Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 1.4

ākṛtyarthatvāc chabdasya, yasyā vyakter ākṛtyā saṃbandhaḥ, tatra prayogaḥ, prokṣaṇaṃ hi dravyasya kartavyatayā śrūyate. katamasya. yad yajati sādhanam. apūrvaprayuktatvāt tasya nākṛteḥ, aśakyatvāt. tatra vrīhiśabda ākṛtivacanaḥ prayujyate prokṣaṇāśrayaviśeṣaṇāya. sa hy ākṛtiṃ pratyāyayiṣyati, ākṛtiḥ pratītā satī prokṣaṇāśrayaṃ viśekṣyatīti. tenākṛtivacanaṃ na virudhyata iti. evaṃ ṣaḍ deyā gāvo dakṣiṇā iti dakṣiṇādravye saṃkhyāyāḥ prayoktavye gāva ity ākṛtivacano viśeṣakaḥ. tathā - anyam iti vinaṣṭasya pratinidher anyatvasaṃbandhaḥ. tatra paśuśabda ākṛtivacana ākṛtyā viśekṣyatīti. tasmād gaur aśva ityevamādayaḥ śabdā ākṛter abhidhāyakā iti siddham.
[85]{*1/635*}
NOTES:
*{1/635: E2: 2,268; E4: 2,1; E5: 2,180; E6: 1,58}*
uktaṃ samāmnāyaidam arthyaṃ tasmāt sarvaṃ tadarthaṃ syāt

udbhidā yajeta{*1/636*}; balabhidā yajeta{*1/637*}; abhijitā yajeta{*1/638*}; viśvajitā yajeteti{*1/639*} samāmananti{*1/640*}. tatra saṃdehaḥ - kim udbhidādayo guṇavidhayaḥ, āhosvit karmanāmadheyānīti. kutaḥ saṃśayaḥ? ubhayathāpi pratibhāto vākyāt - udbhidety eṣa śabdo yajetety anena saṃbadhyate. sa kiṃ vaiyadhikaraṇyena saṃbandham upaiti{*1/641*} - udbhidā dravyeṇa yāgam abhinirvartayed iti, uta sāmānādhikaraṇyena - udbhidā yāgena yajeteti. dvedhāpy etasmin pratibhāti vākye, saṃbhavati saṃśayaḥ.
kiṃ tāvat prāptam? uktam asmābhiḥ samāmnāyasyaidam arthyam. kaścid asya bhāgo vidhiḥ, yo 'viditam arthaṃ vedayati, yathā - somena yajeteti. kaścid arthavādaḥ, yaḥ prarocayan vidhiṃ stauti, yathā - vāyur vai kṣepiṣṭhā devatā iti{*1/642*}. kaścin mantraḥ, yo vihitam arthaṃ prayogakāle prakāśayati, yathā - barhir devasadanaṃ dāmītyevamādiḥ{*1/643*}. tasmād udbhidādayo 'mīṣāṃ prayojanānām anyatamāya prayojanāya bhaveyuḥ. tatra tāvan nārthavādaḥ, vākyaśeṣo hi sa bhavati vidhātavyasya. na ca mantraḥ, evaṃjātīyakasya prakāśayitavyasyābhāvāt. pāriśeṣyād guṇavidhiḥ - udbhidguṇatā yāgasya vidhīyate. kutaḥ. prasiddher anugrahāt, guṇavidher arthavattvāt pravṛttiviśeṣakaratvāc ca. na caiṣāṃ yāgārthatā loke 'vagamyate. na ca vedena paribhāṣyate. ato guṇavidhayaḥ. yadi guṇavidhiḥ, na tarhi karma vidhīyate. avihite ca karmaṇi tatra guṇavidhāna[86]{*1/644*}m anarthakam. neti brūmaḥ. prakṛtau jyotiṣṭome guṇavidhānam arthavad bhaviṣyati. yadi nāmadheyaṃ syād, yāvad eva yajeteti, tāvad eva udbhidā yajeteti, na pravṛttau kaścid guṇaviśeṣaḥ syāt. guṇavidhau ca guṇasaṃyogād abhyadhikam arthaṃ vidadhata udbhidādayaḥ śabdā arthavanto bhaviṣyanti. tasmād guṇavidhaya ity evaṃ prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ -
NOTES:
*{1/636: Tā.Br. 19.7.2}*
*{1/637: Tā.Br. 19.7.1}*
*{1/638: Tā.Br. 19.8.4}*
*{1/639: Tā.Br. 19.8.4}*
*{1/640: E4 (Fn.): samāmnātaṃ}*
*{1/641: E4 (Fn.): saṃbaddhum arhati}*
*{1/642: Tait.S. 2.1.1.1}*
*{1/643: Mait.S. 1.1.2.1}*
*{1/644: E2: 2,271; E4: 2,2; E5: 2,188; E6: 1,59}*
api vā nāmadheyaṃ syād yad utpattāv apūrvam avidhāyakatvāt

api veti pakṣo viparivartate. nāmadheyaṃ syād iti pratijānīmahe evam avihitam arthaṃ vidhāsyati - jyotiṣṭomād yāgāntaram. śrutiś caivaṃ yāgam abhidhāsyati. itarathā śrutir udbhidādīn vakṣyantī udbhidādimato lakṣayet. udbhidvatā yāgena kuryād iti. yāgena kuryād iti yajetety asyārthaḥ. karaṇaṃ hi yāgaḥ, udbhidādy api tṛtīyānirdeśāt karaṇam, tatrodbhidā yāgeneti karmanāmadheyatvena sāmānādhikaraṇyasāmañjasyam. dravyavacanatve matvarthalakṣaṇayā sāmānādhikaraṇyaṃ syāt. śrutilakṣaṇāviśaye ca śrutir jyāyasī. tasmāt karmanāmadheyam. nanu prasiddhaṃ dravyavacanatvam apahnūyeta, aprasiddhaṃ karmavacanatvaṃ pratijñāyeta. ucyate - tṛtīyānirdeśāt karmavacanatā. kutaḥ? karaṇavācino hi prātipādikāt tṛtīyā bhavati, karaṇaṃ ca yāgaḥ. tena yāgavacanam imam anumāsyāmahe.
naitad yuktam. yadi tṛtīyānirdeśe saty udbhidādibhyaḥ śabdebhyo yāge buddhir utpadyeta syād etad evam. na hi no buddhir utpadyate, tasmād ayuktam. tṛtīyāvacanam anyathā nopapadyata iti cet. kāmaṃ nopapādi{*1/645*}, na jātucid anavagamyamāne [87]{*1/646*} 'pi yāgavacano bhaviṣyati, tasmād guṇavidhayaḥ. lakṣaṇeti cet. varaṃ lakṣaṇā kalpitā, na yāgābhidhānam. laukikī hi lakṣaṇā, haṭho 'prasiddhakalpaneti. api ca - yadi nāmadheyaṃ vidhīyate, na yāgaḥ. atha yāgaḥ, na nāmadheyam. ubhayavidhāne vākyabheda iti. ucyate - na nāmadheyaṃ vidhāyiṣyate. anuvādā hy udbhidādayaḥ. kutaḥ prāptir iti cet. tato 'bhidhīyate - ucchabdasāmarthyād bhicchabdasāmarthyāc codbhicchabdaḥ kriyāvacanaḥ - udbhedanaṃ prakāśanaṃ paśūnām anena kriyata ity udbhid yāgaḥ. evam ābhimukhyena jayād abhijit, viśvajayād viśvajit. evaṃ sarvatra. ataḥ karmanāmadheyam. yat tv apravṛttiviśeṣakaro 'narthaka iti, nāmadheyam api guṇaphalopabandhenārthavat. tasmāt karmanāmadheyāny evaṃjātīyakānīti siddham.
NOTES:
*{1/645: E2,4,5,6: mopapādi}*
*{1/646: E2: 2,274; E4: 2,21; E5: 2,192; E6: 1,59}*
yasmin guṇopadeśaḥ pradhānato 'bhisaṃbandhaḥ

citrayā yajeta paśukāmaḥ{*1/647*}; trivṛd bahiṣ pavamānam{*1/648*}; pañcadaśāny ājyāni{*1/649*}; saptadaśapṛṣṭhānīty{*1/650*}{*1/651*} udāharaṇam. kiṃ citrāśabdaḥ, pavamānaśabdaḥ, ājyaśabdaḥ pṛṣṭhaśabdaś ca guṇavidhaya uta karmanāmadheyānīti saṃśayaḥ. prasiddheḥ, arthavattvāt pravṛttiviśeṣakaratvāc ca guṇavidhayaḥ. na caite karmāṇi prasiddhāḥ. na cāmī yaugikāḥ. jātiśabdā hy ete, citreti ca guṇaśabdaḥ. citrayā yajeti ca yāgānuvādaḥ, vijñātatvān na yāgavidhiḥ. guṇe phalakalpanāyāṃ yajater na vivakṣā. tathājyāni bhavanti, pṛṣṭhāni bhavantīti ca. guṇavidhikalpanāyām api na lakṣaṇā. tasmād guṇavidhaya ity evaṃ prāptam. [88]{*1/652*}
evaṃ prāpte brūmaḥ - yasmin guṇavidhir nāmadheyam iti saṃdigdhe guṇo 'para upadiśyate, pradhānena karmaṇā tasya saṃbandhaḥ, karmanāmadheyam ity arthaḥ. guṇavidhau hi sati vākyaṃ bhidyeta. puṃpaśau{*1/653*} prāpte strīpaśuḥ, paśavaḥ phalam, citro guṇa iti na śakyam ekena vākyena vidhātum. citro guṇo vidhīyamānaḥ striyāṃ vidhīyeta, nāsāv agnīṣomīye paśukāme ca vidhīyeta, so 'pi nāgnīṣomīye. tathā pañcadaśāny ājyāni bhavantīty ājyeṣu pañcadaśatā. na cāvihitāni stotreṣv ājyāni bhavanti, na cānyad vidhāyakaṃ vākyam, tac caitad ājyāni vidadhyād vihiteṣu ca pañcadaśatām. gamyate ca pañcadaśatāyā ājyānāṃ ca saṃbandhaḥ. stotrasaṃbandhaś cājyānām avijñātaḥ pañcadaśatāsaṃbandhaś ca. dvāv etāv arthāv ekavākyasyāśakyau vidhātum. atha nu{*1/654*} karmanāmadheyam, naiṣa virodho bhavati. kevalaṃ saṃkhyāsaṃbandhas tadānīṃ vidhīyate. api ca, ājyāni stotrāṇīty anena śabdena lakṣaṇayaiva guṇo vidhīyeta. ataḥ karmaṇāṃ nāmadheyāni vākyāntarair ājyaiḥ stuvate, pṛṣṭhaiḥ stuvate ityevamādibhir vihitānām. yat tv aprasiddhaṃ karmaṇāṃ nāmadheyam iti{*1/655*}. avayavaprasiddhyā{*1/656*}, ājigamanād ājyāni. katham ājigamanam iti. arthavādavacanāt. yad ājimīyus tad ājyānām ājyatvam iti. sparśavacanāt pṛṣṭhāni. pavamānārthamantrakatvād bahiḥsaṃbandhāc ca bahiṣpavamānam. dadhi madhu payo ghṛtaṃ dhānās taṇḍulā udakam iti{*1/657*} nānāvidhadravyatvāc{*1/658*} citrā. tasmād evaṃjātīyakāni karmanāmadheyānīti. atha kasmān na pañcadaśasaṃkhyāviśiṣṭāny ājyāni stotrakarmasu vidhīyante. viśiṣṭānāṃ vācakasya śabdasyābhāvāt.
nanu padadvayam idaṃ vācakaṃ bhaviṣyati, pañcadaśāny ājyāni [89]{*1/659*} iti viśiṣṭānām, tad eteṣu stotreṣu vidhāsyati. naitat padadvayam api vidhāyakam. ekam atra vidhāyakam, ekam uddeśakam. ubhayasmin vidhāyake paraspareṇa saṃbandho na syāt. avidhāyake stotrasaṃbandho na vidhīyate. na cātraikaṃ padaṃ viśeṣaṇaṃ praty uddeśakam, stotraṃ prati vidhāyakaṃ bhavitum arhati. vacanavyaktibhedād ato 'yam asamādhiḥ.
NOTES:
*{1/647: Tait.S. 2.4.6.1}*
*{1/648: Tā.Br. 19.11.2}*
*{1/649: Tā.Br. 19.11.2}*
*{1/650: Tā.Br. 19.1.2}*
*{1/651: E2,4 (richtig): saptadaśāni pṛṣṭhānīti, E5,6: saptadaśa pṛṣṭhāni}*
*{1/652: E2: 2,280; E4: 2,37; E5: 2,199; E6: 1,60}*
*{1/653: E4 (Fn.): puṃspaśau}*
*{1/654: E4 (Fn.): tu}*
*{1/655: E4 (v.l.): nāmeti}*
*{1/656: E4 (v.l.): prasiddhyāprasiddhaṃ}*
*{1/657: E2,4,5,6 (besser): udakaṃ tatsaṃsṛṣṭaṃ prājāpatyam iti, diese Lesart hat E1 auch als Fn}*
*{1/658: E4 (v.l.): -dravyavattvāc}*
*{1/659: E2: 2,284; E4: 2,38; E5: 2,209; E6: 1,61}*
tatprakhyaṃ cānyaśāstram

agnihotraṃ juhoti svargakāma iti{*1/660*}; āghāram āghārayatīti{*1/661*} ca samāmananti. tatra saṃśayaḥ -kim agnihotraśabda ādhāraśabdaś ca guṇavidhī, uta karmanāmadheya iti. guṇavidhī iti brūmaḥ. kutaḥ? gamyate hi agnaye hotram asminn iti. tathā kṣaraṇasamarthaṃ dravyaṃ ghṛtādi, āghāram āghārayatīti. prasiddhir evam anugrahīṣyate. guṇavidhiś ca darvihome, āghāraś copāṃśuyāje. tatraitayor arthavattā pravṛttiviśeṣakaratvaṃ ca. na ca guṇavidhipakṣe lakṣaṇā bhavati yathodbhidā yajeta iti. agnihotre samāsenāvagataṃ guṇavidhānam. āghāre 'pi āghāraṃ nirvartayatīti śrutyaiva guṇo vidhīyate. tasmād guṇavidhīty evaṃ prāpte.
brūmah - tatprakhyaṃ cānyaśāstram. yau guṇāv etābhyāṃ vidhīyeta ity āśaṅkyate, tāv anyata evāvagatau. yad agnaye ca prajāpataye ca sāyaṃ juhotīti{*1/662*} devatāvidhānam. caturgṛhītaṃ vā etad abhūt tasyādhāram ādhāryā ity{*1/663*} ādhāre ca dravyavidhiḥ. aviditavedanaṃ ca vidhir ity ucyate. viditaṃ cātrānyato guṇavidhānam. tasmān na guṇavidhī. karmanāmadheye tu saṃbhavataḥ. yasminn agnaye hotraṃ [90]{*1/664*} homo bhavati, tad agnihotram. dīrghadhārā kṣaraṇakriyā prasiddha evāghāraḥ. tasmāt karmanāmadheye. prasiddhyādayaś coktottarāḥ. prajāpatinivṛttyartham agnividhānaṃ bhaviṣyatīti cen. naitad evam. agniṃ hy eṣa vidhātuṃ śaknoti, na parjāpatiṃ pratiṣeddhuṃ. pratiṣidhyamānasya ca prajāpater vidhānam anarthakaṃ syāt, prajāpatir devateti gamyate. gamyamānaṃ ca na śakyaṃ mithyeti kalpayitum. ato 'yam asamādhiḥ. ucyate - āghāram āghārayatīti dravyaparā codanā. yais tu dravyaṃ cikīrṣyata iti{*1/665*}, dravyaṃ hy anayā kriyayā kṣāryate. kṣāritaṃ ca yāgaṃ sādhayati. tat kasya pradhānasya karmaṇo nāmadheyam iti. ucyate - etad evāghāraṇaṃ pradhānakarma. nanv asya dravyadevataṇ nāsti. astīti brūmaḥ. tasyāghāram āghāryety ājyaṃ dravyam; māntravarṇikī devatā - indra ūrdhvoddhara ity āghāram āghārayatīti{*1/666*} mantro hy abhidadhat karma, tatsādhanaṃ vā karmaṇi samavaiti. eṣa ca mantra indram abhidhātuṃ śaknoti. sa yadīndras tatsādhanaṃ bhavet, evam anena mantreṇāghāraḥ śakyate kartum. tasmād indro devatā, dravyadevatāsaṃyuktam āghāraṇam. tasmād yajatiḥ, tasya yajater nāmadheyam iti.
NOTES:
*{1/660: Tait.S. 1.5.9}*
*{1/661: Tait.S. 6.3.7.3., Tait. Br. 3.3.7}*
*{1/662: Vgl. Mait.S. 1.8.7}*
*{1/663: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/664: E2: 2,286; E4: 2,66; E5: 2,214; E6: 1,61}*
*{1/665: MS 2.1.8}*
*{1/666: ŚPBr. 1.5.1.4, Tait.Br. 3.3.7.7, Mantra: Mādhy.S. 2.8, Tait.S. 1.1.12}*
tadvyapadeśaṃ ca

athaiṣa śyenenābhicaran yajeta{*1/667*}; athaiṣa saṃdaṃśenābhicaran yajeta{*1/668*}; athaiṣa gavābhicaran yajeteti{*1/669*} samāmnāyante. tatra guṇavidhiḥ karmanāmadheyam iti saṃdehaḥ. prasiddhyādibhiḥ pūrvapakṣaḥ, udbhidādīnām iva. te tūdbhidādayaḥ kriyānimittāḥ śaknuvanti yāgaṃ vaditum. ime punar jātinimittā na śaknuvanti, [91]{*1/670*} tena guṇavidhaya ity evaṃ prāptam. evaṃ prāpte brūmaḥ - tadvyapadeśaṃ ca. tena śyenādīnā prasiddhena yasya vyapadeśaḥ, tac ca karmanāmadheyam. śrutir hi nāmadheyatve, lakṣaṇā guṇavidhau. yat tu jātiśabdāḥ, ime na yāgam abhivadantīti. sādṛśyavyapadeśād abhivadiṣyanti. evaṃ hi vyapadeśo bhavati - yathā vai śyeno nipatyādatte, evam ayaṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nipatyādatte, yam abhicaranti śyeneneti{*1/671*}. nipatyādatta ity anena sādṛśyena śyenaśabdo yāge, yathā siṃho devadatta iti. tasmāt karmanāmadheyam. saṃdaṃśe, saṃdaṃśena yathā durādānam ādatta iti. gavi yathā gāvo gopāyantīti. tasmāt saṃdaṃśaśabdo 'pi karmanāmadheyaṃ gośabdo 'pi.
NOTES:
*{1/667: Cf. Ṣaḍ.Br. 3.8.1}*
*{1/668: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/669: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/670: E2: 2,289; E4: 2,83; E5: 2,219; E6: 1,62}*
*{1/671: Ṣaḍ.Br. 3.8.3}*
nāmadheye guṇaśruteḥ syād vidhānam iti cet

vājapeyena svārājyakāmo yajeteti{*1/672*} śrūyate. tatra kiṃ guṇavidhiḥ, karmanāmadheyam iti saṃdehaḥ. evaṃ cet saṃdehaḥ, dṛśyate guṇavidhiḥ. na saṃdehaḥ, śrūyate hi guṇaḥ. so 'vagamyamāno na śakyo nāstīti vaditum. tasmād guṇavidhiḥ.
NOTES:
*{1/672: Tait.Br. 1.3.6.9}*
tulyatvāt kriyayor na

naitad evam, tulye hīme kriye syātām. yā ca vājypeyakriyā, yā ca darśapurṇamāsakriyā, ubhayatra dārśapaurṇamāsiko vidhyantaḥ syāt. tathā ca dīkṣāṇām upasadāṃ ca darśanaṃ nāvakalpyeta, saptadaśadīkṣo vājapeya iti, saptadaśopasatko vājapeya iti. atha vā tulyatvāt kriyayor neti. yadi na guṇavidhiḥ, tatas tulyaiṣā vājapeyakriyā jyotiṣṭomakriyayā. tatra{*1/673*} dīkṣāṇā[92]{*1/674*}m upasadāṃ ca darśanam upapannam. tasmāt karmanāmadheyam iti. liṅgaṃ tv etat, prāptiḥ punar uttarasūtreṇa.
NOTES:
*{1/673: E4: tadā ca; E4 (v.l.): tatthā}*
*{1/674: E2: 2,292; E4: 2,95; E5: 2,224; E6: 1,63}*
ekaśabdye parārthavat

yadi guṇavidhiḥ syāt, svārthavat parārthavac cābhidhānaṃ vipratiṣidhyeta{*1/675*} yajetety asya śabdasya. yadi svārājyakāmo yajeteti svārājyakāmasya yāgaṃ vidhātuṃ svārtham ucyate, na tarhi vājapeyena guṇena saṃbaddhuṃ parārtham anūdyeta yāgena vājapeyaguṇakeneti. bhidyeta hi tathā vākyam. nanu dve evaite vākye pratyakṣam upalabhāmahe - svārājyakāmo{*1/676*} yajetety{*1/677*} etad ekaṃ pratyakṣaṃ padadvayam. yajeta vājapeyenety etad api pratyakṣam eva. naitad evam. evaṃ sati catvāri padāny upalabhemahi, trīṇi caitāny upalabhyante. ucyate - yajetety etad ubhābhyāṃ saṃbhantsyate. kathaṃ sakṛd uccāritaṃ saṃbandham ubhābhyām eṣyatīti. rūpābhedāt. īdṛśam evāsya rūpaṃ svārājyakāmena saṃbadhyamānasyā, īdṛśam eva vājapeyena. atas tantreṇobhābhyāṃ saṃbhantsyata iti. naitad astīdṛśenaiva rūpeṇeti. yady ajñātaḥ, tato{*1/678*} vidhiḥ. yadi jñātaḥ, tato 'nuvādaḥ. na ca jñāto 'jñātaś ca yugapat saṃbhavatīti. āha - yad idam uktam, guṇavidhipakṣe 'nuvādo yajeteti. yady ayam anuvādaḥ, kenedānīṃ guṇo vidhīyate. vājapeyaśabdeneti mā vocaḥ. na hy ākhyātam antareṇa kṛtyaṃ vā, nāmaśabdārthasya vyāpāro{*1/679*} vidhīyate. yaś cātrākhyātaśabdo yajeteti, so 'nuvāda ity uktam. kenedānīṃ tasya vyāpāro vidhīyate. ataḥ svārājyakāmaṃ guṇaṃ ca prati yajeteti vidhiḥ. tasmād ubhābhyāṃ saṃbadhyata iti. yady ubhayatra vidhiḥ, vājapeyo na svārājyakāmasya yāgena saṃbadhyeta. dve hy ete tadā vākye, na svārājyakāmasya yāgena saha guṇavidher ekavākyatā.[93]{*1/680*} prakaraṇāt saṃbandhaḥ svārājyakāmasya yāgeneti cet, na, vākyena yāgamātre vidhānāt. astu yāgamātreṇa saṃbandha iti cet, na, svārājyakāmasya yāgena sahaikavākyatāyā gamyamānatvāt. tad evaṃ prakaraṇasya vākyasya ca bādho{*1/681*} yujyate, yadi karmanāmadheyam. guṇavidhipakṣe hi sarva ime vākyabhedādayo doṣāḥ prādurbhaveyuḥ. tasmāt karmanāmadheyaṃ vājapeyaśabda iti siddham.
NOTES:
*{1/675: E1,5; E2,4,6: vipratiṣidhyate}*
*{1/676: E2: svarājyakāmo (sonst wie E1,4,5,6)}*
*{1/677: Ebenda}*
*{1/678: E2: yato}*
*{1/679: E1,6; E2,4,5: nāmaśabdārthavyāpāro}*
*{1/680: E2: 2,293; E4: 2,97; E5: 2,228; E6: 1,64}*
*{1/681: E1,6; E2,4 (besser): prakaraṇasya cābādho; E5: prakaraṇasya vākyasya cābādho}*
tadguṇās tu vidhīyerann avibhāgād vidhānārthe na ced anyena śiṣṭāḥ

yad āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavatītyevamādayaḥ{*1/682*} śrūyante. tatra saṃdehaḥ - kim āgneyo 'gnīṣomīya ityevamādayo guṇavidhayaḥ, karmanāmadheyānīti. kiṃ tāvat prāptam. guṇavidhau saty aneko guṇo vidhīyeta - agnipuroḍāśāṣṭākapālā iti. tasmān na guṇavidhaya iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - tac ca karmaṃ guṇāś cāsya vidhīyeran. avibhaktā hi te karmaṇo vidhānārthe tad dhitānte śabde. tatra hy aṣṭākapālasyāgneyatā vidhīyate. sa eṣa evam āgneyo bhavati, yady agnaye saṃkalpya dīyate, tenāyam anena prakāreṇa yāgo vihito bhavati. sa evaṃ vidhīyamāno na śakyo 'gnim aṣṭākapālaṃ cāvidhāya vidhātum, saṃbandho hi vidhīyamāno na śakyate saṃbandhināv avidhāya vihita iti vaktum. tasmād guṇavidhayaḥ. aṣṭasu kapāleṣu saṃskriyamāṇo vrīhimayo yavamayo vā puroḍāśa eva bhavati. so 'nuvādaḥ. siddhaś cātrāṣṭākapāla ucyate kapāleṣu śrayayatīti{*1/683*} vaca[94]{*1/684*}nād nānyena śrapitaṃ gṛhṇanti. tenāsmin pakṣe na vākyabhedo bhavati. na ced anyena śiṣṭāḥ. yatra punar anyena vacanena śiṣṭā guṇā bhavanti, bhavati tatra nāmadheyam. yathā - agnihotraṃ juhotīti.
NOTES:
*{1/682: Tait.S. 2.6.3.3}*
*{1/683: Tait.S. 2.3.6.2}*
*{1/684: E2: 2,296; E4: 2,108; E5: 2,232; E6: 1,64}*
barhirājyor asaṃskāre śabdalābhād atacchabdaḥ

barhirājyayoḥ puroḍāśe ca saṃdehaḥ - kim ete saṃskāraśabdā uta jātiśabdā{*1/685*} iti. saṃskāraśabdā iti brūmaḥ. saṃskṛteṣu tṛṇeṣu barhiḥśabdam upacaranti sarvatra, nāsaṃskṛteṣu. saṃskṛte ca ghṛte ājyaśabdam. tathā saṃskṛte piṣṭe puroḍāśaśabdam. nanv asaṃskṛte 'pi kasmiṃścid deśa upacaryate. yathā barhir ādāya gāvo gatā iti bhavanti vaktāraḥ. tathā - ājyaṃ krayam iti. puroḍāśena me mātā prahelakaṃ dadātīti. sādṛśyāt teṣu prayogaḥ. yathopaśaye yūpaśabdaḥ. kuta etat? yata ekadeśe hi śabdaprayogaḥ, tasmāt saṃskāraśabdā ity evaṃ prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - barhirādiṣv asaṃskṛteṣv api śabdalābhān na saṃskāraśabdāḥ. nanūktaṃ sādṛśyād ekadeśe bhaviṣyanti. tan na, prasiddhe hi saṃskāraśabdatve, sādṛśyād iti śakyate vaktum. tac cāprasiddham. katham? barhirādiśabdair uddiśya saṃskārā vidhīyante. tena satsu śabdeṣu saṃskārair bhavitavyam, sati ca saṃskāre śabdalābha itītaretarāśrayaṃ bhavati. na cāvihitāḥ saṃskārā bhavanti, yān ālocya lokaḥ prayuñjīta. tasmān na lokāḥ saṃskṛteṣu barhirādīn prayuñjate. tata ekadeśe 'pi jāti[95]{*1/686*}nimittā dṛṣṭāḥ, sarvatra jātinimittā bhavitum arhanti. na cālaukikānāṃ satāṃ vedād eva pūrvottarapadasaṃbandham anapekṣya śakyate 'rtho 'dhyavasātum. pūrvottarapade anarthake mā bhūtām ity evaṃ sa parikalpyeta. aśakyas tv anavagamyamānaḥ parikalpayitum, arthavatī ca te pade pūrvottare laukikenāsaṃskṛtaprayogeṇa bhaviṣyataḥ. tasmāj jātiśabdā evaṃjātīyakāḥ. prayojanam - barhiṣā yūpāvaṭam avastṛṇātīti saṃskṛtair eva staritavyam, yadi pūrvaḥ pakṣaḥ, viparītaṃ siddhānte.
NOTES:
*{1/685: E4 (Fn.): jātinimittā}*
*{1/686: E2: 2,298; E4: 2,123; E5: 2,238; E6: 1,65}*
prokṣaṇīṣv arthasaṃyogāt

prokṣaṇīr āsādaya iti{*1/687*} śrūyate. tatra prokṣaṇīśabdaṃ prati saṃdehaḥ - kiṃ saṃskāranimitta uta jātinimitta uta yaugika iti. tatra saṃskāreṣu satsu darśanāt saṃskāraśabdatāyām avagamyamānāyām asaṃskṛte śabdalābhāj jātiśabdaḥ. asaṃskṛtāsv evāpsu prokṣaṇībhir udvejitāḥ sma iti kasmiṃścid deśe bhavanti vaktāraḥ. tena jātiśabda iti prāpte. yaugika ity ucyate. kutaḥ? arthasaṃyogāt. prokṣaṇya ity upasargadhātupratyayasamudāyasya jātinimittatā prayogād anumīyate. secanasaṃyogāt tūpasargadhātukaraṇapratyayasahito 'psu pravatata iti prasiddhir anugṛhītā bhaviṣyati. yadānyad api secanaṃ prokṣaṇaśabdenocyate tadā tatsaṃyogād evāpsu bhaviṣyatīti na samudāyārthaḥ kalpayituṃ śakyate. tasmād yaugikaḥ. prayojanaṃ ghṛtaṃ prokṣaṇaṃ bhavatīti, yadi saṃskāraśabdāḥ prokṣaṇīrāsādayeti praiṣaḥ. yadi jātiśabdaḥ, ghṛtam āsādayeti. yadi yaugikaḥ prokṣaṇam iti.
[96]{*1/688*}
NOTES:
*{1/687: Tait.Br. 3.2.9.14}*
*{1/688: E2: 2,301; E4: 2,136; E5: 2,241; E6: 1,66}*
tathā nirmanthye

nirmanthyeneṣṭakāḥ pacantīti. saṃskṛte darśanāt saṃskāraśabdo nirmanthya iti. asaṃskāre 'pi dṛśyate. nirmanthyamānayādainaṃ pakṣyāma iti. nirmanthanayogāt pūrvavad yaugika iti saṃsthitam. prayojanaṃ saṃskāranimitte saṃskṛteneṣṭakāḥ paktavyāḥ. jātiśabde yathopapannena. yaugike 'ciranirmathite yathā nāvanītena bhuṅkta ity aciranirdagdheneti gamyate.
vaiśvadeve vikalpa iti cet

cāturmāsyeṣu prathame parvaṇi vaiśvadeve saṃdehaḥ - vaiśvadevena yajeta iti{*1/689*}. kiṃ vaiśvadevaśabdo guṇavidhir uta karmanāmadheyam iti. yadi saṃdeho na saṃdehaḥ. vaiśvadeve vikalpaḥ. guṇavidhir vaiśvadevaśabdaḥ. gamyate hi guṇavidhānam. viśvedevā vidhīyanta āgneyādiṣu yāgeṣu. tatrāgnyādīnāṃ viśvair devair vikalpaḥ. evaṃ prasiddhir arthavatī bhaviṣyati.
NOTES:
*{1/689: Mait.S. 1.10.8, Tait.Br. 1.4.10.1, ŚPBr. 5.2.4.1}*
na vā prakaraṇāt pratyakṣavidhānāc ca na hi prakaraṇaṃ dravyasya

naitad evam. pratyakṣaśrutivihitā agnyādayas teṣāṃ yāgānām, viśvedevā vākyena prakaraṇāt tenaiva nānyeneti gamyate. na cāyaṃ viṣamaśiṣṭho vikalpo bhavitum arhati. na hi prakaraṇaṃ śrutasya dravyasya bādhane samartham. tasmāt karmanāmadheyam.
[97]{*1/690*}
NOTES:
*{1/690: E2: 2,305; E4: 2,151; E5: 2,245; E6: 1,67}*
mithaś cānarthasaṃbandhaḥ

athocyate vaiśvadeva ity anena śabdena pratyakṣam agnyādiguṇaviśiṣṭo yāgaguṇo lakṣyate. vaiśvadevī hi tatrāmikṣā samavaiti. yadi vaiśvadevaśabdena yāgaguṇo lakṣyate na tarhi viśvedevā vidhīyante kathaṃ sakṛd uccarito vaiśvadevaśabdo yāgaguṇaṃ lakṣayiṣyati viśvāṃś ca devān vidhāsyatīti nāyaṃ vaiśvadevaśabdasya viśvair devair mithaḥ saṃbandho ghaṭate. tasmāt karmanāmadheyam eva guṇavidhir iti.
parārthatvād guṇānām

parārthāś ca guṇāḥ. te na śaknuvanti pradhānam āvartayitum. tena sakṛd yāga kartavyo na guṇānurodhenāvartitum arhati. saṃpratipannadevatatvāc ca na virodhaḥ. tatraikasyāṃ pradhānāhutau triṃśadāhutayo hūyanta iti triṃśatsaṃkhyāsaṃpattir āhavanīyāhutīnāṃ nāvakalpate. tasmāt karmanāmadheyam iti siddham.
pūrvavanto 'vidhānārthās tatsāmarthyaṃ samāmnāye

vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāta iti{*1/691*} śrūyate. tatra yadaṣṭākapālo bhavati gāyatryaivainaṃ brahmavarcasena punātītyevamādayaḥ kapālavikalpāḥ śrūyante teṣu saṃdehaḥ kim aṣṭatvādayo guṇavidhaya utārthavādā iti. tatra guṇavidhaya ity evaṃ brūmaḥ - katham? ye hi pūrvavanto (viditapūrvam{*1/692*} artha[98]{*1/693*}m abhivadanti){*1/694*} te 'vidhānārthāḥ tad etad asya vākyasya samāmnāye sāmarthyaṃ yadavihitapūrvakābhidhānam. kiṃ tat, vidhānasāmarthyam. evam avihitam arthaṃ vidhāsyati. itarathārthavādāḥ santo 'narthakāḥ syuḥ. na ca dvadaśakapālasya śeṣabhāvam upagantum arhati. pratyakṣā hy aṣṭānāṃ kapālānāṃ stutiḥ parokṣā dvādaśānām. pratyakṣābhāve ca parokṣā syāt. tasmād guṇavidhayaḥ.
NOTES:
*{1/691: Tait.S. 2.2.5.3., Vāj.S. 29.60}*
*{1/692: E4 (Fn.): vihitapūrvam}*
*{1/693: E2: 2,307; E4: 2,157; E5: 2,249; E6: 1,67}*
*{1/694: In E1 geklammert}*
guṇasya tu vidhānārthe tadguṇāḥ prayoge syur anarthakā na hi taṃ pratyarthavatāsti

naitad asti guṇavidhaya iti. guṇasya vidhānārthā ete santaḥ puroḍāśasya kapāleṣu saṃkhyā vidadhyuḥ. na śaknuvanti yāgaprayogasya vidhātum. dvādaśakapālatā hi yāgasya vākyena, aṣṭākapālādayaḥ prakareṇa. tena te yāge na bhaviṣyanti. api cāṣṭatvādayaḥ puroḍāśenaikavākyabhūtāḥ prakaraṇaṃ bādhitvā, na yāgasya bhaviṣyanti. yāgāsaṃbandhe cānarthakāḥ puroḍāśasaṃbandhe phalābhāvāt. arthavādatvena tu vaiśvānarayāgasya stutir upapadyate. tasmād arthavādā iti.
taccheṣo nopapadyate

iti yad uktaṃ tat parihartavyam ity ābhāṣāntaṃ sūtram.
avibhāgād vidhānārthe stutyarthenopapadyeran

yadā tv aṣṭākapālādiprarocanārthā anarthakā ity avagataṃ tadā lakṣaṇayā dvādaśakapālasya stutir vaiśvānarayāgaprarocanārthā bhaviṣyati. santi hi dvādaśasaṃkhyāyām aṣṭatvādayaḥ saṃkhyāviśeṣā [99]{*1/695*} avibhaktāḥ. ato dvādaśakapālasya stutyarthatvenāvayavastutir upapadyate. yathā śobhanam asya cakrasya nemitumbāram, śobhanam asyāḥ senāyā hastyaśvarathapādātam iti. tasmād upapannā stutir iti.
NOTES:
*{1/695: E2: 2,310; E4: 2,171; E5: 2,252; E6: 1,68}*
kāraṇaṃ syād iti cet

iti ced bhavān paśyaty arthavādā iti, kāraṇam aṣṭatvādīnāṃ brahmavarcasādi kasmān na bhavati. brahmavarcasakāmasyāṣṭākapālaḥ. evam uttareṣu yathākāmam. kim evaṃ bhaviṣyati. puroḍāśasya guṇavidhāne 'py ānarthakyaṃ na bhaviṣyati na ca lakṣaṇayā dvādaśakapālasya stutiḥ kalpitā bhaviṣyati. tasmāt kāmebhyo vidhayo baviṣyanti.
ānarthakyād akāraṇaṃ kartur hi kāraṇāni guṇārtho hi vidhīyate

yadi kāmāya vidhayaḥ, bhinnāni vākyāni bhaveyuḥ. ekaṃ cedaṃ vākyam, vaiśvānaraṃ dvādaśa-kapālaṃ nirvapet putre jāta ity edamapakrāntaṃ yad dvādaśakapālo bhavati jagatyaivāsmin paśūn dadhāti yasmiñ jāta etām iṣṭiṃ nirvapati pūta eva sa tejasv yan nāda indriyāvī paśumān bhavatīty{*1/696*} evam antam. tasya madhye 'ṣṭatvādayaḥ śrūyamāṇā yadi na saṃbadhyeraṃs tato vākyāntarāṇi bhaveyuḥ. [100]{*1/697*} kartur hi kāraṇāni pūtatvādīni bhaveyuḥ. sa eṣa guṇārtho 'tra vidhīyate vaiśvānarayāge pūta eva ityevamādiḥ. tena caite 'ṣṭatvādayaḥ sākṣād dhetutvena saṃbadhyante yasmād gāyatryaivainaṃ brahmavarcasena punāti tena pūta eva saḥ, yasmāt trivṛtaivāsmiṃs tejo dadhāti tena tejasvī. yasmād virājaivāsminn annādyaṃ dadhāti tenānnādaḥ. yasmāt triṣṭubhaivāsminn indriyaṃ dadhāti tenendriyāvī. yasmāj jagaty aivāsmin paśūna dadhāti tena paśumān iti. tataḥ kāmāya vidhayo 'saṃbhavanto yady arthavādā api na bhaveyur ānarthakyam evaiṣāṃ syāt. tasmād akāraṇaṃ brahmavarcastvād yo 'ṣṭatvādīnām. tasmād aṣṭatvādayo 'rthavādā iti.
NOTES:
*{1/696: Tait.S. 2.2.5.3}*
*{1/697: E2: 2,312; E4: 2,178; E5: 2,253; E6: 1,68}*
tatsiddhiḥ

yajamānaḥ prastaraḥ{*1/698*}; yajamāna ekakapāla ityādi{*1/699*} samāmnāyate. tatra saṃdehaḥ. kiṃ yajamānaḥ prastara ity eṣa guṇavidhiḥ, kim arthavāda iti. tathā yajamāna ekakapāla iti. kiṃ tāvat prāptam. guṇavidhir iti. kim evaṃ bhaviṣyati evam apūrvam arthaṃ vidhāsyati. itarathārthavādo 'narthakaḥ syāt. arthavattvaṃ ca nyāyyam. tasmād vidhiḥ.
naitad evam, yadi vidhiḥ syāt, tataḥ prastarakārye{*1/700*} yajamāno niyamyeta. yajamānakārye vā prastaraḥ. prastare juhūm āsādayati, sarvā vā sruva{*1/701*} iti yajamāne juhūr āsādyeta. sarvā vā sruva{*1/702*} iti. tathāsati{*1/703*} na yājamānaṃ śakyate kartum, dīkṣaṇato brahmayajamānāv āsāte karmaṇa kriyamāṇasya iti{*1/704*}. na ca prastaro yājamānaṃ śaknoti kartum. tathā yadi yajamāna ekakapālakārye viniyujyeta sarvahutaḥ kriyeta. tatra sarvatantraparilopaḥ [101]{*1/705*} syāt. na caikakapālo yājamānaṃ śaknoti kartum. tasmān na vidhiḥ. vidhyantaraṃ cāsti prastaram uttaraṃ barhiṣaḥ sādayati, ekakapālaṃ sarvahataṃ karoti, iti. tasmād api na vidhiḥ. kiṃ hi arthavādaḥ. yajamāno jñāyata eva prastara ekakapāla iti ca.
kathaṃ punar anayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ jñāyate. na hi prastara ekakapālo vā yajamānaḥ. na ca yajamāna ekasmin kapāle saṃskṛtaḥ puroḍāśaḥ prathamo vā kaśam ṣṭir lūnaḥ. kathaṃ paraśabdaḥ paratra vartate, kim arthaṃ vā jñāyamānasva saṃkīrtanam iti. ucyate - jñāyamānaḥ saṃkīrtyate stotum. prastara uttaro barhiṣaḥ sādayitavyo yajamānatvāt. tathā yajamāna ekakapālaḥ sarvahutaḥ kartavyaḥ svarga āhavanīyas tatra pratiṣṭhāpito bhavatīti.
kathaṃ paratra vartate paraśabda iti. guṇavādas tu. guṇād eṣa vādaḥ. katham aguṇavacano guṇaṃ brūyāt. svārthābhidhānaneti brūmaḥ. sarva evaite gauṇāḥ śabdā na svārthaṃ hitvā guṇeṣu vartante. prasiddhahānir hi tathā syād aprasiddhakalpanā ca. na ca sarve guṇasamudāyavacanāḥ. guṇahīne 'pi darśanāt. aprasahyakāry api hi kadācid rogeṇopahataḥ siṃhyāḥ putraḥ siṃha eva. samudāyavācī ca nāvayave pravartitum arhati. sarvasiṃhavyāktiṣu yat sāmānyaṃ tad vacanaḥ śabda iti sthito nyāyaḥ pratyuddhriyeta. na cāsati siṃho parikalpanayā pravarteta. kalpanāyā aśakyatvāt. kathaṃ nu svārthābhidhānena pratyayavyavastheti cet. arthasaṃbandhāt. siṃha iti nirjñāyate prasahyakāritā tatra prāyeṇeti prasahyakārīti gamyate, arthaṃ pratyayasāmarthyāt. yo hi manyate prasahyakāriṇaṃ pratyāyayeyam iti sa yadi siṃhaśabdam uccārayati sidhyaty asyābhipretam. siṃhārthaḥ pratītaḥ prasahya[102]{*1/706*}kārīti saṃbandhād itaram arthaṃ pratyāyayati. evaṃ svārthābhidhānena tadguṇasaṃbandhaḥ pratīyate. iha tu yajamānaḥ prastaraḥ yajamāna ekakapāla iti kīdṛśo guṇa saṃbandhaḥ pratīyate. tatsiddhikara iti. sarvo hy ātmanah kāryasiddhiṃ karoti. anyo 'pi yas tasya kāryasiddhiṃ karoti sa tasminn uccarite hṛdayam āgacchati. yathā rājā pattigaṇaka iti. pattigaṇako rājñaḥ kāryaṃ sādhayati. sa rājaśabda uccarite pratīyate. evam ihāpi yajamānakāryaṃ prastaraikakapālau sādhayataḥ, tau yajamāne pratīte pratīyete. tasmāt tau yajamānaśabdena pratyāyete. kathaṃ? stutau syātāṃ barhiṣa uparisādane sarvahome ceti. tasmād evaṃjātīyakā arthavādā na vidhaya iti.
NOTES:
*{1/698: Tait.S. 2.6.5}*
*{1/699: Tait.Br. 1.6.3.4}*
*{1/700: E1,5; E2,4,6: syāt prastarakārye, E4 (Fn.): syāt, tataḥ prastarakārye}*
*{1/701: E1,6; E2,4,5: sruca}*
*{1/702: E1,6; E2,4,5: surca}*
*{1/703: E1,5; E2,4,6 (richtig): tathā sati}*
*{1/704: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/705: E2: 2,314; E4: 2,180; E5: 2,258; E6: 1,69}*
*{1/706: E2: 2,321; E4: 2,181; E5: 2,261; E6: 1,70}*
jātiḥ

āgneyo vai brāhmaṇaḥ{*1/707*}; aindro rājanyaḥ{*1/708*}; vaiśyo vaiśvadeva ityevamādayaḥ{*1/709*} śrūyante. tatra guṇavidhayaḥ ārthavādā iti saṃdehaḥ. guṇavidhaya iti brūmaḥ. evam apūrvam arthaṃ vidhāsyanti, itarathārthavādāḥ santo 'narthakāḥ syuḥ. na vidhir vidhyantarasya bhāvāt. tasmāt saṃvādaḥ. tasya saṃkīrtanaṃ vidhistutyartham. anāgneyādiṣv āgneyādiśabdāḥ kena prakāreṇa. guṇavādena. ko guṇavādaḥ. agnisaṃbandhaḥ. katham? ekajātīyakatvāt. kim ekajātīyakatvam. prajāpatir akāmayata, prajāḥ sṛjeyam iti. sa mukhatas trivṛtaṃ nirabhimīta, tam agnir devatānvasṛjyata, gāyatrī chandaḥ, rathantaraṃ sāma, brāhmaṇo manuṣyāṇām ajaḥ paśūnām. tasmāt te mukhyāḥ, mukhato hy asṛjyanta. uraso [103]{*1/710*} bāhubhyāṃ pañcadaśaṃ nirmimīta, tam indro devatānasṛjyata, triṣṭup chandaḥ, bṛhat sāma, rājanyo manuṣyāṇām, aviḥ paśūnām. tasmāt te vīryavantaḥ, vīryād dhi asṛjyanta. ūrubhyāṃ madhyataḥ saptadaśaṃ niramimīta, taṃ viśvedevā devatā anvasṛjyanta, jagatī chandaḥ, vairūpaṃ sāma, vaiśyo manuṣyāṇām, gāvaḥ paśūnām{*1/711*}. evam ukte saty ekasminn evaṃjātīyake vijñāte 'nyo 'pi tajjātīyako hṛdayam āgacchati. tasmād arthavādaśabdāḥ{*1/712*}.
NOTES:
*{1/707: Tait.Br. 2.7.3.1}*
*{1/708: Tait.S. 2.4.13.}*
*{1/709: Tait.Br. 2.7.2.2}*
*{1/710: E2: 2,322; E4: 2,190; E5: 2,264; E6: 1,71}*
*{1/711: Tait.S. 7.1.1.4-5, vgl. schon ṚV 10.90}*
*{1/712: E1,6; E2,4,5: tasmād arthavādāḥ}*
sārūpyam

yajamāno yūpaḥ; āditye yūpa ityādi{*1/713*} śrūyate. tatra guṇavidhiḥ, arthavādaḥ, iti saṃdehaḥ. arthavattvād guṇavidhi. aśakyatvād yūpakāryasādhane yajamānasya, yajamānakāryasādhane vā yūpasya vidhyantarabhāvāc ca na vidhiḥ. vidhistutyarthaṃ saṃvādaḥ. guṇavādāt sāmānādhikaraṇyam. ko guṇaḥ? sārūpyam. kiṃ sārūpyam? ūrdhvatā tejasvitā ca. tasmād evaṃjātīyakā arthavādāḥ.
NOTES:
*{1/713: Tait.Br. 2.1.5.2}*
praśaṃsā

apaśavo vā anye go 'śvebhyaḥ, paśavo go 'śvāḥ{*1/714*}. ayajño vā eṣa yo 'sāmā{*1/715*}. asatraṃ vā etad yad achandomam iti{*1/716*} śrūyate. tatra vidhyartha vādasaṃdehe, arthavattvād vidhaya iti prāpte. abhidhīyate - yadi vidhayo bhaveyuḥ, go 'śvā eva paśavaḥ syuḥ, sāmavān eva yajñaḥ, chandomavad eva satram. anyeṣāṃ paśūnām, yajñānām, [104]{*1/717*} satrāṇāṃ cotpattir anarthikā syāt. vidhyantaraṃ ca nāvakalpeta. ataḥ stutyarthaṃ saṃvādaḥ. go 'śvān praśaṃsitum anyeṣāṃ paśūnāṃ nindā. sāmavataḥ praśaṃsitum asāmnāṃ nindā. chandomavanti praśaṃsitum acchandomakāni nidyante. yathā - yad aghṛtam, abhojanaṃ tat. yan malinam, avāsas tad iti.
NOTES:
*{1/714: Tait.S. 5.2.9.4}*
*{1/715: Tait.S. 1.5.7.1}*
*{1/716: Tait.S. 7.3.8.1}*
*{1/717: E2: 2,324; E4: 2,192; E5: 2,265; E6: 1,71}*
bhūmā

sṛṣṭīr upadadhātīti{*1/718*} śrūyate. tatra guṇavidhir arthavāda iti saṃdehe apūrvatvād vidhir iti prāpte. ucyate - yadi vidhiḥ, sṛṣṭimantrakā upadadhātīṣṭakā ity arthaḥ. tatra neṣṭakānāṃ viśeṣaḥ kaścid āśrīyate, evaṃrūpāḥ sṛṣṭimantrakā naivaṃrūpā iti. tatra sarvāsāṃ sṛṣṭiliṅgā mantrāḥ prāpnuyuḥ. anyeṣām asaṃyuktānāṃ mantrāṇām ānarthakyaṃ syāt. tasmād anuvādo mantrasamāmnānāt prāptānām upadhāne mantrāṇām. sṛṣṭīnāṃ saṃkīrtanaṃ{*1/719*} sarjanārthavādārtham. api ca vidhitve lakṣaṇā, ekayā stuvata ity{*1/720*} atra yā asṛṣṭayas tā lakṣayet. nanv anuvāde 'pi lakṣaṇā{*1/721*}. nānuvādapakṣe lakṣaṇāyāṃ doṣaḥ. kathaṃ tv asṛṣṭiṣu sṛṣṭiṣu ca sṛṣṭiśabda iti. bhūmnā. bahavas tatra sṛṣṭiliṅgā mantrāḥ, alpaśo viliṅgā iti.
[105]{*1/722*}
NOTES:
*{1/718: Tait.S. 5.3.4}*
*{1/719: E1,5,6; E2,4: sṛṣṭīnāṃ sṛṣṭiṣu saṃkīrtanaṃ}*
*{1/720: Tait.S. 4.3.10}*
*{1/721: E4 om. ekayā stuvata ity atra yā asṛṣṭayas tā lakṣayet/ nanv anuvāde 'pi lakṣaṇā}*
*{1/722: E2: 2,326; E4: 2,196; E5: 2,266; E6: 1,72}*
liṅgasamavāyaḥ

{*1/723*}
prāṇabhṛta upadadhāti{*1/724*}; ājyānīr upadadhātīti{*1/725*} vidhitve prāṇabhṛn mantrakāsūpadhīyamānāsu viliṅgānāṃ mantrāṇām ānarthakyam/ tasmād anuvādaḥ/ liṅgasamavāyāt paraśabdaḥ paratra vartate. yathā - chatriṇo gacchantīty, ekena chatriṇā sarve lakṣyante. na cāyaṃ prāṇabhṛc chaśabdaḥ sṛṣṭiśabdaś ca jahatsvārthaṃ mantragaṇaṃ lakṣayet. yad gaṇe ca sṛṣṭiprāṇabhṛc chabdau samavetau, tāv api parigṛhyete. yathā - chatriśabdena svārthalakṣaṇārthena so 'pi chatrī gṛhyata iti.
NOTES:
*{1/723: E2 hat hier MS 1.4.23, da sie ab MS 1.4.22: ānarthakyād akāraṇaṃ kartur hi kāraṇāni guṇārtho hi vidhīyate// nicht mehr weiterzählt}*
*{1/724: Tait.S. 5.2.10/ 5.3.12}*
*{1/725: Tait.S. 5.7.2.5}*
saṃdigdheṣu vākyaśeṣāt

aktāḥ śarkarā upadadhāti{*1/726*}; tejo vai ghṛtam iti{*1/727*} śrūyate. tatra saṃdehaḥ. kiṃ ghṛtatailavasānām anyatamena dravyeṇāñjanīyāḥ śarkarā uta ghṛtenaiveti. kathaṃ saṃdehaḥ. añjanasāmānyena vākyasyopakramo ghṛtena viśeṣeṇa nigamanam. yathopakramaṃ nigamayitavyam ekasmin vākye. tatra yad vā sāmānyam ādau viśeṣopalakṣaṇārthaṃ vivakṣyate. yad vā nigamane viśeṣaḥ sāmānyalakṣaṇārthaḥ. tadārambhanigamanayoḥ kiṃ samañjasam iti saṃśayaḥ. evaṃ saṃdigdheṣūpakrame sāmānyavacane virodhābhāvān na viśeṣaḥ parikalpyaḥ. nigamane tūpajātaḥ sāmānyapratyaya iti virodhāl lakṣaṇārthaṃ ghṛtavacanam. yathā sṛṣṭiṣv asṛṣṭiṣu ca sṛṣṭiśabdaḥ, evaṃ ghṛtam aghṛtaṃ ca ghṛtam ity ucyate.
[106]{*1/728*} saṃdigdheṣv evaṃ prāpte brūmaḥ - sāmānyavacanena viśeṣāpekṣiṇopakramo vākyasya viśeṣe nigamanavaśena. kutaḥ? na hi sāmānyaṃ vihitam. yena virodho nigamanasya. katham avihitam. saṃdigdheṣu vidhānaśabdābhāvāt. na hi vidhānaśabdo 'sti. aktāḥ śarkarā upadadhātīti vartamānakālanirdeśāt. nāpi sāmānyasya sākṣāt stutiḥ, pratyakṣaṃ tu ghṛtasya stavanam. śrutyā ghṛtasya stutiḥ, lakṣaṇayā sāmānyasya. śrutiś ca lakṣaṇāyā jyāyasī. tasmād ghṛtavidhānam. evam vāsaḥ paridhatte, etad vai sarvadevatyaṃ vāso yat kṣaumam iti tathā imāṃ spṛṣṭvodnāyet, imāṃ hy audumbarīṃ viśvābhūtāny upajīvanīti.
NOTES:
*{1/726: Tait.Br. 3.12.5.12}*
*{1/727: Ebenda}*
*{1/728: E2: 2,328; E4: 2,238; E5: 2,268; E6: 1,72}*
arthād vā kalpanaikadeśatvāt