મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.4

આકૃત્યર્થત્વાચ્ છબ્દસ્ય, યસ્યા વ્યક્તેર્ આકૃત્યા સંબન્ધઃ, તત્ર પ્રયોગઃ, પ્રોક્ષણં હિ દ્રવ્યસ્ય કર્તવ્યતયા શ્રૂયતે. કતમસ્ય. યદ્ યજતિ સાધનમ્. અપૂર્વપ્રયુક્તત્વાત્ તસ્ય નાકૃતેઃ, અશક્યત્વાત્. તત્ર વ્રીહિશબ્દ આકૃતિવચનઃ પ્રયુજ્યતે પ્રોક્ષણાશ્રયવિશેષણાય. સ હ્ય્ આકૃતિં પ્રત્યાયયિષ્યતિ, આકૃતિઃ પ્રતીતા સતી પ્રોક્ષણાશ્રયં વિશેક્ષ્યતીતિ. તેનાકૃતિવચનં ન વિરુધ્યત ઇતિ. એવં ષડ્ દેયા ગાવો દક્ષિણા ઇતિ દક્ષિણાદ્રવ્યે સંખ્યાયાઃ પ્રયોક્તવ્યે ગાવ ઇત્ય્ આકૃતિવચનો વિશેષકઃ. તથા - અન્યમ્ ઇતિ વિનષ્ટસ્ય પ્રતિનિધેર્ અન્યત્વસંબન્ધઃ. તત્ર પશુશબ્દ આકૃતિવચન આકૃત્યા વિશેક્ષ્યતીતિ. તસ્માદ્ ગૌર્ અશ્વ ઇત્યેવમાદયઃ શબ્દા આકૃતેર્ અભિધાયકા ઇતિ સિદ્ધમ્.
[85]{*1।635*}
નોતેસ્:
*{1।635: એ2: 2,268; એ4: 2,1; એ5: 2,180; એ6: 1,58}*
ઉક્તં સમામ્નાયૈદમ્ અર્થ્યં તસ્માત્ સર્વં તદર્થં સ્યાત્

ઉદ્ભિદા યજેત{*1।636*}; બલભિદા યજેત{*1।637*}; અભિજિતા યજેત{*1।638*}; વિશ્વજિતા યજેતેતિ{*1।639*} સમામનન્તિ{*1।640*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ ઉદ્ભિદાદયો ગુણવિધયઃ, આહોસ્વિત્ કર્મનામધેયાનીતિ. કુતઃ સંશયઃ? ઉભયથાપિ પ્રતિભાતો વાક્યાત્ - ઉદ્ભિદેત્ય્ એષ શબ્દો યજેતેત્ય્ અનેન સંબધ્યતે. સ કિં વૈયધિકરણ્યેન સંબન્ધમ્ ઉપૈતિ{*1।641*} - ઉદ્ભિદા દ્રવ્યેણ યાગમ્ અભિનિર્વર્તયેદ્ ઇતિ, ઉત સામાનાધિકરણ્યેન - ઉદ્ભિદા યાગેન યજેતેતિ. દ્વેધાપ્ય્ એતસ્મિન્ પ્રતિભાતિ વાક્યે, સંભવતિ સંશયઃ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ સમામ્નાયસ્યૈદમ્ અર્થ્યમ્. કશ્ચિદ્ અસ્ય ભાગો વિધિઃ, યો ઽવિદિતમ્ અર્થં વેદયતિ, યથા - સોમેન યજેતેતિ. કશ્ચિદ્ અર્થવાદઃ, યઃ પ્રરોચયન્ વિધિં સ્તૌતિ, યથા - વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા ઇતિ{*1।642*}. કશ્ચિન્ મન્ત્રઃ, યો વિહિતમ્ અર્થં પ્રયોગકાલે પ્રકાશયતિ, યથા - બર્હિર્ દેવસદનં દામીત્યેવમાદિઃ{*1।643*}. તસ્માદ્ ઉદ્ભિદાદયો ઽમીષાં પ્રયોજનાનામ્ અન્યતમાય પ્રયોજનાય ભવેયુઃ. તત્ર તાવન્ નાર્થવાદઃ, વાક્યશેષો હિ સ ભવતિ વિધાતવ્યસ્ય. ન ચ મન્ત્રઃ, એવંજાતીયકસ્ય પ્રકાશયિતવ્યસ્યાભાવાત્. પારિશેષ્યાદ્ ગુણવિધિઃ - ઉદ્ભિદ્ગુણતા યાગસ્ય વિધીયતે. કુતઃ. પ્રસિદ્ધેર્ અનુગ્રહાત્, ગુણવિધેર્ અર્થવત્ત્વાત્ પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વાચ્ ચ. ન ચૈષાં યાગાર્થતા લોકે ઽવગમ્યતે. ન ચ વેદેન પરિભાષ્યતે. અતો ગુણવિધયઃ. યદિ ગુણવિધિઃ, ન તર્હિ કર્મ વિધીયતે. અવિહિતે ચ કર્મણિ તત્ર ગુણવિધાન[86]{*1।644*}મ્ અનર્થકમ્. નેતિ બ્રૂમઃ. પ્રકૃતૌ જ્યોતિષ્ટોમે ગુણવિધાનમ્ અર્થવદ્ ભવિષ્યતિ. યદિ નામધેયં સ્યાદ્, યાવદ્ એવ યજેતેતિ, તાવદ્ એવ ઉદ્ભિદા યજેતેતિ, ન પ્રવૃત્તૌ કશ્ચિદ્ ગુણવિશેષઃ સ્યાત્. ગુણવિધૌ ચ ગુણસંયોગાદ્ અભ્યધિકમ્ અર્થં વિદધત ઉદ્ભિદાદયઃ શબ્દા અર્થવન્તો ભવિષ્યન્તિ. તસ્માદ્ ગુણવિધય ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ -
નોતેસ્:
*{1।636: તા.બ્ર્. 19.7.2}*
*{1।637: તા.બ્ર્. 19.7.1}*
*{1।638: તા.બ્ર્. 19.8.4}*
*{1।639: તા.બ્ર્. 19.8.4}*
*{1।640: એ4 (fન્.): સમામ્નાતં}*
*{1।641: એ4 (fન્.): સંબદ્ધુમ્ અર્હતિ}*
*{1।642: તૈત્.સ્. 2.1.1.1}*
*{1।643: મૈત્.સ્. 1.1.2.1}*
*{1।644: એ2: 2,271; એ4: 2,2; એ5: 2,188; એ6: 1,59}*
અપિ વા નામધેયં સ્યાદ્ યદ્ ઉત્પત્તાવ્ અપૂર્વમ્ અવિધાયકત્વાત્

અપિ વેતિ પક્ષો વિપરિવર્તતે. નામધેયં સ્યાદ્ ઇતિ પ્રતિજાનીમહે એવમ્ અવિહિતમ્ અર્થં વિધાસ્યતિ - જ્યોતિષ્ટોમાદ્ યાગાન્તરમ્. શ્રુતિશ્ ચૈવં યાગમ્ અભિધાસ્યતિ. ઇતરથા શ્રુતિર્ ઉદ્ભિદાદીન્ વક્ષ્યન્તી ઉદ્ભિદાદિમતો લક્ષયેત્. ઉદ્ભિદ્વતા યાગેન કુર્યાદ્ ઇતિ. યાગેન કુર્યાદ્ ઇતિ યજેતેત્ય્ અસ્યાર્થઃ. કરણં હિ યાગઃ, ઉદ્ભિદાદ્ય્ અપિ તૃતીયાનિર્દેશાત્ કરણમ્, તત્રોદ્ભિદા યાગેનેતિ કર્મનામધેયત્વેન સામાનાધિકરણ્યસામઞ્જસ્યમ્. દ્રવ્યવચનત્વે મત્વર્થલક્ષણયા સામાનાધિકરણ્યં સ્યાત્. શ્રુતિલક્ષણાવિશયે ચ શ્રુતિર્ જ્યાયસી. તસ્માત્ કર્મનામધેયમ્. નનુ પ્રસિદ્ધં દ્રવ્યવચનત્વમ્ અપહ્નૂયેત, અપ્રસિદ્ધં કર્મવચનત્વં પ્રતિજ્ઞાયેત. ઉચ્યતે - તૃતીયાનિર્દેશાત્ કર્મવચનતા. કુતઃ? કરણવાચિનો હિ પ્રાતિપાદિકાત્ તૃતીયા ભવતિ, કરણં ચ યાગઃ. તેન યાગવચનમ્ ઇમમ્ અનુમાસ્યામહે.
નૈતદ્ યુક્તમ્. યદિ તૃતીયાનિર્દેશે સત્ય્ ઉદ્ભિદાદિભ્યઃ શબ્દેભ્યો યાગે બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યેત સ્યાદ્ એતદ્ એવમ્. ન હિ નો બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે, તસ્માદ્ અયુક્તમ્. તૃતીયાવચનમ્ અન્યથા નોપપદ્યત ઇતિ ચેત્. કામં નોપપાદિ{*1।645*}, ન જાતુચિદ્ અનવગમ્યમાને [87]{*1।646*} ઽપિ યાગવચનો ભવિષ્યતિ, તસ્માદ્ ગુણવિધયઃ. લક્ષણેતિ ચેત્. વરં લક્ષણા કલ્પિતા, ન યાગાભિધાનમ્. લૌકિકી હિ લક્ષણા, હઠો ઽપ્રસિદ્ધકલ્પનેતિ. અપિ ચ - યદિ નામધેયં વિધીયતે, ન યાગઃ. અથ યાગઃ, ન નામધેયમ્. ઉભયવિધાને વાક્યભેદ ઇતિ. ઉચ્યતે - ન નામધેયં વિધાયિષ્યતે. અનુવાદા હ્ય્ ઉદ્ભિદાદયઃ. કુતઃ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ચેત્. તતો ઽભિધીયતે - ઉચ્છબ્દસામર્થ્યાદ્ ભિચ્છબ્દસામર્થ્યાચ્ ચોદ્ભિચ્છબ્દઃ ક્રિયાવચનઃ - ઉદ્ભેદનં પ્રકાશનં પશૂનામ્ અનેન ક્રિયત ઇત્ય્ ઉદ્ભિદ્ યાગઃ. એવમ્ આભિમુખ્યેન જયાદ્ અભિજિત્, વિશ્વજયાદ્ વિશ્વજિત્. એવં સર્વત્ર. અતઃ કર્મનામધેયમ્. યત્ ત્વ્ અપ્રવૃત્તિવિશેષકરો ઽનર્થક ઇતિ, નામધેયમ્ અપિ ગુણફલોપબન્ધેનાર્થવત્. તસ્માત્ કર્મનામધેયાન્ય્ એવંજાતીયકાનીતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{1।645: એ2,4,5,6: મોપપાદિ}*
*{1।646: એ2: 2,274; એ4: 2,21; એ5: 2,192; એ6: 1,59}*
યસ્મિન્ ગુણોપદેશઃ પ્રધાનતો ઽભિસંબન્ધઃ

ચિત્રયા યજેત પશુકામઃ{*1।647*}; ત્રિવૃદ્ બહિષ્ પવમાનમ્{*1।648*}; પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ{*1।649*}; સપ્તદશપૃષ્ઠાનીત્ય્{*1।650*}{*1।651*} ઉદાહરણમ્. કિં ચિત્રાશબ્દઃ, પવમાનશબ્દઃ, આજ્યશબ્દઃ પૃષ્ઠશબ્દશ્ ચ ગુણવિધય ઉત કર્મનામધેયાનીતિ સંશયઃ. પ્રસિદ્ધેઃ, અર્થવત્ત્વાત્ પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વાચ્ ચ ગુણવિધયઃ. ન ચૈતે કર્માણિ પ્રસિદ્ધાઃ. ન ચામી યૌગિકાઃ. જાતિશબ્દા હ્ય્ એતે, ચિત્રેતિ ચ ગુણશબ્દઃ. ચિત્રયા યજેતિ ચ યાગાનુવાદઃ, વિજ્ઞાતત્વાન્ ન યાગવિધિઃ. ગુણે ફલકલ્પનાયાં યજતેર્ ન વિવક્ષા. તથાજ્યાનિ ભવન્તિ, પૃષ્ઠાનિ ભવન્તીતિ ચ. ગુણવિધિકલ્પનાયામ્ અપિ ન લક્ષણા. તસ્માદ્ ગુણવિધય ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્. [88]{*1।652*}
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - યસ્મિન્ ગુણવિધિર્ નામધેયમ્ ઇતિ સંદિગ્ધે ગુણો ઽપર ઉપદિશ્યતે, પ્રધાનેન કર્મણા તસ્ય સંબન્ધઃ, કર્મનામધેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ગુણવિધૌ હિ સતિ વાક્યં ભિદ્યેત. પુંપશૌ{*1।653*} પ્રાપ્તે સ્ત્રીપશુઃ, પશવઃ ફલમ્, ચિત્રો ગુણ ઇતિ ન શક્યમ્ એકેન વાક્યેન વિધાતુમ્. ચિત્રો ગુણો વિધીયમાનઃ સ્ત્રિયાં વિધીયેત, નાસાવ્ અગ્નીષોમીયે પશુકામે ચ વિધીયેત, સો ઽપિ નાગ્નીષોમીયે. તથા પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તીત્ય્ આજ્યેષુ પઞ્ચદશતા. ન ચાવિહિતાનિ સ્તોત્રેષ્વ્ આજ્યાનિ ભવન્તિ, ન ચાન્યદ્ વિધાયકં વાક્યમ્, તચ્ ચૈતદ્ આજ્યાનિ વિદધ્યાદ્ વિહિતેષુ ચ પઞ્ચદશતામ્. ગમ્યતે ચ પઞ્ચદશતાયા આજ્યાનાં ચ સંબન્ધઃ. સ્તોત્રસંબન્ધશ્ ચાજ્યાનામ્ અવિજ્ઞાતઃ પઞ્ચદશતાસંબન્ધશ્ ચ. દ્વાવ્ એતાવ્ અર્થાવ્ એકવાક્યસ્યાશક્યૌ વિધાતુમ્. અથ નુ{*1।654*} કર્મનામધેયમ્, નૈષ વિરોધો ભવતિ. કેવલં સંખ્યાસંબન્ધસ્ તદાનીં વિધીયતે. અપિ ચ, આજ્યાનિ સ્તોત્રાણીત્ય્ અનેન શબ્દેન લક્ષણયૈવ ગુણો વિધીયેત. અતઃ કર્મણાં નામધેયાનિ વાક્યાન્તરૈર્ આજ્યૈઃ સ્તુવતે, પૃષ્ઠૈઃ સ્તુવતે ઇત્યેવમાદિભિર્ વિહિતાનામ્. યત્ ત્વ્ અપ્રસિદ્ધં કર્મણાં નામધેયમ્ ઇતિ{*1।655*}. અવયવપ્રસિદ્ધ્યા{*1।656*}, આજિગમનાદ્ આજ્યાનિ. કથમ્ આજિગમનમ્ ઇતિ. અર્થવાદવચનાત્. યદ્ આજિમીયુસ્ તદ્ આજ્યાનામ્ આજ્યત્વમ્ ઇતિ. સ્પર્શવચનાત્ પૃષ્ઠાનિ. પવમાનાર્થમન્ત્રકત્વાદ્ બહિઃસંબન્ધાચ્ ચ બહિષ્પવમાનમ્. દધિ મધુ પયો ઘૃતં ધાનાસ્ તણ્ડુલા ઉદકમ્ ઇતિ{*1।657*} નાનાવિધદ્રવ્યત્વાચ્{*1।658*} ચિત્રા. તસ્માદ્ એવંજાતીયકાનિ કર્મનામધેયાનીતિ. અથ કસ્માન્ ન પઞ્ચદશસંખ્યાવિશિષ્ટાન્ય્ આજ્યાનિ સ્તોત્રકર્મસુ વિધીયન્તે. વિશિષ્ટાનાં વાચકસ્ય શબ્દસ્યાભાવાત્.
નનુ પદદ્વયમ્ ઇદં વાચકં ભવિષ્યતિ, પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ [89]{*1।659*} ઇતિ વિશિષ્ટાનામ્, તદ્ એતેષુ સ્તોત્રેષુ વિધાસ્યતિ. નૈતત્ પદદ્વયમ્ અપિ વિધાયકમ્. એકમ્ અત્ર વિધાયકમ્, એકમ્ ઉદ્દેશકમ્. ઉભયસ્મિન્ વિધાયકે પરસ્પરેણ સંબન્ધો ન સ્યાત્. અવિધાયકે સ્તોત્રસંબન્ધો ન વિધીયતે. ન ચાત્રૈકં પદં વિશેષણં પ્રત્ય્ ઉદ્દેશકમ્, સ્તોત્રં પ્રતિ વિધાયકં ભવિતુમ્ અર્હતિ. વચનવ્યક્તિભેદાદ્ અતો ઽયમ્ અસમાધિઃ.
નોતેસ્:
*{1।647: તૈત્.સ્. 2.4.6.1}*
*{1।648: તા.બ્ર્. 19.11.2}*
*{1।649: તા.બ્ર્. 19.11.2}*
*{1।650: તા.બ્ર્. 19.1.2}*
*{1।651: એ2,4 (રિછ્તિગ્): સપ્તદશાનિ પૃષ્ઠાનીતિ, એ5,6: સપ્તદશ પૃષ્ઠાનિ}*
*{1।652: એ2: 2,280; એ4: 2,37; એ5: 2,199; એ6: 1,60}*
*{1।653: એ4 (fન્.): પુંસ્પશૌ}*
*{1।654: એ4 (fન્.): તુ}*
*{1।655: એ4 (વ્.લ્.): નામેતિ}*
*{1।656: એ4 (વ્.લ્.): પ્રસિદ્ધ્યાપ્રસિદ્ધં}*
*{1।657: એ2,4,5,6 (બેસ્સેર્): ઉદકં તત્સંસૃષ્ટં પ્રાજાપત્યમ્ ઇતિ, દિએસે લેસર્ત્ હત્ એ1 ઔછ્ અલ્સ્ fન્}*
*{1।658: એ4 (વ્.લ્.): -દ્રવ્યવત્ત્વાચ્}*
*{1।659: એ2: 2,284; એ4: 2,38; એ5: 2,209; એ6: 1,61}*
તત્પ્રખ્યં ચાન્યશાસ્ત્રમ્

અગ્નિહોત્રં જુહોતિ સ્વર્ગકામ ઇતિ{*1।660*}; આઘારમ્ આઘારયતીતિ{*1।661*} ચ સમામનન્તિ. તત્ર સંશયઃ -કિમ્ અગ્નિહોત્રશબ્દ આધારશબ્દશ્ ચ ગુણવિધી, ઉત કર્મનામધેય ઇતિ. ગુણવિધી ઇતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ? ગમ્યતે હિ અગ્નયે હોત્રમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ. તથા ક્ષરણસમર્થં દ્રવ્યં ઘૃતાદિ, આઘારમ્ આઘારયતીતિ. પ્રસિદ્ધિર્ એવમ્ અનુગ્રહીષ્યતે. ગુણવિધિશ્ ચ દર્વિહોમે, આઘારશ્ ચોપાંશુયાજે. તત્રૈતયોર્ અર્થવત્તા પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વં ચ. ન ચ ગુણવિધિપક્ષે લક્ષણા ભવતિ યથોદ્ભિદા યજેત ઇતિ. અગ્નિહોત્રે સમાસેનાવગતં ગુણવિધાનમ્. આઘારે ઽપિ આઘારં નિર્વર્તયતીતિ શ્રુત્યૈવ ગુણો વિધીયતે. તસ્માદ્ ગુણવિધીત્ય્ એવં પ્રાપ્તે.
બ્રૂમહ્ - તત્પ્રખ્યં ચાન્યશાસ્ત્રમ્. યૌ ગુણાવ્ એતાભ્યાં વિધીયેત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યતે, તાવ્ અન્યત એવાવગતૌ. યદ્ અગ્નયે ચ પ્રજાપતયે ચ સાયં જુહોતીતિ{*1।662*} દેવતાવિધાનમ્. ચતુર્ગૃહીતં વા એતદ્ અભૂત્ તસ્યાધારમ્ આધાર્યા ઇત્ય્{*1।663*} આધારે ચ દ્રવ્યવિધિઃ. અવિદિતવેદનં ચ વિધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. વિદિતં ચાત્રાન્યતો ગુણવિધાનમ્. તસ્માન્ ન ગુણવિધી. કર્મનામધેયે તુ સંભવતઃ. યસ્મિન્ન્ અગ્નયે હોત્રં [90]{*1।664*} હોમો ભવતિ, તદ્ અગ્નિહોત્રમ્. દીર્ઘધારા ક્ષરણક્રિયા પ્રસિદ્ધ એવાઘારઃ. તસ્માત્ કર્મનામધેયે. પ્રસિદ્ધ્યાદયશ્ ચોક્તોત્તરાઃ. પ્રજાપતિનિવૃત્ત્યર્થમ્ અગ્નિવિધાનં ભવિષ્યતીતિ ચેન્. નૈતદ્ એવમ્. અગ્નિં હ્ય્ એષ વિધાતું શક્નોતિ, ન પર્જાપતિં પ્રતિષેદ્ધું. પ્રતિષિધ્યમાનસ્ય ચ પ્રજાપતેર્ વિધાનમ્ અનર્થકં સ્યાત્, પ્રજાપતિર્ દેવતેતિ ગમ્યતે. ગમ્યમાનં ચ ન શક્યં મિથ્યેતિ કલ્પયિતુમ્. અતો ઽયમ્ અસમાધિઃ. ઉચ્યતે - આઘારમ્ આઘારયતીતિ દ્રવ્યપરા ચોદના. યૈસ્ તુ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યત ઇતિ{*1।665*}, દ્રવ્યં હ્ય્ અનયા ક્રિયયા ક્ષાર્યતે. ક્ષારિતં ચ યાગં સાધયતિ. તત્ કસ્ય પ્રધાનસ્ય કર્મણો નામધેયમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - એતદ્ એવાઘારણં પ્રધાનકર્મ. નન્વ્ અસ્ય દ્રવ્યદેવતણ્ નાસ્તિ. અસ્તીતિ બ્રૂમઃ. તસ્યાઘારમ્ આઘાર્યેત્ય્ આજ્યં દ્રવ્યમ્; માન્ત્રવર્ણિકી દેવતા - ઇન્દ્ર ઊર્ધ્વોદ્ધર ઇત્ય્ આઘારમ્ આઘારયતીતિ{*1।666*} મન્ત્રો હ્ય્ અભિદધત્ કર્મ, તત્સાધનં વા કર્મણિ સમવૈતિ. એષ ચ મન્ત્ર ઇન્દ્રમ્ અભિધાતું શક્નોતિ. સ યદીન્દ્રસ્ તત્સાધનં ભવેત્, એવમ્ અનેન મન્ત્રેણાઘારઃ શક્યતે કર્તુમ્. તસ્માદ્ ઇન્દ્રો દેવતા, દ્રવ્યદેવતાસંયુક્તમ્ આઘારણમ્. તસ્માદ્ યજતિઃ, તસ્ય યજતેર્ નામધેયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।660: તૈત્.સ્. 1.5.9}*
*{1।661: તૈત્.સ્. 6.3.7.3., તૈત્. બ્ર્. 3.3.7}*
*{1।662: વ્ગ્લ્. મૈત્.સ્. 1.8.7}*
*{1।663: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।664: એ2: 2,286; એ4: 2,66; એ5: 2,214; એ6: 1,61}*
*{1।665: મ્સ્ 2.1.8}*
*{1।666: શ્પ્બ્ર્. 1.5.1.4, તૈત્.બ્ર્. 3.3.7.7, મન્ત્ર: માધ્ય્.સ્. 2.8, તૈત્.સ્. 1.1.12}*
તદ્વ્યપદેશં ચ

અથૈષ શ્યેનેનાભિચરન્ યજેત{*1।667*}; અથૈષ સંદંશેનાભિચરન્ યજેત{*1।668*}; અથૈષ ગવાભિચરન્ યજેતેતિ{*1।669*} સમામ્નાયન્તે. તત્ર ગુણવિધિઃ કર્મનામધેયમ્ ઇતિ સંદેહઃ. પ્રસિદ્ધ્યાદિભિઃ પૂર્વપક્ષઃ, ઉદ્ભિદાદીનામ્ ઇવ. તે તૂદ્ભિદાદયઃ ક્રિયાનિમિત્તાઃ શક્નુવન્તિ યાગં વદિતુમ્. ઇમે પુનર્ જાતિનિમિત્તા ન શક્નુવન્તિ, [91]{*1।670*} તેન ગુણવિધય ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તદ્વ્યપદેશં ચ. તેન શ્યેનાદીના પ્રસિદ્ધેન યસ્ય વ્યપદેશઃ, તચ્ ચ કર્મનામધેયમ્. શ્રુતિર્ હિ નામધેયત્વે, લક્ષણા ગુણવિધૌ. યત્ તુ જાતિશબ્દાઃ, ઇમે ન યાગમ્ અભિવદન્તીતિ. સાદૃશ્યવ્યપદેશાદ્ અભિવદિષ્યન્તિ. એવં હિ વ્યપદેશો ભવતિ - યથા વૈ શ્યેનો નિપત્યાદત્તે, એવમ્ અયં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં નિપત્યાદત્તે, યમ્ અભિચરન્તિ શ્યેનેનેતિ{*1।671*}. નિપત્યાદત્ત ઇત્ય્ અનેન સાદૃશ્યેન શ્યેનશબ્દો યાગે, યથા સિંહો દેવદત્ત ઇતિ. તસ્માત્ કર્મનામધેયમ્. સંદંશે, સંદંશેન યથા દુરાદાનમ્ આદત્ત ઇતિ. ગવિ યથા ગાવો ગોપાયન્તીતિ. તસ્માત્ સંદંશશબ્દો ઽપિ કર્મનામધેયં ગોશબ્દો ઽપિ.
નોતેસ્:
*{1।667: ચ્f. ષડ્.બ્ર્. 3.8.1}*
*{1।668: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।669: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।670: એ2: 2,289; એ4: 2,83; એ5: 2,219; એ6: 1,62}*
*{1।671: ષડ્.બ્ર્. 3.8.3}*
નામધેયે ગુણશ્રુતેઃ સ્યાદ્ વિધાનમ્ ઇતિ ચેત્

વાજપેયેન સ્વારાજ્યકામો યજેતેતિ{*1।672*} શ્રૂયતે. તત્ર કિં ગુણવિધિઃ, કર્મનામધેયમ્ ઇતિ સંદેહઃ. એવં ચેત્ સંદેહઃ, દૃશ્યતે ગુણવિધિઃ. ન સંદેહઃ, શ્રૂયતે હિ ગુણઃ. સો ઽવગમ્યમાનો ન શક્યો નાસ્તીતિ વદિતુમ્. તસ્માદ્ ગુણવિધિઃ.
નોતેસ્:
*{1।672: તૈત્.બ્ર્. 1.3.6.9}*
તુલ્યત્વાત્ ક્રિયયોર્ ન

નૈતદ્ એવમ્, તુલ્યે હીમે ક્રિયે સ્યાતામ્. યા ચ વાજ્ય્પેયક્રિયા, યા ચ દર્શપુર્ણમાસક્રિયા, ઉભયત્ર દાર્શપૌર્ણમાસિકો વિધ્યન્તઃ સ્યાત્. તથા ચ દીક્ષાણામ્ ઉપસદાં ચ દર્શનં નાવકલ્પ્યેત, સપ્તદશદીક્ષો વાજપેય ઇતિ, સપ્તદશોપસત્કો વાજપેય ઇતિ. અથ વા તુલ્યત્વાત્ ક્રિયયોર્ નેતિ. યદિ ન ગુણવિધિઃ, તતસ્ તુલ્યૈષા વાજપેયક્રિયા જ્યોતિષ્ટોમક્રિયયા. તત્ર{*1।673*} દીક્ષાણા[92]{*1।674*}મ્ ઉપસદાં ચ દર્શનમ્ ઉપપન્નમ્. તસ્માત્ કર્મનામધેયમ્ ઇતિ. લિઙ્ગં ત્વ્ એતત્, પ્રાપ્તિઃ પુનર્ ઉત્તરસૂત્રેણ.
નોતેસ્:
*{1।673: એ4: તદા ચ; એ4 (વ્.લ્.): તત્થા}*
*{1।674: એ2: 2,292; એ4: 2,95; એ5: 2,224; એ6: 1,63}*
એકશબ્દ્યે પરાર્થવત્

યદિ ગુણવિધિઃ સ્યાત્, સ્વાર્થવત્ પરાર્થવચ્ ચાભિધાનં વિપ્રતિષિધ્યેત{*1।675*} યજેતેત્ય્ અસ્ય શબ્દસ્ય. યદિ સ્વારાજ્યકામો યજેતેતિ સ્વારાજ્યકામસ્ય યાગં વિધાતું સ્વાર્થમ્ ઉચ્યતે, ન તર્હિ વાજપેયેન ગુણેન સંબદ્ધું પરાર્થમ્ અનૂદ્યેત યાગેન વાજપેયગુણકેનેતિ. ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. નનુ દ્વે એવૈતે વાક્યે પ્રત્યક્ષમ્ ઉપલભામહે - સ્વારાજ્યકામો{*1।676*} યજેતેત્ય્{*1।677*} એતદ્ એકં પ્રત્યક્ષં પદદ્વયમ્. યજેત વાજપેયેનેત્ય્ એતદ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ એવ. નૈતદ્ એવમ્. એવં સતિ ચત્વારિ પદાન્ય્ ઉપલભેમહિ, ત્રીણિ ચૈતાન્ય્ ઉપલભ્યન્તે. ઉચ્યતે - યજેતેત્ય્ એતદ્ ઉભાભ્યાં સંભન્ત્સ્યતે. કથં સકૃદ્ ઉચ્ચારિતં સંબન્ધમ્ ઉભાભ્યામ્ એષ્યતીતિ. રૂપાભેદાત્. ઈદૃશમ્ એવાસ્ય રૂપં સ્વારાજ્યકામેન સંબધ્યમાનસ્યા, ઈદૃશમ્ એવ વાજપેયેન. અતસ્ તન્ત્રેણોભાભ્યાં સંભન્ત્સ્યત ઇતિ. નૈતદ્ અસ્તીદૃશેનૈવ રૂપેણેતિ. યદ્ય્ અજ્ઞાતઃ, તતો{*1।678*} વિધિઃ. યદિ જ્ઞાતઃ, તતો ઽનુવાદઃ. ન ચ જ્ઞાતો ઽજ્ઞાતશ્ ચ યુગપત્ સંભવતીતિ. આહ - યદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્, ગુણવિધિપક્ષે ઽનુવાદો યજેતેતિ. યદ્ય્ અયમ્ અનુવાદઃ, કેનેદાનીં ગુણો વિધીયતે. વાજપેયશબ્દેનેતિ મા વોચઃ. ન હ્ય્ આખ્યાતમ્ અન્તરેણ કૃત્યં વા, નામશબ્દાર્થસ્ય વ્યાપારો{*1।679*} વિધીયતે. યશ્ ચાત્રાખ્યાતશબ્દો યજેતેતિ, સો ઽનુવાદ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કેનેદાનીં તસ્ય વ્યાપારો વિધીયતે. અતઃ સ્વારાજ્યકામં ગુણં ચ પ્રતિ યજેતેતિ વિધિઃ. તસ્માદ્ ઉભાભ્યાં સંબધ્યત ઇતિ. યદ્ય્ ઉભયત્ર વિધિઃ, વાજપેયો ન સ્વારાજ્યકામસ્ય યાગેન સંબધ્યેત. દ્વે હ્ય્ એતે તદા વાક્યે, ન સ્વારાજ્યકામસ્ય યાગેન સહ ગુણવિધેર્ એકવાક્યતા.[93]{*1।680*} પ્રકરણાત્ સંબન્ધઃ સ્વારાજ્યકામસ્ય યાગેનેતિ ચેત્, ન, વાક્યેન યાગમાત્રે વિધાનાત્. અસ્તુ યાગમાત્રેણ સંબન્ધ ઇતિ ચેત્, ન, સ્વારાજ્યકામસ્ય યાગેન સહૈકવાક્યતાયા ગમ્યમાનત્વાત્. તદ્ એવં પ્રકરણસ્ય વાક્યસ્ય ચ બાધો{*1।681*} યુજ્યતે, યદિ કર્મનામધેયમ્. ગુણવિધિપક્ષે હિ સર્વ ઇમે વાક્યભેદાદયો દોષાઃ પ્રાદુર્ભવેયુઃ. તસ્માત્ કર્મનામધેયં વાજપેયશબ્દ ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{1।675: એ1,5; એ2,4,6: વિપ્રતિષિધ્યતે}*
*{1।676: એ2: સ્વરાજ્યકામો (સોન્સ્ત્ wઇએ એ1,4,5,6)}*
*{1।677: એબેન્દ}*
*{1।678: એ2: યતો}*
*{1।679: એ1,6; એ2,4,5: નામશબ્દાર્થવ્યાપારો}*
*{1।680: એ2: 2,293; એ4: 2,97; એ5: 2,228; એ6: 1,64}*
*{1।681: એ1,6; એ2,4 (બેસ્સેર્): પ્રકરણસ્ય ચાબાધો; એ5: પ્રકરણસ્ય વાક્યસ્ય ચાબાધો}*
તદ્ગુણાસ્ તુ વિધીયેરન્ન્ અવિભાગાદ્ વિધાનાર્થે ન ચેદ્ અન્યેન શિષ્ટાઃ

યદ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતીત્યેવમાદયઃ{*1।682*} શ્રૂયન્તે. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ આગ્નેયો ઽગ્નીષોમીય ઇત્યેવમાદયો ગુણવિધયઃ, કર્મનામધેયાનીતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. ગુણવિધૌ સત્ય્ અનેકો ગુણો વિધીયેત - અગ્નિપુરોડાશાષ્ટાકપાલા ઇતિ. તસ્માન્ ન ગુણવિધય ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તચ્ ચ કર્મં ગુણાશ્ ચાસ્ય વિધીયેરન્. અવિભક્તા હિ તે કર્મણો વિધાનાર્થે તદ્ ધિતાન્તે શબ્દે. તત્ર હ્ય્ અષ્ટાકપાલસ્યાગ્નેયતા વિધીયતે. સ એષ એવમ્ આગ્નેયો ભવતિ, યદ્ય્ અગ્નયે સંકલ્પ્ય દીયતે, તેનાયમ્ અનેન પ્રકારેણ યાગો વિહિતો ભવતિ. સ એવં વિધીયમાનો ન શક્યો ઽગ્નિમ્ અષ્ટાકપાલં ચાવિધાય વિધાતુમ્, સંબન્ધો હિ વિધીયમાનો ન શક્યતે સંબન્ધિનાવ્ અવિધાય વિહિત ઇતિ વક્તુમ્. તસ્માદ્ ગુણવિધયઃ. અષ્ટસુ કપાલેષુ સંસ્ક્રિયમાણો વ્રીહિમયો યવમયો વા પુરોડાશ એવ ભવતિ. સો ઽનુવાદઃ. સિદ્ધશ્ ચાત્રાષ્ટાકપાલ ઉચ્યતે કપાલેષુ શ્રયયતીતિ{*1।683*} વચ[94]{*1।684*}નાદ્ નાન્યેન શ્રપિતં ગૃહ્ણન્તિ. તેનાસ્મિન્ પક્ષે ન વાક્યભેદો ભવતિ. ન ચેદ્ અન્યેન શિષ્ટાઃ. યત્ર પુનર્ અન્યેન વચનેન શિષ્ટા ગુણા ભવન્તિ, ભવતિ તત્ર નામધેયમ્. યથા - અગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ.
નોતેસ્:
*{1।682: તૈત્.સ્. 2.6.3.3}*
*{1।683: તૈત્.સ્. 2.3.6.2}*
*{1।684: એ2: 2,296; એ4: 2,108; એ5: 2,232; એ6: 1,64}*
બર્હિરાજ્યોર્ અસંસ્કારે શબ્દલાભાદ્ અતચ્છબ્દઃ

બર્હિરાજ્યયોઃ પુરોડાશે ચ સંદેહઃ - કિમ્ એતે સંસ્કારશબ્દા ઉત જાતિશબ્દા{*1।685*} ઇતિ. સંસ્કારશબ્દા ઇતિ બ્રૂમઃ. સંસ્કૃતેષુ તૃણેષુ બર્હિઃશબ્દમ્ ઉપચરન્તિ સર્વત્ર, નાસંસ્કૃતેષુ. સંસ્કૃતે ચ ઘૃતે આજ્યશબ્દમ્. તથા સંસ્કૃતે પિષ્ટે પુરોડાશશબ્દમ્. નન્વ્ અસંસ્કૃતે ઽપિ કસ્મિંશ્ચિદ્ દેશ ઉપચર્યતે. યથા બર્હિર્ આદાય ગાવો ગતા ઇતિ ભવન્તિ વક્તારઃ. તથા - આજ્યં ક્રયમ્ ઇતિ. પુરોડાશેન મે માતા પ્રહેલકં દદાતીતિ. સાદૃશ્યાત્ તેષુ પ્રયોગઃ. યથોપશયે યૂપશબ્દઃ. કુત એતત્? યત એકદેશે હિ શબ્દપ્રયોગઃ, તસ્માત્ સંસ્કારશબ્દા ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - બર્હિરાદિષ્વ્ અસંસ્કૃતેષ્વ્ અપિ શબ્દલાભાન્ ન સંસ્કારશબ્દાઃ. નનૂક્તં સાદૃશ્યાદ્ એકદેશે ભવિષ્યન્તિ. તન્ ન, પ્રસિદ્ધે હિ સંસ્કારશબ્દત્વે, સાદૃશ્યાદ્ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. તચ્ ચાપ્રસિદ્ધમ્. કથમ્? બર્હિરાદિશબ્દૈર્ ઉદ્દિશ્ય સંસ્કારા વિધીયન્તે. તેન સત્સુ શબ્દેષુ સંસ્કારૈર્ ભવિતવ્યમ્, સતિ ચ સંસ્કારે શબ્દલાભ ઇતીતરેતરાશ્રયં ભવતિ. ન ચાવિહિતાઃ સંસ્કારા ભવન્તિ, યાન્ આલોચ્ય લોકઃ પ્રયુઞ્જીત. તસ્માન્ ન લોકાઃ સંસ્કૃતેષુ બર્હિરાદીન્ પ્રયુઞ્જતે. તત એકદેશે ઽપિ જાતિ[95]{*1।686*}નિમિત્તા દૃષ્ટાઃ, સર્વત્ર જાતિનિમિત્તા ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. ન ચાલૌકિકાનાં સતાં વેદાદ્ એવ પૂર્વોત્તરપદસંબન્ધમ્ અનપેક્ષ્ય શક્યતે ઽર્થો ઽધ્યવસાતુમ્. પૂર્વોત્તરપદે અનર્થકે મા ભૂતામ્ ઇત્ય્ એવં સ પરિકલ્પ્યેત. અશક્યસ્ ત્વ્ અનવગમ્યમાનઃ પરિકલ્પયિતુમ્, અર્થવતી ચ તે પદે પૂર્વોત્તરે લૌકિકેનાસંસ્કૃતપ્રયોગેણ ભવિષ્યતઃ. તસ્માજ્ જાતિશબ્દા એવંજાતીયકાઃ. પ્રયોજનમ્ - બર્હિષા યૂપાવટમ્ અવસ્તૃણાતીતિ સંસ્કૃતૈર્ એવ સ્તરિતવ્યમ્, યદિ પૂર્વઃ પક્ષઃ, વિપરીતં સિદ્ધાન્તે.
નોતેસ્:
*{1।685: એ4 (fન્.): જાતિનિમિત્તા}*
*{1।686: એ2: 2,298; એ4: 2,123; એ5: 2,238; એ6: 1,65}*
પ્રોક્ષણીષ્વ્ અર્થસંયોગાત્

પ્રોક્ષણીર્ આસાદય ઇતિ{*1।687*} શ્રૂયતે. તત્ર પ્રોક્ષણીશબ્દં પ્રતિ સંદેહઃ - કિં સંસ્કારનિમિત્ત ઉત જાતિનિમિત્ત ઉત યૌગિક ઇતિ. તત્ર સંસ્કારેષુ સત્સુ દર્શનાત્ સંસ્કારશબ્દતાયામ્ અવગમ્યમાનાયામ્ અસંસ્કૃતે શબ્દલાભાજ્ જાતિશબ્દઃ. અસંસ્કૃતાસ્વ્ એવાપ્સુ પ્રોક્ષણીભિર્ ઉદ્વેજિતાઃ સ્મ ઇતિ કસ્મિંશ્ચિદ્ દેશે ભવન્તિ વક્તારઃ. તેન જાતિશબ્દ ઇતિ પ્રાપ્તે. યૌગિક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કુતઃ? અર્થસંયોગાત્. પ્રોક્ષણ્ય ઇત્ય્ ઉપસર્ગધાતુપ્રત્યયસમુદાયસ્ય જાતિનિમિત્તતા પ્રયોગાદ્ અનુમીયતે. સેચનસંયોગાત્ તૂપસર્ગધાતુકરણપ્રત્યયસહિતો ઽપ્સુ પ્રવતત ઇતિ પ્રસિદ્ધિર્ અનુગૃહીતા ભવિષ્યતિ. યદાન્યદ્ અપિ સેચનં પ્રોક્ષણશબ્દેનોચ્યતે તદા તત્સંયોગાદ્ એવાપ્સુ ભવિષ્યતીતિ ન સમુદાયાર્થઃ કલ્પયિતું શક્યતે. તસ્માદ્ યૌગિકઃ. પ્રયોજનં ઘૃતં પ્રોક્ષણં ભવતીતિ, યદિ સંસ્કારશબ્દાઃ પ્રોક્ષણીરાસાદયેતિ પ્રૈષઃ. યદિ જાતિશબ્દઃ, ઘૃતમ્ આસાદયેતિ. યદિ યૌગિકઃ પ્રોક્ષણમ્ ઇતિ.
[96]{*1।688*}
નોતેસ્:
*{1।687: તૈત્.બ્ર્. 3.2.9.14}*
*{1।688: એ2: 2,301; એ4: 2,136; એ5: 2,241; એ6: 1,66}*
તથા નિર્મન્થ્યે

નિર્મન્થ્યેનેષ્ટકાઃ પચન્તીતિ. સંસ્કૃતે દર્શનાત્ સંસ્કારશબ્દો નિર્મન્થ્ય ઇતિ. અસંસ્કારે ઽપિ દૃશ્યતે. નિર્મન્થ્યમાનયાદૈનં પક્ષ્યામ ઇતિ. નિર્મન્થનયોગાત્ પૂર્વવદ્ યૌગિક ઇતિ સંસ્થિતમ્. પ્રયોજનં સંસ્કારનિમિત્તે સંસ્કૃતેનેષ્ટકાઃ પક્તવ્યાઃ. જાતિશબ્દે યથોપપન્નેન. યૌગિકે ઽચિરનિર્મથિતે યથા નાવનીતેન ભુઙ્ક્ત ઇત્ય્ અચિરનિર્દગ્ધેનેતિ ગમ્યતે.
વૈશ્વદેવે વિકલ્પ ઇતિ ચેત્

ચાતુર્માસ્યેષુ પ્રથમે પર્વણિ વૈશ્વદેવે સંદેહઃ - વૈશ્વદેવેન યજેત ઇતિ{*1।689*}. કિં વૈશ્વદેવશબ્દો ગુણવિધિર્ ઉત કર્મનામધેયમ્ ઇતિ. યદિ સંદેહો ન સંદેહઃ. વૈશ્વદેવે વિકલ્પઃ. ગુણવિધિર્ વૈશ્વદેવશબ્દઃ. ગમ્યતે હિ ગુણવિધાનમ્. વિશ્વેદેવા વિધીયન્ત આગ્નેયાદિષુ યાગેષુ. તત્રાગ્ન્યાદીનાં વિશ્વૈર્ દેવૈર્ વિકલ્પઃ. એવં પ્રસિદ્ધિર્ અર્થવતી ભવિષ્યતિ.
નોતેસ્:
*{1।689: મૈત્.સ્. 1.10.8, તૈત્.બ્ર્. 1.4.10.1, શ્પ્બ્ર્. 5.2.4.1}*
ન વા પ્રકરણાત્ પ્રત્યક્ષવિધાનાચ્ ચ ન હિ પ્રકરણં દ્રવ્યસ્ય

નૈતદ્ એવમ્. પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિહિતા અગ્ન્યાદયસ્ તેષાં યાગાનામ્, વિશ્વેદેવા વાક્યેન પ્રકરણાત્ તેનૈવ નાન્યેનેતિ ગમ્યતે. ન ચાયં વિષમશિષ્ઠો વિકલ્પો ભવિતુમ્ અર્હતિ. ન હિ પ્રકરણં શ્રુતસ્ય દ્રવ્યસ્ય બાધને સમર્થમ્. તસ્માત્ કર્મનામધેયમ્.
[97]{*1।690*}
નોતેસ્:
*{1।690: એ2: 2,305; એ4: 2,151; એ5: 2,245; એ6: 1,67}*
મિથશ્ ચાનર્થસંબન્ધઃ

અથોચ્યતે વૈશ્વદેવ ઇત્ય્ અનેન શબ્દેન પ્રત્યક્ષમ્ અગ્ન્યાદિગુણવિશિષ્ટો યાગગુણો લક્ષ્યતે. વૈશ્વદેવી હિ તત્રામિક્ષા સમવૈતિ. યદિ વૈશ્વદેવશબ્દેન યાગગુણો લક્ષ્યતે ન તર્હિ વિશ્વેદેવા વિધીયન્તે કથં સકૃદ્ ઉચ્ચરિતો વૈશ્વદેવશબ્દો યાગગુણં લક્ષયિષ્યતિ વિશ્વાંશ્ ચ દેવાન્ વિધાસ્યતીતિ નાયં વૈશ્વદેવશબ્દસ્ય વિશ્વૈર્ દેવૈર્ મિથઃ સંબન્ધો ઘટતે. તસ્માત્ કર્મનામધેયમ્ એવ ગુણવિધિર્ ઇતિ.
પરાર્થત્વાદ્ ગુણાનામ્

પરાર્થાશ્ ચ ગુણાઃ. તે ન શક્નુવન્તિ પ્રધાનમ્ આવર્તયિતુમ્. તેન સકૃદ્ યાગ કર્તવ્યો ન ગુણાનુરોધેનાવર્તિતુમ્ અર્હતિ. સંપ્રતિપન્નદેવતત્વાચ્ ચ ન વિરોધઃ. તત્રૈકસ્યાં પ્રધાનાહુતૌ ત્રિંશદાહુતયો હૂયન્ત ઇતિ ત્રિંશત્સંખ્યાસંપત્તિર્ આહવનીયાહુતીનાં નાવકલ્પતે. તસ્માત્ કર્મનામધેયમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
પૂર્વવન્તો ઽવિધાનાર્થાસ્ તત્સામર્થ્યં સમામ્નાયે

વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ પુત્રે જાત ઇતિ{*1।691*} શ્રૂયતે. તત્ર યદષ્ટાકપાલો ભવતિ ગાયત્ર્યૈવૈનં બ્રહ્મવર્ચસેન પુનાતીત્યેવમાદયઃ કપાલવિકલ્પાઃ શ્રૂયન્તે તેષુ સંદેહઃ કિમ્ અષ્ટત્વાદયો ગુણવિધય ઉતાર્થવાદા ઇતિ. તત્ર ગુણવિધય ઇત્ય્ એવં બ્રૂમઃ - કથમ્? યે હિ પૂર્વવન્તો (વિદિતપૂર્વમ્{*1।692*} અર્થ[98]{*1।693*}મ્ અભિવદન્તિ){*1।694*} તે ઽવિધાનાર્થાઃ તદ્ એતદ્ અસ્ય વાક્યસ્ય સમામ્નાયે સામર્થ્યં યદવિહિતપૂર્વકાભિધાનમ્. કિં તત્, વિધાનસામર્થ્યમ્. એવમ્ અવિહિતમ્ અર્થં વિધાસ્યતિ. ઇતરથાર્થવાદાઃ સન્તો ઽનર્થકાઃ સ્યુઃ. ન ચ દ્વદશકપાલસ્ય શેષભાવમ્ ઉપગન્તુમ્ અર્હતિ. પ્રત્યક્ષા હ્ય્ અષ્ટાનાં કપાલાનાં સ્તુતિઃ પરોક્ષા દ્વાદશાનામ્. પ્રત્યક્ષાભાવે ચ પરોક્ષા સ્યાત્. તસ્માદ્ ગુણવિધયઃ.
નોતેસ્:
*{1।691: તૈત્.સ્. 2.2.5.3., વાજ્.સ્. 29.60}*
*{1।692: એ4 (fન્.): વિહિતપૂર્વમ્}*
*{1।693: એ2: 2,307; એ4: 2,157; એ5: 2,249; એ6: 1,67}*
*{1।694: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
ગુણસ્ય તુ વિધાનાર્થે તદ્ગુણાઃ પ્રયોગે સ્યુર્ અનર્થકા ન હિ તં પ્રત્યર્થવતાસ્તિ

નૈતદ્ અસ્તિ ગુણવિધય ઇતિ. ગુણસ્ય વિધાનાર્થા એતે સન્તઃ પુરોડાશસ્ય કપાલેષુ સંખ્યા વિદધ્યુઃ. ન શક્નુવન્તિ યાગપ્રયોગસ્ય વિધાતુમ્. દ્વાદશકપાલતા હિ યાગસ્ય વાક્યેન, અષ્ટાકપાલાદયઃ પ્રકરેણ. તેન તે યાગે ન ભવિષ્યન્તિ. અપિ ચાષ્ટત્વાદયઃ પુરોડાશેનૈકવાક્યભૂતાઃ પ્રકરણં બાધિત્વા, ન યાગસ્ય ભવિષ્યન્તિ. યાગાસંબન્ધે ચાનર્થકાઃ પુરોડાશસંબન્ધે ફલાભાવાત્. અર્થવાદત્વેન તુ વૈશ્વાનરયાગસ્ય સ્તુતિર્ ઉપપદ્યતે. તસ્માદ્ અર્થવાદા ઇતિ.
તચ્છેષો નોપપદ્યતે

ઇતિ યદ્ ઉક્તં તત્ પરિહર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આભાષાન્તં સૂત્રમ્.
અવિભાગાદ્ વિધાનાર્થે સ્તુત્યર્થેનોપપદ્યેરન્

યદા ત્વ્ અષ્ટાકપાલાદિપ્રરોચનાર્થા અનર્થકા ઇત્ય્ અવગતં તદા લક્ષણયા દ્વાદશકપાલસ્ય સ્તુતિર્ વૈશ્વાનરયાગપ્રરોચનાર્થા ભવિષ્યતિ. સન્તિ હિ દ્વાદશસંખ્યાયામ્ અષ્ટત્વાદયઃ સંખ્યાવિશેષા [99]{*1।695*} અવિભક્તાઃ. અતો દ્વાદશકપાલસ્ય સ્તુત્યર્થત્વેનાવયવસ્તુતિર્ ઉપપદ્યતે. યથા શોભનમ્ અસ્ય ચક્રસ્ય નેમિતુમ્બારમ્, શોભનમ્ અસ્યાઃ સેનાયા હસ્ત્યશ્વરથપાદાતમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ ઉપપન્ના સ્તુતિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।695: એ2: 2,310; એ4: 2,171; એ5: 2,252; એ6: 1,68}*
કારણં સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેદ્ ભવાન્ પશ્યત્ય્ અર્થવાદા ઇતિ, કારણમ્ અષ્ટત્વાદીનાં બ્રહ્મવર્ચસાદિ કસ્માન્ ન ભવતિ. બ્રહ્મવર્ચસકામસ્યાષ્ટાકપાલઃ. એવમ્ ઉત્તરેષુ યથાકામમ્. કિમ્ એવં ભવિષ્યતિ. પુરોડાશસ્ય ગુણવિધાને ઽપ્ય્ આનર્થક્યં ન ભવિષ્યતિ ન ચ લક્ષણયા દ્વાદશકપાલસ્ય સ્તુતિઃ કલ્પિતા ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ કામેભ્યો વિધયો બવિષ્યન્તિ.
આનર્થક્યાદ્ અકારણં કર્તુર્ હિ કારણાનિ ગુણાર્થો હિ વિધીયતે

યદિ કામાય વિધયઃ, ભિન્નાનિ વાક્યાનિ ભવેયુઃ. એકં ચેદં વાક્યમ્, વૈશ્વાનરં દ્વાદશ-કપાલં નિર્વપેત્ પુત્રે જાત ઇત્ય્ એદમપક્રાન્તં યદ્ દ્વાદશકપાલો ભવતિ જગત્યૈવાસ્મિન્ પશૂન્ દધાતિ યસ્મિઞ્ જાત એતામ્ ઇષ્ટિં નિર્વપતિ પૂત એવ સ તેજસ્વ્ યન્ નાદ ઇન્દ્રિયાવી પશુમાન્ ભવતીત્ય્{*1।696*} એવમ્ અન્તમ્. તસ્ય મધ્યે ઽષ્ટત્વાદયઃ શ્રૂયમાણા યદિ ન સંબધ્યેરંસ્ તતો વાક્યાન્તરાણિ ભવેયુઃ. [100]{*1।697*} કર્તુર્ હિ કારણાનિ પૂતત્વાદીનિ ભવેયુઃ. સ એષ ગુણાર્થો ઽત્ર વિધીયતે વૈશ્વાનરયાગે પૂત એવ ઇત્યેવમાદિઃ. તેન ચૈતે ઽષ્ટત્વાદયઃ સાક્ષાદ્ ધેતુત્વેન સંબધ્યન્તે યસ્માદ્ ગાયત્ર્યૈવૈનં બ્રહ્મવર્ચસેન પુનાતિ તેન પૂત એવ સઃ, યસ્માત્ ત્રિવૃતૈવાસ્મિંસ્ તેજો દધાતિ તેન તેજસ્વી. યસ્માદ્ વિરાજૈવાસ્મિન્ન્ અન્નાદ્યં દધાતિ તેનાન્નાદઃ. યસ્માત્ ત્રિષ્ટુભૈવાસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રિયં દધાતિ તેનેન્દ્રિયાવી. યસ્માજ્ જગત્ય્ ઐવાસ્મિન્ પશૂન દધાતિ તેન પશુમાન્ ઇતિ. તતઃ કામાય વિધયો ઽસંભવન્તો યદ્ય્ અર્થવાદા અપિ ન ભવેયુર્ આનર્થક્યમ્ એવૈષાં સ્યાત્. તસ્માદ્ અકારણં બ્રહ્મવર્ચસ્ત્વાદ્ યો ઽષ્ટત્વાદીનામ્. તસ્માદ્ અષ્ટત્વાદયો ઽર્થવાદા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।696: તૈત્.સ્. 2.2.5.3}*
*{1।697: એ2: 2,312; એ4: 2,178; એ5: 2,253; એ6: 1,68}*
તત્સિદ્ધિઃ

યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ{*1।698*}; યજમાન એકકપાલ ઇત્યાદિ{*1।699*} સમામ્નાયતે. તત્ર સંદેહઃ. કિં યજમાનઃ પ્રસ્તર ઇત્ય્ એષ ગુણવિધિઃ, કિમ્ અર્થવાદ ઇતિ. તથા યજમાન એકકપાલ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. ગુણવિધિર્ ઇતિ. કિમ્ એવં ભવિષ્યતિ એવમ્ અપૂર્વમ્ અર્થં વિધાસ્યતિ. ઇતરથાર્થવાદો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. અર્થવત્ત્વં ચ ન્યાય્યમ્. તસ્માદ્ વિધિઃ.
નૈતદ્ એવમ્, યદિ વિધિઃ સ્યાત્, તતઃ પ્રસ્તરકાર્યે{*1।700*} યજમાનો નિયમ્યેત. યજમાનકાર્યે વા પ્રસ્તરઃ. પ્રસ્તરે જુહૂમ્ આસાદયતિ, સર્વા વા સ્રુવ{*1।701*} ઇતિ યજમાને જુહૂર્ આસાદ્યેત. સર્વા વા સ્રુવ{*1।702*} ઇતિ. તથાસતિ{*1।703*} ન યાજમાનં શક્યતે કર્તુમ્, દીક્ષણતો બ્રહ્મયજમાનાવ્ આસાતે કર્મણ ક્રિયમાણસ્ય ઇતિ{*1।704*}. ન ચ પ્રસ્તરો યાજમાનં શક્નોતિ કર્તુમ્. તથા યદિ યજમાન એકકપાલકાર્યે વિનિયુજ્યેત સર્વહુતઃ ક્રિયેત. તત્ર સર્વતન્ત્રપરિલોપઃ [101]{*1।705*} સ્યાત્. ન ચૈકકપાલો યાજમાનં શક્નોતિ કર્તુમ્. તસ્માન્ ન વિધિઃ. વિધ્યન્તરં ચાસ્તિ પ્રસ્તરમ્ ઉત્તરં બર્હિષઃ સાદયતિ, એકકપાલં સર્વહતં કરોતિ, ઇતિ. તસ્માદ્ અપિ ન વિધિઃ. કિં હિ અર્થવાદઃ. યજમાનો જ્ઞાયત એવ પ્રસ્તર એકકપાલ ઇતિ ચ.
કથં પુનર્ અનયોઃ સામાનાધિકરણ્યં જ્ઞાયતે. ન હિ પ્રસ્તર એકકપાલો વા યજમાનઃ. ન ચ યજમાન એકસ્મિન્ કપાલે સંસ્કૃતઃ પુરોડાશઃ પ્રથમો વા કશમ્ ષ્ટિર્ લૂનઃ. કથં પરશબ્દઃ પરત્ર વર્તતે, કિમ્ અર્થં વા જ્ઞાયમાનસ્વ સંકીર્તનમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - જ્ઞાયમાનઃ સંકીર્ત્યતે સ્તોતુમ્. પ્રસ્તર ઉત્તરો બર્હિષઃ સાદયિતવ્યો યજમાનત્વાત્. તથા યજમાન એકકપાલઃ સર્વહુતઃ કર્તવ્યઃ સ્વર્ગ આહવનીયસ્ તત્ર પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતીતિ.
કથં પરત્ર વર્તતે પરશબ્દ ઇતિ. ગુણવાદસ્ તુ. ગુણાદ્ એષ વાદઃ. કથમ્ અગુણવચનો ગુણં બ્રૂયાત્. સ્વાર્થાભિધાનનેતિ બ્રૂમઃ. સર્વ એવૈતે ગૌણાઃ શબ્દા ન સ્વાર્થં હિત્વા ગુણેષુ વર્તન્તે. પ્રસિદ્ધહાનિર્ હિ તથા સ્યાદ્ અપ્રસિદ્ધકલ્પના ચ. ન ચ સર્વે ગુણસમુદાયવચનાઃ. ગુણહીને ઽપિ દર્શનાત્. અપ્રસહ્યકાર્ય્ અપિ હિ કદાચિદ્ રોગેણોપહતઃ સિંહ્યાઃ પુત્રઃ સિંહ એવ. સમુદાયવાચી ચ નાવયવે પ્રવર્તિતુમ્ અર્હતિ. સર્વસિંહવ્યાક્તિષુ યત્ સામાન્યં તદ્ વચનઃ શબ્દ ઇતિ સ્થિતો ન્યાયઃ પ્રત્યુદ્ધ્રિયેત. ન ચાસતિ સિંહો પરિકલ્પનયા પ્રવર્તેત. કલ્પનાયા અશક્યત્વાત્. કથં નુ સ્વાર્થાભિધાનેન પ્રત્યયવ્યવસ્થેતિ ચેત્. અર્થસંબન્ધાત્. સિંહ ઇતિ નિર્જ્ઞાયતે પ્રસહ્યકારિતા તત્ર પ્રાયેણેતિ પ્રસહ્યકારીતિ ગમ્યતે, અર્થં પ્રત્યયસામર્થ્યાત્. યો હિ મન્યતે પ્રસહ્યકારિણં પ્રત્યાયયેયમ્ ઇતિ સ યદિ સિંહશબ્દમ્ ઉચ્ચારયતિ સિધ્યત્ય્ અસ્યાભિપ્રેતમ્. સિંહાર્થઃ પ્રતીતઃ પ્રસહ્ય[102]{*1।706*}કારીતિ સંબન્ધાદ્ ઇતરમ્ અર્થં પ્રત્યાયયતિ. એવં સ્વાર્થાભિધાનેન તદ્ગુણસંબન્ધઃ પ્રતીયતે. ઇહ તુ યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ યજમાન એકકપાલ ઇતિ કીદૃશો ગુણ સંબન્ધઃ પ્રતીયતે. તત્સિદ્ધિકર ઇતિ. સર્વો હ્ય્ આત્મનહ્ કાર્યસિદ્ધિં કરોતિ. અન્યો ઽપિ યસ્ તસ્ય કાર્યસિદ્ધિં કરોતિ સ તસ્મિન્ન્ ઉચ્ચરિતે હૃદયમ્ આગચ્છતિ. યથા રાજા પત્તિગણક ઇતિ. પત્તિગણકો રાજ્ઞઃ કાર્યં સાધયતિ. સ રાજશબ્દ ઉચ્ચરિતે પ્રતીયતે. એવમ્ ઇહાપિ યજમાનકાર્યં પ્રસ્તરૈકકપાલૌ સાધયતઃ, તૌ યજમાને પ્રતીતે પ્રતીયેતે. તસ્માત્ તૌ યજમાનશબ્દેન પ્રત્યાયેતે. કથં? સ્તુતૌ સ્યાતાં બર્હિષ ઉપરિસાદને સર્વહોમે ચેતિ. તસ્માદ્ એવંજાતીયકા અર્થવાદા ન વિધય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।698: તૈત્.સ્. 2.6.5}*
*{1।699: તૈત્.બ્ર્. 1.6.3.4}*
*{1।700: એ1,5; એ2,4,6: સ્યાત્ પ્રસ્તરકાર્યે, એ4 (fન્.): સ્યાત્, તતઃ પ્રસ્તરકાર્યે}*
*{1।701: એ1,6; એ2,4,5: સ્રુચ}*
*{1।702: એ1,6; એ2,4,5: સુર્ચ}*
*{1।703: એ1,5; એ2,4,6 (રિછ્તિગ્): તથા સતિ}*
*{1।704: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।705: એ2: 2,314; એ4: 2,180; એ5: 2,258; એ6: 1,69}*
*{1।706: એ2: 2,321; એ4: 2,181; એ5: 2,261; એ6: 1,70}*
જાતિઃ

આગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણઃ{*1।707*}; ઐન્દ્રો રાજન્યઃ{*1।708*}; વૈશ્યો વૈશ્વદેવ ઇત્યેવમાદયઃ{*1।709*} શ્રૂયન્તે. તત્ર ગુણવિધયઃ આર્થવાદા ઇતિ સંદેહઃ. ગુણવિધય ઇતિ બ્રૂમઃ. એવમ્ અપૂર્વમ્ અર્થં વિધાસ્યન્તિ, ઇતરથાર્થવાદાઃ સન્તો ઽનર્થકાઃ સ્યુઃ. ન વિધિર્ વિધ્યન્તરસ્ય ભાવાત્. તસ્માત્ સંવાદઃ. તસ્ય સંકીર્તનં વિધિસ્તુત્યર્થમ્. અનાગ્નેયાદિષ્વ્ આગ્નેયાદિશબ્દાઃ કેન પ્રકારેણ. ગુણવાદેન. કો ગુણવાદઃ. અગ્નિસંબન્ધઃ. કથમ્? એકજાતીયકત્વાત્. કિમ્ એકજાતીયકત્વમ્. પ્રજાપતિર્ અકામયત, પ્રજાઃ સૃજેયમ્ ઇતિ. સ મુખતસ્ ત્રિવૃતં નિરભિમીત, તમ્ અગ્નિર્ દેવતાન્વસૃજ્યત, ગાયત્રી છન્દઃ, રથન્તરં સામ, બ્રાહ્મણો મનુષ્યાણામ્ અજઃ પશૂનામ્. તસ્માત્ તે મુખ્યાઃ, મુખતો હ્ય્ અસૃજ્યન્ત. ઉરસો [103]{*1।710*} બાહુભ્યાં પઞ્ચદશં નિર્મિમીત, તમ્ ઇન્દ્રો દેવતાનસૃજ્યત, ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ, બૃહત્ સામ, રાજન્યો મનુષ્યાણામ્, અવિઃ પશૂનામ્. તસ્માત્ તે વીર્યવન્તઃ, વીર્યાદ્ ધિ અસૃજ્યન્ત. ઊરુભ્યાં મધ્યતઃ સપ્તદશં નિરમિમીત, તં વિશ્વેદેવા દેવતા અન્વસૃજ્યન્ત, જગતી છન્દઃ, વૈરૂપં સામ, વૈશ્યો મનુષ્યાણામ્, ગાવઃ પશૂનામ્{*1।711*}. એવમ્ ઉક્તે સત્ય્ એકસ્મિન્ન્ એવંજાતીયકે વિજ્ઞાતે ઽન્યો ઽપિ તજ્જાતીયકો હૃદયમ્ આગચ્છતિ. તસ્માદ્ અર્થવાદશબ્દાઃ{*1।712*}.
નોતેસ્:
*{1।707: તૈત્.બ્ર્. 2.7.3.1}*
*{1।708: તૈત્.સ્. 2.4.13.}*
*{1।709: તૈત્.બ્ર્. 2.7.2.2}*
*{1।710: એ2: 2,322; એ4: 2,190; એ5: 2,264; એ6: 1,71}*
*{1।711: તૈત્.સ્. 7.1.1.4-5, વ્ગ્લ્. સ્છોન્ ઋવ્ 10.90}*
*{1।712: એ1,6; એ2,4,5: તસ્માદ્ અર્થવાદાઃ}*
સારૂપ્યમ્

યજમાનો યૂપઃ; આદિત્યે યૂપ ઇત્યાદિ{*1।713*} શ્રૂયતે. તત્ર ગુણવિધિઃ, અર્થવાદઃ, ઇતિ સંદેહઃ. અર્થવત્ત્વાદ્ ગુણવિધિ. અશક્યત્વાદ્ યૂપકાર્યસાધને યજમાનસ્ય, યજમાનકાર્યસાધને વા યૂપસ્ય વિધ્યન્તરભાવાચ્ ચ ન વિધિઃ. વિધિસ્તુત્યર્થં સંવાદઃ. ગુણવાદાત્ સામાનાધિકરણ્યમ્. કો ગુણઃ? સારૂપ્યમ્. કિં સારૂપ્યમ્? ઊર્ધ્વતા તેજસ્વિતા ચ. તસ્માદ્ એવંજાતીયકા અર્થવાદાઃ.
નોતેસ્:
*{1।713: તૈત્.બ્ર્. 2.1.5.2}*
પ્રશંસા

અપશવો વા અન્યે ગો ઽશ્વેભ્યઃ, પશવો ગો ઽશ્વાઃ{*1।714*}. અયજ્ઞો વા એષ યો ઽસામા{*1।715*}. અસત્રં વા એતદ્ યદ્ અછન્દોમમ્ ઇતિ{*1।716*} શ્રૂયતે. તત્ર વિધ્યર્થ વાદસંદેહે, અર્થવત્ત્વાદ્ વિધય ઇતિ પ્રાપ્તે. અભિધીયતે - યદિ વિધયો ભવેયુઃ, ગો ઽશ્વા એવ પશવઃ સ્યુઃ, સામવાન્ એવ યજ્ઞઃ, છન્દોમવદ્ એવ સત્રમ્. અન્યેષાં પશૂનામ્, યજ્ઞાનામ્, [104]{*1।717*} સત્રાણાં ચોત્પત્તિર્ અનર્થિકા સ્યાત્. વિધ્યન્તરં ચ નાવકલ્પેત. અતઃ સ્તુત્યર્થં સંવાદઃ. ગો ઽશ્વાન્ પ્રશંસિતુમ્ અન્યેષાં પશૂનાં નિન્દા. સામવતઃ પ્રશંસિતુમ્ અસામ્નાં નિન્દા. છન્દોમવન્તિ પ્રશંસિતુમ્ અચ્છન્દોમકાનિ નિદ્યન્તે. યથા - યદ્ અઘૃતમ્, અભોજનં તત્. યન્ મલિનમ્, અવાસસ્ તદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।714: તૈત્.સ્. 5.2.9.4}*
*{1।715: તૈત્.સ્. 1.5.7.1}*
*{1।716: તૈત્.સ્. 7.3.8.1}*
*{1।717: એ2: 2,324; એ4: 2,192; એ5: 2,265; એ6: 1,71}*
ભૂમા

સૃષ્ટીર્ ઉપદધાતીતિ{*1।718*} શ્રૂયતે. તત્ર ગુણવિધિર્ અર્થવાદ ઇતિ સંદેહે અપૂર્વત્વાદ્ વિધિર્ ઇતિ પ્રાપ્તે. ઉચ્યતે - યદિ વિધિઃ, સૃષ્ટિમન્ત્રકા ઉપદધાતીષ્ટકા ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ર નેષ્ટકાનાં વિશેષઃ કશ્ચિદ્ આશ્રીયતે, એવંરૂપાઃ સૃષ્ટિમન્ત્રકા નૈવંરૂપા ઇતિ. તત્ર સર્વાસાં સૃષ્ટિલિઙ્ગા મન્ત્રાઃ પ્રાપ્નુયુઃ. અન્યેષામ્ અસંયુક્તાનાં મન્ત્રાણામ્ આનર્થક્યં સ્યાત્. તસ્માદ્ અનુવાદો મન્ત્રસમામ્નાનાત્ પ્રાપ્તાનામ્ ઉપધાને મન્ત્રાણામ્. સૃષ્ટીનાં સંકીર્તનં{*1।719*} સર્જનાર્થવાદાર્થમ્. અપિ ચ વિધિત્વે લક્ષણા, એકયા સ્તુવત ઇત્ય્{*1।720*} અત્ર યા અસૃષ્ટયસ્ તા લક્ષયેત્. નન્વ્ અનુવાદે ઽપિ લક્ષણા{*1।721*}. નાનુવાદપક્ષે લક્ષણાયાં દોષઃ. કથં ત્વ્ અસૃષ્ટિષુ સૃષ્ટિષુ ચ સૃષ્ટિશબ્દ ઇતિ. ભૂમ્ના. બહવસ્ તત્ર સૃષ્ટિલિઙ્ગા મન્ત્રાઃ, અલ્પશો વિલિઙ્ગા ઇતિ.
[105]{*1।722*}
નોતેસ્:
*{1।718: તૈત્.સ્. 5.3.4}*
*{1।719: એ1,5,6; એ2,4: સૃષ્ટીનાં સૃષ્ટિષુ સંકીર્તનં}*
*{1।720: તૈત્.સ્. 4.3.10}*
*{1।721: એ4 ઓમ્. એકયા સ્તુવત ઇત્ય્ અત્ર યા અસૃષ્ટયસ્ તા લક્ષયેત્। નન્વ્ અનુવાદે ઽપિ લક્ષણા}*
*{1।722: એ2: 2,326; એ4: 2,196; એ5: 2,266; એ6: 1,72}*
લિઙ્ગસમવાયઃ

{*1।723*}
પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ{*1।724*}; આજ્યાનીર્ ઉપદધાતીતિ{*1।725*} વિધિત્વે પ્રાણભૃન્ મન્ત્રકાસૂપધીયમાનાસુ વિલિઙ્ગાનાં મન્ત્રાણામ્ આનર્થક્યમ્। તસ્માદ્ અનુવાદઃ। લિઙ્ગસમવાયાત્ પરશબ્દઃ પરત્ર વર્તતે. યથા - છત્રિણો ગચ્છન્તીત્ય્, એકેન છત્રિણા સર્વે લક્ષ્યન્તે. ન ચાયં પ્રાણભૃચ્ છશબ્દઃ સૃષ્ટિશબ્દશ્ ચ જહત્સ્વાર્થં મન્ત્રગણં લક્ષયેત્. યદ્ ગણે ચ સૃષ્ટિપ્રાણભૃચ્ છબ્દૌ સમવેતૌ, તાવ્ અપિ પરિગૃહ્યેતે. યથા - છત્રિશબ્દેન સ્વાર્થલક્ષણાર્થેન સો ઽપિ છત્રી ગૃહ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।723: એ2 હત્ હિએર્ મ્સ્ 1.4.23, દ સિએ અબ્ મ્સ્ 1.4.22: આનર્થક્યાદ્ અકારણં કર્તુર્ હિ કારણાનિ ગુણાર્થો હિ વિધીયતે॥ નિછ્ત્ મેહ્ર્ wએઇતેર્zäહ્લ્ત્}*
*{1।724: તૈત્.સ્. 5.2.10। 5.3.12}*
*{1।725: તૈત્.સ્. 5.7.2.5}*
સંદિગ્ધેષુ વાક્યશેષાત્

અક્તાઃ શર્કરા ઉપદધાતિ{*1।726*}; તેજો વૈ ઘૃતમ્ ઇતિ{*1।727*} શ્રૂયતે. તત્ર સંદેહઃ. કિં ઘૃતતૈલવસાનામ્ અન્યતમેન દ્રવ્યેણાઞ્જનીયાઃ શર્કરા ઉત ઘૃતેનૈવેતિ. કથં સંદેહઃ. અઞ્જનસામાન્યેન વાક્યસ્યોપક્રમો ઘૃતેન વિશેષેણ નિગમનમ્. યથોપક્રમં નિગમયિતવ્યમ્ એકસ્મિન્ વાક્યે. તત્ર યદ્ વા સામાન્યમ્ આદૌ વિશેષોપલક્ષણાર્થં વિવક્ષ્યતે. યદ્ વા નિગમને વિશેષઃ સામાન્યલક્ષણાર્થઃ. તદારમ્ભનિગમનયોઃ કિં સમઞ્જસમ્ ઇતિ સંશયઃ. એવં સંદિગ્ધેષૂપક્રમે સામાન્યવચને વિરોધાભાવાન્ ન વિશેષઃ પરિકલ્પ્યઃ. નિગમને તૂપજાતઃ સામાન્યપ્રત્યય ઇતિ વિરોધાલ્ લક્ષણાર્થં ઘૃતવચનમ્. યથા સૃષ્ટિષ્વ્ અસૃષ્ટિષુ ચ સૃષ્ટિશબ્દઃ, એવં ઘૃતમ્ અઘૃતં ચ ઘૃતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
[106]{*1।728*} સંદિગ્ધેષ્વ્ એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સામાન્યવચનેન વિશેષાપેક્ષિણોપક્રમો વાક્યસ્ય વિશેષે નિગમનવશેન. કુતઃ? ન હિ સામાન્યં વિહિતમ્. યેન વિરોધો નિગમનસ્ય. કથમ્ અવિહિતમ્. સંદિગ્ધેષુ વિધાનશબ્દાભાવાત્. ન હિ વિધાનશબ્દો ઽસ્તિ. અક્તાઃ શર્કરા ઉપદધાતીતિ વર્તમાનકાલનિર્દેશાત્. નાપિ સામાન્યસ્ય સાક્ષાત્ સ્તુતિઃ, પ્રત્યક્ષં તુ ઘૃતસ્ય સ્તવનમ્. શ્રુત્યા ઘૃતસ્ય સ્તુતિઃ, લક્ષણયા સામાન્યસ્ય. શ્રુતિશ્ ચ લક્ષણાયા જ્યાયસી. તસ્માદ્ ઘૃતવિધાનમ્. એવમ્ વાસઃ પરિધત્તે, એતદ્ વૈ સર્વદેવત્યં વાસો યત્ ક્ષૌમમ્ ઇતિ તથા ઇમાં સ્પૃષ્ટ્વોદ્નાયેત્, ઇમાં હ્ય્ ઔદુમ્બરીં વિશ્વાભૂતાન્ય્ ઉપજીવનીતિ.
નોતેસ્:
*{1।726: તૈત્.બ્ર્. 3.12.5.12}*
*{1।727: એબેન્દ}*
*{1।728: એ2: 2,328; એ4: 2,238; એ5: 2,268; એ6: 1,72}*
અર્થાદ્ વા કલ્પનૈકદેશત્વાત્