મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.1

સ્રુવેણાવદ્યતિ; સ્વધિતિનાવદ્યતિ; હસ્તેનાવદ્યતીતિ{*1।729*} શ્રૂયતે તત્ર સંદેહઃ. કિં સ્રુવેણાવદાતવ્યં સર્વસ્ય દ્રવસ્ય સંહતસ્ય માંસસ્ય ચ તથા સ્વધિતિના, હસ્તેન ચ, ઉત સર્વેષામ્ અર્થતો વ્યવસ્થા દ્રવાણાં સ્રુવેણ, માંસાનાં સ્વધિતિના, સહતાનાં હસ્તેનેતિ. અવિશેષાભિધાનાદ્ અવ્યવસ્થેતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અર્થાદ્ વા કલ્પના, સામર્થ્યાત્ કલ્પનેતિ. સ્રુવેણાવદ્યેદ્ યથા શક્નુયાત્. તથા યસ્ય શક્નુયા. તસ્ય ચેતિ, આખ્યાતશબ્દાનામ્ અર્થં બ્રુવતાં શક્તિઃ સહકારિણી, [107]{*1।730*} એવ ચેદ્ યથાશક્તિ વ્યવસ્થા ભવિતુમ્ અર્હતિ. તથા - અઞ્જલિના સક્તૂન્ પ્રદાવ્યે જુહોતીતિ{*1।731*}. દ્વિહસ્તસંયોગો ઽઞ્જલિઃ, સ વ્યાકોશો ઽર્થાત્ કર્તવ્યઃ. તથા હિ શક્યતે હોમો નિર્વર્તયિતુમ્. તદ્ યથા - કટે ભુઙ્ક્તે કાંસ્યપાત્ર્યાં ભુઙ્ક્ત ઇત્ય્{*1।732*} અર્થાત્ કલ્પ્યતે - કટે સમાસીનઃ કાંસ્યપાત્ર્યામોદનં નિધાય ભુઙ્ક્ત ઇતિ.
[108]{*1।733*}
નોતેસ્:
*{1।729: zઇતતે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।730: એ2: 2,331; એ4: 2,246; એ5: 2,271; એ6: 1,73}*
*{1।731: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 3.3.8.4, ગોપ્.બ્ર્. 2.4.8}*
*{1।732: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।733: એ2: 2,333; એ4: 2,251; એ5: 2,272; એ6: 1,73}*
============================================================================
અધ્યાય 2:
ભાવાર્થાઃ કર્મશબ્દાસ્ તેભ્યઃ ક્રિયા પ્રતીયેતૈષ હ્ય્ અર્થો વિધીયતે

પ્રથમે ઽધ્યાયે પ્રમાણલક્ષણં વૃત્તમ્, તત્ર વિધ્યર્થવાદમન્ત્રસ્મૃતયસ્ તત્ત્વતો નિર્ણીતાઃ, ગુણવિધિર્ નામધેયં ચ પરીક્ષિતમ્, સન્દિગ્ધાનામ્ અર્થાનાં વાક્યશેષાદ્ અર્થાધ્યવસાનમ્ ઉક્તમ્. તન્ ન પ્રસ્મર્તવ્યમ્. અનન્તરં પ્રધાનાપ્રધાનાનિ{*2।1*} પરીક્ષિષ્યન્તે, ભિન્નાન્ય્ અભિન્નાનિ ચેતિ, એષ એવાર્થો વર્ણનીયો નાન્યઃ, એષ એવ ચાધ્યાયસંબન્ધઃ. તદ્ ઇહ ષડ્વિધઃ કર્મભેદો વક્ષ્યતે - શબ્દાન્તરમ્, અભ્યાસઃ, સંખ્યા, ગુણઃ, પ્રક્રિયા, નામધેયમ્ ઇતિ વક્ષ્યમાનમ્ અનુસંકીર્ત્યતે. પ્રદર્શિતમ્ ઉચ્યમાનં સુખં ગ્રાહયિષ્યત ઇતિ શ્રોતુશ્ ચ બુદ્ધિઃ સમાધીયતે, તદ્ એતન્ નાનાકર્મલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અધ્યાયમ્ આચક્ષતે, એતત્ તાત્પર્યેણ, અતો ઽન્યદ્ ઉપોદ્ઘાતપ્રસક્તાનુપ્રસક્તં{*2।2*} ચેતિ.
તત્ર પ્રથમં તાવદ્ ઇદં ચિન્ત્યતે - પ્રથમે ઽધ્યાય ઇદમ્ ઉક્તમ્ - ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ {*2।3*}, ચોદના ચ ક્રિયાયા અભિધાયકં વાક્યમ્, વાક્યે ચ પદાનામ્ અર્થાઃ, તત્ર કિં પદેન પદેન ધર્મ ઉચ્યતે{*2।4*}, ઉત સર્વૈર્ એક એવેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પ્રતિ પદં ધર્મ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે - યદૈકસ્માદ્ અપૂર્વમ્, તદાન્યત્ તદર્થં [109]{*2।5*} ભવિષ્યતિ, એવમ્ અલ્પીયસ્ય્ અદૃષ્ટાનુમાનપ્રસણ્ગકલ્પના ભવિષ્યતિ. તસ્માદ્ એકમ્ અપૂર્વમ્.
યદૈકમ્, તદા સન્દેહઃ - કિમ્, ભાવશબ્દેભ્યઃ, ઉત દ્રવ્યગુણશબ્દેભ્ય ઇતિ?. કઃ પુનર્ ભાવઃ? કે તે પુનર્ ભાવશબ્દા ઇતિ? યજતિ દદાતિ જુહોતીત્યેવમાદયઃ. નનુ યાગદાનહોમશબ્દા એતે, ન ભાવશબ્દાઃ. નૈતદ્ એવમ્. યાગાદિશબ્દાશ્ ચૈતે ભાવશબ્દાશ્ ચ, યજ્યાદ્યર્થશ્ ચાતો ઽવગમ્યતે, ભાવયેદ્ ઇતિ ચ. તથા યતેત, યથા કિંચિદ્ ભવતીતિ. તેનૈતે ભાવશબ્દાઃ, દ્રવ્યગુણશબ્દેભ્યો દ્રવ્યગુણપ્રત્યયો ન ભાવનાયાઃ. અતસ્ તે ન ભાવશબ્દા ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? અવિશેષેણેતિ.
તત ઉચ્યતે - ભાવાર્થાઃ કર્મશબ્દાઃ, તેભ્યઃ ક્રિયા પ્રતીયેત, યજેતેત્યેવમાદિભ્યઃ. કુતઃ? ભાવાર્થત્વાદ્ એવ. ય આહુઃ - કિમ્ અપિ ભાવયેદ્ ઇતિ, તે સ્વર્ગકામપદસંબન્ધાત્ સ્વર્ગં ભાવયેદ્ ઇતિ બ્રૂયુઃ. તસ્માત્ તેભ્યઃ ક્રિયા પ્રતીયેત, ફલસ્ય ક્રિયા કરણં નિષ્પત્તિર્ ઇતિ. તે ચ યાગદાનહોમસંબદ્ધાઃ સ્વર્ગસ્યોત્પત્તિં વદન્તિ. કુતઃ? એષ હ્ય્ અર્થો વિધીયતે, યથા - યાગાદિના સ્વર્ગકામઃ કેન ભાવયેત્ સ્વર્ગમ્? યાગાદિનેતિ. યસ્ય ચ શબ્દસ્યાર્થેન ફલં સાધ્યતે, તેનાપૂર્વં કૃત્વા, નાન્યથેતિ, તતો ઽપૂર્વં ગમ્યતે, અતો યઃ તસ્ય વાચકઃ શબ્દઃ, તતો ઽપૂર્વં પ્રતીયત ઇતિ. તેન ભાવશબ્દા અપૂર્વસ્ય ચોદકા ઇતિ બ્રૂમઃ. ન તુ કશ્ચિચ્ છબ્દઃ સાક્ષાદ્ અપૂર્વસ્ય વાચકો ઽસ્તિ. ભાવાર્થૈઃ કિમ્ અપિ ભાવયિતવ્યમ્, સ્વર્ગકામસ્ય ચ કેનાપિ ભાવ્યતેતિ, તયોર્ નષ્ટાશ્વદગ્ધ-રથવત્ સંપ્રયોગઃ, યજેતેત્યેવમાદયઃ સાકાઙ્ક્ષાઃ, યજેત કિં કેન કથમ્ ઇતિ. સ્વર્ગકામ ઇત્ય્ અનેન પ્રયોજનેન નિરાકાઙ્ક્ષાઃ. નૈવં દ્રવ્યગુણશબ્દાઃ. તસ્માદ્ ભાવાર્થાઃ કર્મશબ્દા અપૂર્વં ચોદયન્તીતિ. અથ કસ્માદ્ ઉભયં [110]{*2।6*} સૂત્રિતમ્{*2।7*} - ભાવાર્થાઃ કર્મશબ્દા ઇતિ. ઉચ્યતે - ભવન્તિ કેચિત્ કર્મશબ્દા ન ભાવાર્થાઃ, યથા શ્યેનૈકત્રિકાદયઃ{*2।8*}. કેચિદ્ ભાવાર્થા ન કર્મશબ્દાઃ, યથા ભવનં ભાવો ભૂતિર્ ઇતિ. કિં પુનર્ ઇહોદાહરણમ્? શ્યેનેનાભિચરન્ યજેત{*2।9*}, ચિત્રયા યજેત પશુકામ ઇતિ{*2।10*}. કિં શ્યેનેનાભિચરન્ન્ ઉત યજેતાભિચરન્ન્ ઇતિ? તથા ચિત્રયા પશુકામઃ, ઉત પશુકામો યજેતેતિ સ્થિતે એતસ્મિન્ન્ અધિકરણે ગુણવિધિઃ, નામધેયમ્ ઇતિ વિચારો ભવિષ્યતિ. તથા દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ, દર્શઃ કાલઃ, પૂર્ણમાસ ઇતિ ચ, કિં તાભ્યાં સ્વર્ગકામઃ, ઉત સ્વર્ગકામો યજેતેતિ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇતિ ચ શ્યેનેનેતિ ચ ચિત્રયેતિ ચ નૈતે ભાવવચનાઃ. ન ચ એષામ્ અર્થિના કશ્ચિત્ સંબન્ધો ઽસ્તિ, વિવિભક્તિકત્વાત્. તસ્માન્ ન દ્રવ્યગુણશબ્દા અપૂર્વસ્ય વિધાયકા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।1: એ1,4,5,6; એ2 હત્: પ્રધાનાપ્રધાનાદિ}*
*{2।2: એ1,5,6; એ2,4: ઉપોદ્ધાતપ્રસક્તાનુપ્રસક્ત}*
*{2।3: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.2}*
*{2।4: એ1,5; એ2,4,6 ઓમ્. ઉચ્યતે}*
*{2।5: એ2: 2,337; એ4: 2,251; એ5: 2,283; એ6: 1,74}*
*{2।6: એ2: 2,353; એ4: 2,252; એ5: 2,304; એ6: 1,75}*
*{2।7: એ4: સૂચિતં}*
*{2।8: ઝા, ü, બ્દ્.1, સ્.170 કોન્જ્. શ્યેનચિત્રાદયઃ}*
*{2।9: ષડ્.બ્ર્. 3.8.1}*
*{2।10: તૈત્.સ્. 2.4.6.1}*
સર્વેષાં ભાવો ઽર્થ ઇતિ ચેત્

એવં ચેદ્ ભાવન્ પશ્યતિ, અભાવશબ્દત્વાન્ ન દ્રવ્યગુણશબ્દા અપૂર્વસ્ય વિધાયકા ઇતિ, સર્વેષાં ભાવો ઽર્થઃ, સ્વર્ગકામો દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇત્ય્ એતયોઃ સંબન્ધં યજેતેતિ વક્ષ્યતિ, શ્યેનેનાભિચરન્ન્ ઇત્ય્ એતયોશ્ ચ, તથા ચિત્રયા પશુકામ ઇતિ. તસ્માદ્ એતે ઽપિ સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ ભાવવચનાઃ. સર્વેષુ ભાવવચનેષુ નાસ્તિ વિનિગમનાયાં હેતુઃ, કર્મશબ્દા એવાપૂર્વસ્ય વિધાયકાઃ, ન દ્રવ્યગુણશબ્દા ઇતિ.
યેષામ્ ઉત્પત્તૌ સ્વે પ્રયોગે રૂપોપલબ્ધિસ્ તાનિ નામાનિ, તસ્માત્ તેભ્યઃ પરાકાઙ્ક્ષા ભૂતત્વાત્ સ્વે પ્રયોગે

યેષાં શબ્દાનામ્ ઉચ્ચારણોત્પત્તૌ સ્વે ઽર્થે પ્રયુજ્યમાનાનાં રૂપ[111]{*2।11*}મ્ ઉપલભ્યતે, યત્ સકૃદ્ ઉત્પન્નં કાલાન્તરન્ તિષ્ઠતિ, ન ક્રિયેવોત્પન્નમાત્રં વિનશ્યતીત્ય્ અર્થઃ, તાનિ નામાનિ, તે દ્રવ્યગુણશબ્દાઃ, ઈદૃશો દ્રવ્યગુણશબ્દાનામ્ અર્થઃ. તે દ્રવ્યગુણશબ્દા ઇતિ વક્તવ્યે તાનિ નામાનીતિ સૂત્રિતમ્, અતો નામાનીતિ એષાં પર્યાયશબ્દઃ. કથં ગમ્યતે? યત એષાં વિભક્તયો નામિક્ય ઉચ્યન્તે. કતમાસ્તાઃ? વૃક્ષઃ{*2।12*} વૃક્ષૌ વૃક્ષાઃ, શુક્લઃ શુક્લૌ શુક્લા ઇત્યેવમાદયઃ. તસ્માત્ સમ્યક્ સૂત્રિતમ્. યત એષાં ન ક્ષણિકો ઽર્થઃ, તતઃ તેભ્યઃ પરાકાઙ્ક્ષા પ્રધાનાકાઙ્ક્ષા ન વિદ્યત - ઇતિ નૈષામ્ ઉત્પત્તિઃ કર્તવ્યા, ભૂતત્વાત્ સ્વે પ્રયોગે સ્વપ્રયોગકાલે વિદ્યમાનત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
નોતેસ્:
*{2।11: એ2: 2,355; એ4: 2,328; એ5: 2,314; એ6: 1,75}*
*{2।12: એ2 ઓમ્. વૃક્ષઃ}*
યેષાં તૂત્પત્તાવ્ અર્થે સ્વે પ્રયોગો ન વિદ્યતે, તાન્ય્ આખ્યાતાનિ. તસ્માત્ તેભ્યઃ પ્રતીયેતાશ્રિતત્વાત્ પ્રયોગસ્ય

યેષાં તુ શબ્દાનામ્ ઉચ્ચારણોત્પત્તૌ સ્વે ઽર્થે પ્રયોગો ન વિદ્યતે. પ્રયોગકાલે યેષામ્ અર્થો નોપલભ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ, તન્ય્ આખ્યાતાનીતિ ભાવશબ્દાન્ પર્યાયશબ્દેનોપદિશતિ. કથં પર્યાયશબ્દતા ભાવશબ્દાનામ્. યત એષાં વિભક્તય આખ્યાતિક્ય ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. કતમાસ્તાઃ? પચતિ પચતઃ પચન્તીત્યેવમાદ્યઃ. તસ્માત્ તેભ્યો ઽપૂર્વં પ્રતીયેત. ભવ્યાર્થાસ્ તે ભૂતાર્થૈઃ સમુચ્ચરિતાઃ. ભૂતસ્ય ભવ્યાર્થતાયાં દૃષ્ટાર્થતા, ભવ્યાર્થસ્ય પ્રયોજનયત ઉત્પત્તિર્ અર્થવતી, સા ચ ભૂતેન ક્રિયત ઇતિ દૃષ્ટો ઽર્થઃ. ભવ્યસ્ય પુનર્ ભૂતાર્થતાયાં ન કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે, કલ્પ્યતે ચાદૃષ્ટમ્. તસ્માન્ ન યાગો દ્રવ્યાર્થઃ.
કિં ચ - આશ્રિતત્વાત્ પ્રયોગસ્યૈતેષાં પ્રયોગઃ પુરુષેણાશ્રિતો ભવતિ, પુરુષસંબદ્ધા ભાવનોચ્યતે, પુરુષં હિ વદતિ, ભાવયેદ્ ઇતિ, તેન સ્વર્ગકામો યજેતેતિ પુરુષો ઽપિ પ્રતીયતે[112]{*2।13*}, યાગો ઽપિ સંબન્ધો ઽપિ. સ્વર્ગકામો દ્રવ્યેણેતિ દ્રવ્યે{*2।14*} પ્રતીયતે પુરુષશ્ ચ, ન તુ સંબન્ધઃ.
નનુ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ, અર્થિનશ્ ચ દ્રવ્યસ્ય ચ સંબન્ધં યજેતેતિ વક્ષ્યતિ, દ્રવ્યેણ ભાવયેદ્ ઇતિ. અતો દ્રવ્યેણાર્થસ્ય ભાવના ગમ્યેત, આકાઙ્ક્ષા ચેતિ. સત્યં ગમ્યતે, દ્રવ્યેણ ભાવયેદ્ ઇતિ તુ વાક્યેન, યાગેન ભાવયેદ્ ઇતિ તુ શ્રુત્યા. યદા તુ, યાગેન ભાવાયેદ્ ઇતિ યાગસંબન્ધો વિધીયતે, ન તદા દ્રવ્યેણ ભાવયેદ્ ઇતિ દ્રવ્યસંબન્ધઃ. ન ચ દ્રવ્યસંબન્ધે વિધીયમાને યજેતેત્ય્ અનેન સંબન્ધઃ. અનૂદ્યમાને તુ સંભવતિ, ન ચ, યૌગપાદ્યેન વિધ્યનુવાદૌ સંભવતઃ. તસ્માચ્ છ્રુતિવાક્યયોર્ વિરોધઃ, વિરોધે ચ શ્રુતિબલીયસી, તેનાર્થિના ન દ્રવ્યસંબન્ધઃ. તત્ર દ્રવ્યમ્ અસતિ સ્વર્ગકામસંબન્ધે સ્વર્ગાર્થં ભવિષ્યતીત્ય્ અનુપપન્નમ્, એષ વિનિગમનાયાં હેતુઃ, યેન ભાવશબ્દા એવાપૂર્વસ્ય ચોદકાઃ, ન દ્રવ્યગુણશબ્દા ઇતિ, યદા યાગેન કુર્યાદ્ ઇતિ, તદા{*2।15*} યાગવચનમ્ એવ ભવતિ. દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇતિ લક્ષણયા, દર્શે ચ પૂર્ણમાસે ચ યાગો વિહિત ઇતિ.
કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યતે, અસ્તિ તદ્ અપૂર્વમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે -
નોતેસ્:
*{2।13: એ2: 2,357; એ4: 2,332; એ5: 2,316; એ6: 1,76}*
*{2।14: એ2,4,5,6: દ્રવ્યં}*
*{2।15: એ6 ઓમ્. તદા}*
ચોદના પુનર્ આરમ્ભઃ

ચોદનેત્ય્ અપૂર્વં બ્રૂમઃ, અપૂર્વં પુનર્ અસ્તિ, યત આરમ્ભઃ શિષ્યતે - સ્વર્ગકામો યજેતેતિ, ઇતરથા હિ વિધાનમ્ અનર્થકં સ્યાત્, ભઙ્ગિત્વાદ્ યાગસ્ય, યદ્ય્ અન્યદ્ અનુત્પાદ્ય યાગો વિનશ્યેત્[113]{*2।16*}, ફલમ્ અસતિ નિમિત્તે ન સ્યાત્. તસ્માદ્ ઉત્પાદયતીતિ. યદિ પુનઃ ફલવચનસામર્થ્યાત્ તદ્ એવ ન વિનિશ્યતીતિ કલ્પ્યતે. નૈવં શક્યમ્. ન હિ કર્મણો ઽન્યદ્ રૂપમ્ ઉપલભામહે, યદ્ આશ્રયં દેશાન્તરં પ્રાપયતિ, તત્{*2।17*} કર્મેત્ય્ ઉચ્યતે, ન તદ્ આત્મનિ સમવેતમ્, સર્વગતત્વાદ્ આત્મનઃ, સર્વત્ર કાર્યોપલમ્ભઃ સર્વત્ર ભાવે લિઙ્ગમ્, ન તુ{*2।18*} તદ્ એવ દેશાન્તરાદ્ આગમનસ્ય, ન હ્ય્ અસત્ય્ આગમને કિંચિદ્ વિરુદ્ધં દૃશ્યતે. યત્ર સમવેતમ્ આસીત્, તદ્ વિનષ્ટં દ્રવ્યમ્, તસ્ય વિનાશાત્ તદ્ અપિ વિનષ્ટમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે. આશ્રયો ઽપ્ય્ અવિનષ્ટ ઇતિ ચેત્. ન, ભસ્મોપલમ્ભનાત્. સત્ય્ અપિ બસ્મન્ય્ અસ્તીતિ ચેત્. ન વિદ્યમાનોપલમ્ભને ઽપ્ય્ અદર્શનાત્. ફલક્રિયા લિઙ્ગમ્ ઇતિ ચેત્. એવં સત્ય્ અદર્શને સમાધિર્ વક્તવ્યઃ. સૌક્ષ્માદીનામ્ અન્યતમદ્ ભવિષ્યતીતિ યદિ ચિન્ત્યતે, કલ્પિતમ્ એવં સતિ કિંચિદ્ ભવતીતિ. તત્રાપૂર્વં વા કલ્પ્યેત તદ્ વેતિ. અવિશેષકલ્પનાયામ્ અસ્તિ હેતુઃ, ન વિશિષ્ટકલ્પનાયામ્. અનાશ્રિતં કર્મ ભવિષ્યતીતિ ચેત્. તદ્ અપિ તાદૃશમ્ એવ. સ્વભાવાન્તરકલ્પનેન દેશાન્તરં ન પ્રાપયિષ્યતીતિ. તાદૃશમ્ એવ. તસ્માદ્ ભઙ્ગી યજિઃ, તસ્ય ભઙ્ગિત્વાદ્ અપૂર્વમ્ અસ્તીતિ.
કિં ચિન્તાયાઃ પ્રયોજનમ્? યદિ દ્રવ્યગુણશબ્દા અપ્ય્ અપૂર્વં ચોદયન્તિ, દ્રવ્યગુણાપચારે ન પ્રતિનિધિર્ ઉપાદાતવ્યઃ, યથા તર્હિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. યથા તર્હિ સિદ્ધાન્તઃ, દ્રવ્યં ગુણં વા પ્રતિનિધાય પ્રયોગો ઽનુષ્ઠાતવ્ય ઇતિ
નોતેસ્:
*{2।16: એ2: 2,359; એ4: 2,337; એ5: 2,320; એ6: 1,77}*
*{2।17: એ2,4: યત્}*
*{2।18: એ1,6; એ2,4,5: નનુ}*
તાનિ દ્વૈધં ગુણપ્રધાનભૂતાનિ

અવગતમ્ એતત્, ભાવશબ્દાઃ કર્મણો વાચકા ઇતિ, બહુપ્રકારાશ્ ચ ભાવશબ્દાઃ, યજતિ, જુહોતિ, દદાતીતિ, એવ[114]{*2।19*}ંપ્રકારાઃ, દોગ્ધિ, પિનષ્ટિ, વિલાપયતીત્યેવમાદયશ્ ચ. તેષુ સન્દેહઃ - કિં સર્વે પ્રધાનકર્મણો વિધાયકાઃ, ઉત કેચિત્ સંસ્કારકર્મણ ઇતિ. ભાવાર્થત્વાવિશેષાત્ સર્વે પ્રધાનકર્મણો વાચકા ઇતિ પ્રાપ્તમ્. તતો બ્રૂમઃ - તાનિ દ્વૈધં ભવિતુમ્ અર્હન્તીતિ દ્વિપ્રકારાણિ, કાનિચિત્ પ્રધાનકર્મણો વાચકાનિ, કાનિચિત્ સંસ્કારકર્મણઃ. એવમ્ અપિ સર્વાણ્ય્ અર્થવન્તિ, અર્થવત્ત્વે સતિ સર્વેભ્યઃ ન શક્યમ્ અપૂર્વં કલ્પયિતુમ્. અતો ન સર્વાણિ પ્રધાનકર્મણો વાચકાનિ.
નોતેસ્:
*{2।19: એ2: 2,379; એ4: 2,384; એ5: 2,324; એ6: 1,77}*
યૈર્ દ્રવ્યં ન ચિકીર્ષ્યતે, તાનિ પ્રધાનભૂતાનિ, દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્

એવં સત્ય્ અલ્પીયસ્ય્ અડૃષ્ટકલ્પના ન્યાય્યા, ન તુ{*2।20*} વિનિગમનાયાં હેતુર્{*2।21*} અવગચ્છામઃ, કુતો{*2।22*} ઽપૂર્વમ્, કુતો નેતિ. તદ્ ઉચ્યતે - યૈર્ ભાવકર્મભિર્ ન દ્રવ્યં સંસ્કર્તુમ્ ઇષ્યતે, ઉત્પાદયિતું વા, તાનિ પ્રધાનભૂતાનિ પ્રધાનકર્મણો વાચકાનિ, દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્. દ્રવ્યં હિ ગુણભૂતમ્, કર્મનિર્વૃત્તેર્ ઈપ્સિતતમત્વાત્.
નોતેસ્:
*{2।20: એ1,6; એ2,4,5: નનુ}*
*{2।21: એ1,6; એ2,4,5: હેતુમ્}*
*{2।22: એ2: કૃતો}*
યૈસ્ તુ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે ગુણસ્ તત્ર પ્રતીયેત, તસ્ય દ્રવ્યપ્રધાનત્વાત્

યૈસ્ તુ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે, ગુણસ્ તત્ર પ્રતીયેત કર્મ. કુતઃ? તસ્ય દ્રવ્યપ્રધાનત્વાત્. પ્રત્યક્ષં યજેતેત્યેવમાદિભિર્ દ્રવ્યં ન ચિકીર્ષ્યતે, તસ્માત્ [115]{*2।23*} તાનિ પ્રધાનકર્મણો વાચકાનિ, દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્. પિનષ્ટિ - ઇત્યેવમાદિભિર્ દ્રવ્યં સંસ્ક્રિયતે, તસ્માત્ તાનિ ગુણકર્મવચનાનિ. એષ એવ વિનિગમનાયાં હેતુઃ. પ્રયોજનં તુ પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે પ્રૈયઙ્ગવે ઽપિ ચરૌ વ્રીહય ઉત્પાદ્યા અવધાતાર્થત્વેન. સિદ્ધાન્તે નોત્પાદ્યાઃ.
નોતેસ્:
*{2।23: એ2: 2,381; એ4: 2,389; એ5: 2,329; એ6: 1,78}*
ધર્મમાત્રે તુ કર્મ સ્યાદ્ અનિર્વૃત્તેઃ પ્રયાજવત્

સ્રુચઃ{*2।24*} સંમાર્ષ્ટિ, અગ્નિં સંમાર્ષ્ટિ, પરિધિં સંમાર્ષ્ટિ, પુરોઙાશં પર્યગ્નિ કરોતીતિ{*2।25*} શ્રૂયતે.
તત્ર સન્દેહઃ - કિં પર્યગ્નિકરણમ્, સંઆર્જનં ચ પ્રધાનકર્મ, ઉત ગુણકર્મેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. તત{*2।26*} ઉચ્યતે - કર્મમાત્રમ્ એવંજાતીયકમ્ અપર્યાપ્તં યત્ પ્રયોજનસ્ય દૃષ્ટસ્ય, તદ્ ધર્મમાત્રમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ, તત્ર પ્રધાનકર્મત્વં સ્યાત્. કસ્માત્? અનિર્વૃત્તેર્ ઉપકારસ્ય, ન હ્ય્ એવંજાતીયકં દ્રવ્યસ્યોપકારકમ્, દ્રવ્યં ત્વ્ એવંજાતીયકમ્ અભિનિર્વર્તયદ્{*2।27*} ગુણભૂતમ્. તસ્ય ગુણભૂતત્વાદ્ ઇદં પ્રધાનભૂતમ્.
નોતેસ્:
*{2।24: એ5: સુચઃ}*
*{2।25: તૈત્.સ્. 3.3.1}*
*{2।26: એ2,4,6: તદ્}*
*{2।27: એ2: અભિનિર્વર્તયેદ્}*
તુલ્યશ્રુતિત્વાદ્ વેતરૈઃ સધર્મઃ સ્યાત્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ઇતરૈર્ ગુણકર્મભિઃ સધર્મઃ સ્યાદ્ એવંજાતીયકઃ, યથા વ્રીહીન્ અવહન્તિ, તથા. કુતઃ? તુલ્યશ્રુતિત્વાત્, તુલ્યા હિ દ્વિતીયા શ્રુતિર્ એષાં દ્રવ્યેષુ, યથા વ્રીહીન્ અવહન્તીતિ{*2।28*}, એવમ્ અગ્નિં સંમાર્ષ્ટિ, પુરોઙાશં પર્યગ્નિ કરોતીતિ. કિં ગુણકર્મણિ દ્રવ્યે દ્વિતીયા દૃષ્ટેતિ યતો દ્વિતીયાદર્શનાદ્ ઇહાપિ સામાન્યતો દૃષ્ટેન ગુણકર્મતા. નેતિ બ્રૂમઃ - દ્વિતીયા વિભક્તિઃ કર્તુર્ ઈપ્સિતતમે સ્મર્યતે, સા ચેહ દ્વિતીયા વિભક્તિઃ, તત એવ તદીપ્સિતતમમ્ ઇતિ ગમ્યતે, તચ્ ચેદ્ ઈપ્સિતતમમ્, કર્મ ગુણભૂતમ્. યદ્ય્ અપિ પ્રત્યક્ષાદિભિર્ ગુણભાવો ન ગમ્યતે, [116]{*2।29*} પ્રમાણાન્તરેણ શબ્દેન ગમ્યતે, તસ્માદ્ ગુણભૂતમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।28: તૈત્.બ્ર્. 3.2.5.6}*
*{2।29: એ2: 2,384; એ4: 2,398; એ5: 2,332; એ6: 1,79}*
દ્રવ્યોપદેશ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ - દ્વિતીયાદર્શનાત્ પ્રધાનભૂતમ્ અત્ર દ્રવ્યમ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, ગુણભૂતે ઽપિ દ્વિતીયા ભવતિ, તથા હિ દૃશ્યતે - સક્તૂઞ્ જુહોતિ{*2।30*}, મારુતં જુહોતિ, એકકપાલં જુહોતીતિ.
નોતેસ્:
*{2।30: તૈત્.સ્. 3.3.8.4}*
ન, તદર્થત્વાલ્ લોકવત્ તસ્ય ચ શેષભૂતત્વાત્

ન ગુણભૂતે ઽપિ દ્વિતીયા, એવં હ્ય્ અભિયુક્તા ઉપદિશન્તિ - કર્મણિ દ્વિતીયા{*2।31*}, કર્તુર્ ઈપ્સિતતમં કર્મેતિ{*2।32*}, ન ચ લોકે ગુણભૂતે ક્વચિદ્ દ્વિતીયાં પશ્યામઃ. યદ્ અપિ ચ તણ્ડુલાન્ ઓદનં પચેતિ, ઓદનાર્થં તણ્ડુલાન્ સંસ્કુર્વ્ ઇતીપ્સિતા એવ તણ્ડુલાઃ. બલ્વજાન્ શિખણ્ડકાન્ કુર્વ્ ઇતિ, બલ્વ્જા એવ તેના-કારેણ સંબદ્ધા ઈપ્સિતા ઇતિ તત્રાભિપ્રાયઃ. લૌકિકશ્ ચ પ્રયોગઃ શબ્દાર્થપરિચ્છેદે હેતુર્ ન વૈદિકઃ. યત્ તુ લૌકિકે{*2।33*} જુહોતીતિ પ્રયોગે દ્વિતીયા, શક્યતે તત્ર વક્તુમ્ ઈપ્સિતતમ એવ સ પ્રયોગ ઇતિ, તણ્ડુલાન્ અદ્ય જુહુધિ, તણ્ડુલાન્ અદ્ય હોમેન સંબન્ધયેતિ લોકે ભવતિ હિ બહુપ્રકારા વિવક્ષા. અન્યાયશ્ ચાનેકાર્થત્વમ્, તેન પ્રધાનભાવેન સિદ્ધા સતી દ્વિતીયા ગુણભાવેન કલ્પ્યેત. વેદે તુ કથં દ્વિતીયાનિર્દિષ્ટે ગુણભાવ ઇતિ. દ્વિતીયાનિર્દેશાત્ પ્રધાન્યમ્ એવાવગચ્છામઃ, એવમ્ અવગતે પ્રધાન્યે બલીયસા હેતુના નાસ્તિ પ્રાધાન્યમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે. કુતઃ? ન હોમસ્ય કેચિત્ પ્રકારેણ સક્ત્વર્થતાવકલ્પ્યતે કુતઃ? સક્તૂનાં [117]{*2।34*} નિષ્પ્રયોજનત્વાત્, ન સક્તૂનામ્ અન્યત્ પ્રયોજનં દૃશ્યતે શ્રૂયતે{*2।35*} વા, યદિ વા હોમસ્ તદર્થો હોમો ઽપિ નિષ્પ્રયોજનઃ, અથારાદ્ ઉપકારકો હોમઃ, તતઃ પ્રયોજનવાન્, જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે પાઠાદ્ ગમ્યતે પ્રયોજનવત્તા, નાપ્રયોજન ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્, પ્રયોગવચનેન હિ સ આકાઙ્ક્ષ્યતે. નનુ સક્તૂનામ્ અપિ પ્રકરણપાઠાત્ પ્રયોજનવત્ત્વં ભવિષ્યતિ. કો વા બ્રૂતે - નેતિ, પ્રયોજનવત્તૈવ, પ્રયોજનવત્ત્વન્ તુ હોમમ્ અભિનિર્વર્તયતામ્, નાન્યેન પ્રકારેણ. નનુ તે ઽપિ પ્રયોગવચનેનાકાઙ્ક્ષ્યન્તે. તદ્ ઉચ્યતે - ન દ્રવ્યં તેનાકાઙ્ક્ષ્યતે, ઇતિકર્તવ્યતાં હિ સ આકાઙ્ક્ષતિ, હોમશ્ ચેતિકર્તવ્યતા, ન દ્રવ્યમ્. નનુ હોમે કૃતે સક્તુભ્યો ઽદૃષ્ટં નિષ્પત્સ્યતે. નાસ્ત્ય્ અત્ર પ્રમાણમ્. નનુ દ્વિતીયા વિભક્તિઃ પ્રમાણમ્. ન હિ દ્વિતીયા વિભક્તિર્ હોમસ્ય સક્ત્વર્થતાં જ્ઞાપયતિ. ન સક્તવઃ પ્રયોજનવન્ત ઇતિ ભવેદ્ ધોમઃ સક્ત્વર્થઃ, હોમસંબદ્ધાઃ સક્તવઃ સ્યુર્ ઇતિ, ભવન્તિ હોમે કૃતે સક્તવો હોમસંબદ્ધાઃ. ન હોમસ્ય સક્ત્વર્થતા નિષ્પ્રયોજનેષુ સક્તુષુ ઘટતે, સક્ત્વ્-અર્થતાવચનં તુ ન પુરુષસ્યોપકારકં ન ક્રતોઃ, તદનર્થકમ્ એવ સ્યાત્. યતો ન{*2।36*} તદ્વચનાચ્ છક્યમ્ અન્યતરત્{*2।37*} કલ્પયિતુમ્. સ એષ દ્વિતીયાન્તઃ સક્તૂનાં હોમસ્ય ચ સંબન્ધં કરોતિ, સંબન્ધે ચ સતિ દ્રવ્યાણાં કર્મસંયોગે ગુણત્વેનાભિસંબન્ધ ઇતિ ભૂતત્વાત્,
ગુણભાવે ચ તૃતીયા, તેનોચ્યતે - તૃતીયાયાઃ સ્થાને દ્વિતીયેતિ, તેન તદર્થત્વાદ્ ધોમાર્થત્વાત્ સક્તૂનાં ન પ્રધાન્યં દ્વિતીયાસંયોગે ઽપિ. એવમ્ સત્ય્ અર્થવદ્ વચનમ્, ન ચાર્થવત્ત્વે સત્ય્ આનાર્થક્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્ય ચ પુરોડાશાદેર્ યાગાદિષુ શેષભાવઃ, તેન પ્રયોજનવન્તઃ, તત્ર સંસ્કારો નાનર્થકઃ. ન સ દૃષ્ટોપકારાયેતિ ચેત્. અદૃષ્ટાર્થો ભવિષ્યતિ, અદૃષ્ટો ઽપિ સંસ્કારો ઽસ્તીત્ય્ અવગમ્યતે લોકે, યથા ગ્રામાન્તરાદ્ આગતાનાં પુરુષાનાં પર્યગ્નિકરેણાદૃષ્ટ ઉપકારઃ ક્રિયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. લોકે ચ નાનુપપત્તિઃ.
[118]{*2।38*} પ્રયોજનં ચ વરુણપ્રઘાસેષુ શ્રૂયતે, શમીમયઃ સ્રુચો ભવન્તિ હિરણ્મયો{*2।39*} વેતિ, પ્રકૃતૌ નાનાવૃક્ષસ્રુક્સંમાર્ગસાધ્યમ્ અપૂર્વમ્ ઇતિ, નાનાવૃક્ષસ્રુચ ઉત્પાદયિતવ્યાઃ સંમાર્ગાર્થત્વેન યથા પૂર્વપક્ષઃ. યથા તર્હિ સિદ્ધાન્તઃ, શમીમય એવ હિ હિરણ્મયો વા સંમાર્ષ્ટવ્યાઃ. તથા યત્ર બાણવન્તઃ પરિધયસ્ તત્રાપિ પાલાશા ઉત્પાદયિતવ્યાઃ પૂર્વપક્ષે. સિદ્ધાન્તે બાણવન્ત એવ સંમાર્ષ્ટવ્યાઃ. અવભૃથે ચ પૂર્વપક્ષ ઉત્પાદયિતવ્યો ઽગ્નિઃ સંમાર્ગાય, સિદ્ધાન્તે ચાપઃ સંમાર્જનીયાઃ. તથા{*2।40*} ષટ્ત્રિંશત્સંવત્સરેતરસમયાઃ પુરોડાશાઃ સવનીયા{*2।41*} ઇતિ શ્રૂયતે. તત્રાપિ પિષ્ટમયઃ પુરોડાશ ઉત્પાદયિતવયઃ પર્યગ્નિકરણાર્થત્વેન પૂર્વપક્ષે, સિદ્ધાન્તે માંસમયા એવ પર્યગ્નિકર્તવ્યા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।31: પાણ્. 2.3.2}*
*{2।32: પાણ્. 1.4.49}*
*{2।33: એ1,6; એ2,4: યા લૌકિકે, એ5: યા તુ}*
*{2।34: એ2: 2,387; એ4: 2,402; એ5: 3,335; એ6: 1,79}*
*{2।35: એ2 ઓમ્. શ્રૂયતે}*
*{2।36: એ2,4: ન ચ}*
*{2।37: એ2,4: અન્યત્}*
*{2।38: એ2: 2,389; એ4: 2,402; એ5: 2,338; એ6: 1,80}*
*{2।39: એ2: હિરણ્મયા}*
*{2।40: એ2,4: યથા}*
*{2।41: એ2: સવનીયાં}*
સ્તુતશસ્ત્રયોસ્ તુ સંસ્કારો યાજ્યાવદ્ દેવતાભિધાનત્વાત્

પ્રૌગં શંસતિ, નિષ્કેવલ્યં શંસતિ, આજ્યૈઃ સ્તુવતે, પૃષ્ટૈઃ સ્તુવતે - ઇતિ ગુણવચનં સ્તવનં શંસનં ચ, યથા - ઇન્દ્રસ્ય તુ વીર્યાણિ પ્રવોચમ્ ઇતિ{*2।42*}, યદ્ એતદ્ ગુણવચનં શ્રૂયતે, કિમ્ એતદ્ ગુણભૂતં દેવતાં પ્રતિ, ઉત પ્રધાનમ્ ઇતિ. તત્રોચ્યતે - સ્તુતશસ્ત્રે સંસ્કારકર્મણીતિ. કુતઃ? દેવતાભિધાનત્વાત્, ગુણવચને નિર્વર્ત્યમાને ગુણિની દેવતા સંકીર્ત્યતે, નાન્યથા તદ્ગુણવચનં ભવતિ, તત્ર પ્રત્યક્ષં દેવતાભિધાનં ગમ્યતે, દેવતાપ્રકાશનેન ચ પ્રત્યક્ષ [119]{*2।43*} ઉપકારો યાગસિદ્ધિઃ. તસ્માત્ સંસ્કારકર્મણી યાજ્યાવત્, યથા યાજ્યામ્ અનાહ, પુરો ઽનુવાક્યામ્ અન્વાહેતિ સ્તુતિવચનં દેવતાપ્રકાશનેનાર્થવત્, તદ્વદ્ એતદ્ અપીતિ.
નોતેસ્:
*{2।42: ઋવ્ 1.36.1}*
*{2।43: એ2: 2,394; એ4: 2,423; એ5: 2,341; એ6: 1,81}*
અર્થેન ત્વ્ અપકૃષ્યેત દેવતાનામ્ અચોદનાર્થસ્ય ગુણભૂતત્વાત્

યદિ સંસ્કારકર્મણી એવ{*2।44*} સ્તોત્રશસ્ત્રે, અર્થેનાપકૃષ્યેત દેવતાનામ્ નશ્ ચોદનાર્થસ્ય ગુણભૂતત્વાત્, દેવતાર્થસ્ય ગુણભૂતો મન્ત્ર ઇતિ તત્પ્રધાનભાવે યત્ર પ્રધાનં તત્ર નીયેત, તત્ર ક્રમસન્નિધી ઉપરુધ્યેયાતામ્. તસ્માદ્ એષ દુષ્ટઃ પક્ષઃ - ઇતિ પર્યુદસિતવ્યઃ. કતમઃ પુનર્ અસૌ મન્ત્રઃ. અભિ ત્વા શૂરેત્ય્{*2।45*} ઐન્દ્રઃ પ્રગાથો માહેન્દ્રસ્ય ગ્રહયજેઃ સન્નિધાવ્ આમ્નાતો યત્રેન્દ્રસ્ તત્રાપકૃષ્યેત.
નોતેસ્:
*{2।44: એ2: એવં}*
*{2।45: મા.સ્. 27.35}*
વશાવદ્ વા ગુણાર્થં સ્યાત્

ન પર્યુદસિષ્યામ ઇમં પક્ષમ્, સંસ્કારકર્મણી એવ સ્તોત્રશસ્ત્રે, દેવતાભિધાનત્વાદ્ એવ, યદ્ ઉક્તમ્{*2।46*} - પ્રગાથસ્યોત્કર્ષ ઇતિ, તન્ ન, ઇન્દ્રશબ્દેન મહેન્દ્રો ઽભિધાયિષ્યતે, સ એવેન્દ્રો મહત્ત્વેન ગુણેન મહેન્દ્ર ઇત્ય્ ઉચ્યતે, પ્રત્યક્ષં હીન્દ્રશબ્દં દેવતાવચનમ્ ઉપલભામહે, મહત્ત્વવચનં ચ મહચ્છબ્દમ્, યથા રાજા મહારાજઃ, બ્રાહ્મણો મહાબ્રાહ્મણ ઇતિ, વશાવત્, યથા સા વા એષા સર્વદેવત્યા યદ્ અજા વશા, વાયવ્યામ્ આલભેતેત્ય્{*2।47*} અજાવશાશબ્દેન ચોદિતે કર્મણિ છાગશબ્દેન નિગમા ભવન્તિ, તદ્વત્ સગુણે ચોદિતે નિર્ગુણેનાભિધાનં ભવિષ્યતિ. તેન ન{*2।48*} ભવિષ્યત્ય્ ઉત્કર્ષ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।46: એ2,4,5,6: યત્ તૂક્તમ્}*
*{2।47: તૈત્.સ્. 3.4.3.2}*
*{2।48: એ2 ઓમ્. તેન, એ4: તે ન}*
ન, શ્રૂતિસમવાયિત્વાત્

નૈતદ્ એવમ્, ઇન્દ્રો ઽસ્ય ગ્રહસ્ય દેવતેતિ તદ્ધિતસંયોગેન વિજ્ઞાયેત{*2।49*}, [120]{*2।50*} ન ચાસ્ય મહત્ત્વમ્ અપેક્ષમાણસ્ય તદ્ધિતસંયોગ ઉપપદ્યતે, તદ્ધિતસંયોગાપેક્ષસ્ય વા મહત્ત્વસંબન્ધાત્ સમાસકલ્પના. ન ચ તદ્ધિતાર્થે વૃત્તસ્ય મહત્ત્વસંબન્ધઃ, ન ચ સમાસાર્થે વૃત્તસ્ય તદ્ધિતસંબન્ધઃ. ન ચાસ્મિન્ન્ એવ પ્રયોગે સમાસાર્થે વૃત્તિર્ ઇષ્યતે, એતસ્મિન્ન્ એવ તદ્ધિતાર્થે. ન ચાયમ્ ઇન્દ્રશબ્દો ઽવિહિતવત્ સ્વાર્થં તદ્ધિતાર્થેન સંબધ્યેત, વિહિતવચ્ ચ પરાર્થં મહત્ત્વેન સંબદ્ધમ્ અનૂદ્યેત. વિસ્પષ્ટશ્ ચાયમ્ અન્યો ઽર્થો મહેન્દ્રો ભવતિ, મહાન્ ઇન્દ્રો ભવતીતિ મહેન્દ્રઃ, અન્યશ્ ચેન્દ્રો હવિષો દેવતા ભવતીતિ સકૃદ્ ઉચ્ચારણે ચ નોભયં શક્યેત. તસ્માન્ નેન્દ્રો દેવતા મહત્ત્વવિશિષ્ટઃ, મહેન્દ્રશબ્દાત્ તુ તદ્ધિત ઉત્પન્નઃ, તસ્માત્ તદ્પ્રાતિપદિકમ્ અર્થવદ્ ઇતિ ગમ્યતે, ન ત્વ્ અવયવસંબન્ધેન. તસ્માદ્ દેવતાન્તરમ્ ઇન્દ્રાન્ મહેન્દ્રઃ, તેનૈન્દ્રસ્ય પ્રગાથસ્યોત્કર્ષઃ પ્રાપ્નોતિ, અતઃ પર્યુદસ્તિતવ્યઃ એષ પક્ષઃ. યદ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે - ઇન્દ્રસ્ય વૃત્રવધોત્તરકાલં મહેન્દ્રત્વં દર્શયતિ, મહાન્ વાયમ્ અભૂદ્ યો વૃત્રમ્ અવધીદ્ ઇતિ{*2।51*}, તથા વેદસ્યાદિમત્તાદોષઃ પ્રસજ્યેત, અતો ઽન્ય ઇન્દ્રો મહેન્દ્રાત્.
નોતેસ્:
*{2।49: એ1,6; એ2,4,5: વિજ્ઞાયતે}*
*{2।50: એ2: 2,396; એ4: 2,431; એ5: 2,345; એ6: 1,82}*
*{2।51: ઐ.બ્ર્. 3.21}*
વ્યપદેશભેદાચ્ ચ

વ્યપદેશભેદશ્ ચ ભવતિ, બહુ દુગ્ધીન્દ્રાય દેવેભ્યો હવિર્ ઇતિ{*2।52*}, બહુ દુગ્ધિ મહેન્દ્રાય દેવેભ્યો હવિર્ ઇતિ{*2।53*}, અતો ઽપિ દેવતાન્તરમ્, એકદેવતાત્વે મન્ત્રવિકલ્પઃ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{2।52: તૈ.બ્ર્. 3.2.38}*
*{2।53: મા.સ્હ્.સ્. 1.1.3.29}*
ગુણશ્ ચાનર્થકઃ સ્યાત્

યદા વિધિશબ્દાદ્ અવગતમ્ એતદ્ ભવતિ - ઇન્દ્રો દેવતેતિ, તદાસ્ય ગુણાન્વાખ્યાને કિં પ્રયોજનમ્, મહત્ત્વં નામેન્દ્રસ્ય ગુણો ભવતીતિ દેવતાભિધાનમ્. કથં તસ્યૈ દેવતાયૈ દીયત ઇતિ. [121]{*2।54*} ગુણે ઽપિ હિ વિહિતે સતિ તસ્યા એવ દેવતાયૈ દીયતે, અવિહિતે ઽપિ. તસ્માદ્ ગુણવિધાનમ્ અનર્થકમ્. અથોચ્યતે - યો ઽસ્મિન્ ગ્રહે ઇન્દ્રઃ સ મહાન્ ઇતિ. નૈવં ગ્રહસંબન્ધસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદ્ વિશેષણં નાત્ર કલ્પ્યતે, ગુણસંબન્ધસ્ય ચાપ્રસિદ્ધત્વાદ્ ગુણેન વિશેષણમ્ અનવકૢપ્તમ્. તસ્માદ્ અપિ દેવતાન્તરમ્.
નોતેસ્:
*{2।54: એ2: 2,406; એ4: 2,450; એ5: 2,348; એ6: 1,82}*
તથા યાજ્યાપુરોરુચોઃ

એવં સતિ યાજ્યાપુરોનુવાક્યયોર્ ભેદેન દર્શનમ્ ઉપપદ્યતે, એન્દ્ર{*2।55*} સાનસિં રયિમ્ ઇત્ય્{*2।56*} ઐન્દ્રયાજ્યાપુરોનુવાક્યાદ્ વયમ્, મહાન્ ઇન્દ્રો ય ઓજસા - ઇતિ{*2।57*} ભેદેન માહેન્દ્રં દર્શયતિ, તદેકત્વે વિકલ્પ્યેત. તત્ર, પક્ષે બાધઃ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{2।55: એ1,5; એ2: ઇન્દ્ર, એ4,6: ઐન્દ્ર}*
*{2।56: તૈત્.સ્. 3.4.11.3}*
*{2।57: ઋવ્ 5.8.9}*
વશાયામ્ અર્થસમવાયાત્

યદ્ ઉક્તમ્ - અજાવશાશબ્દેન ચોદિતે કર્મણિ છાગશબ્દેન નિગમા ભવન્તીતિ, તદ્ યુક્તમ્, વશાયામ્ અર્થસમવાયિત્વં વયં પ્રત્યક્ષમ્ અવગચ્છામઃ, છાગસ્ય વપાયા મેદસો ઽનુબ્રૂહીતિ{*2।58*} યૈવ વશા સૈવ છાગેતિ. તસ્માત્ પ્રગાથસ્યોત્કર્ષઃ સંસ્કારપક્ષે, અતઃ પ્રધાનકર્મણી ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।58: વ્ગ્લ્. તૈત્.બ્ર્. 3.6.8}*
યત્રેતિ વાર્થવત્ત્વાત્ સ્યાત્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ, સંસ્કારકર્મણી એવ સ્તોત્રશસ્ત્રે, યચ્ ચૈતત્, પ્રઘાથસ્યોત્કર્ષ ઇતિ, ઉત્કૃષ્યતાં યત્રેન્દ્રસ્ તત્ર પ્રઘાથઃ, લિઙ્ગેન હિ ક્રમસન્નિધી બાધિતવ્યાવ્ એવ.
ન ત્વ્ આમ્નાતેષુ

અપરેષાં મન્ત્રાણામ્ ઉત્કૃષ્ટાનામ્ અન્યત્રાર્થવત્તા નાસ્તિ, તેષામ્ આનર્થક્યં સ્યાત્, યથા યામ્ યાઃ શંસન્તિ{*2।59*}, શિપિવિષ્ટવતીં{*2।60*} પિત[122]{*2।61*}દેવત્યામ્{*2।62*} આગ્નિમારુતે{*2।63*}, કુષુમ્ભકસૂક્તમ્, અક્ષસૂક્તમ્, મૂષિકાસૂક્તમ્ ઇત્યેવમાદીનામ્.
નોતેસ્:
*{2।59: એ2,4: શંસતિ}*
*{2।60: મિત્ એ6; એ2,4,5: શિપિવિષ્ટવતીઃ}*
*{2।61: એ2: 2,408; એ4: 2,456; એ5: 2,352; એ6: 1,83}*
*{2।62: એ2,4,5: શંસતિ પિતૃદેવત્યાઃ, એ6: પિતૃદેવત્યાઃ}*
*{2।63: મિત્ એ6; એ2,4,5,: શંસતિ, આગ્નિમારુતે}*
દૃશ્યતે

તદ્ ઉચ્યતે - સર્વેષામ્ અર્થવત્તાસ્તિ, મણ્ડૂકસૂક્તસ્યાગ્નૌ, અક્ષસૂક્તસ્ય રાજસૂયે, મૂષિકાસૂક્તસ્યૈકાદશિન્યામ્, સર્વેષાં વાચસ્તોમે, સર્વા ઋચઃ સર્વાણિ યજૂંષિ સર્વાણિ સામાનિ વાચસ્તોમે, પારિપ્લવમ્ અશ્વમેધે{*2।64*} શંસતીતિ, તથા યસ્યાશ્વિને શસ્યમાને સૂર્યો નોદિયાદ્ અપિ સર્વા દાશતયીર્ અનુબ્રૂયાદ્ ઇતિ, તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ અર્થવત્તોત્કૃષ્ટાનામ્. અતઃ સંસ્કારકર્મણી સ્તોત્રશસ્ત્રે ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।64: મિત્ એ6; એ2,4 ઓમ્. અશ્વમેધે, એ5 હત્ એસ્ ગેક્લમ્મેર્ત્}*
અપિ વા શ્રુતિસંયોગાત્ પ્રકારણે સ્તૌતિશંસતી ક્રિયોત્પત્તિં વિદધ્યાતામ્

અપિ વા પ્રધાનકર્મણી સ્તોત્રશસ્ત્રે સ્યાતામ્. કુતઃ? શ્રુતિસંયોગાત્, સપ્તમી શ્રુતિસંયોગો હિ ભવતિ, કવતીષુ સ્તુવતે, શિપિવિષ્ટવતીષુ સ્તુવતે - ઇતિ{*2।65*}, યદિ સ્તુતિઃ, તતઃ કવત્યક્ષરેષ્વ્ આહિતા. યદિ પ્રકાશનમ્, તતો દેવતાયામ્, તત્ર કરણં કવત્યસ્{*2।66*} તૃતીયયાશ્રોષ્યમ્{*2।67*}, ન સપ્તમ્યા.
અપિ ચ - શ્રુતિસંયોગો ભવતિ, પ્રૌગં શંસતિ, નિષ્કેવલ્યં શંસતીતિ. અતઃ સ્તુતિર્ અભિનિર્વર્તયિતવ્યા તેન મન્ત્રેણ, ગુણવચનઃ શબ્દઃ સ્તુતિનિર્વર્તનાર્થો ઽદૃષ્ટમ્{*2।68*} અર્થં કરિષ્યતિ. તસ્માત્ પ્રધાનકર્મણી.
[123]{*2।69*} અપિ ચ, શ્રુતિસંયોગો ભવતિ ષષ્ઠીવિભક્તિસંયોગઃ, યથેન્દ્રસ્ય તુ વીર્યાણિ પ્રવોચમ્ ઇતિ{*2।70*}. તેન દેવતાશબ્દઃ સ્તુતિસંબન્ધાર્થ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, દેવતાભિધાનાર્થે પ્રાતિપદિકાર્થત્વાત્ પ્રથમા સ્યાત્. અથ યત્ પ્રથમાન્તમ્, તદ્ દેવતાર્થં ભવિતુમ્ અર્હતિ, યથા - ઇન્દ્રો યાતો વસિતસ્ય{*2।71*} રાજેતિ{*2।72*}. નેત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ અપિ વાક્યસંયોગાત્ સ્તુત્યર્થમ્ એવ. નનુ વાક્યાલ્ લિઙ્ગં બલીયઃ. સત્યમ્, એતદ્ અપિ લિઙ્ગમ્, યત્ સ્તુતિવાક્યસ્ય સાકાઙ્ક્ષસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષીકરણસામર્થ્યમ્. તથાપ્ય્ ઉભયથા લિઙ્ગે ઽનુગૃહ્યમાણે કુતો નિર્ણયઃ? વાક્યશેષાદ્ એવ ન દેવતાભિધાનાર્થ ઇતિ. દેવતાભિધાનાર્થ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ પક્ષે સ્તુત્યર્થં સાકાઙ્ક્ષવચનમ્ અનર્થકમ્ એવ સ્યાત્. તસ્માદ્ અદૃષ્ટાર્થત્વાત્ સ્તુતિવચનસ્ય પ્રધાનકર્મણી સ્તોત્રશસ્ત્રે.
અપિ ચ - સ્તૌતિશંસતીતિ સાક્ષાદ્ ગુણવચનૌ લક્ષણયાભિધાનાર્થૌ સ્યાતામ્, તસ્માત્ ક્રિયોત્પત્તિમ્ અપૂર્વોત્પત્તિં વિદધ્યાતામ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।65: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 7.5.5.2}*
*{2।66: વ્ગ્લ્. સામ્.સ્. 1.169}*
*{2।67: મિત્ એ6; એ2,4,5,: તૃતીયયાશ્રોષ્યન્ત}*
*{2।68: મિત્ એ6; એ2,4,5: દૃષ્ટમ્}*
*{2।69: એ2: 2,410; એ4: 2,460; એ5: 2,355; એ6: 1,84}*
*{2।70: તૈત્.સ્. 2.5.4.1}*
*{2।71: મિત્ એ6; એ2,4,5: ઽવસિતસ્ય}*
*{2।72: ઋવ્ 1.32.15}*
શબ્દપૃથક્ત્વાચ્ ચ

શબ્દેન પૃથક્ત્વમ્ એવ ગમ્યતે, દ્વાદશસ્તોત્રશસ્ત્રો ઽગ્નિષ્ટોમઃ, ઇતરથા હિ દ્વાદશત્વં ન સ્યાત્. સ્તોત્રાણાં શસ્ત્રાણાં ચ એકમ્ એવ શંસનં સ્તવનં ચ, અથ ભેદ આશ્રીયતે, તતો ન દ્વાદશત્વે ઽવતિષ્ઠતે.
અનર્થકં ચ તદ્ વચનમ્

અગ્નિષ્ટુતિ{*2।73*} શ્રૂયતે - આગ્નેયા ગ્રહા ભવન્તીતિ, તત્ર પુનર્ ઉચ્યતે - આગ્નેયીષુ શંસન્તીતિ, તન્ ન વિધાતવ્યમ્ એવ યદિ સંસ્કારકર્મ{*2।74*}. તસ્માદ્ અપિ પ્રધાનકર્મણી ઇતિ.
[124]{*2।75*}
નોતેસ્:
*{2।73: એ2: અગ્નિસ્તુતિઃ}*
*{2।74: એ1,6; એ2,4,5: સંસ્કારકર્મણી}*
*{2।75: એ2: 2,413; એ4: 2,471; એ5: 2,358; એ6: 1,84}*
અન્યશ્ ચાર્થઃ પ્રતીયતે

સંબદ્ધે વૈ સ્તોત્રશસ્ત્રે વેતિ, યદ્ય્ અન્યત્ સ્તોત્રમ્ અન્યચ્ છસ્ત્રમ્, તતસ્ તયોઃ સંબન્ધઃ. યદિ વાપૂર્વવચને તતો ઽન્યત્ સ્તોત્રમ્ અન્યચ્ છસ્ત્રમ્, ઇતરથા યદ્ એવ સ્તોત્રં તદ્ એવ શસ્ત્રં સ્યાત્.
અભિધાનં ચ કર્મવત્

પ્રધાનકર્મણ ઇવ ચાભિધાનં ભવતિ દ્વિતીયાસંયોગેન, પ્રૌગં શંસતીતિ{*2।76*} નિષ્કેવલ્યં શંસતીતિ.
નોતેસ્:
*{2।76: એ1,6; એ2,4,5 ઓમ્. ઇતિ}*
ફલનિર્વૃત્તિશ્ ચ

ફલનિર્વૃત્તિદર્શનં ચ ભવતિ, સ્તુતસ્ય સ્તુતમસીત્યેવમાદિ{*2।77*}, ઇન્દ્રવન્તો મનેમહિ ભક્ષીમહિ{*2।78*} પ્રજામ્ ઇષં સા મે સત્ય્ આશીર્યજ્ઞસ્ય ભૂયાદ્ ઇતિ{*2।79*} સ્તોત્રફલમ્ અનૂદ્યતે, ન દેવતાયાઃ. તસ્માત્ પ્રધાનકર્મણી સ્તોત્રશસ્ત્રે. અન્યત્ર સૂત્રબદ્ધં પ્રયોજનમ્, દશમે ઽધ્યાયે{*2।80*} ગ્રહાણાં દેવતાન્યત્વે સ્તુતશસ્ત્રયોઃ પ્રધાનકર્મત્વાદ્ અધિકારઃ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{2।77: તૈત્.સ્. 3.2.7.1}*
*{2।78: એ1,6; એ2: વનામહ ધુક્ષીમહિ, એ4,5: વનામહે ધુક્ષીમહિ}*
*{2।79: તૈત્.સ્. 1.6.4.2}*
*{2।80: મ્સ્ 10.4.49}*
વિધિમન્ત્રયોર્ ઐકાર્થ્યમ્ ઐકશબ્દ્યાત્

ઇદં સમામ્નાયતે - ન તા નશન્તિ, ન દભાતિ, તસ્કરો નાસામ્ આ મિત્રો{*2।81*} વ્યથિર્ આ દધર્ષતિ. દેવાંશ્ ચ યાભિર્યજતે, દદાતિ ચ જ્યોગ્ ઇત્તાભિઃ સ ચ તે ગોપતિઃ સહેતિ{*2।82*}. યજતે દદાતીત્ય્ ઉદાહરણમ્, કિં યદ્વદ્ બ્રાહ્મણે ભાવશબ્દો વિધાયકસ્ તદ્વન્ મન્ત્રે ઽપિ, ઉત મન્ત્રે ઽભિધાયક{*2।83*} ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્, વિધૌ મત્રે ચામ્નાયમાનસ્ય ભાવશબ્દસ્ય એક એવાર્થઃ સ્યાત્, ઐક[125]{*2।84*}શબ્દ્યાત્, સ એવાયમ્ એકઃ શબ્દો બ્રાહ્મણગતો વિધાસ્યતિ, મન્ત્રગતો ન શક્નોતિ વિધાતુમ્ ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્, તસ્માદ્ વિધાયકઃ.
નોતેસ્:
*{2।81: એ1,6; એ2,4,5: અમિત્રો}*
*{2।82: તૈત્.બ્ર્. 2.4.6.11}*
*{2।83: એ1,6; એ2,4,5: ઽવિધાયક}*
*{2।84: એ2: 2,415; એ4: 2,476; એ5: 2,361; એ6: 1,85}*
અપિ વા પ્રયોગસામર્થ્યાન્ મન્ત્રો ઽભિધાનવાચી સ્યાત્

અપિ વેતિ પક્ષો વ્યાવર્ત્યતે, એવંજાતીયકો મન્ત્રો ઽભિધાનવચનઃ સ્યાત્, પ્રયોગસામર્થ્યાત્, પ્રયોગે ક્રિયમાણે ઽસ્ય સામર્થ્યં વિદ્યતે, ગોદાનં ગોયાગં ચ પ્રત્યાયયિતુમ્, ન વિધાતુમ્. કુતઃ? વિહિતત્વાદ્ ગોદાનસ્ય દક્ષિણાવિધાને, ગોયાગસ્ય ત્વ્ અનુબન્ધ્યાયામ્. કર્માન્તરં ભવિષ્યતીતિ ચેત્. ન, અસકૃદ્ અપ્ય્ ઉચ્યમાને તત્પ્રત્યયાદ્ એવ. સ્તુત્યર્થકલ્પનાયામ્ અપ્ય્ આનર્થક્યમ્, પરિસમાપ્તેન સાર્થવાદકેન વાક્યેન વિહિતત્વાદ્ યાગસ્ય. તસ્માન્ ન મન્ત્રગતો ભાવશબ્દ એવંજાતીયકો વિધાયક ઇતિ.
તચ્ચોદકેષુ મન્ત્રાખ્યા

મન્ત્રગતો ભાવશબ્દો વિધાયકો નેતિ પરીક્ષિતમ્. કો ઽયં મન્ત્રો નામેતિ ઉચ્યતે. અજ્ઞાતે મન્ત્રે તદ્ગતો ભાવશબ્દઃ કથં વિચારિત ઇતિ, ઇદમ્ અર્થો ઽધિકરણં પૂર્વં દ્રષ્ટવ્યમ્. કથં લક્ષણો મન્ત્ર ઇતિ, તચ્ચોદકેષુ મન્ત્રાખ્યા, અભિધાનસ્ય ચોદકેષ્વ્ એવંજાતીયકેષ્વ્ અભિયુક્તા ઉપદિશન્તિ, મન્ત્રાન્ અધીમહે, મન્ત્રાન્ અધ્યાપયામઃ, મન્ત્રા વર્તન્ત ઇતિ. પ્રાયિકમ્ ઇદં લક્ષણમ્, અનભિધાયકા અપિ કેચિન્ મન્ત્રા ઇત્ય્ ઉચ્યન્ત{*2।85*}, યથા વસન્તાય કપિઞ્જલાન્ આલભત ઇતિ{*2।86*}, ન શક્યં પૃષ્ઠાકોટેણ{*2।87*} તત્ર તત્રોપદેષ્ટુમ્ ઇતિ લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ - ઋષયો ઽપિ પદાર્થાનાં નાન્તં યાન્તિ [126]{*2।88*} પૃથક્કશઃ{*2।89*}. લક્ષણેન તુ સિદ્ધાનામ્ અન્તં યાન્તિ વિપશ્ચિતઃ. ઉદાહરણમ્ - મેધો ઽસીત્યેવમાદયો ઽસ્યન્તાઃ, ઇષે ત્વેત્ય્{*2।90*}એવમાદયસ્ ત્વાન્તાઃ, આયુર્દા અસીત્ય્{*2।91*} આશીઃ, અગ્નિર્મૂર્દ્ધેતિ{*2।92*} સ્તુતિઃ, સઙ્ખા{*2।93*} એકો મમેતિ{*2।94*}, પ્રલપિતમ્ અક્ષી તે ઇન્દ્રપિઙ્ગલે દુલેર્{*2।95*} ઇવેતિ, પરિવેદનમ્{*2।96*} અમ્બે અમ્બિક ઇતિ{*2।97*}, પ્રૈષ અગ્નીદ્ અગ્નીન્ ઇતિ{*2।98*}, અન્વેષણં કો ઽસિ કતમો ઽસીતિ{*2।99*}, પૃષ્ઠં{*2।100*} પૃષ્ઠામિ{*2।101*} ત્વેતિ{*2।102*}, આખ્યાનમ્ ઇયં વેદિર્ ઇતિ{*2।103*}, અનુષઙ્ગો ઽચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણેતિ{*2।104*}, પ્રયોગઃ ત્રૈસ્વર્યં ચાતુસ્વર્યં{*2।105*} ચ, સામર્થ્યમ્ અભિધાનમ્, તચ્ ચૈતદ્ વૃત્તિકારણેનોદાહરણોપદેશેનાખ્યાતમ્{*2।106*}. એતદ્ અપિ પ્રાયિકમ્ એવ, અસિમધ્યા અપિ ચ મન્ત્રા ભવન્તિ, ઈડ્યશ્ ચાસિ વન્દ્યશ્ ચ વાજિન્ ઇતિ{*2।107*}, ત્વામધ્યાશ્ ચ તત્ત્વાયામીતિ. આશીર્ બ્રાહ્મણમ્ અપિ, સો ઽકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ, સ્તુતિર્ અપિ વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતેતિ{*2।108*}, પ્રલાપો ન ચૈતદ્ વિદ્મો યદિ બ્રાહ્મણા વા સ્મો ઽબ્રાહ્મણાઃ સ્મો વેતિ{*2।109*}, પરિદેવનં યે મામ્ અધુક્ષન્ત તે માં પ્રત્યમુઞ્ચન્ત ઇતિ, પ્રૈષ અમુતઃ સોમમ્ આહરેતિ, અન્વેષણમ્ ઇહ વા સ ઇહ વેતિ, પ્રશ્નઃ વેદ કર્ણવતીં સૂર્મિમ્ ઇતિ, પ્રતિવચનં વિદ્મો વેતિ, અનુષઙ્ગઃ હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યત્ય્ અથ જિહ્વાયા અથ વક્ષસીતિ{*2।110*}, પ્રયોગઃ ત્રૈસ્વર્યં ચાતુસ્વર્યં{*2।111*} ચેતિ, સામર્થ્યં સ્રુવેણાવદ્યતિ દ્રવેષ્વ્ ઇતિ. લક્ષણકર્મણિ પ્રયોજનં પ્રસિદ્ધત્વાન્ ન વક્તવ્યમ્, લઘીયસી પ્રતિપત્તિર્ લક્ષણેન. આક્ષેપેષ્વ્ અપવાદેષુ પ્રાપ્ત્યાં લક્ષણકર્મણિ. પ્રયોજનં ન વક્તવ્યં યશ્ ચ કૃત્વા પ્રવર્તતે. આક્ષેપેષુ પૂર્વાધિકરણસ્ય પ્રયોજનમ્, અપવાદેષૂત્સર્ગસ્ય, પ્રાપ્ત્યામ્
ઉત્તરવિવક્ષા, કૃત્વાચિન્તાયાં પૂર્વાધિકરણસ્ય પ્રયોજનમ્. અસ્તિ વેદે મન્ત્રશબ્દો યસ્યાયમ્ અર્થઃ પરીક્ષિતઃ, અહે બુધ્નિય મન્ત્રં મે ગોપાય યમ્ ઋષયસ્ ત્રયીવિદા વિદુઃ, ઋચઃ સામાનિ યજૂંષીતિ{*2।112*}
[127]{*2।113*}
નોતેસ્:
*{2।85: એ2,4,5,6: ઉચ્યન્તે}*
*{2।86: વાજ્.સ્. 24.20}*
*{2।87: એ2,4: પૃષ્ટાકોટેણ}*
*{2।88: એ2: 2,419; એ4: 2,486; એ5: 2,368; એ6: 1,86}*
*{2।89: મિત્ એ6; એ2,4,5: પૃથક્ત્વશઃ}*
*{2।90: વાજ્.સ્. 1.1}*
*{2।91: તૈત્.સ્. 1.6.6}*
*{2।92: તૈત્.સ્. 4.4.4.1}*
*{2।93: એ2,4,5,6: સંખ્યા}*
*{2।94: શ્પ્બ્ર્. 1.5.5.12}*
*{2।95: એ1,5,6,; એ2: ડુલર્, એ4 ડુલેર્}*
*{2।96: એ2,4: પરિદેવનમ્}*
*{2।97: વાજ્.સ્. 23.18}*
*{2।98: તૈત્.સ્. 6.3.2}*
*{2।99: વાજ્.સ્. 7.29}*
*{2।100: એ2,4,5: પૃષ્ટં}*
*{2।101: એ6: એબેન્સો, એ2,4,5: પૃચ્છામિ}*
*{2।102: વાજ્.સ્. 23.61}*
*{2।103: વાજ્.સ્. 23.62}*
*{2।104: તૈત્.સ્. 1.1.5.1}*
*{2।105: એ2,4: ચતુઃસ્વર્યં}*
*{2।106: એ1,6; એ2,4,5: વૃત્તિકારણેનોદાહરણાપદેશેનાખ્યાતમ્}*
*{2।107: વાજ્.સ્. 29.3}*
*{2।108: તૈત્.સ્. 2.1.1.1}*
*{2।109: મૈત્.સ્. 1.4.11}*
*{2।110: એ2,4,5,6: વક્ષસ ઇતિ}*
*{2।111: એ2,4,5: ચતુઃસ્વર્યં}*
*{2।112: તૈત્.બ્ર્. 1.2.1.26}*
*{2।113: એ2: 2,421; એ4: 2,486; એ5: 2,369; એ6: 1,87}*
શેષે બ્રાહ્મણશબ્દઃ

અથ કિં લક્ષણં બ્રાહ્મણમ્? મન્ત્રાશ્ ચ બ્રાહ્મણં ચ વેદઃ, તત્ર મન્ત્રલક્ષણ ઉક્તે પરિશેષસિદ્ધત્વાદ્ બ્રાહ્મણલક્ષણમ્ અવચનીયમ્, મન્ત્રલક્ષણવચનેનૈવ સિદ્ધમ્, યસ્યૈતલ્ લક્ષણં ન ભવતિ, તદ્ બ્રાહમણમ્ ઇતિ પરિશેષસિદ્ધં બ્રાહ્મણમ્. વૃત્તિકારસ્ તુ શિષ્યહિતાર્થં પ્રપઞ્ચિતવાન્ ઇતિકરણબહુલમ્, ઇત્ય્ આહોપનિબદ્ધમ્, આખ્યાયિકાસ્વરૂપમ્, હેતુઃ સૂર્પેણ{*2।114*} જુહોતિ તેન હ્ય્ અન્નં ક્રિયત ઇતિ{*2।115*}, નિર્વચનમ્, તદ્ દધ્નો દધિત્વમ્{*2।116*}, નિન્દા, ઉપવીતા વા એતસ્યાગ્નયઃ, પ્રશંસા, વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતેતિ{*2।117*}, સંશયઃ, હોતવ્યં ગાર્હપત્યે ન હોતવ્યમ્ ઇતિ, વિધિઃ, યજમાનસંમિતૌદમ્બરી{*2।118*} ભવતિ{*2।119*}, પરકૃતિઃ, માષાન્ એવ{*2।120*} મહ્યં{*2।121*} પચતીતિ{*2।122*}, પુરાકલ્પઃ, ઉલ્મુખૈર્ હ સ્મ પૂર્વે સમાજગ્મુર્ ઇતિ, વ્યવધારણકલ્પના, યાવતો ઽશ્વાન્ પ્રતિગૃહ્નીયાદ્ ઇતિ. હેતુર્ નિર્વચનં નિન્દા પ્રશંસા સંશયો વિધિઃ. પરક્રિયા પુરાકલ્પો વ્યવધારણકલ્પના. ઉપમાનં દશૈતે તુ વિધયો બ્રાહ્મણસ્ય તુ. એતદ્ વૈ{*2।123*} સર્વવેદેષુ નિયતં વિધિલક્ષણમ્. એતદ્ અપિ પ્રાયિકમ્, ઇતિકરણબહુલો મન્ત્રો ઽપિ કશ્ચિત્, ઇતિ વેતિ મે મનઃ{*2।124*}, ઇત્ય્{*2।125*} આહોપનિબદ્ધશ્ ચ, ભગં ભક્ષીત્ય્{*2।126*} આહ, આખ્યાયિકાસ્વરૂપં ચોગ્રો હ ભુજ્યમ્ ઇતિ{*2।127*}, હેતુર્ ઇદં વો{*2।128*} વામુશન્તિ હિ{*2।129*}{*2।130*}, નિર્વચનં તસ્માદ્ આપો નુ સ્થના{*2।131*} - ઇતિ{*2।132*}, નિન્દા મોઘમ્ અન્નં વિન્દત અપ્રચેતેતિ{*2।133*}, પ્રશંસા - અગ્નિર્ મૂર્દ્ધેતિ{*2।134*}, સંશયઃ - અધઃ ખિદાસીદ્{*2।135*} ઉપરિ ખિદાસીદ્{*2।136*} ઇતિ{*2।137*}, વિધિઃ - પૃણીયાદિન્ન્ આધમાનાયેતિ{*2।138*}{*2।139*}, પરકૃતિઃ - સહસ્રમ્ અયુતાદદત્{*2।140*}{*2।141*}, પુરાકલ્પઃ - યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવા ઇતિ{*2।142*}.
[128]{*2।143*}
નોતેસ્:
*{2।114: એ2,4,5,6: શૂર્પેણ}*
*{2।115: શ્પ્બ્ર્. 2.5.2.23}*
*{2।116: તૈત્.સ્. 2.5.3.4}*
*{2।117: તૈત્.સ્. 2.1.1}*
*{2।118: એ2,4,5,6: યજમાનસંમિતૌદુમ્બરી}*
*{2।119: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.2.10.3}*
*{2।120: એ2,4,5: મે}*
*{2।121: એ2,4,5 ઓમ્. મહ્યં}*
*{2।122: એ2,4,5: પચત ઇતિ}*
*{2।123: એ2,4: સ્યાત્}*
*{2।124: એ2,4: મનઃ ઇતિ}*
*{2।125: ઋવ્ 10.119.1}*
*{2।126: ઋવ્ 7.41.2}*
*{2।127: તૈત્.આ. 1.10.2}*
*{2।128: એ2,4,5,6: ઇન્દવો}*
*{2।129: એ2,4: હીતિ}*
*{2।130: ઋવ્ 1.2.4}*
*{2।131: એ2,4,5: સ્થ ન}*
*{2।132: તૈત્.સ્. 5.6.1.3}*
*{2।133: ઋવ્ 8.6.23}*
*{2।134: તૈત્.સ્. 4.4.4}*
*{2।135: એ2,4,5,6: અધઃ સ્વિદાસીદ્}*
*{2।136: એ2,4,5,6: ઉપરિ સ્વિદાસીદ્}*
*{2।137: ઋવ્ 10.129.5}*
*{2।138: મિત્ એ6; એ2,4,5: આધમાનાદ્ ઇતિ}*
*{2।139: ઋવ્ 10.117.15}*
*{2।140: એ2,4: અયુતાદદદ્ ઇતિ}*
*{2।141: ઋવ્ 8.21.18}*
*{2।142: ઋવ્ 10.90.16}*
*{2।143: એ2: 2,422; એ4: 2,492; એ5: 2,369; એ6: 1,87}*
અનામ્નાતેષ્વ્ અમન્ત્રત્વમ્ આમ્નાતેષુ હિ વિભાગઃ

ઊહપ્રવરનામધેયેષુ સંશયઃ, મન્ત્રા ઉત નેતિ. અભિધાયકત્વાન્ મન્ત્રા ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અનામ્નાતેષુ મન્ત્રત્વં ન સ્યાદ્ અભિધાયકેષ્વ્ અપિ, નાભિધાયકત્વં મન્ત્રત્વે હેતુઃ, કિં તર્હ્ય્ અભિયુક્તપ્રયોગઃ, યે અભિયુક્તૈર્ મન્ત્રા ઇતિ નોચ્યન્તે, ન તે મન્ત્રાઃ, ન ચૈવમાદાયો મન્ત્રસમામ્નાયે સન્તિ, તસ્માદ્ અમન્ત્રાઃ. પ્રયોજનમ્, મન્ત્રે દુષ્ટે યત્ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અમન્ત્રેષુ તન્ ન.
તેષાં ઋગ્ યત્રાર્થવશેન પાદવ્યવસ્થા

ઋચ ઇત્ય્ અસ્તિ વેદે, અહે બુધ્નિય મન્ત્રં મે ગોપાય યમ્ ઋષયસ્ ત્રયીવિદા{*2।144*} વિદુઃ ઋચો{*2।145*} યજૂંષિ સામાનીતિ{*2।146*}. કથંલક્ષણિકા ઋચઃ? તેષામ્ ઋગ્ યત્રાર્થવશેન પાદવ્યવસ્થા, યત્ર પાદકૃતા વ્યવસ્થા સ મન્ત્ર ઋગ્ નામા, યથા - અગ્નિમ્ ઈલ ઇતિ{*2।147*}, એવંજાતીયકેષુ મન્ત્રેષ્વ્ અભિયુક્તા ઉપદિશન્તિ, ઋચો ઽધીમહે, ઋચો ઽધ્યાપયામઃ, ઋચો વર્તન્ત ઇતિ. યદ્ય્ અર્થવશેનેત્ય્ ઉચ્યતે, યત્ર વૃત્તવશેન તત્ર ન પ્રાપ્નોતિ, અગ્નિઃ પૂર્વેભિર્ ઋષિભિર્ ઇતિ{*2।148*}, યતો નાર્થવશેનેતિ વૃત્તાદિવશવ્યાવૃત્ત્યર્થમ્, કિં તર્હ્ય્ અનુવાદ એષ પ્રદર્શનાર્થઃ. અવશ્યં ચૈતદ્ એવં વિજ્ઞેયમ્, વૃત્તાદિનિર્વૃત્ત્યર્થે સતિ વાક્યં ભિદ્યેત. તસ્માદ્ યત્ર પાદકૃતા વ્યવસ્થા, સા ઋગ્ ઇતિ.
[129]{*2।149*}
નોતેસ્:
*{2।144: એ2: ત્રયીવિદો, એ4: ત્રૈવિદો}*
*{2।145: એ2,4: ઋચઃ સામાનિ}*
*{2।146: તૈત્.બ્ર્. 1.2.1.26}*
*{2।147: ઋવ્ 1.1.1}*
*{2।148: ઋવ્ 1.1.2}*
*{2।149: એ2: 2,427; એ4: 2,504; એ5: 2,375; એ6: 1,88}*
ગીતિષુ સામાખ્યા

અથ સામ્નઃ કિં લક્ષણમ્? વિશિષ્ટા કાચિદ્ ગીતિઃ સામેત્ય્ ઉચ્યતે, પ્રગીતે હિ મન્ત્રવાક્યે સામશબ્દમ્ અભિયુક્તા ઉપદિશન્તિ, સામાન્ય્ અધીમહિ, સમાન્ય્ અધ્યાપયામઃ, સામાનિ વર્તન્ત ઇતિ, અભિયુક્તોપદેશશ્ ચ નઃ પ્રમાણમ્. યથા - અમ્લં{*2।150*} દધિ, મધુરો ગુડ ઇતિ ગીતિવિશિષ્ટે તાવન્ મન્ત્રે ગીતિશબ્દઃ, ગીતિસંબન્ધાન્ મન્ત્રે સંપ્રત્યય ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{2।150: એ2: પ્રત્યક્ષા અમ્લં, એ4: યક્ષા અમ્લં}*
શેષે યજુઃશબ્દઃ

અથ યજુષઃ કિં લક્ષણમ્ ઇતિ. યજુષો લક્ષણં ન વક્તવ્યમ્, ઋગ્લક્ષણસામલક્ષણાભ્યામ્ એવ યજુર્ વિજ્ઞાસ્યતે વૈપરીત્યેન, યા ન ગીતિર્ ન ચ પાદબદ્ધમ્, તત્ પ્રશ્લિષ્ટપઠિતં યજુર્ ઇતિ.
અથ નિગદો નામ કિં યજૂંષ્ય્ ઉત યજુષો ઽન્ય ઇતિ?
નિગદો વા ચતુર્થં સ્યાદ્ ધર્મવિશેષાત્

નિગદાઃ ન યજૂંષિ. કુતઃ? ધર્મવિશેષાત્, ઉચ્ચૈઃ ઋચા ક્રિયતે, ઉચ્ચૈઃ સામ્ના, ઉપાંશુ યજુષા, ઉચ્ચૈર્ નિગદેનેત્ય્ એષ ધર્મવિશેષઃ, ઉચ્ચૈર્ નિગદેનેત્ય્ અનૂદ્યતે, યદિ યજુષો નિગદત્વં [130]{*2।151*} સ્યાત્, ન ચ તસ્યોચ્ચૈસ્ ત્વં ધર્મો દૃશ્યેત. દૃશ્યતે તુ. તસ્માચ્ ચતુર્થં મન્ત્રજાતં નિગદો નામ.
નોતેસ્:
*{2।151: એ2: 2,428; એ4: 2,513; એ5: 2,379; એ6: 1,89}*
વ્યપદેશાચ્ ચ

વ્યપદેશો ઽપિ ભવતિ, યજૂંષિ વર્તન્તે, ન નિગદાઃ. નિગદા વર્તન્તે, ન યજુંષીતિ. તસ્માદ્ અપિ મન્ત્રાન્તરમ્.
યજૂંષિ વા તદ્રૂપત્વાત્

યજૂંષ્ય્ એવ વા નિગદાઃ. કુતઃ? તદ્રૂપત્વાત્, તદ્ એવૈષાં રૂપમ્, યદ્ યજુષાં પ્રશ્લિષ્ટપાઠઃ, ઋક્સામલક્ષણવિલક્ષણતા ચ.
વચનાદ્ ધર્મવિશેષઃ

વચનાત્ પ્રત્યાયનસામર્થ્યાત્, અસ્તિ હિ પુરુષાન્તરપ્રત્યાયનસામર્થ્યં કેષાંચિદ્ યજુષામ્.
અર્થાચ્ ચ

અસ્તિ ચ તૈઃ પુરુષાન્તરૈઃ પ્રત્યાયિતૈઃ પ્રયોજનમ્, નોપંશૂચ્ચાર્યમાણાઃ પુરુષાન્તરં પ્રત્યાયયેયુઃ. તસ્માદ્ ધર્મવિશેષો ઽર્થવાન્. યાનિ ચ યજંષ્ય્{*2।152*} ઉચ્ચૈર્ ઉચ્ચાર્યન્તે તે નિગદાઃ. કુતઃ? નિશબ્દ{*2।153*}, પ્રકર્ષસ્ય વક્તા, યથા પ્રકર્ષેણ રક્તં નિતરાં રક્તમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ગદતિર્ ગદનાર્થઃ પાઠવચનઃ. એષ એવ હિ પ્રકર્ષો યદ્ ઉચ્ચૈસ્ ત્વાવચ્છિન્નત્વં.
નનુ વાચનિકો ગુણો યજુષામ્ ઉપાંશુત્વમ્. નેતિ બ્રૂમઃ - ગુણો નામ સ ભવતિ, યઃ સ્વકાર્યં કુર્વતામ્ ઉપકારે વર્તતે, ન ચ પરસંબોધનાર્થાનાં યજુષામ્ ઉપાંશુત્વં સાહાય્યે વર્તતે, તદ્ ધિ સ્વકર્મક્રિયાવિઘાતં કરોતિ, તેન પુરુષાન્તરસંબોધનાર્થમ્ ઉચ્ચૈસ્ ત્વં ગુણઃ. ઇતરાર્થં તુ વચનં ભવિષ્યતિ, ઇતરાણિ યાનિ [131]{*2।154*} યજૂંષિ ન પરસંબોધનાર્થાનિ, તેષૂપાંશુત્વં નિવેક્ષ્યતે.
નોતેસ્:
*{2।152: એ2,4,5,6: યજૂંષિ}*
*{2।153: એ2,4,5,6: નિશબ્દઃ}*
*{2।154: એ2: 2,430; એ4: 2,517; એ5: 2,380; એ6: 1,89}*
ગુણાર્થો વ્યપદેશઃ

અથ યદ્ ઉક્તં વ્યપદેશ ઇતિ, સ ચૈકત્વે ઽપિ ગુણતો ભવતિ, યથેતો બ્રાહ્મણા ભોજ્યન્તામ્, ઇતઃ પરિવ્રાજકા ઇતિ. એવમ્ ઉચ્ચૈસ્ત્વેન ગુણેન તાન્ય્ એવ યજૂંષિ વ્યપદિશ્યન્તે, નિગદા ઇતિ.
સર્વેષામ્ ઇતિ ચેત્

યદિ ય ઉચ્ચૈર્ ગદ્યતે સ નિગદઃ, ઋગ્ અપિ નિગદઃ પ્રાપ્નોતિ.
ન, ઋગ્વ્યપદેશાત્

ન ઋચો નિગદા{*2।155*} વ્યપદિશ્યન્તે, અયાજ્યા વૈ નિગદા ઋચૈવ યજન્તીતિ પૃથક્ત્વનિમિત્તા હિ વ્યપદેશા ભવન્તિ. ઉચ્યતે, વ્યપદેશો લિઙ્ગમ્, પ્રાપ્તિર્ ઉચ્યતામ્ ઇતિ. અપાદબદ્ધે ગદતિર્ વર્તતે, અપાદબદ્ધો હિ ગદ્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
નોતેસ્:
*{2।155: એ2,4: નિગદા ઇતિ}*
અર્થૈકત્વાદ્ એકં વાક્યં સાકાઙ્ક્ષં ચેદ્ વિભાગે સ્યાત્

અથ પ્રશ્લિષ્ટપઠિતેષુ યજુઃષુ કથમ્ અવગમ્યેત ઇયદ્ એકં યજુર્ ઇતિ? યાવતા પદસમૂહેનેજ્યતે, તાવાન્ પદસમૂહઃ એકં યજુઃ. કિયતા ચેજ્યતે? યાવતા ક્રિયાયા ઉપકારઃ પ્રકાશ્યતે, તાવદ્ વક્તવ્યત્વાદ્ વાક્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તેનાભિધીયતે - [132]{*2।156*} અર્થૈકત્વાદ્ એકં વાક્યમ્ ઇતિ, એતસ્માચ્ ચેત્ કારણાદ્ એકવાક્યતા ભવતિ. તસ્માદ્ એકાર્થઃ પદસમૂહો વાક્યમ્, યદિ ચ વિભજ્યમાનં સાકાઙ્ક્ષં પદં ભવતિ. કિમ્ ઉદાહરણમ્? દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ{*2।157*}. નનુ પદં પદમ્ અત્રૈકાર્થમ્. સત્યમ્, ન તુ તદ્વિભાગે સાકાઙ્ક્ષં. ન તર્હ્ય્ અર્થૈકત્વમ્ ઉપપદ્યતે. બહુત્વાત્ પદાર્થાનામ્, પદસમુદાયસ્ય ચ પૃથગર્થો નાસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્. ભેદઃ સંસર્ગો વા વાક્યાર્થ ઇતિ યદ્ય્ ઉચ્યતે, તથાપ્ય્ એકાર્થતા ન સ્યાત્, બહુપદે ભેદાનાં સંસર્ગાણાં ચ બહુત્વાત્. એકપ્રયોજનત્વાદ્ ઉપપન્નમ્, યથા તાવદ્ દેવસ્ય ત્વેતિ નિર્વાપપ્રકાશનમ્, તસ્ય વિશિષ્ટસ્ય વાચક એતાવાન્ પદસમૂહઃ, તત્ વાક્યમ્. નન્વ્ અત્ર દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે નિર્વપામીત્ય્ એકં વાક્યમ્, અશ્વિનોર્ બાહુભ્યાં નિર્વપામીત્ય્ અપરમ્, એવં બહૂનિ વાક્યાનિ. યદિ નિર્વપામીત્ય્ અનુષઙ્ગઃ, તતો બહૂનિ વાક્યાનિ, ન ત્વ્ એવમ્ અનુષઙ્ગો ભવતિ, યદિ ગુણભૂતો નિર્વપામીતિ, તદા પ્રતિપ્રધાનં ભિદ્યેત. ન ચ નિર્વાપો દેવસ્ય ત્વેત્યેવમાદીનામ્ અર્થેનોચ્યતે, સાધનપ્રાધાન્યે હ્ય્ અદૃષ્ટાર્થતા વચસ્ય સ્યાત્. નિર્વાપે પુનઃ પ્રધાને દૃષ્ટં કાર્યં નિર્વાપપ્રકાશનમ્, તત્ સર્વૈર્ વિશેષણૈર્ વિશિષ્ટમ્ ઉચ્યતે. તસ્માદ્ અવિરોધઃ. યથા ચ પદં પદેન વિશેષ્યતે તથોક્તં તદ્ભૂતાનામ્ ઇતિ{*2।158*}. તસ્માદ્ એકં વાક્યમ્.
અથ કિં અર્થમ્ ઉભયં સૂત્રિતમ્, અર્થૈકત્વાદ્ ઇતિ ચ વિભાગે સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્{*2।159*} ઇતિ ચ, ઉચ્યતે, ભવતિ કિંચિદ્ એકાર્થમ્, ન તુ વિભાગે સાકાઙ્ક્ષમ્, યથા ભગો વાં વિભજતુ, અર્યમા વાં વિભજત્વ્ ઇત્ય્ એકાર્થાઃ સર્વે વિભાગમ્ અભિદધતિ. નનુ ભગવિશિષ્ટાદ્ વિભાગાદ્ અર્યમ્ અવિશિષ્ટો ઽન્યો વિભાગઃ. નેત્ય્ ઉચ્યતે, [133]{*2।160*} વિભાગસામાન્યેનાસ્ય પ્રયોજનમ્, ન વિશેષેણ, સામાન્યે હિ દૃષ્ટો ઽર્થો ભવતિ, ન વિશેષે, વિભાગે તુ ન સાકાઙ્ક્ષમ્. તસ્માદ્ ભિન્નમ્ ઇદં વાક્યં વિભાગે વિકલ્પ્યતે. તથા સ્યોનં તે સદનં કૃણોમિ ઘૃતસ્ય ધારયા સુસેવં{*2।161*} કલ્યયામિ{*2।162*}. તસ્મિન્ સીદામૃતે પ્રતિતિષ્ઠ વ્રીહીણાં મેધઃ સુમનસ્યમાન ઇતિ{*2।163*} વિભાગે સાકાઙ્ક્ષમ્, દ્વે તુ પ્રયોજને ક્રિયેતે, સદનકરણં પુરોડાશપ્રતિષ્ઠાપનં ચ. તસ્માદ્ ભિન્ને વાક્યે, પૂર્વં સદનકરણે વિનિયુજ્યતે, ઉત્તરં{*2।164*} પુરોડાશપ્રતિષ્ઠાપને. તસ્માત્ સમ્યક્ સૂત્રિતમ્, ન સૂત્રોપાલંભો ભવતિ.
નોતેસ્:
*{2।156: એ2: 2,435; એ4: 2,522; એ5: 3,383; એ6: 1,90}*
*{2।157: તૈત્.સ્. 1.1.4.2}*
*{2।158: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.25}*
*{2।159: મિત્ એ5,6; એ2,4: સાકાઙ્ક્ષમ્}*
*{2।160: એ2: 2,438; એ4: 2,522; એ5: 2,387; એ6: 1,91}*
*{2।161: એ2,4: સુશેવં, એ6: સુષેવમ્}*
*{2।162: એ2,4,5,6: કલ્પયામિ}*
*{2।163: તૈત્.બ્ર્. 3.7.5.2-3, માન્શ્સ્}*
*{2।164: એ2: ઉત્તરે}*
સમેષુ વાક્યભેદઃ સ્યાત્

ઈષે ત્વા, ઊર્જે ત્વેતિ{*2।165*}, તથા - આયુર્યજ્ઞેન કલ્પતામ્, પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતામ્ ઇતિ{*2।166*}. અત્ર સન્દેહઃ, કિમ્ એવમાદિષુ ભિન્નં વાક્યમ્ ઉતૈકમ્ ઇતિ? એકમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ, ઈષે ત્વેત્ય્ એવમ્ ઉક્તે ન કિંચિદ્ દૃષ્ટં પ્રયોજનમ્, તથા - ઊર્જે ત્વેત્ય્ અપિ ચ, વચનસામર્થ્યાદ્ અદૃષ્ટમ્, તદ્ ઉભાભ્યામ્ એકં કલ્પયિતું ન્યાય્યમ્, એવમ્ અલ્યીયસ્ય્ અદૃષ્ટાનુમાનકલ્પના ભવિષ્યતિ. તસ્માદ્ એકં વાક્યમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સમેષુ વાક્યભેદઃ સ્યાત્, સમેષુ પરસ્પરાનાકાઙ્ક્ષેષુ વાક્યં ભિદ્યતે, ઈષે ત્વેત્ય્ અનેનૈકો ઽર્થઃ ક્રિયતે, ઊર્જે ત્વેત્ય્ અનેનાપરઃ. નનુ ઇદાનીમ્ એવોક્તં નાત્ર દૃષ્ટો ઽર્થ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ પ્રત્યક્ષાદિના પ્રમાણેન નોપલભ્યતે, શ્રુત્યા તુ ગમ્યતે, ઈષે ત્વેતિ છિનતિ, ઊર્જે ત્વેત્ય્ અનુમાર્ષ્ટીતિ{*2।167*}. તથા - આયુર્યજ્ઞેન કલ્પતામ્, પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતામ્ ઇત્ય્ આયુઃકૢપ્તેર્ અન્યા પ્રાણકૢપ્તિઃ. નનુ સામાન્યમાત્રમ્ ઇદં તન્ ન વિશેષણભેદાદ્ ભેદમ્ અર્હતીતિ, યથા - અગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામીતિ [134]{*2।168*} નિર્વાપ એકસ્ તસ્ય વિશેષાઃ સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યાં પુષ્ણો{*2।169*} હસ્તાભ્યામ્ ઇતિ, ન તેષાં ભેદાન્ નિર્વાપસ્ય ભેદ ઇષ્યતે, એવમ્ ઇહાપિ કૢપ્તિર્ નામૈકો ઽર્થઃ, નાસાવ્ આયુરાદિભિર્ વિશેષૈર્ ભિન્નો ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે - ઇહ કૢપ્તીર્ વાચયતીતિ બહ્વઃ{*2।170*} કૢપ્તયઃ શ્રૂયન્તે, તાશ્ ચ વક્તવ્યાઃ, તત્રૈકામ્ આયુઃકૢપ્તિમ્ આયુઃયજ્ઞેન કલ્પતામ્ ઇત્ય્ એષ મન્ત્રઃ શક્નોતિ વદિતુમ્, પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતામ્ ઇત્ય્ અયમ્ અપિ પ્રાણકૢપ્તિમ્ અપરામ્, એવં તુ સર્વે કૢપ્તિવિશેષવચનાઃ, તચ્ ચ દૃષ્ટં પ્રયોજનમ્. તસ્માદ્ અનેકાર્થત્વાત્ તત્રાપિ વાક્યભેદ ઇતિ. નનુ સામાન્યવચનાદ્ એકત્વં યથા વિભાગે. નૈતદ્ એવમ્, વિભાગે દૃષ્ટાર્થં સામાન્યમ્ ઇહ ન. અપિ ચ કૢપ્તીર્ વાચયતીતિ વિહિતમ્, આયુઃયજ્ઞેન કલ્પતામ્ ઇતિ ચાયુઃકૢપ્ત્યભિધાનમ્ અભિનિવર્ત્યતે પ્રત્યક્ષમ્. પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતામ્ ઇતિ ચ પ્રાણકૢપ્તેઃ. તસ્માદ્ વાક્યભેદઃ.
નોતેસ્:
*{2।165: તૈત્.સ્. 1.1.3, વાજ્.સ્. 1.1}*
*{2।166: તૈત્.સ્. 1.7.9.1}*
*{2।167: વ્ગ્લ્. શ્પ્બ્ર્. 1.1.6.6, 1.7.1.2, 4.3.1.7}*
*{2।168: એ2: 2,441; એ4: 2,540; એ5: 2,390; એ6: 1,91}*
*{2।169: એ2,4,6: પૂષ્ણો}*
*{2।170: એ2,4,5,6: બહ્વ્યઃ}*
અનુષઙ્ગો વાક્યસમાપ્તિઃ સર્વેષુ તુલ્યયોગિત્વત્

યા તે અગ્ને ઽયાશયા તનૂર્વર્ષિષ્ઠા ગહ્વરેષ્ઠા, ઉગ્રં વચો અપાવધીત્ ત્વેષં વચો અપાવધીત્ સ્વાહા, યા તે અગ્ને રજાશયા, યા તે અગ્ને હરાશયેત્ય્{*2।171*} અત્ર સન્દેહઃ, તનૂર્વર્ષિષ્ઠેતિ કિં સર્વેષ્વ્ અનુષક્તવ્યમ્, આહોસ્વિલ્ લૌકિકો વાક્યશેષઃ કર્તવ્ય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? યા તે અગ્ને રજાશયેત્ય્ એતસ્ય તનૂર્-વર્ષિષ્ઠેતિ ન વાક્યશેષઃ, ન હ્ય્ અયમ્ અસ્માત્ પરઃ પ્રયુજ્યતે. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અનુષઙ્ગો વાક્યસમાપ્તિઃ સ્યાત્ તનૂર્વર્ષિષ્ઠેતિ, યથૈવ હ્ય્ અયં યા તે અગ્ને ઽયાશયેત્ય્ એતસ્યાનન્તરમ્, એવં યા તે અગ્ને રજાશયા, યા તે અગ્ને હરાશયેત્ય્ એતયોર્ અપિ. હરાશયેત્ય્ એતસ્ય વ્યવહિત ઇતિ ચેત્. તન્ ન, સમુદાયસ્યાવ્યવધાનાત્, અવ્યવહિતો રજાશયેતિ સમુદાયઃ [135]{*2।172*} સમુદાયેન ચ વાક્યશેષસ્ય સંબન્ધાભાવાત્ સમુદાયિભ્યાં સંબન્ધઃ, સમુદાયિસંબન્ધે ચ ન ગમ્યતે વિશેષઃ. તસ્માત્ સર્વત્રાનુષઙ્ગઃ.
અપિ ચ સાકાઙ્ક્ષસ્ય સન્નિધૌ પરસ્ તાત્પુરસ્તાદ્ વા પરિપૂર્ણસમર્થઃ શ્રૂયમાણો વાક્યશેષો ભવતિ. કિયાંસ્ તુ કાલઃ સન્નિધિર્ ઇતિ? ઉચ્યતે - યાવતિ શક્નોત્ય્ ઉભાવ્ અપ્ય્ અપેક્ષિતુમ્. કશ્ ચાસૌ? આનન્તર્યં સંબન્ધિપદવ્યવાયો વા, તાવતિ હિ શક્નોત્ય્ ઉભાવ્ અપ્ય્ અપેક્ષિતુમ્, સંબન્ધિપદવ્યવાયે હિ સંબન્ધાદ્ એવ પૂર્વસંસ્કારો નાપૈતિ. યત્રાપ્ય્ અપરેણ સાકાઙ્ક્ષેન વ્યવાયસ્ તત્રાપ્ય્ અસ્તિ સંબન્ધઃ, દ્વયોર્ અપિ હિ કાર્યં વક્તવ્યમ્ ઇતિ, પરઃ પૂર્વમ્ અપેક્ષતે, અનપેક્ષમાને ઽન્યતરઃ પ્રમાદપાઠઃ સ્યાત્, શક્યતે ચાસાવ્ અપેક્ષિતુમ્, તસ્માદ્ યથૈવાયમ્ એકસ્ય સન્નિધાવ્ એવમ્ અપરસ્ય, દ્વયોર્ અપ્ય્ અસંબદ્ધૈઃ પદૈર્ અવ્યવહિતત્વાત્, દ્વયોર્ અપ્ય્ આકાઙ્ક્ષતોર્{*2।173*} એતાવચ્ ચ વાક્યશેષસંબન્ધે કારણમ્, નાનન્તર્યમ્, અવ્યવધાને વિચ્છેદે ઽપિ ભવતિ સંબન્ધઃ. તસ્માદ્ અનુષઙ્ગઃ.
અથેહ કથં ભવિતવ્યમ્? યત્ર નિરાકાઙ્ક્ષાણાં સન્નિધૌ પરિપૂરણસમર્થઃ શ્રૂયતે, યથા ચિત્પતિસ્ ત્વા પુનાતુ, વાક્ય્પતિસ્ ત્વા પુનાતુ, દેવસ્ય ત્વા{*2।174*} સવિતા પુનાત્વ્ અછિદ્રેણ પવિત્રેણ વસોઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્ ઇતિ{*2।175*}, અત્ર હિ પુનાત્વ્ અન્તાનિ પરિપૂર્ણાનિ ન કિંચિદ્ આકાઙ્ક્ષન્તિ. નન્વ્ અછિદ્રેણેત્ય્ એતદ્ આકાઙ્ક્ષિષ્યતિ{*2।176*}. સત્યમ્ આકાઙ્ક્ષતિ, આકાઙ્ક્ષદ્ અપ્ય્ એતદ્ એકમ્ આકાઙ્ક્ષેત્, એકેનૈવૈતન્{*2।177*} નિરાકાઙ્ક્ષં સંપદ્યત ઇતિ, એકેન હિ નિરાકાઙ્ક્ષીકૃતો નેતરાવ્ આકાઙ્ક્ષિષ્યતિ, અન્-અર્થકત્વાદ્ આકાઙ્ક્ષતિ, એકેન ચ સંબદ્ધો નાનર્થકો ભવતિ. તસ્માન્ નેતરાવ્ આકાઙ્ક્ષતીતિ, ઇતરાવ્ અપિ પરિપૂર્ણત્વાન્ ન તમ્ આકાઙ્ક્ષતઃ. નન્વ્ એતસ્ય વાક્યશેષસ્યૈકમ્ અપ્ય્ આકાઙ્ક્ષતો ન ગમ્યતે વિશેષઃ, કેન નિરાકાઙ્ક્ષીક્રિયતે, કેન વા નેતિ. તેનાનવગમ્યમાને વિશેષે સર્વૈઃ સહ સંભન્ત્સ્યતે. આહ, નૈતદ્ એવમ્, યેનાસ્ય પ્રત્યક્ષમ્ આનન્તર્યમ્ ઉપલભામહે તેન સહ સંભન્ત્સ્યત ઇતિ ગમ્યતે વિશેષઃ, તસ્માત્ તેનાનન્તરેણ સહ સંભ[136]{*2।178*}ન્ત્સ્યત ઇતિ નાસ્તિ સર્વત્રાનુષઙ્ગ ઇતિ. આહ - નૈતદ્ એવમ્, પુનાતુશબ્દેનાસ્ય પ્રત્યક્ષમ્ આનન્તર્યમ્ ઉપલભામહે, પુનાતુશબ્દસ્યાપિ ચિત્પતિસ્ ત્વેત્યેવમાદિભિઃ, એકશ્ ચાસૌ પુનાતુશબ્દઃ પુનઃ પુનર્ ઉચ્ચરિતઃ, તેનાવગચ્છામઃ, યત્ર પુનાતુશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ, તત્ર તેનૈકવાક્યત્વાદ્ અછિદ્રેણેત્ય્ અયમ્ અપિ પ્રયોક્તવ્યઃ, તથા ચ સતિ ચિત્પતિસ્ ત્વેત્યેવમાદયો વિના પુનાતુશબ્દેન, સાકાઙ્ક્ષાઃ, તે ચ પુનાતુશબ્દમ્ આકાઙ્ક્ષન્તિ, સ ચ પુનાતુશબ્દો ઽછિદ્રેણેત્ય્ અનેન વિશિષ્ટઃ, તેન પુનાતુશબ્દેન સાનુષઙ્ગેણ નિયોગતઃ સર્વે નિરાકાઙ્ક્ષીકર્તવ્યાઃ. તસ્માત્ સર્વેષુ તુલ્યપ્રયોગા ઇતિ વાક્યપરિસમાપ્તિર્ અનુષજ્યતે.
નોતેસ્:
*{2।171: તૈત્.સ્. 1.2.11.2}*
*{2।172: એ2: 2,446; એ4: 2,551; એ5: 2,394; એ6: 1,92}*
*{2।173: એ2,4: આકાઙ્ક્ષાવત્ત્વાત્}*
*{2।174: એ2,4: દેવસ્ ત્વા}*
*{2।175: તૈત્.સ્. 1.2.1.2}*
*{2।176: એ2: આઙ્ક્ષતિ, એ5: આકાઙ્ક્ષતિ}*
*{2।177: એ2,4,6: એકેનૈવ તન્નિરાકાઙ્ક્ષં}*
*{2।178: એ2: 2,451; એ4: 2,552; એ5: 2,396; એ6: 1,93}*
વ્યવયાન્ નાનુષજ્યેત