તદ્ રાજ્યમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગચ્છામઃ. યત્ તૂક્તમ્ - આન્ધ્રા અપિ રાજ્યયોગાદ્ રાજાનમ્ અભ્યુપ-ગચ્છન્તીતિ, પરિહૃતમ્ એતત્, પ્રયોગો દુર્બલઃ સ્મૃતેર્ ઇતિ. યદ્ ઉક્તમ્ - આર્યાવર્તનિવાસિનઃ, પ્રમાણમ્ ઇતરેભ્ય આચારેભ્ય ઇતિ. તુલ્યઃ શબ્દપ્રયોગ આચારેષ્વ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તસ્માજ્ જાતિનિમિત્તો રાજશબ્દઃ, એવં ચેદ્ યજ્ઞસંયોગાત્ ક્ષત્રિયસ્ય રાજસૂયેન, યાગવિધિર્ અવેષ્ટિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।297: એ2: 3,154; એ4: 3,330; એ5: 2,558; એ6: 1,118}*
*{2।298: એ2: 3,157; એ4: 3,330; એ5: 2,561; એ6: 1,119}*
*{2।299: એ2,4,5,6: તદયોગાદ્}*
*{2।300: એ2: 3,160; એ4: 3,331; એ5: 2,563; એ6: 1,120}*
*{2।301: એ2,4,5,6: સ્પન્દિતં}*
આધાને સર્વશેષત્વાત્{*2।302*}

ઇદં સમામનન્તિ, વસન્તે બ્રાહ્મણો અગ્નીન્ આદધીત, ગ્રીષ્મે રાજ્યન્યઃ, શરદિ વૈશ્ય ઇતિ{*2।303*}. તત્ર સન્દિહ્યતે - કિં બ્રાહ્મણાદિશ્રવણં નિમિત્તાર્થમ્, બ્રાહ્મણાદય આદધાના વસન્તાદિષ્વ્ આદધીરન્ન્ ઇતિ, ઉત બ્રાહ્મણાદીનામ્ આધાનં વિધીયત ઇતિ. કથં નિમિત્તાર્થતા સ્યાત્? કથં ચાધાનવિધાનમ્ ઇતિ. યદિ બ્રાહ્મણો વસન્ત ઇતિ પદદ્વયં પરસ્પરં સંબદ્ધમ્, તતો નિમિત્તાર્થં શ્રવણમ્. અથ બ્રાહ્મણ આદધીતેતિ, આધાનવિધાનં બ્રાહ્મણસ્ય. એવં રાજન્યાદિષ્વ્ અપિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? નિમિત્તાર્થં શ્રવણમ્ ઇતિ. કુતઃ? નિમિત્તસરૂપા એતે શબ્દાઃ. કિં નિમિત્તસારૂપ્યમ્? બ્રાહ્મણા[176]{*2।304*}દીનાં વસન્તાદિભિઃ સમુચ્ચારણમ્, તચ્ ચાવિદિતં વેદ્યત ઇતિ. નનુ બ્રાહ્મણાદીનાં આદધતિ નાપ્ય્ અસ્તિ સમુચ્ચારણમ્. વાઢમ્{*2।305*} અસ્તિ સમુચ્ચારણમ્, ન ત્વ્ અમીષામ્ આધાનસંબન્ધો ન વિદિતઃ. કેન પ્રાપ્તો વિદિત ઇતિ. કામશ્રુતિભિઃ. કાઃ કામશ્રુતયઃ? અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેત્યેવમાદયઃ. કથમાભિઃ શ્રુતિભિર્ આધાનં પ્રાપ્તમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - સામર્થ્યાત્, યથાગ્નિહોત્રમ્ અભિનિર્વર્ત્યતે, તથા કુર્યાત્. યથા દર્શપૂર્ણમાસાવ્ અભિનિર્વર્ત્યેતે, તથા કુર્યાત્. ન ચ, ગાર્હપત્યાહવનીયાન્વાહાર્યપચનાદિભ્યો વિના, એતાનિ કર્માણિ સિધ્યન્તિ, સમામનન્તિ હિ, યદ્ આહવનીયે જુહોતિ, તેન સો ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતો ભવતીત્યેવમાદિ{*2।306*}. તેન સામર્થ્યાદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - આહવનીયાદિ કર્તવ્યમ્ ઇતિ, તચ્ ચાધાનેન વિના ન સિધ્યતીત્ય્ આધાનમ્ અપિ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે. તત્ કેન કર્તવ્યમ્? યસ્ય કામશ્રુતયઃ. તાશ્ ચાવિષેશેણ બ્રાહ્મણાદીનામ્. તસ્માદ્ અમીષામ્ આધાનસંબન્ધો વિદિત ઇતિ. અપિ ચ, ઉભાભ્યાં બ્રાહ્મણાદીનાં સંબન્ધે વિધીયમાને વાક્યમ્ ભિદ્યેત. ન હિ, તદાનીમ્ એકો ઽર્થો વિધીયતે. અતો નિમિત્તાર્થાઃ શ્રુતય ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આધાને સર્વશેષત્વાત્{*2।307*} પ્રાપકાણ્યાધાનસ્યૈતાનિ શ્રવણાનિ. કુતઃ? સર્વકર્મણાં શેષભૂતમ્ આધાનમ્ ઇતિ ન શ્રુતિલિઙ્ગાદીનામ્ અન્યતમેનોચ્યતે, કિં તર્હિ, અગ્નીનાં સર્વશેષત્વાત્, તચ્છેષત્વાચ્ ચાધાનસ્ય. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, અગ્નયઃ કામશ્રુતિભિઃ પ્રાપ્નુવન્તિ, નાધાન્મ્ ઇતિ. નન્વ્ અગ્નીનામ્ અભ્યુપાય આધાનમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - નૈતેષામ્ અર્જને આધાનમ્ એવૈકો ઽભ્યુપાયઃ, કિં તર્હિ યથાન્યેષાં દ્રવ્યાણામ્ ઉત્પાદને [177]{*2।308*} ક્રયણાદયશ્ ચાભ્યુપાયાઃ, એવમ્ અગ્નીનામ્ અપીતિ ન નિયોગતઃ ઉત્પાદનમ્ એવ, તેન પક્ષે આધાનં પ્રાપ્નોતિ, પક્ષે ન. યતરસ્મિન્ પક્ષે ઽપ્રાપ્તિઃ, તતરઃ પક્ષ ઉત્પત્તિં પ્રયોજયિષ્યતિ બ્રાહ્મણાદીનામ્ આધાનસ્ય, બ્રાહ્મણ આત્માર્થમ્ આદધીતેતિ યદૈતદ્ વચનમ્, તદાત્માર્થમ્ એવાહિતા આહવનીયાદયો ભવન્તિ, નાન્યથા. એવં ચ સતિ, ન કૃત્રિમેણ યાચિતેન વા કર્માણ્ય્ અગ્નિહોત્રાદીન્ય્ અનુષ્ઠાતવ્યાનીતિ ગમ્યતે. તેનાકૃત્રિમ એવ કેવલો ઽગ્નિસ્ તેષાં સાધક ઇતિ નિશ્ચીયતે. કથં ચાત્માર્થતાધાનસ્ય ગમ્યત ઇતિ. કર્ત્રભિપ્રાયે હિ ક્રિયાફલ આદધીતેત્ય્ એતદ્ આત્મનેપદં સંભવતિ. અસત્યસ્મિન્ વચને કામશ્રુતિપરિગ્રહે નાધાનસ્યાત્માર્થતા ભવેત્.
અપિ ચ સતીષ્વ્ એતાસ્વ્ આધાનશ્રુતિષુ ન કામશ્રુતયઃ શક્નુવન્ત્ય્ અપરામ્ આધાનશ્રુતિં કલ્પયિતુમ્, યથા પ્રાપ્તસ્યાધાનસ્ય પુનઃશ્રુતયઃ એતા ભવેયુઃ, અસતીષ્વ્ એતાસ્વ્ આધાનશ્રુતિમ્ અપરિગૃહ્ણન્તઃ{*2।309*} કામશ્રુતયો ઽશક્યાન્ અગ્નિહોત્રાદીન્ વદન્તીતિ પરિગૃહ્ણીયુર્ આધાનશ્રુતિમ્. સતીષ્વ્ એતાસુ યેષામ્ આધાનમ્ ઉક્તમ્, તાન્ અધિકૃત્યોત્તરકાલાઃ કામશ્રુતયો ભવન્તીતિ ગમ્યતે.
અત્રાહ - અસ્તિ કેવલસ્યાધાનસ્ય વિધાયિકા શ્રુતિઃ, એવં સપત્નં{*2।310*} ભ્રાતૃવ્યમ્ અવર્તિ સહતે, ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ આધત્ત ઇતિ, તયા પ્રાપ્તસ્ય નિમિત્તાર્થાનિ બ્રાહ્મણાદીનાં શ્રવણાનિ ભવિષ્યન્તિ. ઉચ્યતે - સંભારવિધાનાર્થા પુનઃશ્રુતિર્ એષા.
નેતિ બ્રૂમઃ, ભિન્નં હીદં વાક્યમ્ સંભારવિધાનવાક્યાત્, અન્યો હ્ય્ અર્થ આધત્ત ઇતિ, અન્ય અપ ઉપસૃજતીતિ, એકાર્થવિધાને હ્ય્ એકં વાક્યં ભવતિ, ભિન્નૌ ચેમાવ્ અર્થૌ, તસ્માદ્ અત્ર વાક્યભેદ ઇતિ.
ઉચ્યતે - વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીન્ આદધીતેત્ય્ અસ્યાં શ્રુતૌ સત્યાં પુનઃશ્રુતિઃ કેવલસ્યાધાનસ્યાવિધાયિકા, અપામ્ ઉપસર્જનં તુ [178]{*2।311*} વિધીયતે, તદ્ એકસ્મિન્ન્ અર્થે વિધીયમાને નાનેકાર્થં ભવતિ. નન્વ્ આધાનસ્યૈતદ્ વિધાનમ્, ગુણાર્થા સા પુનઃશ્રુતિઃ. નેતિ બ્રૂમઃ, સા બ્રાહ્મણાદિસંબદ્ધા પ્રથમા શ્રુતિઃ, ઇયં કેવલા પુનઃશ્રુતિઃ. કુતઃ? સા હિ શબ્દેન વિદધાતિ, તત્ર લિઙ્ગમ્ ઉચ્ચરન્તીં પશ્યામઃ, ઇયં પ્રશસ્તમ્ આધાનમ્ ઇત્ય્ આહ. તતઃ પ્રશસ્તતામ્ આધાનસ્યાનુમન્યામહે. એવં ચ, વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીન્ આદધીતેત્ય્ એષા વિધાયિકા શ્રુતિર્ ઇતિ બ્રૂમહે, નૈતત્ પ્રશંસાવચનમ્ અસ્મત્પક્ષં બાધતે, શક્યતે હ્ય્ અન્યેન વિહિતમ્ અન્યેન પ્રશસ્તમ્ ઇતિ વદિતુમ્. યદિ ત્વ્ એતદ્ વિધાયકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે{*2।312*}, તતો ઽસ્મત્પક્ષં વિરુધ્યેત. કથમ્? અજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાપનં વિધાનમ્ એતત્, યદિ પ્રાશંસાવચનેનાપૂર્વં વિજ્ઞાપ્યેત, તદા લિઙ્ગા નાપૂર્વં જ્ઞાપિતં ભવેત્, તત્રાપૂર્વજ્ઞાપનવચનઃ શબ્દઃ ઉપરુધ્યેત. ન તુ લિઙ્ગા વિહિતે પ્રશંસાવચનમ્ ઉપરુધ્યતે, વિહિતે ઽપિ હિ વાક્યાન્તરેણ પ્રશંસાવચનમ્ અવકલ્પતે. અપિ ચ યલ્ લિઙ્ગા વિધાનમ્, તત્ શ્રુત્યા, વાક્યેન તુ પ્રશંસા ગમ્યતે, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી.
નન્વ્ ઇદમ્ અપિ વાક્યમ્, બ્રાહ્મણો ઽગ્નીન્ આદધીતેતિ. ઉચ્યતે - સ્વપદાર્થમ્ અત્ર શ્રુતિર્ વિદધાત્ય્ આધાનમ્, બ્રાહ્મણાદિસંબન્ધેન પરપદાર્થં પ્રશંસતિ, ય એવં સપત્નં{*2।313*} ભ્રાતૃવ્યમ્ અવર્તિ સહત ઇતિ. નન્વ્ અનેકગુણવિધાનં ત્વયા વાક્યેનાધ્યવસિતં ભવતિ. નૈષ દોષઃ, અગુણવિધિપરે હિ વાક્યે ભવત્ય્ અનેકગુણવિધાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તદ્ગુણાસ્ તુ વિધીયેરન્ન્ અવિભાગાદ્ વિધાર્થે ન ચેદ્ અન્યેન શિષ્ટા ઇતિ{*2।314*}. તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાદિસંયુક્તા વિધાયિકા શ્રુતિઃ, ઇયમ્ અપિ કેવલસ્યાધાનસ્ય પુનઃશ્રુતિઃ સંભારવિધાનમ્ ઉપક્રમિતુમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
યદ્ ઉક્તમ્ - અનેકગુણવિધાને વાક્યં ભિદ્યેતેતિ, યદીમૌ ગુણવિધાનવિશિષ્ટૌ{*2।315*} વિધીયેયાતામ્, ભવેદ્ વાક્યભેદઃ, દ્વાભ્યાં તુ વિશેષણાભ્યાં વિશિષ્ટમ્ એકમ્ આધાનં વિધાયિષ્યતે, [179]{*2।316*} તેન ન ભવિષ્યતિ વાક્યભેદઃ. તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાદીનાં આધાનસ્ય પ્રાપકાણિ શ્રવણાનીતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{2।302: એ1,6; એ2,4,5: ઽસર્વશેષત્વાત્}*
*{2।303: તૈત્.બ્ર્. 1.1.2.6-7}*
*{2।304: એ2: 3,164; એ4: 3,353; એ5: 2,564; એ6: 1,120}*
*{2।305: એ1,5; એ2,4,6: બાઢમ્}*
*{2।306: તૈત્.બ્ર્. 1.1.10.5-6}*
*{2।307: એ2,4,5,6: ઽસર્વશેષત્વાત્}*
*{2।308: એ2: 3,166; એ4: 3,354; એ5: 2,569; એ6: 1,121}*
*{2।309: એ1,6; એ2,4,5: અપરિગૃહ્ણન્ત્યઃ}*
*{2।310: એ2,4: સંપન્નં}*
*{2।311: એ2: 3,168; એ4: 3,355; એ5: 2,570; એ6: 1,122}*
*{2।312: એ2,4,5,6: ઉચ્યેત}*
*{2।313: એ2,4: સંપન્નં}*
*{2।314: મ્સ્ 1.4.9}*
*{2।315: એ1,6; એ2,4,5: ગુણવાધાનવિશિષ્ટૌ}*
*{2।316: એ2: 3,170; એ4: 3,355; એ5: 2,571; એ6: 1,123}*

અયનેષુ ચોદનાન્તરં સંજ્ઞોપબન્ધાત્

દર્શપૂણમાસૌ પ્રકૃત્યામનન્તિ, દાક્ષાયણયજ્ઞેન યજેત પ્રજાકામઃ, સાકંપ્રસ્થાપ્યેન{*2।317*} યજેત પશુકામઃ, સંક્રમયજ્ઞેન યજેતાન્નાદ્યકામ ઇતિ{*2।318*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવ ગુણાત્ ફલમ્, ઉત કર્માન્તરમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ? કિં પ્રાપ્તમ્? કર્માન્તરમ્ ઇતિ. કુતઃ? સંજ્ઞોપબન્ધાત્, યદ્ય્ અપિ પ્રકરણાદ્ યજતિશબ્દાચ્ ચ સ એવ પૂર્વપ્રકૃતો યાગ ઇતિ ગમ્યતે, તથાપિ નાસાવ્ એવંસંજ્ઞક ઇતિ યાગાન્તરં વિધેયં ગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{2।317: એ2,4,5,6, એ1 (વ્.લ્.,fન્.): સાકંપ્રસ્થાયીયેન}*
*{2।318: વ્ગ્લ્. તૈત્. સ્. 2.5.4.3}*
અગુણાચ્ ચ કર્મચોદના

ન ચ, અત્ર ગુણ ઉપરુધ્યતે કશ્ચિત્, યદ્ વિધાનાર્થા ચોદના ભવેત્, યદિ ચ ન યાગાન્તરમ્, આનર્થક્યમ્ એવ. અપિ ચ, યદિ ગુણ ઉપબધ્યેત, તતો યાગગુણસંબન્ધો ગમ્યત ઇતિ તદ્ અનુષ્ઠાનં વિધીયેતેત્ય્ અનનુબધ્યમાને{*2।319*} યાગમાત્રં ગમ્યત ઇતિ તદ્ અનુષ્ઠાનં વિહિતં ગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{2।319: એ2,4,5,6: અનુપબધ્યમાને}*
સમાપ્તં ચ ફલે વાક્યમ્

ઇતશ્ ચ કર્માન્તરમ્. કથમ્? ફલે સમાપ્તં વાક્યમ્, પ્રાજાકામો યજેતેતિ, પ્રજાકામસ્ય યાગ ઉપયો વિધીયતે. વિધીયતે ચેત્, કર્માન્તરમ્.
[180]{*2।320*}
નોતેસ્:
*{2।320: એ2: 3,172; એ4: 3,369; એ5: 2,572; એ6: 1,123}*
વિકારો વા પ્રકરણાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવાધિકાર એવંજાતીયકઃ સ્યાદ્ દાક્ષાયણયજ્ઞાદિઃ, એવં પ્રકરણમ્ અનુગૃહીતં ભવતિ.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ એતમ્ અર્થં દર્શયતિ, ત્રિંશતં વર્ષાણિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત, યદિ દાક્ષાયણયાજી સ્યાત્, અથો અપિ પઞ્ચદશૈવ વર્ષાણિ યજેત, અત્ર હ્ય્ એવ સા સંપદ્યતે, દ્વે હિ પૌર્ણમાસ્યૌ યજેત દ્વે અમાવસ્યે, અત્ર હિ એવ ખલુ સા સંપદ્ ભવતીતિ. યદિ દાક્ષાયણયજ્ઞો દર્શપૂર્ણમાસાવ્ એવ, એવં તર્હિ ત્રિંશત્સંપદા પ્રયોજનમ્, તતસ્ તસ્ય ત્રિંશત્સંપદનુગ્રહો યુજ્યતે, તસ્માદ્ અપિ ન કર્માન્તરમ્.
ગુણાત્ સંજ્ઞોપબન્ધઃ

યદ્ ઉક્તં સંજ્ઞોપબન્ધાત્ કર્માન્તરમ્ ઇતિ, યદિ દાક્ષાયણશબ્દો ન કેનચિદ્ અપિ પ્રકારેણ દર્શપૂર્ણમાસવચનઃ શક્યતે કલ્પયિતુમ્, તત ઉચ્યેત કર્માન્તરમ્ ઇતિ. શક્નોતિ ત્વ્ આવૃત્તિગુણસંબન્ધાદ્ વિદિતુમ્, અયનમ્ ઇત્ય્ આવૃત્તિર્ ઉચ્યતે, દક્ષસ્ય ઇમે દાક્ષાઃ, તેષામ્ અયનં દાક્ષાયણમ્. કઃ પુનર્ દક્ષઃ? ઉત્સાહી. તથા સાકંપ્રસ્થાપ્યે{*2।321*} ઽપિ, સહપ્રસ્થાનં ગુણસંબન્ધઃ, એવં સર્વત્ર. શક્યતે ચેદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ગુણસંબન્ધો વદિતુમ્, કિમ્ ઇતિ સ એવ યાગઃ પ્રતીયમાનો ઽન્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે? કિમ્ ઇતિ વા પ્રકરણં બાધ્યતે.
નોતેસ્:
*{2।321: એ1,6; એ2,4: સાકંપ્રસ્થાયીયે, એ5: સાકંપ્રસ્થાય્યે}*
સમાપ્તિર્ અવિશિષ્ટા

યદ્ ઉક્તમ્, ફલે વાક્યં સમાપ્તમ્, પ્રજાકામાદેર્ યાગાનુષ્ઠાનં વિધીયત ઇતિ{*2।322*}. નૈવમ્, અવિશિષ્ટા ફલે સમાપ્તિઃ, યાનિ [181]{*2।323*} અન્યાનિ મુક્તસંશયાનિ ગુણે ફલસ્ય વિધાયકાનિ વાક્યાનિ ગુણસ્ય ફલવચનાનિ પર્યવસિતાનિ (યથા દધ્નેન્દ્રિયકામસ્ય જુહુયાત્, ઇત્યેવમાદીનિ){*2।324*}{*2।325*}, તૈર્ એતદ્ અવિશિષ્ટમ્, અત્રાપિ હિ ગુણાત્ ફલમ્ ઉચ્યતે. કથં નૈતદ્ એવં સંબધ્યતે, પ્રજાકામસ્ય યજ્ઞમ્ અનુતિષ્ઠેદ્ ઇતિ? કથં તર્હિ પ્રજાકામસ્યાવૃત્તિયજ્ઞમ્ અનુતિષ્ઠેદ્ ઇતિ, આવૃત્તિયજ્ઞ ઇતિ યજ્ઞાવૃત્તિ-સંબન્ધો ઽનુષ્ઠાતવ્યો નિર્દિશ્યતે, ન યજ્ઞઃ? તસ્માત્ પ્રકૃતયોર્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ગુણાત્ ફલમ્ ઉચ્યતે, ન યાગાન્તરં વિધીયત ઇતિ. એવં સાકંપ્રસ્થાપ્યે{*2।326*} સંક્રમયજ્ઞે ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।322: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 2.3.7}*
*{2।323: એ2: 3,175; એ4: 3,374; એ5: 2,575; એ6: 1,124}*
*{2।324: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{2।325: વ્ગ્લ્. તૈત્.બ્ર્. 2.1.5.6}*
*{2।326: એ1,6; એ2,4: સાકંપ્રસ્થાયીયે, એ5: સાકંપ્રસ્થાય્યે}*
સંસ્કારશ્ ચાપ્રકરણે ઽકર્મશબ્દત્વાત્

અનારભ્યાધીયતે કિંચિત્, વાક્યં શ્વેતમ્ આલભેત ભૂતિકામઃ{*2।327*}; સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામઃ{*2।328*}; દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અપ્ય્ આમનન્તિ - ઈષામ્ આલભેત; ચતુરો મુષ્ટીન્ નિર્વપતીતિ. તત્રાયમ્ અર્થઃ સાંશયિકઃ, કિં દર્શપૂર્ણમાસિકે{*2।329*} આલમ્ભે આલમ્ભો ગુણવિધિર્ દર્શપૂર્ણમાસિકે{*2।330*} ચ નિર્વાપે નિર્વાપો ગુણવિધિર્ ઉત ન પ્રકૃતિમ્ અપેક્ષતે ઇતરશ્ ચેતવરશ્ ચેતિ? યદા ન પ્રકૃતિમ્ અપેક્ષતે, તદાપિ કિં યાવદ્ ઉક્તે, ઉત યજિમત્ય્ એતે કર્મણીતિ?
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પ્રકૃતયોર્ આલમ્ભનિર્વાપયોર્ ગુણવિધીતિ. કુતઃ? અકર્મશબ્દત્વાત્, નાત્ર કર્મણો વિધાયકઃ [182]{*2।331*} શબ્દો ઽસ્તિ. નન્વ્ આલભેત નિર્વપેદ્ ઇતિ ચ. નૈતૌ વિધાતારાવ્ અવિદિતસ્યાર્થસ્ય વક્તા વિધાયકો ભવતિ, ન ચૈતયોર્ અવિદિતો ઽર્થઃ, આલમ્ભઃ કર્તવ્યઃ, નિર્વાપઃ કર્તવ્ય ઇતિ. તસ્માદ્ અનુવદિતારૌ. કિમ્ અર્થમ્ અનુવદતઃ? આલમ્ભને શ્વેતં વિધાતુમ્, નિર્વાપે ચ ચરુમ્. તસ્માન્ નાલમ્ભાન્તરં નિર્વાપાન્તરં ચ. પ્રકૃતયોર્ એવ ગુણવિધીતિ.
નોતેસ્:
*{2।327: તૈત્.સ્. 2.1.1.1}*
*{2।328: તૈત્.સ્. 2.3.2.3}*
*{2।329: એ1,6; એ2,4,5: દાર્શપૂર્ણમાસિકે}*
*{2।330: એ1,6; એ2,4,5: દાર્શપૂર્ણમાસિકે}*
*{2।331: એ2: 3,175; એ4: 3,375; એ2: 2,577; એ6: 1,125}*
યાવદ્ ઉક્તં વા, કર્મણઃ શ્રુતિમૂલત્વાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, પ્રાકૃતયોર્ ગુણવિધીતિ, કિં તર્હ્ય્ આલમ્ભાન્તરં વિધીયત ઇતિ નિર્વાપાન્તરં ચ, યદ્ય્ આલમ્ભનિર્વાપૌ વિધીયેતે, તતો ન પ્રાકૃતૌ તૌ વિહિતૌ. યદિ ન વિધીયેતે, તતઃ પ્રાકૃતૌ લક્ષ્યેતે, યાવ્ આલમ્ભનિર્વાપૌ કર્તવ્યાવ્ ઇતિ, તતઃ તૌ લક્ષયિત્વા શ્વેતો વિધાતવ્યો ભવતિ, ચરુશ્ ચ, તૌ ચ ભૂતિકામસ્ય બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય ચેતિ દ્વાવ્ અપ્ય્ અથા વિધેયૌ સ્યાતામ્, તત્ર વાક્યમ્ ભિદ્યેત. અથ વા યો ઽસૌ વિધાયકઃ શબ્દઃ, સ લક્ષયિતવ્યોપયુક્ત ઇતિ વિધાયકાભાવાદ્ એકો ઽપ્ય્ અર્થો ન શક્યતે વિધાતુમ્. અથ સ એવ લક્ષયિષ્યતિ, તેનૈવ ચ વિધાયિષ્યતે ગુણ ઇતિ. ન, મિથો વિધાનલક્ષણસંબન્ધો ઽવકલ્પતે. અથ ધાત્વર્થો ઽનુવાદઃ, પ્રત્યયો વિધાતુમ્ ઇષ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ય આલમ્ભઃ સ એતદ્ગુણઃ કર્તવ્ય ઇતિ. તથાપિ ન પ્રાકૃતો લક્ષ્યેત, લૌકિકો ઽપિ હ્ય્ આલમ્ભો ઽસ્તિ, પ્રત્યયાર્થે ઽનૂદ્યમાને પ્રાકૃતો ઽનૂદ્યેતેતિ, સ હિ કર્તવ્યો નિર્જ્ઞાતો ન લૌકિકઃ, અતો ન પ્રાકૃતાનુવાદો ઘટ ઇતિ યાવદ્ ઉક્તમ્ આલમ્ભમાત્રં નિર્વાપમાત્રં{*2।332*} ચાપૂર્વં કર્તવ્યમ્, કર્મણઃ શ્રુતિમૂલત્વાત્, શ્રુતિમૂલં હિ કર્મેત્ય્ ઉક્તમ્, ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ{*2।333*}. તસ્માત્ કર્માન્તરે.
[183]{*2।334*}
નોતેસ્:
*{2।332: એ2,4 ઓમ્. નિર્વાપમાત્રં}*
*{2।333: મ્સ્ 1.1.2}*
*{2।334: એ2: 3,178; એ4: 3,383; એ5: 2,579; એ6: 1,125}*
યજતિસ્ તુ દ્રવ્યફલભોક્તૃસંયોગાદ્ એતેષાં કર્મસંબન્ધાત્

યદ્ ઉક્તમ્, ન પ્રાકૃતયોર્ ગુણવિધીતિ, એતદ્ ગૃહ્ણીમઃ. યત્ તૂક્તમ્, આલમ્ભમાત્રં વિધીયતે,
નિર્વાપમાત્રમ્ ઇતિ, એતદ્ અપજાનીમહે, યજિમતી એતે કર્મણીતિ. કુતહ્? દ્રવ્યફલભોક્તૃસંયોગાદ્
(દ્રવ્યદેવતાસંયોગાત્){*2।335*}, દ્રવ્યદેવતાસંયોગો ઽત્ર વિધીયતે, ભૂતિકામસ્ય બ્રહ્મવર્ચસ્કામસ્ય ચ. કથમ્? ન હિ, ઇદમ્ એવોચ્યતે, તતઃ શ્વેતમ્ આલભેતેતિ, યદિ હ્ય્ એતાવદ્ એવોચ્યેત, તતઃ શ્વેતાલમ્ભસંબન્ધો ઽવગમ્યતે, ઇહ હિ શ્વેતં વાયવ્યમ્ આલભેતેત્ય્ ઉચ્યતે, તેન શ્વેતવાયવ્યસંબન્ધો વિધીયતે, યથા પટં વયેતિ પટવયનસંબન્ધો{*2।336*} વિધેયો ઽવગમ્યતે, પટં દીર્ઘં વયેતિ પટસ્ય દીર્ઘતા વિધીયતે, દીર્ઘશબ્દપ્રયોગાત્, એવમ્ ઇહાપિ સૌર્યવાયવ્યશબ્દપ્રયોગાદ્ દ્રવ્યદેવતાભિસંબન્ધો વિધેય ઇતિ ગમ્યતે, ઇતરથા દેવતાશબ્દઃ પ્રમાદસમામ્નાત ઇતિ ગમ્યતે.
નન્વ્ અત્રાપિ શ્વેતં વાયવ્યં કુર્યાત્, તં ચાલભેતેત્ય્ અર્થદ્વયવિધાનાદ્ ભિદ્યેતૈવ વાક્યમ્. નેતિ બ્રૂમઃ, ન હ્ય્ આલભેતેત્ય્ અસ્યાયમ્ અતિભારઃ, યદ્ દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધેન પુરુષપ્રયત્નં બ્રૂયાત્, તં ચાલભેતેત્ય્ અર્થવિશિષ્ટમ્. શ્રુત્યૈવ હિ પુરુષપ્રયત્નો વિશિષ્ટો ગમ્યતે, વાક્યેન ચ દ્રવ્યદેવતાશ્રય ઇતિ નાત્ર દ્વાભ્યાં વાક્યાભ્યાં પ્રયોજનમ્, યથા રક્તમ્ અશ્વં યોજયેતિ યદા ગુણવિધિપરં ભવતિ વાક્યમ્, તદા દ્વાભ્યાં વાક્યાભ્યાં પ્રયોજનમ્, ગુણદ્વયવિધાને. અથ શોણમાનયેત્ય્ ઉચ્યતે, તત્ર ગુણવિધિપરે ઽપિ વાક્યે પર્યવસિત એવ ગુણદ્વયવિધાનમ્, શ્રુત્યૈવ વિશિષ્ટગુણદ્રવ્યસ્ય પ્રતીતત્વાત્, ન ભવત્ય્ એકસ્ય વાક્યસ્યાતિભારઃ, એવમ્ ઇહાપીતિ. સંબન્ધશ્ ચ બહુભિઃ પદૈર્ વિશિષ્ટ એક એવોચ્યત ઇત્ય્ એકાર્થત્વમ્, વિભજ્ય[184]{*2।337*}માનાનિ ચાત્ર પદાનિ સાકાઙ્ક્ષાણીત્ય્ ઉપપન્નમ્ એકવાક્યત્વમ્, ન ચ, યાગમ્ અન્તરેણ દેવતાયૈ દ્રવ્યં સઙ્કલ્પિતવ્યમ્, ઇત્ય્ એષ સંબન્ધો ઽવકલ્પતે. તસ્માદ્ યજિમતી એતે કર્મણીતિ.
નોતેસ્:
*{2।335: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{2।336: એ2,4 (વ્.લ્.): પટવાનસંબન્ધો}*
*{2।337: એ2: 3,179; એ4: 3,384; એ5: 2,582; એ6: 1,126}*
લિઙ્ગાદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ખલ્વ્ અપ્ય્ એતમ્ અર્થં દર્શયતિ, સૌમારૌદ્રં ચરું નિર્વપેદ્ ઇતિ{*2।338*} પ્રકૃત્ય, પરિશ્રિતે યાજયેદ્ ઇતિ{*2।339*} પરિશ્રયણવિધિઃ, એતસ્ય વાક્યે યજતિશબ્દેન સઙ્કીર્તનમ્ અવકલ્પતે, યદિ યજિમતી એતે કર્મણી. અથ પ્રકૃતૌ ગુણવિધાનં યાવદ્ ઉક્તં વા, યજતિશબ્દેનાનુવાદો નાવકલ્પેત. તસ્માદ્ અવગચ્છામો યજિમતીતિ.
નોતેસ્:
*{2।338: તૈત્.સ્. 2.2.10.1}*
*{2।339: તૈત્.સ્. 2.2.10.2}*
વિશયે પ્રાયદર્શનાત્

કિમ્ ઇહોદાહરણમ્? ન તાવત્ શૂત્રેણૈવ પરિગૃહીતમ્, યથા, અવેષ્ટૌ યજ્ઞસંયોગાત્ ક્રતુપ્રધાનમ્ ઉચ્યત ઇતિ{*2।340*}. નાપિ ચ સાધ્યં પ્રતિજ્ઞાતમ્, યથા, અયનેષુ ચોદનાન્તરમ્ ઇતિ{*2।341*}{*2।342*}. કેવલં વિશયે સંશયે પ્રાયદર્શનં હેતુર્ ઇતિ નિર્દિશ્યતે, કસ્યાયં હેતુર્ ઇતિ ન વિજાનીમઃ. પ્રકૃતં યજિમદ્ એતત્ કર્મેતિ{*2।343*}, તદ્ અપિ ન સંબન્ધ્યમાનમ્ ઇવ પશ્યામઃ, તદ્ એતદ્ અગમકં{*2।344*} સૂત્રમ્ એવ તાવદ્ અનર્થકમ્. અથ કાત્ર પ્રતિજ્ઞા? કશ્ ચ સન્દેહ ઇતિ વક્તવ્યમ્. વૃત્તિકારવચનાત્, પ્રતિજ્ઞાં સંશયં ચાવગચ્છામઃ. અત્ર ભગવાન્ આચાર્ય ઇદમ્ ઉદાહૃત્ય વત્સમ્ આલભેત વત્સનિકાન્તા હિ પશવ ઇતિ{*2।345*}, ઇમં સંશયમ્ ઉપન્યસ્યતિ સ્મ, કિં યજિમદભિધાન એષ આલભતિઃ, ઉતાલમ્ભમાત્રવચન ઇતિ? ઉપપદ્યતે ચૈતદ્ ઉદાહરણમ્, [185]{*2।346*} સંશયશ્ ચ. તત્ર ચ પૂર્વપક્ષં પ્રતિજાનીતે સ્મ, યજિમદ્ અભિધાન ઇતિ. ઇદં તુ પ્રત્યુદાહરણસૂત્રં પૂર્વસ્યાધિકરણસ્ય, નાત્ર પૂર્વ-પક્ષેણાતીવ પ્રયોજનમ્, તથાપિ પુરુષાણામ્ ઉચ્ચાવચબુદ્ધિવિશેષાન્ આલોચ્ય ભવતિ મન્દાનાં સામાન્યતોદૃષ્ટેનાપ્ય્ આશઙ્કા, સાપિ નિવર્તનીયા, ન હિ, મન્દવિષેણ વૃશ્ચિકેનાપિ દષ્ટો મ્રિયેત ન જાતુચિત્ કદાપિ, તત્ર ચિકિત્સા નાદરેણ કર્તવ્યા ભવેત્. અતસ્તાં નિવર્તયિતું પૂર્વપક્ષમ્ ઉપન્યસ્યતિ સ્મ, આલભતિર્ અસ્માભિઃ પ્રાણિસંયુક્તો યજિમદ્ અભિધાનો દૃષ્ટઃ, અયમ્ અપ્ય્ આલભતિઃ પ્રાણિસંયુક્તઃ એવ, તેનાયમ્ અપિ યજિમદ્વચન એવેતિ ભવતિ કસ્યચિદ્ આશઙ્કા. અથ વા યજિમદભિધાનો દૃષ્ટ આલભતિઃ પ્રાણિસંયુક્તઃ, તસ્યાયમ્ અનુવાદો વત્સવિધાનાર્થઃ, તથા ચ ફલમ્ ન કલ્પયિતવ્યં ભવિષ્યતીતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અસ્મિન્ સંશયે આલમ્ભમાત્રં સંસ્કારઃ. કુતઃ? પ્રાયદર્શનાત્, યત્રાન્યાન્ય્{*2।347*} અપિ સંસ્કારકર્માણિ પ્રાયભૂતાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે, તત્રૈતદ્ અપિ શ્રૂયતે. પ્રાયાદ્ અપિ ચાર્થનિશ્ચયો ભવતિ, યથા, અગ્ર્યપ્રાયે લિખિતો ઽગ્ર્ય ઇતિ ગમ્યતે. નનુ લિઙ્ગં પ્રાયદર્શનમ્, કથમ્ અનેન સિદ્ધિર્ ઇતિ. ઉચ્યતે - યથા પ્રાયદર્શનેન સિધ્યતિ, તથા વર્ણયિતવ્યમ્. કથં ચ પ્રાયદર્શનં હેતુઃ? ન્યાયતઃ પ્રાપ્તૌ સત્યામ્. કઃ પુનર્ ન્યાયઃ? દેવતાસંબન્ધાભાવાન્ ન યાગવચનો ઽદૃષ્ટાર્થત્વાચ્ ચ, વત્સ આલભ્યમાનો ગાં પ્રસ્તાવયિષ્યતીતિ. તસ્માદ્ એવં ન્યાયપ્રાપ્તે પ્રાયદર્શનં દ્યોતકં ભવતિ. તસ્માદ્ આલમ્ભમાત્રં સંસ્કારઃ.
નોતેસ્:
*{2।340: મ્સ્ 2.3.3}*
*{2।341: એ2,4,6 ઓમ્ ઇતિ}*
*{2।342: મ્સ્ 2.3.5}*
*{2।343: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 2.3.14}*
*{2।344: એ2: ગમકં}*
*{2।345: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 2.1.4.8}*
*{2।346: એ2: 3,181; એ4: 3,388; એ4: 2,583; એ6: 1,127}*
*{2।347: એ2,4: અત્રાન્યાન્ય્}*
અર્થવાદોપપત્તેશ્ ચ

અર્થવાદશ્ ચ ભવતિ, વત્સનિકાન્તા હિ પશવ ઇતિ{*2।348*}, [186]{*2।349*} યસ્માદ્ વત્સપ્રિયાઃ પશવઃ, તસ્માદ્ વત્સ આલબ્ધવ્ય ઇતિ, યદિ ગાં પ્રસ્તાવયિતુમ્{*2।350*} આલભ્યતે, તત્રૈતદ્ વચનમ્ અવકલ્પતે, અથ સંજ્ઞપયિતુમ્, તત્રૈવંજાતીયકં વચનં નોપપદ્યતે. તસ્માદ્ અપ્ય્ આલમ્ભમાત્રં સંસ્કાર ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{2।348: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 2.1.4.8}*
*{2।349: એ2: 3,183; એ4: 3,393; એ5: 2,585; એ6: 1,128}*
*{2।350: એ1,6; એ2,4,5: પ્રસ્નાવયિતુમ્}*
સંયુક્તસ્ ત્વ્ અર્થશબ્દેન તદર્થઃ શ્રુતિસંયોગાત્

અસ્ત્ય્ અગ્નિઃ, તત્ર નૈવારશ્ ચરુર્ ભવતિ, ઇત્ય્ ઉક્ત્વા, યદ્ એનં ચરુમ્ ઉપદધાતીતિ સમામનન્તિ. તત્ર સન્દિહ્યતે, કિં ચરુર્ યાગાર્થો યાગં કૃત્વાવશિષ્ટ ઉપધાતવ્યઃ, ઉતોપધાનાર્થ એવેતિ. યાગાર્થ ઇતિ બ્રૂમઃ, ચરોર્ હિ પ્રસિદ્ધં કાર્યં યાગો નોપધાનમ્. ઉચ્યતે - યદ્ય્ અપિ યાગાર્થતા ચરોઃ પ્રસિદ્ધા, તથાપિ દેવતાવચનસંબન્ધાભાવાદ્ યજતિશબ્દાસંબન્ધાચ્ ચ ન યાગાર્થતેતિ ગમ્યતે. તદ્ ઉચ્યતે - તસ્યૈવ વાક્યશેષે શ્રૂયતે, બૃહસ્પતેર્ વા એતદ્ અન્નં યન્ નીવારા ઇતિ, તેન દેવતાવચનેન સન્નિહિતેનૈકવાક્યતા ભવિષ્યતીતિ બૃહસ્પતિદેવતાક ઉપધાતવ્ય ઇતિ. તસ્માદ્ યાગાર્થશ્ ચરુર્ ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સંયુક્તસ્ ત્વ્ અર્થશબ્દેન કાર્યશબ્દેનોપદધાતીતિ તદ્ અર્થઃ એવ સ્યાદ્ ઉપધાનાર્થઃ. ઉપદધાતિના ચાસ્ય પ્રત્યક્ષમ્ એકવાક્યત્વમ્, પરોક્ષં દેવતાવચનેનાનુમેયમ્, ચરુમ્ ઉપદધાતીતિ હિ પ્રત્યક્ષં વાક્યમ્. બાર્હસ્પત્યમ્ ઉપદધાતીત્ય્ આનુમાનિકમ્. તસ્માત્ કૃત્સ્નશ્ ચરુર્ ઉપધાતવ્યઃ, તતશ્ ચ્ચેત્ કિંચિદ્ ઇજ્યાયાં વિનિયુજ્યેત, તદ્ અન્યત્ર શ્રુતમ્ અન્યત્ર કૃતં ભવેત્. યત્ તુ બાર્હસ્પત્યા નીવારા ઇતિ, અર્થવાદઃ સ ઇતિ. યત્ તૂક્તમ્ - પ્રસિદ્ધા ચરોર્ યાગાર્થતેતિ, પ્રસિદ્ધિર્ વાક્યેન બાધ્યતે. તસ્માદ્ ઉપધાનાર્થ ઇતિ સિદ્ધમ્.
[187]{*2।351*}
નોતેસ્:
*{2।351: એ2: 3,186; એ4: 3,398; એ5: 2,587; એ6: 1,128}*
પાત્નીવતે તુ પૂર્વત્વાદ્ અવચ્છેદઃ

ત્વાષ્ટ્રં પાત્નીવતં વિધાયેદમ્ ઉચ્યતે{*2।352*}, યત્ પર્યગ્નિકૃતં પાત્નીવતમ્ ઉત્સૃજન્તીતિ. તત્ર સન્દેહઃ, કિં ત્વાષ્ટ્રસ્ય પર્યગ્નિકૃતસ્યૈષ ઉત્સર્ગો વિધીયતે, ઉત તસ્માદ્ યાગાન્તરમ્ ઇતિ. યદિ પર્યગ્નિકૃતમ્ ઉત્સૃજન્તીતિ પદદ્વયં પરસ્પરેણ સંબદ્ધમ્, તતસ્ ત્વાષ્ટ્રસ્યોત્સર્ગઃ, અથ પાત્નીવતશબ્દ ઉત્સૃજતિના સંબધ્યેત, તતો યાગાન્તરમ્.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? યાગાન્તરમ્ ઇતિ. કુતઃ? પૂર્વસ્ ત્વાષ્ટ્રઃ પાત્નીવતશ્ ચ, ઉભયવિશેષણવિશિષ્ટઃ કથં પાત્નીવતશબ્દેનાનૂદ્યેત. અપિ ચ ત્વાષ્ટ્રસ્યોત્સર્ગે વિધીયમાને પર્યગ્નિકૃતમ્ ઇતિ વિશેષણં નાવકલ્પેત. અતો બ્રૂમઃ - પર્યગ્નિકૃતસ્ય પાત્નીવતતા વિધીયતે, સ એવ યાગ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ન કર્માન્તરમ્, પૂર્વસ્યૈવોત્સૃજતિશબ્દેનાવચ્છેદો વિધીયતે. કિમ્ એવં ભવિષ્યતિ. યજિમત્તા તાવત્ કલ્પયિતવ્યા ન ભવિષ્યતિ, ઉત્સૃજતિશબ્દશ્ ચ શ્રુત્યોત્સર્ગં વિદધદ્ વાક્યેન ન બાધિતો ભવિષ્યતિ, કર્માન્તરપક્ષે વાક્યેન પાત્નીવતતાયાં વિધીયમાનાયામ્ અર્થાત્ પ્રાપ્ત ઉત્સર્ગો ધાતુનાનૂદ્યેત. અપિ ચ પર્યગ્નિકૃતસ્ય પાત્નીવતતા પૂર્વસ્ય વિદિતૈવ, સા વિધાતુમ્ ન શક્યતે. તસ્માત્ પૂર્વસ્ય કર્મણો ઽવચ્છેદઃ. યત્ તૂક્તમ્, ત્વાષ્ટ્રસ્યોત્સર્ગો વિધીયમાને પર્યગ્નિકૃતમ્ ઇતિ વિશેષણં તાવન્ નાવકલ્પેતેતિ, નૈષ દોષઃ, અતન્ત્રમ્ એવાત્ર પાત્નીવતશબ્દો
નાસૌ વિશેષ્યતે, અત એવ ત્વાષ્ટ્રઃ પાત્નીવત ઉભયવિશેષણવિશિષ્ટઃ કેવલેન પાત્નીવતશબ્દેન લક્ષણયાનૂદ્યેતેતિ ન દોષઃ. તસ્માદ્ અવચ્છેદ ઇતિ સિદ્ધમ્.
[188]{*2।353*}
નોતેસ્:
*{2।352: વ્ગ્લ્. કાઠ.સ્. 30.1}*
*{2।353: એ2: 3,189; એ4: 3,406; એ5: 2,591; એ6: 1,129}*
અદ્રવ્યત્વાત્ કેવલે કર્મશેષઃ સ્યાત્

ન કસ્યચિદ્ અપિ પ્રકરણે શ્રૂયતે, એષ વૈ હવિષા હવિર્ યજતે યો ઽદાભ્યં ગૃહીત્વા સોમાય યજત ઇતિ, તથા પરા વૈતસ્યાયુઃ પ્રાણ એતિ યો ઽંશું ગૃહ્ણાતીતિ{*2।354*}. તત્ર સન્દેહઃ, કિં યાગાન્તરમ્ એતદ્ ગ્રહણકમ્, ઉત જ્યોતિષ્ટોમયાગે ગ્રહવિધિર્ ઇતિ.
કિં પ્રાપ્તમ્? યાગાન્તરમ્ ઇતિ. કુતઃ? અપૂર્વનામધેયસંયોગાત્, ન પ્રકૃતાવ્ એતન્ નામધેયકો યાગો ઽસ્તિ, ન ગ્રહઃ કશ્ચિદ્ યો ઽભ્યસ્યેત. તસ્માદ્ યાગાન્તરમ્. નનુ દ્રવ્યદેવતં ન શ્રૂયતે. મા ભૂદ્ દ્રવ્યદેવતમ્, સાક્ષાદ્ એવ યજતિશબ્દો વિદ્યતે. તસ્માત્ કર્માન્તરમ્ અદાભ્યસંજ્ઞકમ્, અંશુસંજ્ઞકં ચ યાગં કરોતીત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અદ્રવ્યદેવતાકે કેવલે નામધેયે શ્રૂયમાણે બ્રૂમઃ, જ્યોતિષ્ટોમે એવ ગ્રહાભ્યાસવિશેષવિધાનમ્ ઇતિ. કુતઃ? એતત્ તાવદ્ ગ્રહસ્ય નામધેયં ન યાગસ્ય, ગ્રહણેન સાક્ષાત્ સંબન્ધાત્, વ્યવહિતત્વાદ્ યાગસ્ય. અંશુર્ ઇતિ ચ મુક્તસંશયમ્ એવ ગ્રહનામધેયમ્, ન ચ ગ્રહભેદે યાગભેદો ભવતિ, ન ચ, દ્રવ્યદેવતં શ્રૂયતે. યતો ગૃહ્ણાતિર્ યજિમદ્વચનો ભવેત્, યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્, સાક્ષાદ્ અત્ર યજતિશબ્દો વિધાયક ઇતિ, નૈવં શક્યં કર્માન્તરં વિધાતુમ્, વિહિતયાગવચનો હિ સઃ, વિશેષાભાવાત્. તસ્માદ્ યજતિના જ્યોતિષ્ટોમ એવોચ્યતે, અંશ્વદાભ્યશબ્દાભ્યામ્ અપ્ય્ અપરૌ ગ્રહાભ્યાસૌ વિધીયેત ઇતિ સિદ્ધમ્.
[189]{*2।355*}
નોતેસ્:
*{2।354: તૈત્.સ્. 3.3.4.1}*
*{2।355: એ2: 3,191; એ4: 3,411; એ5: 2,594; એ6: 1,130}*
અગ્નિસ્ તુ લિઙ્ગદર્શનાત્ ક્રતુશબ્દઃ પ્રતીયેત

અસ્ત્ય્ અગ્નિઃ, ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઇતિ, એવં વિધાય શ્રૂયતે, અથાતો ઽગ્નિમ્ અગ્નિષ્ટોમેનૈવાનુયજતિ, તમ્ ઉક્થેન, તમ્ અતિરાત્રેણ, તં ષોડશિનેત્યેવમાદિ{*2।356*}. તત્ર સન્દેહઃ, કિમ્ અયમ્ અગ્નિશબ્દો યાગવચનો જ્યોતિષ્ટોમાદિભ્યઃ કર્માન્તરં ચિનુત ઇત્ય્ આખ્યાતેન વિધીયતે, ઉત દ્રવ્યવચનો જ્યોતિષ્ટોમાદિષુ ગુણવિધાનમ્ ઇતિ.
કિં પ્રાપ્તમ્? યાગવચન ઇતિ. કુતઃ? લિઙ્ગદર્શનાત્, લિઙ્ગં હિ દૃશ્યતે, અગ્નેઃ સ્તોત્રમ્ અગ્નેઃ શસ્ત્રમ્ ઇતિ તથા, ષડુપસદ્ઃ ઽગ્નેઃ ચિત્યસ્ય ભવન્તીતિ, યસ્ય સ્તોત્રં શસ્ત્રમ્ ઉપસદશ્ ચ તસ્યાગ્નિશબ્દો વાચક ઇતિ ગમ્યતે, યાગસ્યૈતત્ સર્વમ્, તસ્માત્ યાગવચન ઇતિ. નનુ લિઙ્ગમ્ અસાધકમ્, પ્રાપ્તિર્ ઉચ્યતામ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે - અથાતો ઽગ્નિમ્ અગ્નિષ્ટોમેનૈવાનુયજતીતિ યાગમ્ અભિનિવર્તયતીત્ય્ ઉચ્યતે, તમ્ અગ્નિમ્ ઇતિ વિશિનષ્ટિ. તસ્માદ્ અગ્નિસંજ્ઞક ઇતિ ગમ્યતે. અનુશબ્દો ઽપ્ય્ ઉપસર્ગો યજતેર્ વિશેષક એવમ્ ઉપપદ્યતે, યદ્ય્ અગ્નિર્ યાગઃ. તસ્માત્ ક્રતુશબ્દઃ પ્રતીયેત.
નોતેસ્:
*{2।356: તૈત્.સ્. 5.5.2.1}*
દ્રવ્યં વા સ્યાચ્ ચોદનાયાસ્ તદર્થત્વાત્

દ્રવ્યં વાગ્નિશબ્દેનોચ્યેત. કતમદ્ દ્રવ્યમ્? યદ્ એતજ્ જ્વલનઃ, અત્ર હ્ય્ એષ પ્રસિદ્ધઃ. ચિનુત ઇત્ય્ એષા હિ ચોદના ચયનાર્થા ન યજત્ય્ અર્થં શક્નોતિ વદિતુમ્, ચયનેનૈનં સંસ્કુરુતે ચિતૌ સ્થાપયતીતિ. અનુશબ્દશ્ ચ પશ્ચાદ્ અર્થો ભવિષ્યતિ, ચયને નિર્વૃત્તે પશ્ચાદ્ અગ્નિષ્ટોમેન યાગેન યજતીતિ.
[190]{*2।357*}
નોતેસ્:
*{2।357: એ2: 3,193; એ4: 3,417; એ5: 2,597; એ6: 1,130}*
તત્સંયોગાત્ ક્રતુસ્ તદાખ્યઃ સ્યાત્ તેન ધર્મવિધાનાનિ

યત્ તુ લિઙ્ગદર્શનમ્ ઉક્તમ્, યાગવચનો ઽગ્નિશબ્દ ઇતિ, તત્ તેષ્વ્ એવ લિઙ્ગસંયુક્તેષુ વચનેષુ, ન સર્વત્ર, તેષુ ચિત્યાગ્નિસંયોગાત્, યાગે લક્ષણશબ્દઃ, તેન ક્રતુવચનાનિ તદ્ધર્મવિધાનાનીત્ય્ અદોષઃ.
પ્રકરણાન્તરે પ્રયોજનાન્યત્વમ્

કુણ્ડપાયિનામ્ અયને શ્રૂયતે, માસમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ, માસં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજત ઇત્યેવમાદિ. તત્ર સન્દિહ્યતે, કિં નિયતે ઽગ્નિહોત્રે નિયતયોશ્ ચ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ માસો વિધીયતે કાલઃ, અથ કિં નિયતાગ્નિહોત્રાન્ નિયતાભ્યાં ચ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં કર્માન્તરવિધાનમ્ ઇતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? નિયતેષુ કાલવિધિર્ ઇતિ. કુતઃ? કાલવિધિસરૂપ એષ શબ્દો માસમ્ ઇતિ. કથં કાલવિધિસરૂપતા? યદ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ વિદિતમ્, માસમ્ ઇત્ય્ અવિદિતમ્. એવં ચાગ્નિહોત્રશબ્દો દર્શપૂર્ણમાસશબ્દશ્ ચ નાર્થાન્તરવૃત્તૌ ભવિષ્યતઃ, તસ્માત્ કાલવિધિઃ. નનુ કુણ્ડપાયિનામ્ અયનપ્રકરણં બાધ્યેતૈવમ્. કામં બાધ્યતામ્, વાક્યં હિ બલવત્તરમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રકરણાન્તરે શ્રૂયમાણં વાક્યં યસ્ય પ્રકરણે, તસ્ય વાચકં ભવિતુમ્ અર્હતિ. નનુ પ્રત્યક્ષો ઽગ્નિહોત્રસ્ય દર્શપૂર્ણ[191]{*2।358*}માસયોશ્ ચ ગુણવિધિઃ. ન, ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કથમ્? ઉપસિદ્ધશ્ ચરિત્વેતિ હ્ય્ ઉક્ત્વેદમ્ અભિધીયતે, ન ચ, ઉપસદો ઽગ્નિહોત્રસ્ય દર્શપૂર્ણમાસયોશ્ ચ સન્તિ. તસ્માદ્ અશક્યસ્ તત્ર માસવિધિઃ. અથોચ્યતે, ઉપસદો ઽપિ વિધીયન્ત ઇતિ. તથા ગુણવિધાનાર્થો ઽસ્મિન્ વાક્યે ઽનેકગુણવિધાનાદ્ વાક્યં ભિદ્યેત. અસ્મિન્ પક્ષે પુનર્ અતન્ત્રમ્ અગ્નિહોત્રશબ્દો ન કર્મ વિશેક્ષ્યતિ, તેન વાક્યભેદો ન ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ કર્માન્તરમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{2।358: એ2: 3,195; એ4: 3,419; એ5: 2,599; એ6: 1,131}*
ફલં ચાકર્મસન્નિધૌ

અનારભ્ય કિંચિચ્ છ્રૂયત આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ રુક્કામઃ{*2।359*}; અગ્નીષોમીયમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામઃ{*2।360*}; ઐન્દ્રાગ્નમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ પ્રજાકામ ઇતિ{*2।361*}. અત્ર સન્દિહ્યતે, કિં પ્રાકૃતેષ્વ્ આગ્નેયાદિષુ ફલં વિધીયતે, ઉત પ્રાકૃતેભ્યઃ કર્માન્તરાણ્ય્ એતાનિ?
કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રાકૃતેષુ ફલવિધિર્ ઇતિ. કુતઃ? વિદિતા આગ્નેયાદયઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે, તસ્માત્ તેષામ્ અનુવાદઃ ફલસંબન્ધાર્થ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ફલં ચ ભેદકમ્ અકર્મસન્નિધૌ શ્રૂયમાણમ્. કથમ્? અનુવાદે સતિ ન શક્યેત ફલં વિધાતુમ્, વિધાયકસ્યાભાવાત્, ન હિ, અવિધીયમાનો હ્ય્ ઉપાયો રુચો ભવતીતિ ગમ્યતે. અપિ ચ રુક્કામે ઽત્ર વિધીયમાને કામસ્ય [192]{*2।362*} અનિત્યત્વાત્, આગ્નેયાદીનાં નિત્યત્વાત્ સંબન્ધો નાવકલ્પેત. એવં સર્વત્ર. તસ્માત્ કર્માન્તરાણિ.
નોતેસ્:
*{2।359: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 2.2.3.3}*
*{2।360: તૈત્.સ્. 2.3.3.3}*
*{2।361: તૈત્.સ્. 2.2.1.1}*
*{2।362: એ2: 3,201; એ4: 3,430; એ5: 602; એ6: 1,131}*
સન્નિધૌ ત્વ્ અવિભાગાત્ ફલાર્થેન પુનઃશ્રુતિઃ

અસ્ત્ય્ અવેષ્ટિઃ, આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃ પુરોડાશો ભવતીત્યેવમાદિઃ, તાં પ્રકૃત્યોચ્યતે, એતયાન્નાદ્યકામં યાજયેતેતિ. તત્ર સન્દેહઃ - કિં કર્માન્તરમ્ અવેષ્ટેર્ ઉતાવેષ્ટિર્ એવેતિ? કિં પ્રાપ્તમ્, કર્માન્તરમ્ ઇતિ, ઉક્તેન ન્યાયેન. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સન્નિધૌ ફલાર્થેન પુનઃશ્રુતિર્ અવેષ્ટેર્ એવ, ન કર્માન્તરમ્ ઇતિ. કુતઃ? અવિભાગાત્, એતયેત્ય્ એષ શબ્દો ન શક્નોત્ય્ અવેષ્ટ્યા વિભક્તં યાગમ્ અન્યં વક્તુમ્, સન્નિહિતસ્ય પ્રતિનિર્દેશક એષ શબ્દઃ. તસ્માદ્ અવેષ્ટિર્ એવાન્નાદ્યકામસ્ય વિધીયત ઇતિ. કિં પ્રયોજનમ્? યદ્ય્ અવેષ્ટિઃ, આગ્નેયાદીનિ હવીંષિ. અથ કર્માન્તરમ્, અન્યહવિષ્કો યાગ ઇતિ.
આગ્નેયસૂક્તહેતુત્વાદ્ અભ્યાસેન પ્રતીયેત

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાભ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતીતિ વિધાય પુનર્ ઉચ્યતે, આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં ભવતીતિ. તત્ર સન્દેહઃ - કિમ્ અમાવાસ્યાયાં દ્વિર્ આગ્નેયેન યષ્ટવ્યમ્, ઉત સકૃદ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? આગ્નેયસૂક્તહેતુત્વાદ્ અભ્યાસેન પ્રતીયતે, એકસ્યૈવં પુનઃશ્રુતિર્ અવિશેષાદ્ અનર્થકં હિ સ્યાદ્ ઇતિ{*2।363*}.
[193]{*2।364*}
નોતેસ્:
*{2।363: મ્સ્ 2.2.2}*
*{2।364: એ2: 3,204; એ4: 3,441; એ5: 2,605; એ6: 1,132}*
અવિભાગાત્ તુ કર્મણા{*2।365*} દ્વિર્ ઉક્તેર્ ન વિધીયતે

નૈતદ્ અસ્તિ, પુનર્ અભ્યસિતવ્ય આગ્નેય ઇતિ. કુતઃ? ન, અભ્યાસસ્ય વાચકઃ શબ્દો ઽસ્તીતિ. નન્વ્ આગ્નેયઃ પુનરુચ્ચરિતઃ પરં કર્મ વિધાસ્યતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, શબ્દઃ પુનરુચ્ચરિતો{*2।366*} ન પુનર્ અર્થઃ કર્તવ્ય ઇતિ શક્નોતિ વદિતુમ્, યો ઽસ્ય પ્રથમમ્ ઉચ્ચરિતસ્યાર્થઃ, શતકૃત્વો ઽપ્ય્ ઉચ્ચરિતસ્ય સ એવાર્થો ભવિષ્યતિ, નાન્યઃ. નનુ વિહિતમ્ એવ પુનર્ વિશિષ્ટં વિદધદ્ અનર્થકો ભવતિ. ભવતુ કામમ્ અનર્થકત્વમ્, ન ત્વ્ અન્યં શક્નોતિ વદિતુમ્, ભવેદ્ ઉપપન્નમ્ અનર્થકત્વમ્, ન ત્વ્ અર્થાન્તરવચનતા. તસ્માન્ ન દ્વિર્ અભ્યસ્યેતેતિ.
નોતેસ્:
*{2।365: એ1,6; એ2,4,5: કર્મણો}*
*{2।366: એ2,4: પુનરુચ્ચારિતો}*
અન્યાર્થા વા પુનઃશ્રુતિઃ