Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 1.3

vidhiśabdāś ca vivakṣitārthān eva mantrān anuvadanti - śataṃ himāḥ śataṃ varṣāṇi jīvyāsam ity etad evāheti{*1/561*}.
[64]{*1/562*}
NOTES:
*{1/561: ŚPBr. 2.3.4.21}*
*{1/562: E2: 2,69; E4: 1,243; E5: 2,64; E6: 1,44}*
dharmasya śabdamūlatvād aśabdam anapekṣaṃ syāt

evaṃ tāvat kṛtsnasya vedasya prāmāṇyam uktam. athedānīṃ yatra na vaidikaṃ śabdam upalabhemahi, atha ca smaranti - evam ayam artho 'nuṣṭhātavyaḥ, etasmai ca prayojanāyeti. kim asau tathaiva syān na veti. yathā - aṣṭakāḥ kartavyāḥ; gurur anugantavyaḥ; taḍāgaṃ khanitavyam; prabhā pravartayitavyā; śikhākarma kartavyam ityevamādayaḥ. tad ucyate - dharmasya śabdamūlatvād aśabdam anapekṣaṃ syād iti. śabdalakṣaṇo dharma ity uktam{*1/563*} - codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ iti. ato nirmūlatvān nāpekṣitavyam iti. nanu ye vidur ittham asau padārthaḥ kartavya iti, katham iva te vadiṣyanty akartavya evāyam iti. smaraṇānupapattyā, na{*1/564*} hy ananubhūto 'śruto vārthaḥ smaryate. na cāsyāvaidikasyālaukikasya ca smaraṇam upapadyate, pūrvavijñānakāraṇābhāvād iti. yā hi bandhyā smareta - idaṃ me dauhitrakṛtam iti, na me duhitāstīti matvā, na jātucid asau pratīyāt - samyag etaj jñānam iti. evam api yathaiva pāramparyeṇāvicchedād ayaṃ veda iti pramāṇam eṣāṃ smṛtiḥ, evam iyam api pramāṇaṃ bhaviṣyatīti. naitad evam. pratyakṣeṇopalabdhatvād granthasya, nānupapannaṃ pūrvavijñānam. aṣṭakādiṣu tv adṛṣṭārtheṣu pūrvavijñānakāraṇābhāvād vyāmohasmṛtir eva gamyate. tad yathā kaścij jātyandho vadet - smarāmy aham asya rūpaviśeṣasyeti. kutas te pūrvavijñānam iti ca paryanuyukto jātyandham evāparaṃ vinirdiśeta. tasya [65]{*1/565*} kutaḥ? jātyandhāntarāt. evaṃ jātyandhaparamparāyām api satyāṃ naiva jātucit saṃpratīyur vidvāṃsaḥ samyagdarśanam etad iti. ato nādartavyam evaṃjātīyakam anapekṣaṃ syād iti.
NOTES:
*{1/563: Vgl. MS 1.1.2}*
*{1/564: E2,4 om. na}*
*{1/565: E2: 2,73; E4: 1,243; E5: 2,70; E6: 1,45}*
api vā kartṛsāmānyāt pramāṇam anumānaṃ syāt

api veti pakṣo vyāvartyate. pramāṇaṃ smṛtiḥ, vijñānaṃ hi tat. kim ity anyathā bhaviṣyati. pūrvavijñānam asya nāsti, kāraṇābhāvād iti cet. asyā eva smṛter draḍhimnaḥ kāraṇam anumāsyāmahe. tat tu nānubhavanam, anupapattyā. na hi manuṣyā ihaiva janmany evaṃjātīyakam artham anubhavituṃ śaknuvanti. janmāntarānubhūtaṃ ca na smaryate. granthas tv anumīyeta, kartṛsāmānyāt smṛti-vaidikapadārthayoḥ. tenopapanno vedasaṃyogas traivarṇikānām.
nanu nopalabhanta evaṃjātīyakaṃ grantham. anupalabhamānā apy anumimīran, vismaraṇam apy upapadyata iti. tad upapannatvāt pūrvavijñānasya tarivarṇikānāṃ smaratām, vismaraṇasya copapannatvād granthānumānam upapadyata iti pramāṇaṃ smṛtiḥ.
aṣṭakāliṅgāś ca mantrā vede dṛśyante - yāñ janāḥ pratinandantītyevamādayaḥ{*1/566*}. tathā pratyupasthitaniyamānām ācārāṇāṃ dṛṣṭārthatvād eva prāmāṇyam - guror anugamāt prīto gurur adhyāpayiṣyati granthagranthibhedinaś ca nyāyān parituṣṭo vakṣyatīti. tathā ca darśayati - tasmāc chreyāṃsaṃ pūrvaṃ yantaṃ pāpīyān paścād anvetīti{*1/567*}. prapāstaḍāgāni ca paropakārāya, na dharmāyety evāvagamyate. tathā ca darśanam - dhanvann iva prapā [66]{*1/568*} asīti{*1/569*}. tathā - sthalayodakaṃ parigṛhṇantīti ca. gotracihnaṃ śikhākarma, darśanaṃ ca - yatra bāṇāḥ saṃpatanti kumārā viśikhā iveti{*1/570*}. tena ye dṛṣṭārthāḥ, te tata eva pramāṇam. ye tv adṛṣṭārthāḥ, teṣu vaidikaśabdānumānam iti.
NOTES:
*{1/566: Pāra.GS 3.2.2, Āp.MP 2.20.27}*
*{1/567: E2: anveti}*
*{1/568: E2: 2,78; E4: 1,259; E5: 2,78; E6: 1,45}*
*{1/569: ṚV 10.4.1c}*
*{1/570: ṚV 6.75.17a}*
virodhe tv anapekṣaṃ syāt, asati hy anumānam

atha yatra śrutivirodhaḥ, tatra katham. yathaudumbaryāḥ sarvaveṣṭanam, audumbarīṃ spṛṣṭvodgāyed iti śrutyā viruddham. aṣṭācatvāriṃśad vaṛṣāṇi vedabrahmacaraṇam, jātaputraḥ kṛṣṇakeśo 'gnīn ādadhītety anena viruddham. krītarājako bhojyān na iti, tasmād agnīṣomīye saṃsthite yajamānasya gṛhe 'śitavyam ity anena viruddham. tat pramāṇam, kartṛsāmānyād ityevaṃ prāpte brūmaḥ - aśakyatvād vyamoha ity avagamyate. katham aśakyatā. sparśavidhānān na sarvā śakyā veṣṭayitum udgāyatā spraṣṭuṃ ca. tām udgāyatā spraṣṭavyām avagacchantaḥ kenemaṃ saṃpratyayaṃ bādhemahi sarvaveṣṭanasmaraṇeneti brūmaḥ.
nanu nirmūlatvād vyāmohas tat smaraṇam iti vaidikaṃ vacanaṃ mūlaṃ bhaviṣyatīti. bhaved vaidikaṃ vacanaṃ mūlam, yadi sparśanaṃ vyāmohaḥ. avyāmohe tv aśakyatvād anupapannam. yathānubhavanam anupapannam iti na kalpyate, tathā vaidikam api vacanam. kathaṃ tarhi sarvaveṣṭanasmaraṇam. vyāmohaḥ. kathaṃ vyāmohakalpanā. śrautavijñānavirodhāt. atha kim arthaṃ nemau vidhī vikalpye[67]{*1/571*}te vrīhiyavavad bṛhadrathantaravad vā. nāsati vyāmohavijñāne vikalpo bhavati. yadi sarvaveṣṭanavijñānaṃ pramāṇam, sparśanaṃ vyāmohaḥ. yadi sparśanaṃ pramāṇam, smṛtir vyāmohaḥ. vikalpaṃ tu vadan sparśanasya pakṣe tāvat prāmāṇyam anumanyate. tasya ca mūlaṃ śrutiḥ. sā cet pramāṇam anumatā, na pākṣikī. pākṣikaṃ ca sarvaveṣṭanasmaraṇam, pakṣe tāvan na śaknoti śrutiṃ parikalpayitum, sparśavijñānena bādhitatvāt. tataś cāvyāmohe ca tasminn aśakyā śrutiḥ kalpayitum. na cāsāv avyāmohaḥ pakṣe, pakṣe vyāmoho bhaviṣyatīti. yad eva hi tasyaikasmin pakṣe mūlam, tad evetarasminn api. ekasmiṃś cet pakṣe na vyāmohaḥ, śrutiprāmāṇyatulyatvād itaratrāpy avyāmohaḥ. na cāsāv ekasmin pakṣe śrutiḥ, nibaddhākṣarā hi sā na pramādapāṭha iti śakyā gaditum. tena naitat pakṣe vijñānaṃ vyāmohāt pakṣāntaraṃ saṃkrāntam ity avagamyate. tatra duḥśrutasvapnādivijñānamūlatvaṃ ta sarvaveṣṭanasyeti virodhāt kalpyate. na hi tasya sati virodhe prāmāṇyam abhyupagantavyam iti kiṃcid asti pramāṇam. tasmād yathaivaikasmin pakṣe na śakyā śrutiḥ kalpayitum, evam aparasmin pakṣe, tulyakāraṇatvāt.
api cetaretarāśraye 'nyataḥ paricchedāt. keyam itaretarāśrayatā. pramāṇāyāṃ smṛtau sparśanaṃ vyāmohaḥ, sparśane pramāṇe smṛtir vyāmohaḥ, tad etad itaretrāśrayaṃ bhavati. tatra sparśanasya kḷptaṃ mūlaṃ kalpyaṃ smṛteḥ, so 'sāv anyataḥ paricchedaḥ. kalpyamūlatvāt smṛtiprāmāṇyam anavakḷptaṃ. tad aprāmāṇyāt sparśanaṃ na vyāmohaḥ. tad avyāmohāt smārtaśrutikalpanānupapannā pramāṇābhāvāt. nanv evaṃ sati vrīhisādhanatvavijñānasyāpy avyāmohād yavaśrutir nopapadyeta. satyaṃ nopapadyate, yady apratyakṣā syāt. pratyakṣā tv eṣā. na hi pratyakṣam anupapannaṃ nāmāsti. dvayos tu śrutyor bhāvāt. dve hy ete vākye. tatraikena kevalayavasādhanatā gamyate, [68]{*1/572*} ekena kevalavrīhisādhanatā. na ca vākyenāvagato 'rtho 'pahnūyate. tasmād vrīhiyavayor upapanno vikalpo bṛhadrathantarayoś ca. tasmād uktaṃ śrutiviruddhā smṛtir apramāṇam iti. ataś ca sarvaveṣṭanādi nādaraṇīyam.
NOTES:
*{1/571: E2: 2,98; E4: 1,281; E5: 2,85; E6: 1,46}*
*{1/572: E2: 2,102; E4: 1,281; E5: 2,89; E6: 1,47}*
hetudarśanāc ca

lobhād vāsa āditsamānā audumbarīṃ kṛtsnāṃ veṣṭitavantaḥ kecit. tat smṛter bījam. bubhukṣamāṇāḥ kecit krītarājakasya bhojanam ācaritavantaḥ. apuṃstvaṃ pracchādayantaś cāṣṭācatvāriṃśad varṣāṇi vedabrahmacaryaṃ caritavantaḥ. tata eṣā smṛtir ity avagamyate.
adhikaraṇāntaraṃ vā. vaisarjanahomīyaṃ vāso 'dhvaryur gṛhṇātīti, yūpahastino dānam ācarantīti. tatkartṛsāmānyāt pramāṇam iti prāpte{*1/573*}. apramāṇaṃ smṛtiḥ. atrānyan mūlam. lobhād ācaritavantaḥ kecit, tata eṣā smṛtiḥ. upapannataraṃ caitad vaidikavacanakalpanāt.
NOTES:
*{1/573: MS 1.3.2}*
śiṣṭākope 'viruddham iti cet

ācāntena kartavyam; yajñopavītinā kartavyam; dakṣiṇācāreṇa kartavyam ityevaṃlakṣaṇāny udāharaṇāni. kim etāni śrutiviruddhāni na kartavyāni utāviruddhāni kāryāṇīti. [69]{*1/574*} iti{*1/575*} cet paśyasi, tair apy anuṣṭhīyamānair vaidīkaṃ kiṃcin na kupyati, tasmād aviruddhānīti.
NOTES:
*{1/574: E2: 2,115; E4: 1,346; E5: 2,93; E6: 1,47}*
*{1/575: E2,4,6 om. iti}*
na śāstraparimāṇatvāt

naitad evam. śāstraparicchinnaṃ hi kramaṃ bādheran. katham. vedaṃ kṛtvā vediṃ kurvītetīmāṃ śrutim uparundhyād antarā vedaṃ vediṃ cānuṣṭḥīyamānam ācamanādi. dakṣiṇena caikahastenānuṣṭhīyamāneṣu padārtheṣu kadācit pradhānaṃ svakālam atikrāmeta. ubhābhyāṃ hastābhyāṃ anutiṣṭhan pradhānakālaṃ saṃbhāvayiṣyati.
api vā kāraṇāgrahaṇe prayuktāni pratīyeran

api veti pakṣavyāvṛttiḥ. agṛhyamāṇakāraṇā evaṃjātīyakāḥ pramāṇam. nanu kramakālau virundhanti{*1/576*}. virudhnantu{*1/577*}. naiṣa doṣaḥ. ācamanaṃ padārthaḥ padārthānāṃ ca guṇaḥ kramaḥ. na ca guṇānurodhena padārtho na kartavyo bhavati. api ca prāptānāṃ padārthānām uttarakālaṃ krama āpatati. yadā padārthaḥ prāpnoti, tadā krama eva nāsti, kena saha virodho bhaviṣyatīti. tathā yadi dakṣiṇena nācaryate, kālo mā virodhīd iti, tatra kālānurodhena padārtho nānyathātvam abhyupagacchet. prayogāṅgaṃ hi kālaḥ padārthānām upakārakaḥ. ato na kālānurodhena vyathayitavyaḥ padārthaḥ. api ca śaucaṃ dakṣiṇācāratā yajñopavītitvaṃ caivaṃjātīyakā arthā vyavadhātāro na bhavanti. sarvapadārthānāṃ [70]{*1/578*} śeṣabhūtatvāt. tasmād ācamanādīnāṃ prāmāṇyam.
NOTES:
*{1/576: E2,4,5,6: virundhanti}*
*{1/577: E2,4,5,6: virundhnantu}*
*{1/578: E2: 2,120; E4: 1,356; E5: 2,96; E6: 1,48}*
teṣv adarśanād virodhasya samā vipratipattiḥ syāt

yavamayaś caruḥ; vārāhī upānahau{*1/579*}; vaitase kaṭe prājāpatyān saṃcinotīti yavavarāhavetasaśabdān samāmananti. tatra kecid dīrghaśūkeṣu yavaśabdaṃ prayuñjante, kecit priyaṅguṣu. varāhaśabdaṃ kecit śūkare{*1/580*}, kecit kṛṣṇaśakunau. vetasaśabdaṃ kecid vañjulake, kecij jambvām. tatrobhayathā padārthāvagamād vikalpaḥ.
NOTES:
*{1/579: Tait.Br. 1.7.9.4, Mait.S.4.46, cf. ŚPBr. 5.4.3.19}*
*{1/580: E2,4,5: sūkare}*
śāstrasthā vā tannimittatvāt

vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. yavaśabdo yadi dīrghaśūkeṣu sādṛśyāt priyaṅguṣu bhaviṣyati. yadi priyaṅguṣu, sādṛśyād yaveṣu. kiṃ sādṛśyam. pūrvasaśye{*1/581*} kṣīṇe bhavanti dīrghaśūkāḥ priyaṅgavaś caitat tayoḥ sādṛśyam. kaḥ punar atra niścayaḥ. ya śāstrasthānāṃ sa śabdārthaḥ. ke śāstrasthāḥ. śiṣṭāḥ. teṣām avicchinnā smṛtiḥ śabdeṣu vedeṣu ca. tena śiṣṭā nimittaṃ śrutismṛtyavadhāraṇe. te hy evaṃ samāmananti yavamayeṣu karambhapātreṣu vihiteṣu vākyaśeṣam - yatrānyā oṣadhayo mlāyante, athaite modamānā ivottiṣṭhantīti{*1/582*} dīrghaśūkān yavān darśayati vedaḥ. vede darśanād avicchinnapāramparyo dīrghaśūkeṣu yavaśabda iti gamyate. tasmāt priyaṅguṣu gauṇaḥ. tasmād dīrghaśūkānāṃ puroḍāśaḥ kartavyaḥ. tasmād varāhaṃ gāvo 'nudhāvantīti{*1/583*} śūkare{*1/584*} varāhaśabdaṃ darśayati. apsujo vetasa iti{*1/585*} vañjule vetasaśabdam. [71]{*1/586*} śūkaraṃ{*1/587*} hi gāvo 'nudhāvanti. vañjulo 'psu jāyate. jambūvṛkṣa sthale girinadīṣu vā.
NOTES:
*{1/581: E2,5,6: pūrvasasye, E4: pūrvasasyeṣe}*
*{1/582: Quelle unbekannt}*
*{1/583: ŚPBr. 4.4.3.19}*
*{1/584: E2,4,5: sūkare}*
*{1/585: Quelle unbekannt}*
*{1/586: E2: 2,142; E4: 1,416; E5: 2,103; E6: 1,49}*
*{1/587: E2,4,5: sūkaraṃ}*
coditaṃ tu pratīyetāvirodhāt pramāṇena

atha yāñ chabdān āryā na kasmiṃścid arthe ācaranti, mlecchās tu kasmiṃścit prayuñjate, yathā pikanemasatatāmarasādiśabdāḥ{*1/588*}. teṣu saṃdehaḥ - kiṃ nigamaniruktavyākaraṇavaśena dhātuto 'rthaḥ kalpayitavya uta yatra mlecchā ācaranti, sa śabdārtha iti. śiṣṭācārasya prāmāṇyam uktaṃ nāśiṣṭasmṛteḥ. tasmān nigamādivaśenārthakalpanā. nigamādīnāṃ caivam arthavattā bhaviṣyati. anabhiyogaś ca śabdārtheṣv aśiṣṭānām abhiyogaś cetareṣām. tasmād dhātuto 'rthaḥ kalpayitavya ityevaṃ prāpte brūmaḥ - coditam aśiṣṭair api śiṣṭānavagataṃ pratīyeta, yat pramāṇenāviruddham, tad avagamyamānam, na nyāyyaṃ tyaktum. yat tu śiṣṭācāraḥ pramāṇam iti, tat pratyakṣānavagate 'rthe. yat tv abhiyuktāḥ śabdārtheṣu śiṣṭā iti. tatrocyate - abhiyuktatarāḥ pakṣiṇāṃ poṣaṇe bandhane ca mlecchāḥ. yat tu nigamaniruktavyākaraṇānām arthavatteti, tatraiṣām arthavattā bhaviṣyati, na yatra mlecchair apy avagataḥ śabdārthaḥ. api ca - nigamādibhir arthe kalpayamāne 'vyavasthitaḥ śabdārtho bhavet, tatrāniścayaḥ syāt. tasmāt pika iti kokilo grāhyaḥ, nemo 'rdham, tāmarasaṃ padmam, sata iti dārumayaṃ pātram parimaṇḍalaṃ śatachidram.
[72]{*1/589*}
NOTES:
*{1/588: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/589: E2: 2,154; E4: 1,452; E5: 2,107; E6: 1,49}*
prayogaśāstram iti cet

iha kalpasūtrāṇy udāharaṇam - māśakam, hāstikam, kauṇḍinyakam ityevaṃlakṣaṇakāni kiṃ pramāṇam apramāṇaṃ veti saṃdigdhāni. kiṃ prāptam. prayogasya śāstraṃ pramāṇam evaṃjātīyakam iti brūmaḥ. satyavācām etāni vacanāni. katham avagamyate. vaidikair eṣāṃ saṃvādo bhavati. ya eva hi vede grahāḥ, ta eveha, yā eva vede iṣṭakāḥ{*1/590*}, tā eveha. tasmāt satyavāca ācāryāḥ. ācāryavacaḥ pramāṇam iti ca śrutiḥ. pratyakṣataḥ prāmāṇyam anavagatam iti yady ucyeta, pramāṇāntareṇa vacanenāvagatam iti na doṣaḥ. vedavākyaiś caiṣāṃ tulya ādaraḥ. tasmāt pramāṇam.
NOTES:
*{1/590: E1 (Fn.): iṣṭayaḥ}*
nāsanniyamāt

naitad evam, asanniyamāt. naitat samyaṅnibandhanam, svarābhāvāt.
avākyaśeṣā{*1/591*}c ca

ṛtvijo vṛṇīte; vṛtā yajanti{*1/592*}; devayajanam adhyavasyantīti{*1/593*}. nātra vidhir gamyate vartamānakālapratyayanirdeśāt. na cātra vākyaśeṣaḥ stāvako 'sti. tasmād{*1/594*} apramāṇam. yaś cādara uktaḥ, sa nāntarīyakatvād vedavākyamiśrasamāmnānāt. yat tu śrutir iti naitat, arthavādatvāt{*1/595*}. katham arthavādaḥ. vidhyantaraṃ hy asti - āgneyo 'ṣṭākapāla iti. atrācāryo vedo 'bhipretaḥ, ācinoty asya buddhim iti. yad vācāryavacanaṃ [73]{*1/596*} pramāṇaṃ tadapekṣam. kataratat. yat pramāṇagamyam.
yac coktam - satyavācām etāni vacanānīti, tan na -
NOTES:
*{1/591: E4 (Fn.): -śeṣatvāc ca}*
*{1/592: ŚānŚS. 5.1.1}*
*{1/593: ŚānŚS. 15.14.1}*
*{1/594: E4 (Fn.): stāvakas tasmād}*
*{1/595: E4 (Fn.): śrutir iti nārthavādatvāt}*
*{1/596: E2: 2,169; E4: 1,473; E5: 2,110; E6: 1,50}*
sarvatra ca prayogāt saṃnidhānaśāstrāc ca

ācāryavacanaṃ hi bhavati pūrvapakṣe - sarvāsu tithiṣv amāvāsyeti{*1/597*}. saṃnihitaṃ ca śāstram - paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta, amāvāsyāyām amāvasyayā yajed iti{*1/598*}. tena śrutiviruddhavacanān na satyavācaḥ, tasmād apramāṇam.
NOTES:
*{1/597: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/598: Vgl. BaudhŚS 28.12, Go.GS 1.9.13}*
anumānavyavasthānāt tatsaṃyuktaṃ pramāṇaṃ syāt

anumānāt smṛter ācārāṇāṃ ca prāmāṇyam iṣyate. yenaiva hetunā te pramāṇam, tenaiva vyavasthitāḥ{*1/599*} prāmāṇyam arhanti. tasmād holākādayaḥ{*1/600*} prācyair eva kartavyāḥ; āhnīnaibukādayo dākṣiṇātyair{*1/601*} eva; udvṛṣabhayajñādaya udīcyair eva. yathā śikhākalpo vyavatiṣṭhate kecit triśikhāḥ, kecit pañcaśikhā iti.
NOTES:
*{1/599: E4 (Fn.): hetuvyavasthitā eva}*
*{1/600: E1,5,6; E2,4: holākādiḥ, E4 (Fn.) tasmād holākādayaḥ; tad dholākādayaḥ}*
*{1/601: E4 (Fn.): āhnīnaibukā dākṣiṇātyair}*
api vā sarvadharmaḥ syāt, tannyāyatvād vidhānasya

api veti pakṣavyāvṛttiḥ. evaṃjātīyakaḥ sarvadharmaḥ syāt. kutaḥ. tannyāyatvād vidhānasya. vidhīyate 'neneti vidhānaṃ śabdaḥ. so 'numīyate smṛtyāḥ. na ca tasyākṛtivacanatā nyāyyā. na ca vyaktivacanatā, na sarveṣām anuṣṭhātṝṇāṃ yad ekaṃ [74]{*1/602*} sāmānyaṃ, tasya vācakaḥ kaścit śabdo 'sti, yo 'numīyeta. tasmāt sarvadharmatā vidher nyāyyā. kutaḥ. padārthāḥ kartavyā iti pramāṇam asti, vyavasthāyāṃ tu na kiñcit pramāṇam asti.
atha yad uktam, yathā śikhākalpo vyavatiṣṭhata iti -
NOTES:
*{1/602: E2: Lücke; E4: 1,486; E5: 2,113; E6: 1,50}*
darśanād viniyogaḥ syāt

gotravyavasthayā śikhākalpavyavasthāyāṃ darśanaṃ spaṣṭam.
liṅgābhāvāc ca nityasya

idaṃ padebhyaḥ kebhyaścid uttaraṃ sūtram. kāni tāni padāni. atha kim arthaṃ na liṅgād vyavasthā. yathā - śuklo hotā iti. nāsti tan nityam eṣāṃ liṅgam, yad yathādarśanam anuvartate. ye 'pi śyāmā bṛhanto lohitākṣāḥ, te 'pi na sarva ārhnīnaibukādīn kurvate. anevaṃliṅgā api cānutiṣṭhanti. tasmān na vyavasthā. śuklo hoteti pratyakṣā śrutiḥ.
ākhyā hi deśasaṃyogāt

atha kasmān na samākhyayā niyamaḥ. ye dākṣiṇātyā iti samākhyātāḥ, ta āhnīnaibukādīn kariṣyanti. ya udīcyā iti samākhyātāḥ, ta udvṛṣabhayajñādīn. ye prācyā iti, te holākādīn. yathā - rājā rājasūyeneti. naitad evam. deśasaṃyogād ākhyā bhavati. dākṣiṇadeśān nirgataḥ prākṣu vodakṣu vāvasthita āhnīnaibukādīn karoty eva. udīcyāś ca deśāntara udvṛṣabhayajñādīn{*1/603*}, prācyāś ca holākādīn. anyadeśaś ca deśāntaragato na niyogataḥ parapadārthān{*1/604*} karoti. tasmān na vyavasthā{*1/605*}. rājā rājasūyeneti tu niyatā jātiḥ.
[75]{*1/606*}
NOTES:
*{1/603: E4 (Fn.): udīcyāś codvṛṣabhayajñādīn}*
*{1/604: E4 (Fn.): niyogataḥ padārthān}*
*{1/605: E4 (Fn.): tasmād avyavasthā}*
*{1/606: E2: 2,180; E4: 1, 497; E5: 2,116; E6: 1,51}*
na syād deśāntareṣv iti cet

iti cet paśyasi - yadi deśasaṃyogād ākhyā bhavet, deśāntarasthasya na bhavet. bhavati ca deśānatarasthasya māthura ity asaṃbaddhasyāpi mathurayā. tasmān na deśasaṃyogād ākhyā.
syād yogākhyā hi māthuravat

deśasaṃyoganimittāyām apy ākhyāyāṃ deśān nirgatasya tadākhyā na viruddhā. yata eṣā yogākhyā yogamātrāpekṣā, na bhūtavartamānabhaviṣyatsaṃbandhāpekṣā. yato dṛśyate - mathurām abhiprasthito māthura iti, mathurāyāṃ vasan mathurāyā nirgataś ca. yasya tv ato 'nyatamaḥ saṃbandho nāsti, na sa māthuraḥ. tasmān na samākhyayā vyavasthā.
karmadharmo vā pravaṇavat

atha kasmān na karmāṅgaṃ deśaḥ. yaḥ kṛṣṇamṛtikāprāyaḥ, sa āhnīnaibukādīnām. yathā - prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajeteti{*1/607*}.
NOTES:
*{1/607: Mān.ŚS. 1.7.1.5}*
tulyaṃ tu kartṛdharmeṇa

yathā kartary avyavasthitaṃ liṅgaṃ śyāmādi{*1/608*} na padārthaiḥ saṃvādam upaiti, tadvad deśaliṅgam avyavasthitam{*1/609*}. kṛṣṇamṛtikāprāye 'py anye na kurvanti, tathānyaliṅge 'pi kurvanti. tasmān na deśato vyavasthā. prācīnapravaṇaṃ tu śrutyā niyataṃ vaiśvadevasya.
[76]{*1/610*}
NOTES:
*{1/608: E4 (Fn.): vyavasthitaśyāmādi}*
*{1/609: E4: deśaliṅgavyavasthitam}*
*{1/610: E2: 2,182; E4: 1,505; E5: 2,117; E6: 1,52}*
prayogotpattyaśāstratvāc chabdeṣu na vyavasthā syāt

gaur gāvī goṇī gopotalikā ityevamādayaḥ{*1/611*} śabdā udāharaṇam. gośabdo yathā sāsnādim iti pramāṇam, kiṃ tathā gāvyādayo 'py uta neti saṃdehaḥ. kim atraikaḥ śabdo 'vicchinnapāramparyo 'rthābhidhāyī, itare 'pabhraṃśāḥ, uta sarve 'nādayaḥ. sarva iti brūmaḥ. kutaḥ. pratyayāt. pratīyate hi gāvyādibhyaḥ sāsnādimān arthaḥ. tasmād ito varṣaśate 'py asyārthasya saṃbandha āsīd eva, tataḥ pareṇa, tataś ca paratareṇety anāditā. kartā cāsya saṃbandhasya nāstīti vyavasthitam eva. tasmāt sarve sādhavaḥ, sarvair bhāṣitavyam. sarve hi sādhayanty artham. yathā - hastaḥ, karaḥ, pāṇir iti. arthāya hy eta uccāryante, nādṛṣṭāya. na hy eṣām uccāraṇe śāstram asti. tasmān na vyavatiṣṭheta kaścid eka eva sādhur itare 'sādhava iti.
NOTES:
*{1/611: Vgl. Mahābhāṣya, Einltg., E1 (4th ed., 1985), Bd.1, S.5/21-22}*
śabde prayatnaniṣpatter aparādhasya bhāgitvam

mahatā prayatnena śabdam uccaranti - vāyur nābher utthitaḥ, urasi vistīrṇaḥ, kaṇṭhe vivartitaḥ, mūrdhānam āhatya parāvṛttaḥ, vaktre vicaran vividhān śabdān abhivyanakti. tatrāparādhyetāpy uccārayitā, yathā - śuṣke patiṣyāmīti kardame patati, sakṛd upasprakṣyāmīti dvir upaspṛśati. tato 'parādhāt pravṛttā gāvyādayo bhaveyuḥ, na niyogato 'vicchinnapāramparyā eveti.
[77]{*1/612*}
NOTES:
*{1/612: E2: 2,213; E4: 1,580; E5: 2,121; E6: 1,52}*
anyāyaś cānekaśabdatvam

na caiṣa nyāyaḥ yat sadṛśāḥ śabdā ekam artham abhiniviśamānāḥ, sarve 'vichinnapāramparyā eveti. pratyayamātradarśanād abhyupagamyate, sādṛśyāt sādhuśabde 'py avagate pratyayo 'vakalpyate. tasmād amīṣām eko 'nādir anye 'pabhraṃśāḥ. hastaḥ, karaḥ, pāṇir ityevamādiṣu tv abhiyuktopadeśād anādir amīṣām arthena saṃbandha iti.
tatra tattvam abhiyogaviśeṣāt syāt

kathaṃ punas tatra{*1/613*} tattvaṃ śakyaṃ vijñātum. śakyam ity āha. arthino hy abhiyuktā bhavanti. dṛśyate cābhiyuktānāṃ guṇayatām avismaraṇam upapannam. pratyakṣaṃ caitad guṇyamānaṃ na bhraśyata iti. tasmād yam abhiyuktā upadiśanti, eṣa eva sādhur ity avagantavyaḥ{*1/614*}.
NOTES:
*{1/613: E4 (Fn.): punar atra}*
*{1/614: E4 (Fn.): sādhur avagantavyaḥ}*
tadaśaktiś cānurūpatvāt

atha yad uktam - artho 'vagamyate gāvyādibhyaḥ, ata eṣām apy anādiarthena saṃbandha iti. tadaśaktir eṣāṃ gamyate. gośabdam uccārayitukāmena kenacid aśaktyā gāvīty uccāritam. apareṇa jñātaṃ sāsnādimān asya vivakṣitaḥ, tad arthaṃ gaur ity uccārayitukāmo gāvīty uccārayati. [78]{*1/615*} tataḥ śikṣitvāpare 'pi sāsnādim iti vivakṣite gāvīty uccārayanti. tena gāvyādibhyaḥ sāsnādimān avagamyate. anurūpo hi gāvyādigośabdasya.
NOTES:
*{1/615: E2: 2,228; E4: 1,585; E5: 2,124; E6: 1,53}*
ekadeśatvāc ca vibhaktivyatyaye syāt

ata eva hi vibhaktivyatyaye 'pi pratyayo bhavati. aśmakair āgacchāmīty aśmakaśabdaikadeśa upalabdhe, aśmakebhya ity eva śabdaḥ smaryate. tato 'śmakebhya ity eṣo 'rtha upalabhyata iti. evaṃ gāvyādidarśanād gośabdasmaraṇam, tataḥ sāsnādimān avagamyate.
prayogacodanābhāvād arthaikatvam avibhāgāt

atha gaur ityevamādayaḥ śabdāḥ kim ākṛteḥ pramāṇam uta vyakter iti saṃdehaḥ. ucyate. idaṃ tāvat parīkṣyatām - kiṃ ya eva laukikāḥ śabdāḥ, ta eva vaidikā utānya iti. yadā ta eva, tadāpi kiṃ ta evaiṣām arthāḥ, ye loke, utānya iti saṃśayaḥ. tatrānye laukikāḥ śabdāḥ, anye vaidikā anye caiṣām arthā iti brūmaḥ. kutaḥ. vyapadeśabhedād rūpabhedāc ca. ime laukikāḥ, ime vaidikā iti vyapadeśabhedaḥ. agnir vṛtrāṇi jaṅghanad ity{*1/616*} anyad idaṃ rūpaṃ laukikād agniśabdāt. śabdānyatvāc ca na ta evārthāḥ. api ca samāmananti - uttānā vai devagavā vahantīti{*1/617*}. ye devānāṃ gāvaḥ, ta uttānā vahantīty ukte gamyata eva - ya uttānā vahanti, te gośabdenocyanta [79]{*1/618*}iti. tasmād anyo vaidikagośabdasyārthaḥ. tathā - devebhyo vanaspate havīṃṣi hiraṇyaparṇa pradivaste artham iti{*1/619*}, hiraṇyaparṇo vai devo{*1/620*} vanaspatir vede. etad vai daivyaṃ madhu, yad ghṛtam iti{*1/621*} veda ghṛte madhuśabdaḥ. tasmād amīṣām anye 'rthā iti prāpte brūmaḥ - ya eva laukikāḥ śabdāḥ, ta eva vaidikāḥ, ta evaiṣām arthā iti. kutaḥ. prayogacodanābhāvāt. evaṃ prayogacodanā saṃbhavati, yadi ta eva śabdāḥ, ta evārthāḥ. itarathā śabdānyatve 'rtho na pratīyeta. tasmād ekaśabdatvam iti. ucyate prayojanam idam, hetur vyapadiśyatām iti. tato hetur ucyate - avibhāgād iti. na teṣām eṣāṃ ca vibhāgam upalabhāmahe. ata evaikaśabdatvam. tāṃś ca tāṃś cārthān avagacchāmaḥ. ato nānyatvaṃ ca vadāmaḥ. yac coktam - ya uttānā vadanti, te devagāvāḥ; yad ghṛtam, tan madhu; yo hiraṇya-parṇaḥ, sa vanaspatir iti. nāsti vacanaṃ yad uttānānāṃ vahatāṃ gotvaṃ brūyāt. ye gāvaḥ, ta uttānā vahantīty evaṃ tat. yadi cānena vacanena gotvaṃ vidhīyate, uttānā vahantīty anuvādaḥ syāt. na cottānā vahantaḥ prasiddhāḥ kecit. te niyogato vidhātavyāḥ, teṣu vidhīyamāneṣu na śakyaṃ gotvaṃ vidhātum. bhidyate hi tathā vākyam. yadi cānye vaidikāḥ, tata uttānādīnām artho na gamyeta. tatra natarāṃ śakyetāvijñātalakṣaṇaṃ gotvaṃ vijñātum. na cottānavahanavacanam apy anarthakam, stutyarthenārthavad bhaviṣyatīti. evaṃ ghṛtasya madhutvam, hiraṇyaparṇatā ca vanaspateḥ. tasmāt ta eva śabdā arthāś ca.
yadi laukikās ta evārthāḥ, tadā saṃdehaḥ - kim ākṛtiḥ śabdārtho 'tha vyaktir iti. kā punar ākṛtiḥ, kā vyaktir iti. dravyaguṇakarmaṇāṃ sāmānyamātram ākṛtiḥ, asādhāraṇaviśeṣā [80]{*1/622*} vyaktiḥ. kutaḥ saṃśayaḥ? gaur ity ukte sāmānyapratyayād, vyaktau ca kriyāsaṃbandhāt.
tad ucyate - vyaktiḥ śabdārtha iti. kutaḥ? prayogacodanābhāvāt. ālambhanaprokṣaṇaviśasanādīnāṃ prayogacodanā ākṛtyarthe na saṃbhaveyuḥ. yatroccāraṇānarthakyam, tatra vyaktyarthaḥ. ato 'nyatrākṛtivacana iti cet. uktam{*1/623*} - anyāyaś cānekārthatvam iti. kathaṃ sāmānyāvagatir iti cet. vyaktipadārthasyākṛtiś cihnabhūtā bhaviṣyati, ya evam ākṛtikaḥ, sa gaur iti. yathā yasya daṇḍo 'sti, sa daṇḍīti, na ca daṇḍavacano daṇḍiśabdaḥ. evam ihāpi.
NOTES:
*{1/616: ṚV 6.16.34a}*
*{1/617: ĀpŚS. 11.7.6}*
*{1/618: E2: 2,231; E4: 1,618; E5: 2,148; E6: 1,54}*
*{1/619: Tait.Br. 3.6.11.2}*
*{1/620: E4: hiraṇyaparṇo vai devo; E2: hiraṇyaparṇo vai devavanaspatir; E4 (Fn.): hiraṇyaparṇo devavanaspatiḥ; E5,6: hiraṇyaparṇo devo}*
*{1/621: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/622: E2: 2,237; E4: 1,619; E5: 2,153; E6: 1,54}*
*{1/623: MS 1.3.26}*
dravyaśabdāt

dravyāśrayasya śabdo dravyaśabdaḥ, na tatra dravyāśrayavacanaḥ śabdo bhavet, yady ākṛtiḥ śabdārtho bhavet. ṣaḍ deyā dvādaśa deyā{*1/624*} caturviṃśatir deyā iti. na hy ākṛtiḥ ṣaḍādibhiḥ saṃkhyābhir yujyate. tasmān nākṛtivacanaḥ.
NOTES:
*{1/624: E2,4,6 (richtig): deyāś; E5: deyāḥ}*
anyadarśanāc ca

yadi paśur upākṛtaḥ palāyeta, anyaṃ tadvarṇaṃ tadvayasam ālabheta iti{*1/625*}. yady ākṛtivacanaḥ śabdo bhavet, anyasyālambho nopapadyate. anyasvāpi paśudravyasya saivākṛtiḥ. tasmād vyaktivacana iti.
NOTES:
*{1/625: Kāt.ŚS. 25.9.1}*
ākṛtis tu kriyārthatvāt

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. ākṛti śabdārthaḥ. kutaḥ? kriyārthatvāt. śyenacitaṃ cinvīta iti{*1/626*} vacanam ākṛtau saṃbhavati, yady ākṛtyarthaḥ śyenaśabdaḥ. vyaktivacane tu na cayanena śyenavyakti[81]{*1/627*}r utpādayituṃ śakyata ity aśakyārthavacanād anarthakaḥ. tasmād ākṛtivacanaḥ.
nanu śyenavyaktibhiś cayanam anuṣṭhāsyate. na sādhakatamaḥ śyenaśabdārthaḥ, īpsitatamo hy asau śyenaśabdena nirdiśyate. ataś cayanena śyeno nivartayitavyaḥ, sa ākṛtivacanatve 'vakalpyate.
nanūbhayatra kriyāyā asaṃbhava eva vyapadiśyate. nākṛtiḥ śabdārthaḥ. kutaḥ. kriyā na saṃbhaved ākṛtau śabdārthe, vrīhīn prokṣatīti{*1/628*}. tathā na vyaktiḥ śabdārthaḥ, kriyaiva na saṃbhaved vyakteḥ śabdārthatve{*1/629*}, śyenacitaṃ cinvīta iti. yad apy ucyate - vrīhīn prokṣatīti vyaktilakṣaṇārthākṛtir iti, śakyam anyatrāpi śyenacitaṃ cinvīta iti vaditum ākṛtilakṣaṇārthā vyaktir iti. kiṃ punar atra jyāyaḥ.
ākṛtiḥ śabdārtha iti. yadi vyaktiḥ śabdārtho bhavet, vyaktyantare na prayujyeta. atha vyaktyantare prayujyate, na tarhi vyaktiḥ śabdārthaḥ, sarvasāmānyaviśeṣavinirmuktā hi vyaktir ity. ucyate - naiṣa doṣaḥ. vyaktyantare sarvasāmānyaviśeṣavinirmukta eva pravartiṣyate. yadi vyaktyantare sarvasāmānyaviśeṣaviyukte pravartiṣyate, sāmānyam eva tarhi tat. nety ucyate - yo hy arthaḥ sāmānyasya viśeṣāṇāṃ cāśrayaḥ, sā vyaktiḥ. vyaktivacanaś ca śabdo na sāmānye, na viśeṣe vartate. teṣāṃ tv āśrayam evābhidadhāti, tena vyaktyantare vṛttir adoṣaḥ. na hi tat sāmānyam.
yadi vyaktyantareṣv api bhavati, sarvasāmānyaviśeṣaviyuktāyām aśvavyaktau gośabdaḥ kim iti na vartate. āha - yeṣv eva prayogo dṛṣṭaḥ, teṣu vartiṣyate, na sarvatra. na cāśvavyaktau gośabdasya prayogo dṛṣṭaḥ. tasmāt tatra na vartiṣyate. yadi yatra [82]{*1/630*} prayogo dṛṣṭaḥ, tatra vṛttiḥ, adyajātāyāṃ gavi prathamaprayogo na prāpnoti tatrādṛṣṭatvāt. sāmānyapratyayaś ca na prāpnoti, iyam api gaur iti, iyam api gaur iti; iyaṃ vā gaur iti, iyaṃ vā gaur iti syāt. bhavati tu sāmānyapratyayo 'dṛṣṭapūrvāyām api govyaktau. tasmān na prayogāpekṣo gośabdo vyaktivacana iti śakyata āśrayitum. evaṃ tarhi śakteḥ svabhāva eṣaḥ, yat kasyāṃcit vyaktau vartate, kasyāṃcin na. yathā - agnir uṣṇaḥ, udakaṃ śītam, evam etad bhaviṣyatīti. naivaṃ sidhyati. na hy etad gamyate kasyāṃcid vyaktau vartate, kasyāṃcin neti. satyam etat, gotvaṃ lakṣaṇaṃ bhaviṣyatīti. yatra gotvaṃ tasyāṃ vyaktāv iti. evaṃ tarhi viśiṣṭā vyaktiḥ pratīyeta. yadi ca viśiṣṭā, pūrvataraṃ viśeṣaṇam avagamyeta. na hy apratīte viśeṣaṇe viśiṣṭaṃ kecana pratyetum arhantīti. astu, viśeṣaṇatvenākṛtiṃ vakṣyati, viśeṣyatvena vyaktim. na hy ākṛtipadārthakasya vyaktir na padārthaḥ, vyaktipadārthakasya vā nākṛtiḥ. ubhayam ubhayasya padārthaḥ. kasyacit kiṃcit prādhānyena vivakṣitaṃ bhavati, tenātrākṛtir guṇabhāvena, vyaktiḥ pradhānabhāvena vivakṣyata iti.
naitad evam. ubhayor ucyamānayor guṇapradhānabhāvaḥ syāt. yadi cātrākṛtiḥ pratīyate śabdena, tadā vyaktir api padārtha iti na śakyate vaditum. kutaḥ. ākṛtir hi vyaktyā nityasaṃbaddhā, saṃbandhinyāṃ ca tasyām avagatāyāṃ saṃbandhyantaram avagamyate. tad etad ātmapratyakṣam, yac chabda uccarite vyaktiḥ pratīyata iti. kiṃ śabdād utākṛter iti vibhāgo na pratyakṣaḥ. so 'nvayavyatirekābhyām avagamyate. antareṇāpi śabdam, ya ākṛtim avabudhyeta, avabudhyetevāsau{*1/631*} vyaktim. yas tūccarite 'pi śabde mānasād apacārāt kadācid ākṛtiṃ nopalabheta, na jātucid asāv imāṃ vyaktim avagaccheta. nanu vyaktiviśiṣṭāyām ākṛtau vartate. [83] vyaktiviśiṣṭāyāṃ ced varteta, vyaktyantaraviśiṣṭā na pratīyeta. tasmāc chabda ākṛtipratyayasya nimittam. ākṛtipratyayo vyaktipratyayasyeti.
nanu guṇabhūtā pratīyata ity uktam. na guṇabhāvo 'smatpakṣasya bādhakaḥ. sarvathā tāvat pratīyate. arthād guṇabhāvaḥ pradhānabhāvo vā. svārthaṃ ced uccāryate, pradhānabhūtā. atha na svārtham, parārtham eva, tato guṇabhūtā. na tatra śabdavyāpāro 'sti.
nanu ca daṇḍīti, na tāvad daṇḍiśabdena daṇḍo 'bhidhīyate, atha ca daṇḍaviśiṣṭo 'vagamyate. evam ihāpi na tāvad ākṛtir abhidhīyate, atha cākṛtiviśiṣṭā vyaktir gamyeteti. naitat sādhu ucyate. satyaṃ daṇḍiśabdena daṇḍo nābhidhīyate. na tv apratīte daṇḍe daṇḍipratyayo 'sti. asti tu daṇḍiśabdaikadeśabhūto daṇḍaśabdaḥ, yena daṇḍaḥ pratyāyitaḥ. tasmāt sādhv etad, yat - pratīte viśeṣaṇe viśiṣṭaḥ pratīyata iti.
nanu{*1/632*} gośabdāvayavaḥ kaścid ākṛteḥ pratyāyakaḥ, anyo vyakteḥ, yata ucyate tata ākṛtir avagatā, na gośabda ākṛtivacana iti. na ca yathā daṇḍiśabdo na daṇḍe prayuktaḥ, evaṃ gośabdo nākṛtau. tadartham eva nidarśitaṃ kevalākṛtyabhidhānaḥ śyenaśabda iti. tad evam anvayavyatirekābhyām asati śyenavyaktisaṃbandhe śyenaśabdoccāraṇād ākṛtivacana iti gamyate. na tu vrīhyākṛtisaṃbandham antareṇa vrīhivyaktau śabdasya prayogo dṛṣṭaḥ. tasmād ākṛtivacanaḥ śabda ity etaj jyāyaḥ.
NOTES:
*{1/626: Tait.S. 5.4.11}*
*{1/627: E2: 2,246; E4: 1,664; E5: 2,160; E6: 1,55}*
*{1/628: Tait.S. 3.2.5.4}*
*{1/629: E4 (Fn.): vyaktau śabdārthe}*
*{1/630: E2: 2,247; E4: 2,665; E5: 2,163; E6: 1,56}*
*{1/631: E2/4 (richtig): avabudhyetaivāsau}*
*{1/632: E1,6; E2,4,5 (besser): na tu}*
na kriyā syād iti ced arthāntare vidhānaṃ na dravyam iti cet

atha yad uktam - na kriyā saṃbhaved vrīhin prokṣatīti. [84]{*1/633*} na dravyaśabdaḥ syāt, ṣaḍ deyā iti anyadarśanavacanaṃ ca na syāt, anyaṃ{*1/634*} tadrūpam iti. tat parihartavyam.
NOTES:
*{1/633: E2: 2,266; E4: 1,715; E5: 2,174; E6: 1,57}*
*{1/634: E4 (Fn.): athānyaṃ}*
tadarthatvāt prayogasyāvibhāgaḥ