મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.3

વિધિશબ્દાશ્ ચ વિવક્ષિતાર્થાન્ એવ મન્ત્રાન્ અનુવદન્તિ - શતં હિમાઃ શતં વર્ષાણિ જીવ્યાસમ્ ઇત્ય્ એતદ્ એવાહેતિ{*1।561*}.
[64]{*1।562*}
નોતેસ્:
*{1।561: શ્પ્બ્ર્. 2.3.4.21}*
*{1।562: એ2: 2,69; એ4: 1,243; એ5: 2,64; એ6: 1,44}*
ધર્મસ્ય શબ્દમૂલત્વાદ્ અશબ્દમ્ અનપેક્ષં સ્યાત્

એવં તાવત્ કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઉક્તમ્. અથેદાનીં યત્ર ન વૈદિકં શબ્દમ્ ઉપલભેમહિ, અથ ચ સ્મરન્તિ - એવમ્ અયમ્ અર્થો ઽનુષ્ઠાતવ્યઃ, એતસ્મૈ ચ પ્રયોજનાયેતિ. કિમ્ અસૌ તથૈવ સ્યાન્ ન વેતિ. યથા - અષ્ટકાઃ કર્તવ્યાઃ; ગુરુર્ અનુગન્તવ્યઃ; તડાગં ખનિતવ્યમ્; પ્રભા પ્રવર્તયિતવ્યા; શિખાકર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્યેવમાદયઃ. તદ્ ઉચ્યતે - ધર્મસ્ય શબ્દમૂલત્વાદ્ અશબ્દમ્ અનપેક્ષં સ્યાદ્ ઇતિ. શબ્દલક્ષણો ધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તમ્{*1।563*} - ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃ ઇતિ. અતો નિર્મૂલત્વાન્ નાપેક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ. નનુ યે વિદુર્ ઇત્થમ્ અસૌ પદાર્થઃ કર્તવ્ય ઇતિ, કથમ્ ઇવ તે વદિષ્યન્ત્ય્ અકર્તવ્ય એવાયમ્ ઇતિ. સ્મરણાનુપપત્ત્યા, ન{*1।564*} હ્ય્ અનનુભૂતો ઽશ્રુતો વાર્થઃ સ્મર્યતે. ન ચાસ્યાવૈદિકસ્યાલૌકિકસ્ય ચ સ્મરણમ્ ઉપપદ્યતે, પૂર્વવિજ્ઞાનકારણાભાવાદ્ ઇતિ. યા હિ બન્ધ્યા સ્મરેત - ઇદં મે દૌહિત્રકૃતમ્ ઇતિ, ન મે દુહિતાસ્તીતિ મત્વા, ન જાતુચિદ્ અસૌ પ્રતીયાત્ - સમ્યગ્ એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ. એવમ્ અપિ યથૈવ પારમ્પર્યેણાવિચ્છેદાદ્ અયં વેદ ઇતિ પ્રમાણમ્ એષાં સ્મૃતિઃ, એવમ્ ઇયમ્ અપિ પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ. નૈતદ્ એવમ્. પ્રત્યક્ષેણોપલબ્ધત્વાદ્ ગ્રન્થસ્ય, નાનુપપન્નં પૂર્વવિજ્ઞાનમ્. અષ્ટકાદિષુ ત્વ્ અદૃષ્ટાર્થેષુ પૂર્વવિજ્ઞાનકારણાભાવાદ્ વ્યામોહસ્મૃતિર્ એવ ગમ્યતે. તદ્ યથા કશ્ચિજ્ જાત્યન્ધો વદેત્ - સ્મરામ્ય્ અહમ્ અસ્ય રૂપવિશેષસ્યેતિ. કુતસ્ તે પૂર્વવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ ચ પર્યનુયુક્તો જાત્યન્ધમ્ એવાપરં વિનિર્દિશેત. તસ્ય [65]{*1।565*} કુતઃ? જાત્યન્ધાન્તરાત્. એવં જાત્યન્ધપરમ્પરાયામ્ અપિ સત્યાં નૈવ જાતુચિત્ સંપ્રતીયુર્ વિદ્વાંસઃ સમ્યગ્દર્શનમ્ એતદ્ ઇતિ. અતો નાદર્તવ્યમ્ એવંજાતીયકમ્ અનપેક્ષં સ્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।563: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.2}*
*{1।564: એ2,4 ઓમ્. ન}*
*{1।565: એ2: 2,73; એ4: 1,243; એ5: 2,70; એ6: 1,45}*
અપિ વા કર્તૃસામાન્યાત્ પ્રમાણમ્ અનુમાનં સ્યાત્

અપિ વેતિ પક્ષો વ્યાવર્ત્યતે. પ્રમાણં સ્મૃતિઃ, વિજ્ઞાનં હિ તત્. કિમ્ ઇત્ય્ અન્યથા ભવિષ્યતિ. પૂર્વવિજ્ઞાનમ્ અસ્ય નાસ્તિ, કારણાભાવાદ્ ઇતિ ચેત્. અસ્યા એવ સ્મૃતેર્ દ્રઢિમ્નઃ કારણમ્ અનુમાસ્યામહે. તત્ તુ નાનુભવનમ્, અનુપપત્ત્યા. ન હિ મનુષ્યા ઇહૈવ જન્મન્ય્ એવંજાતીયકમ્ અર્થમ્ અનુભવિતું શક્નુવન્તિ. જન્માન્તરાનુભૂતં ચ ન સ્મર્યતે. ગ્રન્થસ્ ત્વ્ અનુમીયેત, કર્તૃસામાન્યાત્ સ્મૃતિ-વૈદિકપદાર્થયોઃ. તેનોપપન્નો વેદસંયોગસ્ ત્રૈવર્ણિકાનામ્.
નનુ નોપલભન્ત એવંજાતીયકં ગ્રન્થમ્. અનુપલભમાના અપ્ય્ અનુમિમીરન્, વિસ્મરણમ્ અપ્ય્ ઉપપદ્યત ઇતિ. તદ્ ઉપપન્નત્વાત્ પૂર્વવિજ્ઞાનસ્ય તરિવર્ણિકાનાં સ્મરતામ્, વિસ્મરણસ્ય ચોપપન્નત્વાદ્ ગ્રન્થાનુમાનમ્ ઉપપદ્યત ઇતિ પ્રમાણં સ્મૃતિઃ.
અષ્ટકાલિઙ્ગાશ્ ચ મન્ત્રા વેદે દૃશ્યન્તે - યાઞ્ જનાઃ પ્રતિનન્દન્તીત્યેવમાદયઃ{*1।566*}. તથા પ્રત્યુપસ્થિતનિયમાનામ્ આચારાણાં દૃષ્ટાર્થત્વાદ્ એવ પ્રામાણ્યમ્ - ગુરોર્ અનુગમાત્ પ્રીતો ગુરુર્ અધ્યાપયિષ્યતિ ગ્રન્થગ્રન્થિભેદિનશ્ ચ ન્યાયાન્ પરિતુષ્ટો વક્ષ્યતીતિ. તથા ચ દર્શયતિ - તસ્માચ્ છ્રેયાંસં પૂર્વં યન્તં પાપીયાન્ પશ્ચાદ્ અન્વેતીતિ{*1।567*}. પ્રપાસ્તડાગાનિ ચ પરોપકારાય, ન ધર્માયેત્ય્ એવાવગમ્યતે. તથા ચ દર્શનમ્ - ધન્વન્ન્ ઇવ પ્રપા [66]{*1।568*} અસીતિ{*1।569*}. તથા - સ્થલયોદકં પરિગૃહ્ણન્તીતિ ચ. ગોત્રચિહ્નં શિખાકર્મ, દર્શનં ચ - યત્ર બાણાઃ સંપતન્તિ કુમારા વિશિખા ઇવેતિ{*1।570*}. તેન યે દૃષ્ટાર્થાઃ, તે તત એવ પ્રમાણમ્. યે ત્વ્ અદૃષ્ટાર્થાઃ, તેષુ વૈદિકશબ્દાનુમાનમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।566: પાર.ગ્સ્ 3.2.2, આપ્.મ્પ્ 2.20.27}*
*{1।567: એ2: અન્વેતિ}*
*{1।568: એ2: 2,78; એ4: 1,259; એ5: 2,78; એ6: 1,45}*
*{1।569: ઋવ્ 10.4.1ચ્}*
*{1।570: ઋવ્ 6.75.17અ}*
વિરોધે ત્વ્ અનપેક્ષં સ્યાત્, અસતિ હ્ય્ અનુમાનમ્

અથ યત્ર શ્રુતિવિરોધઃ, તત્ર કથમ્. યથૌદુમ્બર્યાઃ સર્વવેષ્ટનમ્, ઔદુમ્બરીં સ્પૃષ્ટ્વોદ્ગાયેદ્ ઇતિ શ્રુત્યા વિરુદ્ધમ્. અષ્ટાચત્વારિંશદ્ વઋષાણિ વેદબ્રહ્મચરણમ્, જાતપુત્રઃ કૃષ્ણકેશો ઽગ્નીન્ આદધીતેત્ય્ અનેન વિરુદ્ધમ્. ક્રીતરાજકો ભોજ્યાન્ ન ઇતિ, તસ્માદ્ અગ્નીષોમીયે સંસ્થિતે યજમાનસ્ય ગૃહે ઽશિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અનેન વિરુદ્ધમ્. તત્ પ્રમાણમ્, કર્તૃસામાન્યાદ્ ઇત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અશક્યત્વાદ્ વ્યમોહ ઇત્ય્ અવગમ્યતે. કથમ્ અશક્યતા. સ્પર્શવિધાનાન્ ન સર્વા શક્યા વેષ્ટયિતુમ્ ઉદ્ગાયતા સ્પ્રષ્ટું ચ. તામ્ ઉદ્ગાયતા સ્પ્રષ્ટવ્યામ્ અવગચ્છન્તઃ કેનેમં સંપ્રત્યયં બાધેમહિ સર્વવેષ્ટનસ્મરણેનેતિ બ્રૂમઃ.
નનુ નિર્મૂલત્વાદ્ વ્યામોહસ્ તત્ સ્મરણમ્ ઇતિ વૈદિકં વચનં મૂલં ભવિષ્યતીતિ. ભવેદ્ વૈદિકં વચનં મૂલમ્, યદિ સ્પર્શનં વ્યામોહઃ. અવ્યામોહે ત્વ્ અશક્યત્વાદ્ અનુપપન્નમ્. યથાનુભવનમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ ન કલ્પ્યતે, તથા વૈદિકમ્ અપિ વચનમ્. કથં તર્હિ સર્વવેષ્ટનસ્મરણમ્. વ્યામોહઃ. કથં વ્યામોહકલ્પના. શ્રૌતવિજ્ઞાનવિરોધાત્. અથ કિમ્ અર્થં નેમૌ વિધી વિકલ્પ્યે[67]{*1।571*}તે વ્રીહિયવવદ્ બૃહદ્રથન્તરવદ્ વા. નાસતિ વ્યામોહવિજ્ઞાને વિકલ્પો ભવતિ. યદિ સર્વવેષ્ટનવિજ્ઞાનં પ્રમાણમ્, સ્પર્શનં વ્યામોહઃ. યદિ સ્પર્શનં પ્રમાણમ્, સ્મૃતિર્ વ્યામોહઃ. વિકલ્પં તુ વદન્ સ્પર્શનસ્ય પક્ષે તાવત્ પ્રામાણ્યમ્ અનુમન્યતે. તસ્ય ચ મૂલં શ્રુતિઃ. સા ચેત્ પ્રમાણમ્ અનુમતા, ન પાક્ષિકી. પાક્ષિકં ચ સર્વવેષ્ટનસ્મરણમ્, પક્ષે તાવન્ ન શક્નોતિ શ્રુતિં પરિકલ્પયિતુમ્, સ્પર્શવિજ્ઞાનેન બાધિતત્વાત્. તતશ્ ચાવ્યામોહે ચ તસ્મિન્ન્ અશક્યા શ્રુતિઃ કલ્પયિતુમ્. ન ચાસાવ્ અવ્યામોહઃ પક્ષે, પક્ષે વ્યામોહો ભવિષ્યતીતિ. યદ્ એવ હિ તસ્યૈકસ્મિન્ પક્ષે મૂલમ્, તદ્ એવેતરસ્મિન્ન્ અપિ. એકસ્મિંશ્ ચેત્ પક્ષે ન વ્યામોહઃ, શ્રુતિપ્રામાણ્યતુલ્યત્વાદ્ ઇતરત્રાપ્ય્ અવ્યામોહઃ. ન ચાસાવ્ એકસ્મિન્ પક્ષે શ્રુતિઃ, નિબદ્ધાક્ષરા હિ સા ન પ્રમાદપાઠ ઇતિ શક્યા ગદિતુમ્. તેન નૈતત્ પક્ષે વિજ્ઞાનં વ્યામોહાત્ પક્ષાન્તરં સંક્રાન્તમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે. તત્ર દુઃશ્રુતસ્વપ્નાદિવિજ્ઞાનમૂલત્વં ત સર્વવેષ્ટનસ્યેતિ વિરોધાત્ કલ્પ્યતે. ન હિ તસ્ય સતિ વિરોધે પ્રામાણ્યમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ ઇતિ કિંચિદ્ અસ્તિ પ્રમાણમ્. તસ્માદ્ યથૈવૈકસ્મિન્ પક્ષે ન શક્યા શ્રુતિઃ કલ્પયિતુમ્, એવમ્ અપરસ્મિન્ પક્ષે, તુલ્યકારણત્વાત્.
અપિ ચેતરેતરાશ્રયે ઽન્યતઃ પરિચ્છેદાત્. કેયમ્ ઇતરેતરાશ્રયતા. પ્રમાણાયાં સ્મૃતૌ સ્પર્શનં વ્યામોહઃ, સ્પર્શને પ્રમાણે સ્મૃતિર્ વ્યામોહઃ, તદ્ એતદ્ ઇતરેત્રાશ્રયં ભવતિ. તત્ર સ્પર્શનસ્ય કૢપ્તં મૂલં કલ્પ્યં સ્મૃતેઃ, સો ઽસાવ્ અન્યતઃ પરિચ્છેદઃ. કલ્પ્યમૂલત્વાત્ સ્મૃતિપ્રામાણ્યમ્ અનવકૢપ્તં. તદ્ અપ્રામાણ્યાત્ સ્પર્શનં ન વ્યામોહઃ. તદ્ અવ્યામોહાત્ સ્માર્તશ્રુતિકલ્પનાનુપપન્ના પ્રમાણાભાવાત્. નન્વ્ એવં સતિ વ્રીહિસાધનત્વવિજ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અવ્યામોહાદ્ યવશ્રુતિર્ નોપપદ્યેત. સત્યં નોપપદ્યતે, યદ્ય્ અપ્રત્યક્ષા સ્યાત્. પ્રત્યક્ષા ત્વ્ એષા. ન હિ પ્રત્યક્ષમ્ અનુપપન્નં નામાસ્તિ. દ્વયોસ્ તુ શ્રુત્યોર્ ભાવાત્. દ્વે હ્ય્ એતે વાક્યે. તત્રૈકેન કેવલયવસાધનતા ગમ્યતે, [68]{*1।572*} એકેન કેવલવ્રીહિસાધનતા. ન ચ વાક્યેનાવગતો ઽર્થો ઽપહ્નૂયતે. તસ્માદ્ વ્રીહિયવયોર્ ઉપપન્નો વિકલ્પો બૃહદ્રથન્તરયોશ્ ચ. તસ્માદ્ ઉક્તં શ્રુતિવિરુદ્ધા સ્મૃતિર્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ. અતશ્ ચ સર્વવેષ્ટનાદિ નાદરણીયમ્.
નોતેસ્:
*{1।571: એ2: 2,98; એ4: 1,281; એ5: 2,85; એ6: 1,46}*
*{1।572: એ2: 2,102; એ4: 1,281; એ5: 2,89; એ6: 1,47}*
હેતુદર્શનાચ્ ચ

લોભાદ્ વાસ આદિત્સમાના ઔદુમ્બરીં કૃત્સ્નાં વેષ્ટિતવન્તઃ કેચિત્. તત્ સ્મૃતેર્ બીજમ્. બુભુક્ષમાણાઃ કેચિત્ ક્રીતરાજકસ્ય ભોજનમ્ આચરિતવન્તઃ. અપુંસ્ત્વં પ્રચ્છાદયન્તશ્ ચાષ્ટાચત્વારિંશદ્ વર્ષાણિ વેદબ્રહ્મચર્યં ચરિતવન્તઃ. તત એષા સ્મૃતિર્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે.
અધિકરણાન્તરં વા. વૈસર્જનહોમીયં વાસો ઽધ્વર્યુર્ ગૃહ્ણાતીતિ, યૂપહસ્તિનો દાનમ્ આચરન્તીતિ. તત્કર્તૃસામાન્યાત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ પ્રાપ્તે{*1।573*}. અપ્રમાણં સ્મૃતિઃ. અત્રાન્યન્ મૂલમ્. લોભાદ્ આચરિતવન્તઃ કેચિત્, તત એષા સ્મૃતિઃ. ઉપપન્નતરં ચૈતદ્ વૈદિકવચનકલ્પનાત્.
નોતેસ્:
*{1।573: મ્સ્ 1.3.2}*
શિષ્ટાકોપે ઽવિરુદ્ધમ્ ઇતિ ચેત્

આચાન્તેન કર્તવ્યમ્; યજ્ઞોપવીતિના કર્તવ્યમ્; દક્ષિણાચારેણ કર્તવ્યમ્ ઇત્યેવંલક્ષણાન્ય્ ઉદાહરણાનિ. કિમ્ એતાનિ શ્રુતિવિરુદ્ધાનિ ન કર્તવ્યાનિ ઉતાવિરુદ્ધાનિ કાર્યાણીતિ. [69]{*1।574*} ઇતિ{*1।575*} ચેત્ પશ્યસિ, તૈર્ અપ્ય્ અનુષ્ઠીયમાનૈર્ વૈદીકં કિંચિન્ ન કુપ્યતિ, તસ્માદ્ અવિરુદ્ધાનીતિ.
નોતેસ્:
*{1।574: એ2: 2,115; એ4: 1,346; એ5: 2,93; એ6: 1,47}*
*{1।575: એ2,4,6 ઓમ્. ઇતિ}*
ન શાસ્ત્રપરિમાણત્વાત્

નૈતદ્ એવમ્. શાસ્ત્રપરિચ્છિન્નં હિ ક્રમં બાધેરન્. કથમ્. વેદં કૃત્વા વેદિં કુર્વીતેતીમાં શ્રુતિમ્ ઉપરુન્ધ્યાદ્ અન્તરા વેદં વેદિં ચાનુષ્ટ્ઃઈયમાનમ્ આચમનાદિ. દક્ષિણેન ચૈકહસ્તેનાનુષ્ઠીયમાનેષુ પદાર્થેષુ કદાચિત્ પ્રધાનં સ્વકાલમ્ અતિક્રામેત. ઉભાભ્યાં હસ્તાભ્યાં અનુતિષ્ઠન્ પ્રધાનકાલં સંભાવયિષ્યતિ.
અપિ વા કારણાગ્રહણે પ્રયુક્તાનિ પ્રતીયેરન્

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. અગૃહ્યમાણકારણા એવંજાતીયકાઃ પ્રમાણમ્. નનુ ક્રમકાલૌ વિરુન્ધન્તિ{*1।576*}. વિરુધ્નન્તુ{*1।577*}. નૈષ દોષઃ. આચમનં પદાર્થઃ પદાર્થાનાં ચ ગુણઃ ક્રમઃ. ન ચ ગુણાનુરોધેન પદાર્થો ન કર્તવ્યો ભવતિ. અપિ ચ પ્રાપ્તાનાં પદાર્થાનામ્ ઉત્તરકાલં ક્રમ આપતતિ. યદા પદાર્થઃ પ્રાપ્નોતિ, તદા ક્રમ એવ નાસ્તિ, કેન સહ વિરોધો ભવિષ્યતીતિ. તથા યદિ દક્ષિણેન નાચર્યતે, કાલો મા વિરોધીદ્ ઇતિ, તત્ર કાલાનુરોધેન પદાર્થો નાન્યથાત્વમ્ અભ્યુપગચ્છેત્. પ્રયોગાઙ્ગં હિ કાલઃ પદાર્થાનામ્ ઉપકારકઃ. અતો ન કાલાનુરોધેન વ્યથયિતવ્યઃ પદાર્થઃ. અપિ ચ શૌચં દક્ષિણાચારતા યજ્ઞોપવીતિત્વં ચૈવંજાતીયકા અર્થા વ્યવધાતારો ન ભવન્તિ. સર્વપદાર્થાનાં [70]{*1।578*} શેષભૂતત્વાત્. તસ્માદ્ આચમનાદીનાં પ્રામાણ્યમ્.
નોતેસ્:
*{1।576: એ2,4,5,6: વિરુન્ધન્તિ}*
*{1।577: એ2,4,5,6: વિરુન્ધ્નન્તુ}*
*{1।578: એ2: 2,120; એ4: 1,356; એ5: 2,96; એ6: 1,48}*
તેષ્વ્ અદર્શનાદ્ વિરોધસ્ય સમા વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્

યવમયશ્ ચરુઃ; વારાહી ઉપાનહૌ{*1।579*}; વૈતસે કટે પ્રાજાપત્યાન્ સંચિનોતીતિ યવવરાહવેતસશબ્દાન્ સમામનન્તિ. તત્ર કેચિદ્ દીર્ઘશૂકેષુ યવશબ્દં પ્રયુઞ્જન્તે, કેચિત્ પ્રિયઙ્ગુષુ. વરાહશબ્દં કેચિત્ શૂકરે{*1।580*}, કેચિત્ કૃષ્ણશકુનૌ. વેતસશબ્દં કેચિદ્ વઞ્જુલકે, કેચિજ્ જમ્બ્વામ્. તત્રોભયથા પદાર્થાવગમાદ્ વિકલ્પઃ.
નોતેસ્:
*{1।579: તૈત્.બ્ર્. 1.7.9.4, મૈત્.સ્.4.46, ચ્f. શ્પ્બ્ર્. 5.4.3.19}*
*{1।580: એ2,4,5: સૂકરે}*
શાસ્ત્રસ્થા વા તન્નિમિત્તત્વાત્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. યવશબ્દો યદિ દીર્ઘશૂકેષુ સાદૃશ્યાત્ પ્રિયઙ્ગુષુ ભવિષ્યતિ. યદિ પ્રિયઙ્ગુષુ, સાદૃશ્યાદ્ યવેષુ. કિં સાદૃશ્યમ્. પૂર્વસશ્યે{*1।581*} ક્ષીણે ભવન્તિ દીર્ઘશૂકાઃ પ્રિયઙ્ગવશ્ ચૈતત્ તયોઃ સાદૃશ્યમ્. કઃ પુનર્ અત્ર નિશ્ચયઃ. ય શાસ્ત્રસ્થાનાં સ શબ્દાર્થઃ. કે શાસ્ત્રસ્થાઃ. શિષ્ટાઃ. તેષામ્ અવિચ્છિન્ના સ્મૃતિઃ શબ્દેષુ વેદેષુ ચ. તેન શિષ્ટા નિમિત્તં શ્રુતિસ્મૃત્યવધારણે. તે હ્ય્ એવં સમામનન્તિ યવમયેષુ કરમ્ભપાત્રેષુ વિહિતેષુ વાક્યશેષમ્ - યત્રાન્યા ઓષધયો મ્લાયન્તે, અથૈતે મોદમાના ઇવોત્તિષ્ઠન્તીતિ{*1।582*} દીર્ઘશૂકાન્ યવાન્ દર્શયતિ વેદઃ. વેદે દર્શનાદ્ અવિચ્છિન્નપારમ્પર્યો દીર્ઘશૂકેષુ યવશબ્દ ઇતિ ગમ્યતે. તસ્માત્ પ્રિયઙ્ગુષુ ગૌણઃ. તસ્માદ્ દીર્ઘશૂકાનાં પુરોડાશઃ કર્તવ્યઃ. તસ્માદ્ વરાહં ગાવો ઽનુધાવન્તીતિ{*1।583*} શૂકરે{*1।584*} વરાહશબ્દં દર્શયતિ. અપ્સુજો વેતસ ઇતિ{*1।585*} વઞ્જુલે વેતસશબ્દમ્. [71]{*1।586*} શૂકરં{*1।587*} હિ ગાવો ઽનુધાવન્તિ. વઞ્જુલો ઽપ્સુ જાયતે. જમ્બૂવૃક્ષ સ્થલે ગિરિનદીષુ વા.
નોતેસ્:
*{1।581: એ2,5,6: પૂર્વસસ્યે, એ4: પૂર્વસસ્યેષે}*
*{1।582: qઉએલ્લે ઉન્બેકન્ન્ત્}*
*{1।583: શ્પ્બ્ર્. 4.4.3.19}*
*{1।584: એ2,4,5: સૂકરે}*
*{1।585: qઉએલ્લે ઉન્બેકન્ન્ત્}*
*{1।586: એ2: 2,142; એ4: 1,416; એ5: 2,103; એ6: 1,49}*
*{1।587: એ2,4,5: સૂકરં}*
ચોદિતં તુ પ્રતીયેતાવિરોધાત્ પ્રમાણેન

અથ યાઞ્ છબ્દાન્ આર્યા ન કસ્મિંશ્ચિદ્ અર્થે આચરન્તિ, મ્લેચ્છાસ્ તુ કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રયુઞ્જતે, યથા પિકનેમસતતામરસાદિશબ્દાઃ{*1।588*}. તેષુ સંદેહઃ - કિં નિગમનિરુક્તવ્યાકરણવશેન ધાતુતો ઽર્થઃ કલ્પયિતવ્ય ઉત યત્ર મ્લેચ્છા આચરન્તિ, સ શબ્દાર્થ ઇતિ. શિષ્ટાચારસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઉક્તં નાશિષ્ટસ્મૃતેઃ. તસ્માન્ નિગમાદિવશેનાર્થકલ્પના. નિગમાદીનાં ચૈવમ્ અર્થવત્તા ભવિષ્યતિ. અનભિયોગશ્ ચ શબ્દાર્થેષ્વ્ અશિષ્ટાનામ્ અભિયોગશ્ ચેતરેષામ્. તસ્માદ્ ધાતુતો ઽર્થઃ કલ્પયિતવ્ય ઇત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ચોદિતમ્ અશિષ્ટૈર્ અપિ શિષ્ટાનવગતં પ્રતીયેત, યત્ પ્રમાણેનાવિરુદ્ધમ્, તદ્ અવગમ્યમાનમ્, ન ન્યાય્યં ત્યક્તુમ્. યત્ તુ શિષ્ટાચારઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ, તત્ પ્રત્યક્ષાનવગતે ઽર્થે. યત્ ત્વ્ અભિયુક્તાઃ શબ્દાર્થેષુ શિષ્ટા ઇતિ. તત્રોચ્યતે - અભિયુક્તતરાઃ પક્ષિણાં પોષણે બન્ધને ચ મ્લેચ્છાઃ. યત્ તુ નિગમનિરુક્તવ્યાકરણાનામ્ અર્થવત્તેતિ, તત્રૈષામ્ અર્થવત્તા ભવિષ્યતિ, ન યત્ર મ્લેચ્છૈર્ અપ્ય્ અવગતઃ શબ્દાર્થઃ. અપિ ચ - નિગમાદિભિર્ અર્થે કલ્પયમાને ઽવ્યવસ્થિતઃ શબ્દાર્થો ભવેત્, તત્રાનિશ્ચયઃ સ્યાત્. તસ્માત્ પિક ઇતિ કોકિલો ગ્રાહ્યઃ, નેમો ઽર્ધમ્, તામરસં પદ્મમ્, સત ઇતિ દારુમયં પાત્રમ્ પરિમણ્ડલં શતછિદ્રમ્.
[72]{*1।589*}
નોતેસ્:
*{1।588: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।589: એ2: 2,154; એ4: 1,452; એ5: 2,107; એ6: 1,49}*
પ્રયોગશાસ્ત્રમ્ ઇતિ ચેત્

ઇહ કલ્પસૂત્રાણ્ય્ ઉદાહરણમ્ - માશકમ્, હાસ્તિકમ્, કૌણ્ડિન્યકમ્ ઇત્યેવંલક્ષણકાનિ કિં પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં વેતિ સંદિગ્ધાનિ. કિં પ્રાપ્તમ્. પ્રયોગસ્ય શાસ્ત્રં પ્રમાણમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. સત્યવાચામ્ એતાનિ વચનાનિ. કથમ્ અવગમ્યતે. વૈદિકૈર્ એષાં સંવાદો ભવતિ. ય એવ હિ વેદે ગ્રહાઃ, ત એવેહ, યા એવ વેદે ઇષ્ટકાઃ{*1।590*}, તા એવેહ. તસ્માત્ સત્યવાચ આચાર્યાઃ. આચાર્યવચઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ ચ શ્રુતિઃ. પ્રત્યક્ષતઃ પ્રામાણ્યમ્ અનવગતમ્ ઇતિ યદ્ય્ ઉચ્યેત, પ્રમાણાન્તરેણ વચનેનાવગતમ્ ઇતિ ન દોષઃ. વેદવાક્યૈશ્ ચૈષાં તુલ્ય આદરઃ. તસ્માત્ પ્રમાણમ્.
નોતેસ્:
*{1।590: એ1 (fન્.): ઇષ્ટયઃ}*
નાસન્નિયમાત્

નૈતદ્ એવમ્, અસન્નિયમાત્. નૈતત્ સમ્યઙ્નિબન્ધનમ્, સ્વરાભાવાત્.
અવાક્યશેષા{*1।591*}ચ્ ચ

ઋત્વિજો વૃણીતે; વૃતા યજન્તિ{*1।592*}; દેવયજનમ્ અધ્યવસ્યન્તીતિ{*1।593*}. નાત્ર વિધિર્ ગમ્યતે વર્તમાનકાલપ્રત્યયનિર્દેશાત્. ન ચાત્ર વાક્યશેષઃ સ્તાવકો ઽસ્તિ. તસ્માદ્{*1।594*} અપ્રમાણમ્. યશ્ ચાદર ઉક્તઃ, સ નાન્તરીયકત્વાદ્ વેદવાક્યમિશ્રસમામ્નાનાત્. યત્ તુ શ્રુતિર્ ઇતિ નૈતત્, અર્થવાદત્વાત્{*1।595*}. કથમ્ અર્થવાદઃ. વિધ્યન્તરં હ્ય્ અસ્તિ - આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલ ઇતિ. અત્રાચાર્યો વેદો ઽભિપ્રેતઃ, આચિનોત્ય્ અસ્ય બુદ્ધિમ્ ઇતિ. યદ્ વાચાર્યવચનં [73]{*1।596*} પ્રમાણં તદપેક્ષમ્. કતરતત્. યત્ પ્રમાણગમ્યમ્.
યચ્ ચોક્તમ્ - સત્યવાચામ્ એતાનિ વચનાનીતિ, તન્ ન -
નોતેસ્:
*{1।591: એ4 (fન્.): -શેષત્વાચ્ ચ}*
*{1।592: શાન્શ્સ્. 5.1.1}*
*{1।593: શાન્શ્સ્. 15.14.1}*
*{1।594: એ4 (fન્.): સ્તાવકસ્ તસ્માદ્}*
*{1।595: એ4 (fન્.): શ્રુતિર્ ઇતિ નાર્થવાદત્વાત્}*
*{1।596: એ2: 2,169; એ4: 1,473; એ5: 2,110; એ6: 1,50}*
સર્વત્ર ચ પ્રયોગાત્ સંનિધાનશાસ્ત્રાચ્ ચ

આચાર્યવચનં હિ ભવતિ પૂર્વપક્ષે - સર્વાસુ તિથિષ્વ્ અમાવાસ્યેતિ{*1।597*}. સંનિહિતં ચ શાસ્ત્રમ્ - પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યા યજેત, અમાવાસ્યાયામ્ અમાવસ્યયા યજેદ્ ઇતિ{*1।598*}. તેન શ્રુતિવિરુદ્ધવચનાન્ ન સત્યવાચઃ, તસ્માદ્ અપ્રમાણમ્.
નોતેસ્:
*{1।597: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।598: વ્ગ્લ્. બૌધ્શ્સ્ 28.12, ગો.ગ્સ્ 1.9.13}*
અનુમાનવ્યવસ્થાનાત્ તત્સંયુક્તં પ્રમાણં સ્યાત્

અનુમાનાત્ સ્મૃતેર્ આચારાણાં ચ પ્રામાણ્યમ્ ઇષ્યતે. યેનૈવ હેતુના તે પ્રમાણમ્, તેનૈવ વ્યવસ્થિતાઃ{*1।599*} પ્રામાણ્યમ્ અર્હન્તિ. તસ્માદ્ હોલાકાદયઃ{*1।600*} પ્રાચ્યૈર્ એવ કર્તવ્યાઃ; આહ્નીનૈબુકાદયો દાક્ષિણાત્યૈર્{*1।601*} એવ; ઉદ્વૃષભયજ્ઞાદય ઉદીચ્યૈર્ એવ. યથા શિખાકલ્પો વ્યવતિષ્ઠતે કેચિત્ ત્રિશિખાઃ, કેચિત્ પઞ્ચશિખા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।599: એ4 (fન્.): હેતુવ્યવસ્થિતા એવ}*
*{1।600: એ1,5,6; એ2,4: હોલાકાદિઃ, એ4 (fન્.) તસ્માદ્ હોલાકાદયઃ; તદ્ ધોલાકાદયઃ}*
*{1।601: એ4 (fન્.): આહ્નીનૈબુકા દાક્ષિણાત્યૈર્}*
અપિ વા સર્વધર્મઃ સ્યાત્, તન્ન્યાયત્વાદ્ વિધાનસ્ય

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. એવંજાતીયકઃ સર્વધર્મઃ સ્યાત્. કુતઃ. તન્ન્યાયત્વાદ્ વિધાનસ્ય. વિધીયતે ઽનેનેતિ વિધાનં શબ્દઃ. સો ઽનુમીયતે સ્મૃત્યાઃ. ન ચ તસ્યાકૃતિવચનતા ન્યાય્યા. ન ચ વ્યક્તિવચનતા, ન સર્વેષામ્ અનુષ્ઠાતૄણાં યદ્ એકં [74]{*1।602*} સામાન્યં, તસ્ય વાચકઃ કશ્ચિત્ શબ્દો ઽસ્તિ, યો ઽનુમીયેત. તસ્માત્ સર્વધર્મતા વિધેર્ ન્યાય્યા. કુતઃ. પદાર્થાઃ કર્તવ્યા ઇતિ પ્રમાણમ્ અસ્તિ, વ્યવસ્થાયાં તુ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમ્ અસ્તિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, યથા શિખાકલ્પો વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ -
નોતેસ્:
*{1।602: એ2: લ્üચ્કે; એ4: 1,486; એ5: 2,113; એ6: 1,50}*
દર્શનાદ્ વિનિયોગઃ સ્યાત્

ગોત્રવ્યવસ્થયા શિખાકલ્પવ્યવસ્થાયાં દર્શનં સ્પષ્ટમ્.
લિઙ્ગાભાવાચ્ ચ નિત્યસ્ય

ઇદં પદેભ્યઃ કેભ્યશ્ચિદ્ ઉત્તરં સૂત્રમ્. કાનિ તાનિ પદાનિ. અથ કિમ્ અર્થં ન લિઙ્ગાદ્ વ્યવસ્થા. યથા - શુક્લો હોતા ઇતિ. નાસ્તિ તન્ નિત્યમ્ એષાં લિઙ્ગમ્, યદ્ યથાદર્શનમ્ અનુવર્તતે. યે ઽપિ શ્યામા બૃહન્તો લોહિતાક્ષાઃ, તે ઽપિ ન સર્વ આર્હ્નીનૈબુકાદીન્ કુર્વતે. અનેવંલિઙ્ગા અપિ ચાનુતિષ્ઠન્તિ. તસ્માન્ ન વ્યવસ્થા. શુક્લો હોતેતિ પ્રત્યક્ષા શ્રુતિઃ.
આખ્યા હિ દેશસંયોગાત્

અથ કસ્માન્ ન સમાખ્યયા નિયમઃ. યે દાક્ષિણાત્યા ઇતિ સમાખ્યાતાઃ, ત આહ્નીનૈબુકાદીન્ કરિષ્યન્તિ. ય ઉદીચ્યા ઇતિ સમાખ્યાતાઃ, ત ઉદ્વૃષભયજ્ઞાદીન્. યે પ્રાચ્યા ઇતિ, તે હોલાકાદીન્. યથા - રાજા રાજસૂયેનેતિ. નૈતદ્ એવમ્. દેશસંયોગાદ્ આખ્યા ભવતિ. દાક્ષિણદેશાન્ નિર્ગતઃ પ્રાક્ષુ વોદક્ષુ વાવસ્થિત આહ્નીનૈબુકાદીન્ કરોત્ય્ એવ. ઉદીચ્યાશ્ ચ દેશાન્તર ઉદ્વૃષભયજ્ઞાદીન્{*1।603*}, પ્રાચ્યાશ્ ચ હોલાકાદીન્. અન્યદેશશ્ ચ દેશાન્તરગતો ન નિયોગતઃ પરપદાર્થાન્{*1।604*} કરોતિ. તસ્માન્ ન વ્યવસ્થા{*1।605*}. રાજા રાજસૂયેનેતિ તુ નિયતા જાતિઃ.
[75]{*1।606*}
નોતેસ્:
*{1।603: એ4 (fન્.): ઉદીચ્યાશ્ ચોદ્વૃષભયજ્ઞાદીન્}*
*{1।604: એ4 (fન્.): નિયોગતઃ પદાર્થાન્}*
*{1।605: એ4 (fન્.): તસ્માદ્ અવ્યવસ્થા}*
*{1।606: એ2: 2,180; એ4: 1, 497; એ5: 2,116; એ6: 1,51}*
ન સ્યાદ્ દેશાન્તરેષ્વ્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ - યદિ દેશસંયોગાદ્ આખ્યા ભવેત્, દેશાન્તરસ્થસ્ય ન ભવેત્. ભવતિ ચ દેશાનતરસ્થસ્ય માથુર ઇત્ય્ અસંબદ્ધસ્યાપિ મથુરયા. તસ્માન્ ન દેશસંયોગાદ્ આખ્યા.
સ્યાદ્ યોગાખ્યા હિ માથુરવત્

દેશસંયોગનિમિત્તાયામ્ અપ્ય્ આખ્યાયાં દેશાન્ નિર્ગતસ્ય તદાખ્યા ન વિરુદ્ધા. યત એષા યોગાખ્યા યોગમાત્રાપેક્ષા, ન ભૂતવર્તમાનભવિષ્યત્સંબન્ધાપેક્ષા. યતો દૃશ્યતે - મથુરામ્ અભિપ્રસ્થિતો માથુર ઇતિ, મથુરાયાં વસન્ મથુરાયા નિર્ગતશ્ ચ. યસ્ય ત્વ્ અતો ઽન્યતમઃ સંબન્ધો નાસ્તિ, ન સ માથુરઃ. તસ્માન્ ન સમાખ્યયા વ્યવસ્થા.
કર્મધર્મો વા પ્રવણવત્

અથ કસ્માન્ ન કર્માઙ્ગં દેશઃ. યઃ કૃષ્ણમૃતિકાપ્રાયઃ, સ આહ્નીનૈબુકાદીનામ્. યથા - પ્રાચીનપ્રવણે વૈશ્વદેવેન યજેતેતિ{*1।607*}.
નોતેસ્:
*{1।607: માન્.શ્સ્. 1.7.1.5}*
તુલ્યં તુ કર્તૃધર્મેણ

યથા કર્તર્ય્ અવ્યવસ્થિતં લિઙ્ગં શ્યામાદિ{*1।608*} ન પદાર્થૈઃ સંવાદમ્ ઉપૈતિ, તદ્વદ્ દેશલિઙ્ગમ્ અવ્યવસ્થિતમ્{*1।609*}. કૃષ્ણમૃતિકાપ્રાયે ઽપ્ય્ અન્યે ન કુર્વન્તિ, તથાન્યલિઙ્ગે ઽપિ કુર્વન્તિ. તસ્માન્ ન દેશતો વ્યવસ્થા. પ્રાચીનપ્રવણં તુ શ્રુત્યા નિયતં વૈશ્વદેવસ્ય.
[76]{*1।610*}
નોતેસ્:
*{1।608: એ4 (fન્.): વ્યવસ્થિતશ્યામાદિ}*
*{1।609: એ4: દેશલિઙ્ગવ્યવસ્થિતમ્}*
*{1।610: એ2: 2,182; એ4: 1,505; એ5: 2,117; એ6: 1,52}*
પ્રયોગોત્પત્ત્યશાસ્ત્રત્વાચ્ છબ્દેષુ ન વ્યવસ્થા સ્યાત્

ગૌર્ ગાવી ગોણી ગોપોતલિકા ઇત્યેવમાદયઃ{*1।611*} શબ્દા ઉદાહરણમ્. ગોશબ્દો યથા સાસ્નાદિમ્ ઇતિ પ્રમાણમ્, કિં તથા ગાવ્યાદયો ઽપ્ય્ ઉત નેતિ સંદેહઃ. કિમ્ અત્રૈકઃ શબ્દો ઽવિચ્છિન્નપારમ્પર્યો ઽર્થાભિધાયી, ઇતરે ઽપભ્રંશાઃ, ઉત સર્વે ઽનાદયઃ. સર્વ ઇતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ. પ્રત્યયાત્. પ્રતીયતે હિ ગાવ્યાદિભ્યઃ સાસ્નાદિમાન્ અર્થઃ. તસ્માદ્ ઇતો વર્ષશતે ઽપ્ય્ અસ્યાર્થસ્ય સંબન્ધ આસીદ્ એવ, તતઃ પરેણ, તતશ્ ચ પરતરેણેત્ય્ અનાદિતા. કર્તા ચાસ્ય સંબન્ધસ્ય નાસ્તીતિ વ્યવસ્થિતમ્ એવ. તસ્માત્ સર્વે સાધવઃ, સર્વૈર્ ભાષિતવ્યમ્. સર્વે હિ સાધયન્ત્ય્ અર્થમ્. યથા - હસ્તઃ, કરઃ, પાણિર્ ઇતિ. અર્થાય હ્ય્ એત ઉચ્ચાર્યન્તે, નાદૃષ્ટાય. ન હ્ય્ એષામ્ ઉચ્ચારણે શાસ્ત્રમ્ અસ્તિ. તસ્માન્ ન વ્યવતિષ્ઠેત કશ્ચિદ્ એક એવ સાધુર્ ઇતરે ઽસાધવ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।611: વ્ગ્લ્. મહાભાષ્ય, એઇન્લ્ત્ગ્., એ1 (4થ્ એદ્., 1985), બ્દ્.1, સ્.5।21-22}*
શબ્દે પ્રયત્નનિષ્પત્તેર્ અપરાધસ્ય ભાગિત્વમ્

મહતા પ્રયત્નેન શબ્દમ્ ઉચ્ચરન્તિ - વાયુર્ નાભેર્ ઉત્થિતઃ, ઉરસિ વિસ્તીર્ણઃ, કણ્ઠે વિવર્તિતઃ, મૂર્ધાનમ્ આહત્ય પરાવૃત્તઃ, વક્ત્રે વિચરન્ વિવિધાન્ શબ્દાન્ અભિવ્યનક્તિ. તત્રાપરાધ્યેતાપ્ય્ ઉચ્ચારયિતા, યથા - શુષ્કે પતિષ્યામીતિ કર્દમે પતતિ, સકૃદ્ ઉપસ્પ્રક્ષ્યામીતિ દ્વિર્ ઉપસ્પૃશતિ. તતો ઽપરાધાત્ પ્રવૃત્તા ગાવ્યાદયો ભવેયુઃ, ન નિયોગતો ઽવિચ્છિન્નપારમ્પર્યા એવેતિ.
[77]{*1।612*}
નોતેસ્:
*{1।612: એ2: 2,213; એ4: 1,580; એ5: 2,121; એ6: 1,52}*
અન્યાયશ્ ચાનેકશબ્દત્વમ્

ન ચૈષ ન્યાયઃ યત્ સદૃશાઃ શબ્દા એકમ્ અર્થમ્ અભિનિવિશમાનાઃ, સર્વે ઽવિછિન્નપારમ્પર્યા એવેતિ. પ્રત્યયમાત્રદર્શનાદ્ અભ્યુપગમ્યતે, સાદૃશ્યાત્ સાધુશબ્દે ઽપ્ય્ અવગતે પ્રત્યયો ઽવકલ્પ્યતે. તસ્માદ્ અમીષામ્ એકો ઽનાદિર્ અન્યે ઽપભ્રંશાઃ. હસ્તઃ, કરઃ, પાણિર્ ઇત્યેવમાદિષુ ત્વ્ અભિયુક્તોપદેશાદ્ અનાદિર્ અમીષામ્ અર્થેન સંબન્ધ ઇતિ.
તત્ર તત્ત્વમ્ અભિયોગવિશેષાત્ સ્યાત્

કથં પુનસ્ તત્ર{*1।613*} તત્ત્વં શક્યં વિજ્ઞાતુમ્. શક્યમ્ ઇત્ય્ આહ. અર્થિનો હ્ય્ અભિયુક્તા ભવન્તિ. દૃશ્યતે ચાભિયુક્તાનાં ગુણયતામ્ અવિસ્મરણમ્ ઉપપન્નમ્. પ્રત્યક્ષં ચૈતદ્ ગુણ્યમાનં ન ભ્રશ્યત ઇતિ. તસ્માદ્ યમ્ અભિયુક્તા ઉપદિશન્તિ, એષ એવ સાધુર્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યઃ{*1।614*}.
નોતેસ્:
*{1।613: એ4 (fન્.): પુનર્ અત્ર}*
*{1।614: એ4 (fન્.): સાધુર્ અવગન્તવ્યઃ}*
તદશક્તિશ્ ચાનુરૂપત્વાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - અર્થો ઽવગમ્યતે ગાવ્યાદિભ્યઃ, અત એષામ્ અપ્ય્ અનાદિઅર્થેન સંબન્ધ ઇતિ. તદશક્તિર્ એષાં ગમ્યતે. ગોશબ્દમ્ ઉચ્ચારયિતુકામેન કેનચિદ્ અશક્ત્યા ગાવીત્ય્ ઉચ્ચારિતમ્. અપરેણ જ્ઞાતં સાસ્નાદિમાન્ અસ્ય વિવક્ષિતઃ, તદ્ અર્થં ગૌર્ ઇત્ય્ ઉચ્ચારયિતુકામો ગાવીત્ય્ ઉચ્ચારયતિ. [78]{*1।615*} તતઃ શિક્ષિત્વાપરે ઽપિ સાસ્નાદિમ્ ઇતિ વિવક્ષિતે ગાવીત્ય્ ઉચ્ચારયન્તિ. તેન ગાવ્યાદિભ્યઃ સાસ્નાદિમાન્ અવગમ્યતે. અનુરૂપો હિ ગાવ્યાદિગોશબ્દસ્ય.
નોતેસ્:
*{1।615: એ2: 2,228; એ4: 1,585; એ5: 2,124; એ6: 1,53}*
એકદેશત્વાચ્ ચ વિભક્તિવ્યત્યયે સ્યાત્

અત એવ હિ વિભક્તિવ્યત્યયે ઽપિ પ્રત્યયો ભવતિ. અશ્મકૈર્ આગચ્છામીત્ય્ અશ્મકશબ્દૈકદેશ ઉપલબ્ધે, અશ્મકેભ્ય ઇત્ય્ એવ શબ્દઃ સ્મર્યતે. તતો ઽશ્મકેભ્ય ઇત્ય્ એષો ઽર્થ ઉપલભ્યત ઇતિ. એવં ગાવ્યાદિદર્શનાદ્ ગોશબ્દસ્મરણમ્, તતઃ સાસ્નાદિમાન્ અવગમ્યતે.
પ્રયોગચોદનાભાવાદ્ અર્થૈકત્વમ્ અવિભાગાત્

અથ ગૌર્ ઇત્યેવમાદયઃ શબ્દાઃ કિમ્ આકૃતેઃ પ્રમાણમ્ ઉત વ્યક્તેર્ ઇતિ સંદેહઃ. ઉચ્યતે. ઇદં તાવત્ પરીક્ષ્યતામ્ - કિં ય એવ લૌકિકાઃ શબ્દાઃ, ત એવ વૈદિકા ઉતાન્ય ઇતિ. યદા ત એવ, તદાપિ કિં ત એવૈષામ્ અર્થાઃ, યે લોકે, ઉતાન્ય ઇતિ સંશયઃ. તત્રાન્યે લૌકિકાઃ શબ્દાઃ, અન્યે વૈદિકા અન્યે ચૈષામ્ અર્થા ઇતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ. વ્યપદેશભેદાદ્ રૂપભેદાચ્ ચ. ઇમે લૌકિકાઃ, ઇમે વૈદિકા ઇતિ વ્યપદેશભેદઃ. અગ્નિર્ વૃત્રાણિ જઙ્ઘનદ્ ઇત્ય્{*1।616*} અન્યદ્ ઇદં રૂપં લૌકિકાદ્ અગ્નિશબ્દાત્. શબ્દાન્યત્વાચ્ ચ ન ત એવાર્થાઃ. અપિ ચ સમામનન્તિ - ઉત્તાના વૈ દેવગવા વહન્તીતિ{*1।617*}. યે દેવાનાં ગાવઃ, ત ઉત્તાના વહન્તીત્ય્ ઉક્તે ગમ્યત એવ - ય ઉત્તાના વહન્તિ, તે ગોશબ્દેનોચ્યન્ત [79]{*1।618*}ઇતિ. તસ્માદ્ અન્યો વૈદિકગોશબ્દસ્યાર્થઃ. તથા - દેવેભ્યો વનસ્પતે હવીંષિ હિરણ્યપર્ણ પ્રદિવસ્તે અર્થમ્ ઇતિ{*1।619*}, હિરણ્યપર્ણો વૈ દેવો{*1।620*} વનસ્પતિર્ વેદે. એતદ્ વૈ દૈવ્યં મધુ, યદ્ ઘૃતમ્ ઇતિ{*1।621*} વેદ ઘૃતે મધુશબ્દઃ. તસ્માદ્ અમીષામ્ અન્યે ઽર્થા ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ય એવ લૌકિકાઃ શબ્દાઃ, ત એવ વૈદિકાઃ, ત એવૈષામ્ અર્થા ઇતિ. કુતઃ. પ્રયોગચોદનાભાવાત્. એવં પ્રયોગચોદના સંભવતિ, યદિ ત એવ શબ્દાઃ, ત એવાર્થાઃ. ઇતરથા શબ્દાન્યત્વે ઽર્થો ન પ્રતીયેત. તસ્માદ્ એકશબ્દત્વમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે પ્રયોજનમ્ ઇદમ્, હેતુર્ વ્યપદિશ્યતામ્ ઇતિ. તતો હેતુર્ ઉચ્યતે - અવિભાગાદ્ ઇતિ. ન તેષામ્ એષાં ચ વિભાગમ્ ઉપલભામહે. અત એવૈકશબ્દત્વમ્. તાંશ્ ચ તાંશ્ ચાર્થાન્ અવગચ્છામઃ. અતો નાન્યત્વં ચ વદામઃ. યચ્ ચોક્તમ્ - ય ઉત્તાના વદન્તિ, તે દેવગાવાઃ; યદ્ ઘૃતમ્, તન્ મધુ; યો હિરણ્ય-પર્ણઃ, સ વનસ્પતિર્ ઇતિ. નાસ્તિ વચનં યદ્ ઉત્તાનાનાં વહતાં ગોત્વં બ્રૂયાત્. યે ગાવઃ, ત ઉત્તાના વહન્તીત્ય્ એવં તત્. યદિ ચાનેન વચનેન ગોત્વં વિધીયતે, ઉત્તાના વહન્તીત્ય્ અનુવાદઃ સ્યાત્. ન ચોત્તાના વહન્તઃ પ્રસિદ્ધાઃ કેચિત્. તે નિયોગતો વિધાતવ્યાઃ, તેષુ વિધીયમાનેષુ ન શક્યં ગોત્વં વિધાતુમ્. ભિદ્યતે હિ તથા વાક્યમ્. યદિ ચાન્યે વૈદિકાઃ, તત ઉત્તાનાદીનામ્ અર્થો ન ગમ્યેત. તત્ર નતરાં શક્યેતાવિજ્ઞાતલક્ષણં ગોત્વં વિજ્ઞાતુમ્. ન ચોત્તાનવહનવચનમ્ અપ્ય્ અનર્થકમ્, સ્તુત્યર્થેનાર્થવદ્ ભવિષ્યતીતિ. એવં ઘૃતસ્ય મધુત્વમ્, હિરણ્યપર્ણતા ચ વનસ્પતેઃ. તસ્માત્ ત એવ શબ્દા અર્થાશ્ ચ.
યદિ લૌકિકાસ્ ત એવાર્થાઃ, તદા સંદેહઃ - કિમ્ આકૃતિઃ શબ્દાર્થો ઽથ વ્યક્તિર્ ઇતિ. કા પુનર્ આકૃતિઃ, કા વ્યક્તિર્ ઇતિ. દ્રવ્યગુણકર્મણાં સામાન્યમાત્રમ્ આકૃતિઃ, અસાધારણવિશેષા [80]{*1।622*} વ્યક્તિઃ. કુતઃ સંશયઃ? ગૌર્ ઇત્ય્ ઉક્તે સામાન્યપ્રત્યયાદ્, વ્યક્તૌ ચ ક્રિયાસંબન્ધાત્.
તદ્ ઉચ્યતે - વ્યક્તિઃ શબ્દાર્થ ઇતિ. કુતઃ? પ્રયોગચોદનાભાવાત્. આલમ્ભનપ્રોક્ષણવિશસનાદીનાં પ્રયોગચોદના આકૃત્યર્થે ન સંભવેયુઃ. યત્રોચ્ચારણાનર્થક્યમ્, તત્ર વ્યક્ત્યર્થઃ. અતો ઽન્યત્રાકૃતિવચન ઇતિ ચેત્. ઉક્તમ્{*1।623*} - અન્યાયશ્ ચાનેકાર્થત્વમ્ ઇતિ. કથં સામાન્યાવગતિર્ ઇતિ ચેત્. વ્યક્તિપદાર્થસ્યાકૃતિશ્ ચિહ્નભૂતા ભવિષ્યતિ, ય એવમ્ આકૃતિકઃ, સ ગૌર્ ઇતિ. યથા યસ્ય દણ્ડો ઽસ્તિ, સ દણ્ડીતિ, ન ચ દણ્ડવચનો દણ્ડિશબ્દઃ. એવમ્ ઇહાપિ.
નોતેસ્:
*{1।616: ઋવ્ 6.16.34અ}*
*{1।617: આપ્શ્સ્. 11.7.6}*
*{1।618: એ2: 2,231; એ4: 1,618; એ5: 2,148; એ6: 1,54}*
*{1।619: તૈત્.બ્ર્. 3.6.11.2}*
*{1।620: એ4: હિરણ્યપર્ણો વૈ દેવો; એ2: હિરણ્યપર્ણો વૈ દેવવનસ્પતિર્; એ4 (fન્.): હિરણ્યપર્ણો દેવવનસ્પતિઃ; એ5,6: હિરણ્યપર્ણો દેવો}*
*{1।621: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।622: એ2: 2,237; એ4: 1,619; એ5: 2,153; એ6: 1,54}*
*{1।623: મ્સ્ 1.3.26}*
દ્રવ્યશબ્દાત્

દ્રવ્યાશ્રયસ્ય શબ્દો દ્રવ્યશબ્દઃ, ન તત્ર દ્રવ્યાશ્રયવચનઃ શબ્દો ભવેત્, યદ્ય્ આકૃતિઃ શબ્દાર્થો ભવેત્. ષડ્ દેયા દ્વાદશ દેયા{*1।624*} ચતુર્વિંશતિર્ દેયા ઇતિ. ન હ્ય્ આકૃતિઃ ષડાદિભિઃ સંખ્યાભિર્ યુજ્યતે. તસ્માન્ નાકૃતિવચનઃ.
નોતેસ્:
*{1।624: એ2,4,6 (રિછ્તિગ્): દેયાશ્; એ5: દેયાઃ}*
અન્યદર્શનાચ્ ચ

યદિ પશુર્ ઉપાકૃતઃ પલાયેત, અન્યં તદ્વર્ણં તદ્વયસમ્ આલભેત ઇતિ{*1।625*}. યદ્ય્ આકૃતિવચનઃ શબ્દો ભવેત્, અન્યસ્યાલમ્ભો નોપપદ્યતે. અન્યસ્વાપિ પશુદ્રવ્યસ્ય સૈવાકૃતિઃ. તસ્માદ્ વ્યક્તિવચન ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।625: કાત્.શ્સ્. 25.9.1}*
આકૃતિસ્ તુ ક્રિયાર્થત્વાત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. આકૃતિ શબ્દાર્થઃ. કુતઃ? ક્રિયાર્થત્વાત્. શ્યેનચિતં ચિન્વીત ઇતિ{*1।626*} વચનમ્ આકૃતૌ સંભવતિ, યદ્ય્ આકૃત્યર્થઃ શ્યેનશબ્દઃ. વ્યક્તિવચને તુ ન ચયનેન શ્યેનવ્યક્તિ[81]{*1।627*}ર્ ઉત્પાદયિતું શક્યત ઇત્ય્ અશક્યાર્થવચનાદ્ અનર્થકઃ. તસ્માદ્ આકૃતિવચનઃ.
નનુ શ્યેનવ્યક્તિભિશ્ ચયનમ્ અનુષ્ઠાસ્યતે. ન સાધકતમઃ શ્યેનશબ્દાર્થઃ, ઈપ્સિતતમો હ્ય્ અસૌ શ્યેનશબ્દેન નિર્દિશ્યતે. અતશ્ ચયનેન શ્યેનો નિવર્તયિતવ્યઃ, સ આકૃતિવચનત્વે ઽવકલ્પ્યતે.
નનૂભયત્ર ક્રિયાયા અસંભવ એવ વ્યપદિશ્યતે. નાકૃતિઃ શબ્દાર્થઃ. કુતઃ. ક્રિયા ન સંભવેદ્ આકૃતૌ શબ્દાર્થે, વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીતિ{*1।628*}. તથા ન વ્યક્તિઃ શબ્દાર્થઃ, ક્રિયૈવ ન સંભવેદ્ વ્યક્તેઃ શબ્દાર્થત્વે{*1।629*}, શ્યેનચિતં ચિન્વીત ઇતિ. યદ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે - વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીતિ વ્યક્તિલક્ષણાર્થાકૃતિર્ ઇતિ, શક્યમ્ અન્યત્રાપિ શ્યેનચિતં ચિન્વીત ઇતિ વદિતુમ્ આકૃતિલક્ષણાર્થા વ્યક્તિર્ ઇતિ. કિં પુનર્ અત્ર જ્યાયઃ.
આકૃતિઃ શબ્દાર્થ ઇતિ. યદિ વ્યક્તિઃ શબ્દાર્થો ભવેત્, વ્યક્ત્યન્તરે ન પ્રયુજ્યેત. અથ વ્યક્ત્યન્તરે પ્રયુજ્યતે, ન તર્હિ વ્યક્તિઃ શબ્દાર્થઃ, સર્વસામાન્યવિશેષવિનિર્મુક્તા હિ વ્યક્તિર્ ઇત્ય્. ઉચ્યતે - નૈષ દોષઃ. વ્યક્ત્યન્તરે સર્વસામાન્યવિશેષવિનિર્મુક્ત એવ પ્રવર્તિષ્યતે. યદિ વ્યક્ત્યન્તરે સર્વસામાન્યવિશેષવિયુક્તે પ્રવર્તિષ્યતે, સામાન્યમ્ એવ તર્હિ તત્. નેત્ય્ ઉચ્યતે - યો હ્ય્ અર્થઃ સામાન્યસ્ય વિશેષાણાં ચાશ્રયઃ, સા વ્યક્તિઃ. વ્યક્તિવચનશ્ ચ શબ્દો ન સામાન્યે, ન વિશેષે વર્તતે. તેષાં ત્વ્ આશ્રયમ્ એવાભિદધાતિ, તેન વ્યક્ત્યન્તરે વૃત્તિર્ અદોષઃ. ન હિ તત્ સામાન્યમ્.
યદિ વ્યક્ત્યન્તરેષ્વ્ અપિ ભવતિ, સર્વસામાન્યવિશેષવિયુક્તાયામ્ અશ્વવ્યક્તૌ ગોશબ્દઃ કિમ્ ઇતિ ન વર્તતે. આહ - યેષ્વ્ એવ પ્રયોગો દૃષ્ટઃ, તેષુ વર્તિષ્યતે, ન સર્વત્ર. ન ચાશ્વવ્યક્તૌ ગોશબ્દસ્ય પ્રયોગો દૃષ્ટઃ. તસ્માત્ તત્ર ન વર્તિષ્યતે. યદિ યત્ર [82]{*1।630*} પ્રયોગો દૃષ્ટઃ, તત્ર વૃત્તિઃ, અદ્યજાતાયાં ગવિ પ્રથમપ્રયોગો ન પ્રાપ્નોતિ તત્રાદૃષ્ટત્વાત્. સામાન્યપ્રત્યયશ્ ચ ન પ્રાપ્નોતિ, ઇયમ્ અપિ ગૌર્ ઇતિ, ઇયમ્ અપિ ગૌર્ ઇતિ; ઇયં વા ગૌર્ ઇતિ, ઇયં વા ગૌર્ ઇતિ સ્યાત્. ભવતિ તુ સામાન્યપ્રત્યયો ઽદૃષ્ટપૂર્વાયામ્ અપિ ગોવ્યક્તૌ. તસ્માન્ ન પ્રયોગાપેક્ષો ગોશબ્દો વ્યક્તિવચન ઇતિ શક્યત આશ્રયિતુમ્. એવં તર્હિ શક્તેઃ સ્વભાવ એષઃ, યત્ કસ્યાંચિત્ વ્યક્તૌ વર્તતે, કસ્યાંચિન્ ન. યથા - અગ્નિર્ ઉષ્ણઃ, ઉદકં શીતમ્, એવમ્ એતદ્ ભવિષ્યતીતિ. નૈવં સિધ્યતિ. ન હ્ય્ એતદ્ ગમ્યતે કસ્યાંચિદ્ વ્યક્તૌ વર્તતે, કસ્યાંચિન્ નેતિ. સત્યમ્ એતત્, ગોત્વં લક્ષણં ભવિષ્યતીતિ. યત્ર ગોત્વં તસ્યાં વ્યક્તાવ્ ઇતિ. એવં તર્હિ વિશિષ્ટા વ્યક્તિઃ પ્રતીયેત. યદિ ચ વિશિષ્ટા, પૂર્વતરં વિશેષણમ્ અવગમ્યેત. ન હ્ય્ અપ્રતીતે વિશેષણે વિશિષ્ટં કેચન પ્રત્યેતુમ્ અર્હન્તીતિ. અસ્તુ, વિશેષણત્વેનાકૃતિં વક્ષ્યતિ, વિશેષ્યત્વેન વ્યક્તિમ્. ન હ્ય્ આકૃતિપદાર્થકસ્ય વ્યક્તિર્ ન પદાર્થઃ, વ્યક્તિપદાર્થકસ્ય વા નાકૃતિઃ. ઉભયમ્ ઉભયસ્ય પદાર્થઃ. કસ્યચિત્ કિંચિત્ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતં ભવતિ, તેનાત્રાકૃતિર્ ગુણભાવેન, વ્યક્તિઃ પ્રધાનભાવેન વિવક્ષ્યત ઇતિ.
નૈતદ્ એવમ્. ઉભયોર્ ઉચ્યમાનયોર્ ગુણપ્રધાનભાવઃ સ્યાત્. યદિ ચાત્રાકૃતિઃ પ્રતીયતે શબ્દેન, તદા વ્યક્તિર્ અપિ પદાર્થ ઇતિ ન શક્યતે વદિતુમ્. કુતઃ. આકૃતિર્ હિ વ્યક્ત્યા નિત્યસંબદ્ધા, સંબન્ધિન્યાં ચ તસ્યામ્ અવગતાયાં સંબન્ધ્યન્તરમ્ અવગમ્યતે. તદ્ એતદ્ આત્મપ્રત્યક્ષમ્, યચ્ છબ્દ ઉચ્ચરિતે વ્યક્તિઃ પ્રતીયત ઇતિ. કિં શબ્દાદ્ ઉતાકૃતેર્ ઇતિ વિભાગો ન પ્રત્યક્ષઃ. સો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ અવગમ્યતે. અન્તરેણાપિ શબ્દમ્, ય આકૃતિમ્ અવબુધ્યેત, અવબુધ્યેતેવાસૌ{*1।631*} વ્યક્તિમ્. યસ્ તૂચ્ચરિતે ઽપિ શબ્દે માનસાદ્ અપચારાત્ કદાચિદ્ આકૃતિં નોપલભેત, ન જાતુચિદ્ અસાવ્ ઇમાં વ્યક્તિમ્ અવગચ્છેત. નનુ વ્યક્તિવિશિષ્ટાયામ્ આકૃતૌ વર્તતે. [83] વ્યક્તિવિશિષ્ટાયાં ચેદ્ વર્તેત, વ્યક્ત્યન્તરવિશિષ્ટા ન પ્રતીયેત. તસ્માચ્ છબ્દ આકૃતિપ્રત્યયસ્ય નિમિત્તમ્. આકૃતિપ્રત્યયો વ્યક્તિપ્રત્યયસ્યેતિ.
નનુ ગુણભૂતા પ્રતીયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ન ગુણભાવો ઽસ્મત્પક્ષસ્ય બાધકઃ. સર્વથા તાવત્ પ્રતીયતે. અર્થાદ્ ગુણભાવઃ પ્રધાનભાવો વા. સ્વાર્થં ચેદ્ ઉચ્ચાર્યતે, પ્રધાનભૂતા. અથ ન સ્વાર્થમ્, પરાર્થમ્ એવ, તતો ગુણભૂતા. ન તત્ર શબ્દવ્યાપારો ઽસ્તિ.
નનુ ચ દણ્ડીતિ, ન તાવદ્ દણ્ડિશબ્દેન દણ્ડો ઽભિધીયતે, અથ ચ દણ્ડવિશિષ્ટો ઽવગમ્યતે. એવમ્ ઇહાપિ ન તાવદ્ આકૃતિર્ અભિધીયતે, અથ ચાકૃતિવિશિષ્ટા વ્યક્તિર્ ગમ્યેતેતિ. નૈતત્ સાધુ ઉચ્યતે. સત્યં દણ્ડિશબ્દેન દણ્ડો નાભિધીયતે. ન ત્વ્ અપ્રતીતે દણ્ડે દણ્ડિપ્રત્યયો ઽસ્તિ. અસ્તિ તુ દણ્ડિશબ્દૈકદેશભૂતો દણ્ડશબ્દઃ, યેન દણ્ડઃ પ્રત્યાયિતઃ. તસ્માત્ સાધ્વ્ એતદ્, યત્ - પ્રતીતે વિશેષણે વિશિષ્ટઃ પ્રતીયત ઇતિ.
નનુ{*1।632*} ગોશબ્દાવયવઃ કશ્ચિદ્ આકૃતેઃ પ્રત્યાયકઃ, અન્યો વ્યક્તેઃ, યત ઉચ્યતે તત આકૃતિર્ અવગતા, ન ગોશબ્દ આકૃતિવચન ઇતિ. ન ચ યથા દણ્ડિશબ્દો ન દણ્ડે પ્રયુક્તઃ, એવં ગોશબ્દો નાકૃતૌ. તદર્થમ્ એવ નિદર્શિતં કેવલાકૃત્યભિધાનઃ શ્યેનશબ્દ ઇતિ. તદ્ એવમ્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ અસતિ શ્યેનવ્યક્તિસંબન્ધે શ્યેનશબ્દોચ્ચારણાદ્ આકૃતિવચન ઇતિ ગમ્યતે. ન તુ વ્રીહ્યાકૃતિસંબન્ધમ્ અન્તરેણ વ્રીહિવ્યક્તૌ શબ્દસ્ય પ્રયોગો દૃષ્ટઃ. તસ્માદ્ આકૃતિવચનઃ શબ્દ ઇત્ય્ એતજ્ જ્યાયઃ.
નોતેસ્:
*{1।626: તૈત્.સ્. 5.4.11}*
*{1।627: એ2: 2,246; એ4: 1,664; એ5: 2,160; એ6: 1,55}*
*{1।628: તૈત્.સ્. 3.2.5.4}*
*{1।629: એ4 (fન્.): વ્યક્તૌ શબ્દાર્થે}*
*{1।630: એ2: 2,247; એ4: 2,665; એ5: 2,163; એ6: 1,56}*
*{1।631: એ2।4 (રિછ્તિગ્): અવબુધ્યેતૈવાસૌ}*
*{1।632: એ1,6; એ2,4,5 (બેસ્સેર્): ન તુ}*
ન ક્રિયા સ્યાદ્ ઇતિ ચેદ્ અર્થાન્તરે વિધાનં ન દ્રવ્યમ્ ઇતિ ચેત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - ન ક્રિયા સંભવેદ્ વ્રીહિન્ પ્રોક્ષતીતિ. [84]{*1।633*} ન દ્રવ્યશબ્દઃ સ્યાત્, ષડ્ દેયા ઇતિ અન્યદર્શનવચનં ચ ન સ્યાત્, અન્યં{*1।634*} તદ્રૂપમ્ ઇતિ. તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{1।633: એ2: 2,266; એ4: 1,715; એ5: 2,174; એ6: 1,57}*
*{1।634: એ4 (fન્.): અથાન્યં}*
તદર્થત્વાત્ પ્રયોગસ્યાવિભાગઃ