Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 1.1
============================================================================
Adhyāya 1:
athāto dharmajijñāsā
loke yeṣv artheṣu prasiddhāni padāni, tāni, sati sambhave, tadarthāny eva sūtreṣv ity avagantavyam. nādhyāhārādibhir eṣāṃ parikalpanīyo 'rthaḥ, paribhāṣitavyo vā. evaṃ hi{*1/1*} vedavākyāny evaibhir vyākhyāyante. itarathā vedavākyāni vyākhyeyāni svapadārthāś ca vyākhyeyāḥ. tad yatnagauravaṃ{*1/2*} prasajyeta.
tatra loke 'yam athaśabdo vṛttād anantarasya prakriyārtho dṛṣṭaḥ. na ceha kiñcid vṛttam upalabhyate. bhavitavyaṃ tu tena, yasmin saty anantaraṃ dharmajijñāsāvakalpate. tathā hi prasiddhapadārthakaḥ sa kalpito bhavati. tat tu vedādhyayanam. tasmin hi sati sāvakalpate. naitad evam. anyasyāpi karmaṇo 'nantaraṃ dharmajijñāsā yuktā, prāg api ca vedādhyayanāt.
ucyate - tādṛśīṃ{*1/3*} tu dharmajijñāsām adhikṛtyāthaśabdaṃ prayuktavān ācāryaḥ, yā vedādhyayanam antareṇa na saṃbhavati. katham? vedavākyānām anekavidho vicāra iha vartiṣyate. api ca naiva vayam iha [2]{*1/4*} vedādhyayanāt pūrvaṃ dharmajijñāsāyāḥ pratiṣedhaṃ śiṣmaḥ{*1/5*}. na hy etad ekaṃ vākyaṃ purastāc ca vedādhyayanād dharmajijñāsāṃ pratiṣedhiṣyati{*1/6*}, parastāc cānantaryaṃ prakariṣyati. bhidyeta hi tathā vākyam. anyā hi vacanavyaktir asya purastād vedādhyāyanād dharmajijñāsāṃ pratiṣedhataḥ, anyā ca parastād ānantaryam upadiśataḥ{*1/7*}. vedān adhītya ity{*1/8*} ekasyāṃ vidhīyate 'nūdyānantaryam, viparītam anyasyām. arthaikatvāc caikavākyatāṃ vakṣyati{*1/9*}. kiṃ tv{*1/10*} adhīte vede dvayam āpatati, gurukulāc ca samāvartitavyaṃ vedavākyāni ca vicārayitavyāni. tatra gurukulān mā samāvartiṣṭa; kathaṃ nu vedavākyāni vicārayed ity evamartho 'yam upadeśaḥ.
yady evam, na tarhi vedādhyayanaṃ pūrvaṃ dharmajijñāsāyāḥ{*1/11*}. evaṃ hi samāmananti - vedam adhītya snāyād iti{*1/12*}. iha ca vedam adhītya snāsyan dharmaṃ jijñāsamāna imam āmnāyam atikrāmet. na cāmnāyo nāmātikramitavyaḥ.
tad ucyate - atikramiṣyāma imam āmnāyam. anatikrāmanto vedam arthavantaṃ santam anarthakaṃ kalpayema{*1/13*}. dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanaṃ nāma. na ca tasyādhyayanamātrāt{*1/14*} tatrabhavanto yājñikāḥ phalaṃ samāmananti. yad api ca samāmanantīva, tatrāpi - dravyasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutir arthavādaḥ syād ity{*1/15*} arthavādatāṃ vakṣyati. na cādhītavedasya snānānantaryam etad vidhīyate. na hy atrānataryasya vaktā kaścic chabdo 'sti. pūrvakālatāyāṃ hi{*1/16*} ktvā smaryate, nānantarye.
dṛṣṭārthatā cādhyayanasyānantarye vyāhanyeta. lakṣaṇayā tv eṣo 'rthaḥ syāt. na cedaṃ snānam adṛṣṭārthaṃ vidhīyate. kiṃ tu lakṣaṇayāsnānādiniyamasya paryavasānaṃ vedādhyayanasamakālam āhuḥ vedam adhītya snāyād, gurukulān mā samāvartiṣṭety adṛṣṭārthatāparihārāyaiva.
[3]{*1/17*} tasmād vedādhyayanam eva pūrvam abhinirvartyānanataraṃ dharmo jijñāsitavya ity athaśabdasya sāmarthyam. na brūmo 'nyasyāpi karmaṇo 'nantaraṃ dharmajijñāsā na kartavyā iti, kiṃ tu vedam adhītya tvaritena na snātavyam, anantaraṃ dharmo jijñāsitavya ity athaśabdasyārthaḥ.
ataḥśabdo vṛttasyāpadeśako hetvarthena{*1/18*}, yathā kṣemasubhikṣo 'yaṃ deśaḥ, ato 'ham asmin deśe prativasāmīti. evam adhīto vedo dharmajijñāsāyāṃ hetur jñātaḥ, anantaraṃ dharmo jijñāsitavyaḥ ity ataḥśabdasya sāmarthyam. dharmāya hi vedavākyāni vicārayitum anadhītavedo na śaknuyāt. ataḥ, etasmāt kāraṇāt, anantaraṃ dharmaṃ jijñāsitum icched ity ataḥśabdasyārthaḥ.
dharmāya jijñāsā dharmajijñāsā. sā hi tasya jñātum icchā. sa punaḥ{*1/19*} kathaṃ jijñāsitavyaḥ? ko dharmaḥ, kathaṃlakṣaṇaḥ, kāny asya sādhanāni, kāni sādhanābhāsāni, kiṃparaś ceti. tatra ko dharmaḥ, kathaṃlakṣaṇa ity ekenaiva sūtreṇa vyākhyātaṃ codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti{*1/20*}. kāny asya sādhanāni, kāni sādhanābhāsāni, kiṃparaś ceti śeṣalakṣaṇena{*1/21*} vyākhyātam{*1/22*}. kva puruṣaparatvaṃ kva vā puruṣo guṇabhūta ity etāsāṃ pratijñānāṃ piṇḍasya etat sūtram athāto dharmajijñāseti.
dharmaḥ prasiddho vā syād aprasiddho vā. sa cet prasiddhaḥ, na jijñāsyaḥ{*1/23*}. athāprasiddhaḥ, natarām. tad etad{*1/24*} anarthakaṃ dharmajijñāsāprakaraṇam.
athavārthavat. dharmaṃ prati hi vipratipannā bahuvidaḥ. kecid anyaṃ dharmam āhuḥ, kecid anyam. so 'yam avicārya pravartamānaḥ kaṃcid evopādadāno vihanyetānarthaṃ carcchet. tasmād dharmo jijñāsitavyaḥ{*1/25*}. sa hi niḥśreyasena puruṣaṃ saṃyunaktīti pratijānīmahe.
tad abhidhīyate -
NOTES:
*{1/1: TB: evaṃ hi; TA: evaṃ sati; E1,2,3,5,6: evaṃ}*
*{1/2: TA, TB: tad yatna-; E1: prayatna-; E2,3,6: iti prayatna-; E5: iti yatna-}*
*{1/3: E2,3,5, TA, TB, ŚV: tādṛśīṃ; E1,6: mādṛśāṃ}*
*{1/4: E2: 1,4; E3: 23; E5: 1,9; E6: 1,1}*
*{1/5: E2,5; hinter śiṣmaḥ folgt bei TA: nāpi parastād ānantaryam, bei E1,3: parastāc ca; nach Kumārila, ŚV 1.84-85 wurde dies von einigen hinzugefügt (kecid adhyāharanti)}*
*{1/6: E1,2,3,5,6, TB; TA, E1 (v.l.): pratiṣedhayiṣyati}*
*{1/7: E1,5, TA, TB; E2,3,6: pratiṣedhati...upadiśati}*
*{1/8: E1,2,3,6, TA; E6, M.pari.: vedaṃ nānadhītya; TB: vedaṃ nādhīta}*
*{1/9: MS 2.1.46: arthaiNOTES:akatvād ekaṃ vākyam, sākāṅkṣaṃ ced vibhāge syāt}*
*{1/10: E2,3,5, TA, TB, Tātp.; E1,6: kiṃ ca}*
*{1/11: E5; E1,2,3,6, TA: pūrvaṃ gamyate, TB: pūrvam}*
*{1/12: BGSū. II.6.1 (fraglich, ob wirklich diese Stelle gemeint ist}*
*{1/13: E1,2,3,5,6;, TA, TB: avakalpayema}*
*{1/14: E1,2,3,6, TA; E5, TB: tatra}*
*{1/15: MS 4.3.1}*
*{1/16: E5, TB; hi fehlt in E1,2,3,6, TA}*
*{1/17: E2: 1,8; E3: 28; E5: 1,14; E6: 1,2}*
*{1/18: E5, Tātp.; E1,2,3,6, TA, TB: hetvarthaḥ}*
*{1/19: punaḥ fehlt in TA, TB}*
*{1/20: MS 1.1.2}*
*{1/21: E1,2,3,5,6, TA, Kāś., Ny.rat.; TB, Tātp.: śeṣalakṣaṇe}*
*{1/22: MS 3-12}*
*{1/23: TA, TB, Kāś.; E1,2,3,5,6, Ny.rat.: jijñāsitavyaḥ}*
*{1/24: E1,2,3,5,6, TA; TB: ubhayatrāpi}*
*{1/25: TB; E1,2,3,5,6, TA: jijñāsitavya iti}*
codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ
codaneti kriyāyāḥ pravartakaṃ vacanam āhuḥ. ācārya[4]{*1/26*}coditaḥ karomīti hi dṛśyate. lakṣyate yena, tal lakṣaṇam. dhūmo lakṣaṇam agner iti hi vadanti. tayā yo lakṣyate, so 'rthaḥ puruṣaṃ niḥśreyasena saṃyunaktīti pratijānīmahe. codanā hi bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantaṃ sūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭam ity evaṃjātīyakam arthaṃ śaknoty avagamayitum, nānyat kiṃcanendriyam.
nanv atathābhūtam apy arthaṃ brūyāc codanā, yathā yatkiṃcana laukikaṃ vacanaṃ nadyās tīre phalāni santīti. tat tathyam api bhavati, vitatham api bhavatīti.
ucyate - vipratiṣiddham idam abhidhīyate{*1/27*} bravīti ca vitathaṃ ceti. bravītīti ucyate 'vabodhayati, budhyamānasya nimittaṃ bhavatīti. yasmiṃś ca nimittabhūte saty avabudhyate, so 'vabodhayati. yadi ca codanāyāṃ satyām agnihotrāt svargo bhavatīty avagamyate{*1/28*}, katham ucyate na tathā bhavatīti. atha na tathā bhavati{*1/29*}, katham avabudhyate. asantam artham avabudhyata iti vipratiṣiddham.
na ca svargakāmo yajetety{*1/30*} ato vacanāt saṃdigdham avagamyate bhavati vā svargo na vā bhavatīti. na ca niścitam avagamyamānam idaṃ mithyā syāt. yo hi janitvā pradhvaṃsate naitad evam iti, sa mithyāpratyayaḥ. na caiṣa kālāntare puruṣāntare 'vasthāntare deśāntare vā viparyeti. tasmād avitathaḥ. tasmād avitathaḥ.
yat tu laukikaṃ vacanam, tac cet pratyayitāt puruṣād indriyaviṣayaṃ vā, avitatham eva tat. athāpratyayitāt puruṣād anindriyaviṣayaṃ vā, tat{*1/31*} puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam. aśakyaṃ hi tat puruṣeṇa jñātum ṛte vacanāt. aparasmāt pauruṣeyād vacanād avagatam iti cet, tad api tenaiva tulyam. naivaṃjātīyakeṣv artheṣu puruṣavacanaṃ prāmāṇyam upaiti, jātyandhānām iva vacanaṃ rūpaviśeṣeṣu.
nanv aviduṣām{*1/32*} upadeśo nāvakalpate. upadiṣṭavantaś ca manvādayaḥ. tasmāt puruṣāḥ{*1/33*} santo viditavantaś{*1/34*} ca. yathā cakṣuṣā rūpam upalabhyata iti darśanād evāvagatam.
ucyate - upadeśo{*1/35*} hi vyāmohād api bhavati. asati vyāmohe vedād api bhavati. api ca pauruṣeyād vacanād evam ayaṃ puruṣaḥ vedeti bhavati pratyayaḥ, na evam ayam artha iti. viplavate khalv api kaścit puruṣakṛtād vacanāt pratyayaḥ. na tu vedavacanasya mithyātve kiṃcana pramāṇam asti.
nanu sāmānyato dṛṣṭaṃ bhaviṣyati{*1/36*}. pauruṣeyaṃ vacanaṃ vitatham upalabhya vacanasāmānyād{*1/37*} vedavacanaṃ mithyety anumīyate{*1/38*}.
na, anyatvāt. na hy anyasya vitathabhāve{*1/39*} 'nyasya vaitathyaṃ bhavitum arhati{*1/40*}, anyatvād eva. na hi devadattasya śyāmatve yajñadattasyāpi śyāmatvaṃ bhavitum arhati. api ca puruṣavacanasādharmyād vedavacanaṃ vitatham{*1/41*} ity anumānam{*1/42*}. pratyakṣas tu vedavacane{*1/43*} pratyayaḥ. na cānumānaṃ pratyakṣavirodhi{*1/44*} pramāṇaṃ bhavati{*1/45*}. tasmāc codanālakṣaṇo 'rthaḥ{*1/46*} śreyaskaraḥ. evaṃ tarhi śreyaskaro jijñāsitavyaḥ. kiṃ dharmajijñāsayā? ucyate - ya eva śreyaskaraḥ, sa eva dharmaśabdenocyate. katham avagamyate{*1/47*}? yo hi yāgam anutiṣṭhati, taṃ dhārmika iti samācakṣate. yaś ca yasya kartā, sa tena vyapadiśyate{*1/48*}, yathā pācako lāvaka iti. tena yaḥ puruṣaṃ niḥśreyasena saṃyunakti, sa eva{*1/49*} dharmaśabdenocyate. na kevalaṃ loke, vede 'pi -
yajñena yajñam ayajanta devāḥ/
tāni dharmāṇi prathamāny āsan//
ity{*1/50*} yajatiśabdavācyam{*1/51*} eva dharmaṃ{*1/52*} samānanti. ubhayam iha codanayā lakṣyate, artho 'narthaś ca. ko 'rthaḥ? yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādiḥ. ko 'narthaḥ? yaḥ pratyavāyāya śyeno vajra iṣur ity evamādiḥ. tatrānartho dharma ukto mā bhūd ity arthagrahaṇam{*1/53*}. kathaṃ punar asāv anarthaḥ? hiṃsā hi sā, sā ca{*1/54*} pratiṣiddhā{*1/55*}. kathaṃ punar asāv anarthaḥ kartavyatayopadiśyate{*1/56*}? ucyate - naiva śyenādayaḥ kartavyatayā vijñāyante. yo hi hiṃsitum icchet, tasyāyam abhyupāya iti hi teṣām upadeśaḥ. śyenenābhicaran yajeteti{*1/57*} hi samāmananti, nābhicaritavyam iti.
nanv aśaktam idaṃ sūtram imāv arthāv abhivaditum, codanā[6]{*1/58*}lakṣaṇo dharmo nendriyādilakṣaṇaḥ, arthaś ca dharmo nānartha iti. ekaṃ hīdaṃ vākyam. tad evaṃ sati bhidyeta.
ucyate - yatra vākyād evārtho{*1/59*} 'vagamyate, tatraivam. tat tu vaidikeṣu, na sūtreṣu. anyato 'vagate 'rthe sūtram evamartham{*1/60*} ity avagamyate, tena caikadeśaḥ sūtryata iti{*1/61*} sūtram. tatra bhinnayor eva vākyayor imāv ekadeśāv ity avagantavyam. athavā arthasya sataś codanālakṣaṇasya dharmatvam ucyata{*1/62*} ity ekārtham{*1/63*} eveti.
NOTES:
*{1/26: E2: 1,14; E3: 36; E5: 1,20; E6: 1,3}*
*{1/27: E5, TB, TC, Kāś., Ny. rat.; E1,2,3,6, TA, A: ucyate}*
*{1/28: TB, TC; E1,2,3,5,6, TA, A: gamyate}*
*{1/29: TB, TC; E1,2,3,5,6, TA, A: bhavatīti}*
*{1/30: E1,2,3,5,6, TA, A; TC, Tātp.: agnihotraṃ juhuyāt svargakāma; TB: agnihotrāt svargo bhavati}*
*{1/31: E5, TA, TB, TC, A; E1,2,3,6: tāvat}*
*{1/32: v.l.: na ca viduṣāṃ (NR ad ŚV, S.155); Mitteilung von Prof. Slaje}*
*{1/33: E5, TA, TB, TC, A; E1,2,3,6: puruṣāt}*
*{1/34: E1,2,3,5,6, TA, A; TB, TC: viditavantaḥ}*
*{1/35: E5, TA, TB, TC, Tātp., Kāś.; E1,2,3,6, Nya.rat.: upadeśā...bhavanti...bhavanti}*
*{1/36: TB, TC, Kāś.; E1,2,3,5,6, TA, A, Tātp. om}*
*{1/37: TC, Tātp., Kāś.; E1,2,3,5,6, TA, TB, A: -sāmyād}*
*{1/38: TC, A, Kāś.: vedavacanaṃ mithyety anumīyate; E1,2,3,5,6, TA: idam api vitatham avagamya-te; Tātp.: vaidikam api tathā syāt}*
*{1/39: E1,2,3,5,6, TA, TB, A; TC, Kāś.: vaitathye}*
*{1/40: E1,2,3,5,6, TA; TB, TC, Tātp.: bhavati}*
*{1/41: E1,2,3,5,6, TA, TB, TC; A, Kāś., Ny.rat.: mithyā; Tātp.: apramāṇam}*
*{1/42: TA, A, Tātp., Kāś., Ny.rat.; E5, TB, TC: anumānād avagamyate; E1,2,3,6: anumānaṃ vyapa-deśād avagamyate}*
*{1/43: TA, TB, TC, A, Tātp., Kāś., TSP; E1,2,3,5,6, Ny.rat.: vedavacanena}*
*{1/44: E1,2,3,5,6, TA, A; TB, TC: -virodhe; Tātp., Ny.rat.: -viruddham}*
*{1/45: E1,2,3,5,6, TA, TB, A, TSP; TC, Tātp.: bhavitum arhati, Ny.rat.: ātmānaṃ labhate}*
*{1/46: TA, TC, Kāś., Ny.rat. om. 'rthaḥ}*
*{1/47: TA, TB, TC, A, TSP; E1,2,3,5,6: avagamyatām}*
*{1/48: E1,2,3,5,6, TA, A; TB, TC: samākhyāyate, TSP: ākhyāyate}*
*{1/49: E2,3,5,6 TC, TSP; E1, TB, TA, A om. eva}*
*{1/50: Tait.S. 3.5.11.5}*
*{1/51: TB, TC: -vācye}*
*{1/52: TB, TC: dharmaśabdaṃ}*
*{1/53: TB, TC, Kāś.: ity evamartham arthagrahanam}*
*{1/54: E5, TA, TB, TC, Tātp., Kāś.; E1,2,3,6: hiṃsā ca}*
*{1/55: TB, TC; E1,2,3,5,6, TA, A: pratiṣiddheti}*
*{1/56: E1,2,3,5,6, TA, TB, Kāś., Nya. rat.: kartavyatayā; A, Tātp., Kāś., Ny.rat.: kartavyā}*
*{1/57: ĀpŚS 22.4.13 (17)}*
*{1/58: E2: 1,22; E3: 96; E5: 1,38; E6: 1,4}*
*{1/59: TB, TC, Kāś.; E1,2,3,5,6, TA, A, Tātp. om. eva}*
*{1/60: TB, TC, Kāś.; E1,2,3,5,6, TA, A: evamartham idam}*
*{1/61: Vgl. YD, E1, S.2/23-24: sūcanāt sūtram; sūcayati tāṃs tān arthaviśeṣān iti sūtram/}*
*{1/62: Tātp., Kāś. om. ucyate}*
*{1/63: E1,2,3,5,6, TA, TB, A, Kāś., Ny.rat.; TC, Tātp.: ekārthatvam}*
tasya nimittaparīṣṭiḥ
uktam asmābhiś codanānimittaṃ dharmasya jñānam iti. tat pratijñāmātreṇoktam. idānīṃ tasya nimittaṃ parīkṣiṣyāmahe, kiṃ codanaivotānyad{*1/64*} apīti. tasmān na tāvan niścīyate codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti.
tad ucyate -
NOTES:
*{1/64: E5, TA, TB, TC, A; E1,2,3,6: ity anyad}*
satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣam animittam, vidyamānopalaṃbhanatvāt
idaṃ parīkṣyate - pratyakṣaṃ tāvad animittam. kiṃ kāraṇam? evaṃlakṣaṇakaṃ hi tat - satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣam. satīndriyārthasaṃbandhe yā puruṣasya buddhir jāyate, tat pratyakṣam. bhaviṣyaṃś caiṣo 'rtho na jñānakāle 'sti{*1/65*}. sataś caitad upalambhanam, nāsataḥ. ataḥ pratyakṣam animittam.
buddhir vā janma vā saṃnikarṣo veti naiṣāṃ kasyacid avadhāraṇārtham etat sūtram. satīndriyārthasaṃprayoge, nāsatīty etāvad avadhāryate. anekasminn avadhāryamāṇe bhidyeta vākyam. pratyakṣapūrvakatvāc cānumānopamānārthāpattīnām apy akāraṇatvam{*1/66*}. abhāvo 'pi nāsti, yataḥ -
NOTES:
*{1/65: TB, TC; E1,2,3,5,6, TA, A: astīti}*
*{1/66: E1,2,3,5,6, TA, A: akāraṇatvam iti}*
autpattikas tu śabdasyārthena saṃbandhas tasya jñānam upadeśo 'vyatirekaś cārthe 'nupalabdhe, tat pramāṇaṃ bādarāyaṇasya, anapekṣatvāt
autpattika iti nityaṃ brūmaḥ. utpattir hi{*1/67*} bhāva ucyate lakṣaṇayā. aviyuktaḥ śabdārthayor bhāvaḥ saṃbandhena{*1/68*}, notpannayoḥ paścāt saṃbandhaḥ. autpattikaḥ śabdasyārthena saṃbandhas tasyāgnihotrādilakṣaṇasya dharmasya nimittaṃ pratyakṣādibhir anavagatasya{*1/69*}. katham? upadeśo hi bhavati. upadeśa iti viśiṣṭasya śabdasyoccāraṇam. avyatirekaś ca bhavati tasya{*1/70*} jñānasya. na hi tad utpannaṃ{*1/71*} jñānaṃ viparyeti. yac ca nāma jñānam utpannaṃ{*1/72*} na viparyeti, na tac chakyate vaktuṃ naitad evam iti, yathā vijñāyate{*1/73*}, na tathā bhavati, yathaitan na vijñāyate, tathaitad iti. anyad asya hṛdaye, anyad vāci syāt. evaṃ vadato viruddham idam avagamyata{*1/74*} asti nāsti ceti{*1/75*}. tasmāt tat pramāṇam, anapekṣatvāt. na hy evaṃ sati pratyayāntaram apekṣitavyaṃ puruṣāntaraṃ vā. svayaṃpratyayo{*1/76*} hi asau. bādarāyaṇasyedaṃ{*1/77*} mataṃ kīrtyate bādarāyaṇaṃ pūjayituṃ nātmīyaṃ mataṃ paryudasitum.
vṛttikāras tv anyathemaṃ granthaṃ varṇayāṃcakāra tasya nimittaparīṣṭir ity evamādim - na parīkṣitavyaṃ nimittam. pratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstram. atas tad api na parīkṣitavyam.
nanu{*1/78*} vyabhicārāt parīkṣitavyaṃ nimittam{*1/79*}. śuktikā hi rajatavat prakāśate yatas, tena pratyakṣaṃ vyabhicarati, tanmūlatvāc cānumānādīny api. tatrāparīkṣya pravartamāno 'rthād vihanyeta anarthaṃ cāpnuyāt kadācit.
naitad evam. yat pratyakṣam, [8]{*1/80*} na tad vyabhicarati. yad vyabhicarati, na tat pratyakṣam. kiṃ tarhi pratyakṣam?
tatsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma sat pratyakṣam{*1/81*}.
yadviṣayaṃ jñānam, tenaiva saṃprayoga indriyāṇāṃ puruṣasya buddhijanma sat pratyakṣam. yad anyaviṣayaṃ jñānam anyasaṃprayoge bhavati, na tat pratyakṣam. kathaṃ punar idam avagamyata idam tatsaṃprayoge{*1/82*}, idam anyasaṃprayoga{*1/83*} iti. yan nānyasaṃprayoge, tat tatsaṃprayoge. etadviparītam anyasaṃprayoga iti. kathaṃ jñāyate{*1/84*}, yadā hi śuktikāyām api rajataṃ manyamano rajatasaṃnikṛṣṭaṃ me cakṣur iti manyate? bādhakaṃ hi yatra jñānam utpadyate naitad evam, mithyā-jñānam idam iti, tad anyasaṃprayoge, viparītaṃ tatsaṃprayoga iti. prāg bādhakajñānotpatteḥ katham avagamyate, yadā na tatkāle saṃyagjñānasya mithyājñānasya ca kaścid viśeṣaḥ? yadā{*1/85*} kṣudādibhir{*1/86*} upahataṃ mano bhavati, indriyaṃ vā timirādibhiḥ, saukṣmyādibhir vā bāhyo viṣayaḥ, tato mithyājñānam, anupahateṣu saṃyagjñānam. indriyamanorthasaṃnikarṣo hi jñānasya{*1/87*} hetuḥ, asati tasmin ajñānāt{*1/88*}. tadantargato doṣo mithyājñānasya hetuḥ. duṣṭeṣu hi jñānaṃ mithyā bhavati. katham avagamyate? doṣāpagame saṃpratipattidarśanāt. kathaṃ duṣṭāduṣṭāvagama iti cet, prayatnenānvicchanto na ced doṣam upalabhemahi{*1/89*}, pramāṇābhāvād aduṣṭam iti manyemahi. tasmād yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti pratyayaḥ, sa evāsamīcīnaḥ pratyayo nānya iti.
nanu sarva eva nirālambanaḥ svapnavat pratyayaḥ. pratyayasya hi nirālambanatā svabhāva upalakṣitaḥ{*1/90*} svapne. jāgrato 'pi stambha iti vā kuḍyam{*1/91*} iti vā pratyaya eva bhavati. tasmāt so 'pi nirālambanaḥ.
ucyate - stambha iti jāgrato buddhiḥ supariniścitā, kathaṃ viparyasiṣyati{*1/92*}? svapne 'py evam eva supariniścitāsīt prāk{*1/93*} prabodhanāt{*1/94*}. na tatra kaścid viśeṣa iti cet{*1/95*}, na, svapne viparyayadarśanād aviparya[9]{*1/96*}yāc cetarasmin. tatsāmānyād itaratrāpi bhaviṣyatīti cet. yadi pratyayatvāt svapnapratyayasya mithyābhāvaḥ, jāgratpratyayasyāpi bhavitum{*1/97*} arhati. atha pratītis tathābhāvasya hetuḥ{*1/98*}, na śakyate pratyayād ayaṃ{*1/99*} anya iti vaditum{*1/100*}. anyatas tu{*1/101*} svapnapratyayasya mithyābhāvo viparyayād avagataḥ. kuta iti cet. sanidrasya manaso daurbalyān nidrā mithyābhāvasya hetuḥ svapnādau svapnānte ca. suṣuptasya pratyayābhāva eva{*1/102*}. acetayan eva hi suṣupta ity ucyate. tasmāj jāgrataḥ pratyayo na{*1/103*} mithyeti. nanu jāgrato 'pi karaṇadoṣaḥ syāt? yadi syāt, avagamyeta. svapnadarśanakāle 'pi nāvagamyata iti cet. tan na{*1/104*}. prabuddho hy avagacchati - nidrākrāntaṃ me mana āsīd iti.
śūnyas tu. katham? arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe. pratyakṣā ca no buddhiḥ. atas tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiṃcid astīti paśyāmaḥ.
syād{*1/105*} etad evam, yady arthākārā buddhiḥ syāt. nirākārā tu no buddhiḥ, ākāravān bāhyo 'rthaḥ.
sa hi{*1/106*} bahirdeśasaṃbaddhaḥ pratyakṣam upalabhyate. arthaviṣayā hi pratyakṣabuddhir na buddhyantaraviṣayā. kṣaṇikā hi sā na buddhyantarakālam avasthāsyata iti{*1/107*}. utpadyamānaivāsau jñāyate jñāpayati cārthāntaraṃ pradīpavad iti yady{*1/108*} ucyeta{*1/109*}, tan na. na hy ajñāte 'rthe kaścid buddhim upalabhate, jñāte tv anumānād avagacchati. tatra yaugapadyam anupapannam.
nanu utpannāyām eva buddhāv artho jñāta{*1/110*} ity ucyate nānutpannāyām. ataḥ pūrvaṃ buddhir utpadyate, paścāj jñāto 'rthaḥ. nanu utpannāyām eva buddhāv artho jñāta ity ucyate nānutpannāyām. ataḥ pūrvaṃ buddhir utpadyate, paścāj jñāto 'rthaḥ. satyam. pūrvaṃ buddhir utpadyate, na [10]{*1/111*} tu pūrvaṃ jñāyate. bhavati hi kadācid etat, yaj jñāto{*1/112*} 'rthaḥ so 'jñāta ity ucyate. na ca arthavyapadeśam antareṇa buddheḥ rūpopalambhanam{*1/113*}. tasmān nāvyapadeśyā{*1/114*} buddhir, avyapadeśyaṃ ca naḥ pratyakṣam{*1/115*}. tasmād apratyakṣā buddhiḥ.
api ca kāmam ekarūpatve buddher evābhāvaḥ, na tv{*1/116*} arthasya pratyakṣasya sataḥ{*1/117*}. na caikarūpyam. nirākārām{*1/118*} eva hi buddhim anumimīmahe, sākāraṃ cārthaṃ pratyakṣam evāvagacchāmaḥ. tasmād arthālambanaḥ pratyayaḥ.
api ca niyatanimittas tantuṣv evopādīyamāneṣu paṭapratyayaḥ. itarathā tantūpādāne{*1/119*} 'pi kadācid ghaṭabuddhir avikalendriyasya syāt. na caivam asti. tasmān{*1/120*} na nirālambanaḥ pratyayaḥ. ato na vyabhicarati pratyakṣam.
anumānaṃ jñātasaṃbandhasya ekadeśadarśanād ekadeśāntare 'saṃnikṛṣṭe 'rthe buddhiḥ. tat tu dvividhaṃ pratyakṣatodṛṣṭasaṃbandhaṃ sāmānyatodṛṣṭasaṃbandhaṃ ca. tatra{*1/121*} pratyakṣatodṛṣṭasaṃbandhaṃ yathā dhūmākṛtidarśanād agnyākṛtivijñānam. sāmānyatoḍṛṣṭasaṃbandhaṃ ca yathā devadattasya gatipūrvikaṃ deśāntaraprāptim upalabhyāditye 'pi{*1/122*} gatismaraṇam.
śāstraṃ śabdavijñānād asaṃnikṛṣṭe 'rthe vijñānam.
upamānam api sādṛśyam asaṃnikṛṣṭe 'rthe buddhim utpādayati, yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasya.
arthāpattir api dṛṣṭaḥ śruto vārtho 'nyathā nopapadyata ity arthakalpanā, yathā jīvato devadattasya{*1/123*} gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasya adṛṣṭasya kalpanā.
abhāvo 'pi pramāṇābhāvo nāstīty asyārthasyāsaṃnikṛṣṭasya. tasmāt prasiddhatvān na parīkṣitavyaṃ nimittam.
nanu pratyakṣādīny anyāni bhavantu nāma pramāṇāni, śabdas tu na pramāṇam. kutaḥ -
animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt{*1/124*}.
animittam apramāṇaṃ śabdaḥ. yo hy upalambhanaviṣayo [11]{*1/125*} nopalabhyate, sa nāsti, yathā śaśasya viṣāṇam. upalambhanāni{*1/126*} cendriyāṇi paśvādīnām. na ca paśukāmeṣṭyanantaraṃ paśava upalabhyante. ato neṣṭiḥ paśuphalā. karmakāle ca karmaphalena{*1/127*} bhavitavyam. yatkālaṃ hi
mardanam, tatkālaṃ mardanasukham.
kālāntare phalaṃ dāsyatīti cet, na, na kālāntare phalam iṣṭer ity avagacchāmaḥ. kutaḥ? yadā tāvad asau vidyamānā āsīt, tadā phalaṃ na dattavatī. yadā phalam utpadyate, tadāsau nāsti. asatī ca kathaṃ dāsyati? api ca karmakāla eva phalaṃ śrūyate - yāgaḥ karaṇam iti vākyād{*1/128*} avagamyate, karaṇaṃ ced utpannam, kāryeṇa bhavitavyam iti{*1/129*}. pratyakṣaṃ ca phalakāraṇam anyad upalabhāmahe{*1/130*}. na ca dṛṣṭe kāraṇe saty adṛṣṭaṃ kalpayituṃ śakyate{*1/131*}, pramāṇābhāvāt. evaṃ dṛṣṭāpacārasya vedasya svargādy api phalaṃ na bhavatīti manyāmahe.
dṛṣṭaviruddham api bhavati kiṃcid vaidikaṃ{*1/132*} vacanam. pātracayanaṃ vidhāyāha - sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ lokaṃ yātīti{*1/133*} pratyakṣaṃ śarīraṃ{*1/134*} vyapadiśati. na ca tat svargaṃ lokaṃ yāti. pratyakṣaṃ hi tad dahyate. na caiṣa yātīti vidhiśabdaḥ. evaṃjātīyakaṃ ca pramāṇaviruddhaṃ vacanam apramāṇam ambuni majjanty alābūni, grāvānaḥ plavanta iti{*1/135*} yathā. tatsāmānyād agnihotrādicodanāsv{*1/136*} apy anāśvāsaḥ. tasmān na codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ.
autpattikas tu śabdasyārthena saṃbandhas tasya jñānam{*1/137*}.
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. apauruṣeyaḥ śabdasyārthena saṃbandhas tasyāgnihotrādilakṣaṇasyārthasya{*1/138*} jñānaṃ pratyakṣādibhir{*1/139*} anavagamyamānasya. tathā ca{*1/140*} codanālakṣaṇaḥ saṃyakpratyaya{*1/141*} iti. pauruṣeye hi sati saṃbandhe{*1/142*} yaḥ pratyayaḥ, tasya mithyābhāva āśaṅkyeta. parapratyayo [12]{*1/143*} hi tadā{*1/144*} syāt. atha śabde bruvati kathaṃ mithyeti? na hi tadānīm anyataḥ puruṣād avagamaḥ{*1/145*}. bravītīty{*1/146*} ucyata avabodhayati{*1/147*}, budhyamānasya nimittam bhavatīti{*1/148*}. śabde cen{*1/149*} nimittabhūte{*1/150*} svayam avabudhyate{*1/151*}, kathaṃ vipralabdhaṃ brūyān naitad evam iti. na cāsya codanā syād vā na veti sāṃśayikaṃ pratyayam utpādayati. na ca mithyaitad iti kālāntare deśāntare 'vasthāntare puruṣāntare vā punar avyapadeśyaḥ pratyayo{*1/152*} bhavati. yo 'py anyapratyayaviparyāsaṃ{*1/153*} dṛṣṭvātrāpi viparyasiṣyatīty ānumānikaḥ pratyaya utpadyate, so 'py anena pratyakṣeṇa pratyayena{*1/154*} virudhyamāno bādhyate. tasmāc codanālakṣaṇa eva dharmaḥ.
syād etad evam{*1/155*} - naiva śabdasyārthenāsti{*1/156*} saṃbandhaḥ, kuto 'sya pauruṣeyatā veti. katham? syāc ced arthena saṃbandhaḥ, kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇe syātām,
yadi{*1/157*} saṃśleṣalakṣaṇaṃ saṃbandham{*1/158*} abhipretyocyate. kāryakāraṇanimittanaimittikāśrayāśrayibhāvayaunādayas{*1/159*} tu saṃbandhāḥ śabdasyānupapannā eveti.
ucyate - yo 'tra vyapadeśyaḥ saṃbandhaḥ, tam ekaṃ na vyapadiśati bhavān, pratyayyasya pratyāyakasya ca yaḥ saṃjñāsaṃjñilakṣaṇaḥ saṃbandhas tam{*1/160*} iti. āha - yadi pratyāyakaḥ śabdaḥ, prathamaśrutaḥ kiṃ na pratyāyayati? ucyate - sarvatra no darśanaṃ pramāṇam. pratyāyaketi hi pratyayaṃ dṛṣṭvāvagacchāmaḥ, na prathamaśruta iti prathamaśravaṇe pratyayam adṛṣṭvā. yāvatkṛtvaḥ śrutād arthāvagamaḥ. yathā cakṣur draṣṭr na bāhyena prakāśena vinā prakāśayatīty adraṣṭṛ na bhavati.
yadi [13]{*1/161*} prathamaśruto na pratyāyayati, kṛtakas tarhi śabdasyārthena saṃbandhaḥ. kutaḥ? svabhāvato hy asaṃbandhāv etau śabdārthau. mukhe hi śabdam upalabhāmahe, bhūmāv artham. śabdo 'yaṃ na tv arthaḥ, artho 'yaṃ na śabdeti ca vyapadiśanti. rūpabhedo 'pi bhavati. gaur itīmaṃ śabdam uccārayanti, sāsnādimantam artham avabudhyanta{*1/162*} iti. pṛthagbhūtayoś ca yaḥ saṃbandhaḥ, sa{*1/163*} kṛtako dṛṣṭaḥ, yathā rajjughaṭayor iti. atha gaur ity atra kaḥ śabdaḥ? gakāraukāravisarjanīyā iti bhagavān Upavarṣaḥ. śrotragrahaṇe hy arthe loke śabdaśabdaḥ prasiddhaḥ. te ca śrotragrahaṇāḥ.
yady evam, arthapratyayo nopapadyate. katham? ekaikākṣaravijñāne hy{*1/164*} artho nopalabhyate. na cākṣaravyatirikto 'nyaḥ kaścid asti samudāyo nāma, yato 'rthapratipattiḥ syāt. yadā hi{*1/165*} gakāraḥ, na tadaukārādivisarjanīyau. yadaukāravisarjanīyau, na tadā gakāraḥ. ato gakārādivyatirikto 'nyo gośabdo{*1/166*} 'sti, yato 'rthapratipattiḥ syāt. antarhite 'pi{*1/167*} śabde smaraṇād arthapratyaya iti cet{*1/168*}, na. smṛter api kṣaṇikatvād akṣarais tulyatā.
pūrvavarṇajanitasaṃskārasahito 'ntya varṇaḥ pratyāyaka{*1/169*} ity adoṣaḥ. nanv evam api{*1/170*} śabdād arthaṃ pratipadyāmaha iti laukikaṃ vacanam anupapannaṃ syāt{*1/171*}.
ucyate - yadi nopapadyate, anupapannaṃ nāma. na hi laukikaṃ vacanam anupapannam ity etāvatā pratyakṣādibhir anavagamyamāno{*1/172*} 'rthaḥ śakyo 'bhyupagantum{*1/173*}. laukikāni vacanāny upapannārthāny anupapannārthāni ca dṛśyante, yathā devadatta, gām abhyājety evamādīni daśa dāḍimāni ṣaḍ apūpā ity evamādīni ca.
nanu ca śāstrakārā apy evam āhuḥ pūrvāparībhūtaṃ bhāvam ākhyāte[14]{*1/174*}nācaṣṭe vrajati, pacatīty upakramaprabhṛty apavargaparyantam iti{*1/175*} yathā. na śāstrakāravacanam apy alam imam artham apramāṇakam upapādayitum.
api ca naivaitad{*1/176*} anupapannārtham. akṣarebhyaḥ saṃskāraḥ, saṃskārād arthapratipattir iti bhavanty{*1/177*} arthapratpattāv akṣarāṇi nimittam. gauṇa eṣa{*1/178*} śabda iti cet, na gauṇo 'kṣareṣu nimittabhāvaḥ, tadbhāve bhāvāt tadabhāve cābhāvāt. athāpi gauṇaḥ syāt, na gauṇaḥ śabdo mā bhūd ity etāvatā{*1/179*} pratyakṣādibhir anavagamyamāno 'rthaḥ śakyaḥ parikalpayitum. na hy agnir māṇavaka ity ukte 'gniśabdo gauṇo mā bhūd iti jvalana eva māṇavaka ity adhyavasīyate. na ca pratyakṣo gakārādibhyo 'nyo gośabda iti, bhedadarśanābhāvād abhedadarśanāc ca. gakārādīni hi pratyakṣāṇi. tasmād gaur iti gakārādivisarjanīyāntaṃ padam akṣarāṇy eva. na tebhyo{*1/180*} vyatiriktam anyat padaṃ nāma iti. nanu saṃskārakalpanāyām apy adṛṣṭakalpanā. ucyate - śābdakalpanāyāṃ sā ca śabdakalpanā ca. tasmād akṣarāṇy eva padam.
atha gaur ity asya śabdasya ko 'rthaḥ? sāsnādiviśiṣṭākṛtir iti brūmaḥ. nanv ākṛtiḥ sādhyāsti vā na veti? na pratyakṣā satī sādhyā bhavitum arhati. rucakaḥ, svastikaḥ, vardhamānaka iti hi pratyakṣaṃ dṛśyate. vyamoha iti cet, na. nāsti pratyayaviparyāse vyamoha iti śakyate vaktum{*1/181*}.
asaty apy{*1/182*} arthāntara evaṃjātīyake{*1/183*} bhavati pratyayaḥ praṅktiḥ, yūtham, vanam iti yatheti cet, na. asaṃbaddham idaṃ vacanam upanyastam. kim asati vane vanapratyayo bhavatīti pratyakṣam eva ākṣipyate vṛkṣā api na santīti? yady evam, pratyuktaḥ sa [15]{*1/184*} mahāyānikaḥ{*1/185*} pakṣaḥ. atha kim ākṛtisadbhāvavādy upālabhyate siddhāntāntaraṃ te duṣyati{*1/186*}. vane 'pi te 'sati{*1/187*} vanapratyayaḥ prāpnotīti. evam api prakṛtaṃ dūṣayitum aśaknuvantas te siddhāntāntaradūṣaṇaṃ{*1/188*} nigrahasthānam āpadyate{*1/189*}, asādhakatvāt. sa hi vakṣyati duṣyatu, yadi duṣyati. kiṃ tena duṣṭena aduṣṭena vā prakṛtaṃ tvayā sādhitaṃ bhavati madīyo vā pakṣo dūṣito bhavatīti. na ca vṛkṣavyatiriktaṃ vanaṃ yasmān nopalabhyate, tato{*1/190*} vanaṃ nāstīty avagamyate{*1/191*}. yadi vane 'nyena hetunā sadbhāvaviparītaḥ pratyaya utpadyate, mithyaiṣa{*1/192*} vanapratyaya ity ato{*1/193*} vanaṃ nāstīty avagacchāmaḥ. na ca gavādiṣu pratyayo viparyeti. ato vaiṣamyam. atha vanādiṣu naiva pratyayaviparyāsaḥ{*1/194*}, na te na santīti. tasmād asaṃbaddhaḥ paṅktivanopanyāsaḥ, na te na santīti. tasmād asaṃbaddhaḥ paṅktivanopanyāsaḥ.
ata upapannaṃ jaiminivacanam ākṛtiḥ padārtha iti{*1/195*}. yathā ca ākṛtiḥ śabdārthas, tathopariṣṭān nipuṇataram upapādayiṣyāma iti.
atha saṃbandhaḥ ka iti? yat śabde vijñāte 'rtho vijñāyate.
sa tu kṛtaka{*1/196*} iti pūrvam upapāditam. tasmān manyāmahe kenāpi puruṣeṇa śabdānām arthaiḥ saha saṃbandhaṃ kṛtvā saṃvyavahartuṃ{*1/197*} vedāḥ praṇītā iti.
tad idānīm ucyate - apauruṣeyatvāt saṃbandhasya siddham{*1/198*} iti. kathaṃ punar idam avagamyate 'pauruṣeya eṣa saṃbandha iti? puruṣasya saṃbandhur abhāvāt. kathaṃ saṃbandhā nāsti? pratyakṣasya pramāṇasya abhāvāt tatpūrvakatvāc cetareṣām.
nanu ciravṛttatvāt pratyakṣasya aviṣayo bhaved idānīntanānām. na hi ciravṛttaḥ san na smaryeta. na ca himavadādiṣu kūpārāmādivad asmaraṇaṃ bhavitum arhati. puruṣaviyogo [16]{*1/199*} hi teṣu bhavati deśotsādena kulotsādena vā. na tu{*1/200*} śabdārthavyavahāraviyogaḥ puruṣānām asti. syād etat - saṃbandhamātravyavahāriṇo niṣprayojanaṃ kartṛsmaraṇam anādriyamānāḥ puruṣā vismareyur iti. tan
na. yadi hi puruṣaḥ kṛtvā saṃbandhaṃ vyavahārayet, vyavahārakāle 'vaśyaṃ smartavyo bhavet{*1/201*}. saṃpratipattau hi kartṛvyavahartror arthaḥ sidhyati, na vipratipattau. na hi vṛddhiśabdena apāṇiner vyavahārata ādaicaḥ pratiyeran pāṇinikṛtim ananumanyamānasya vā. tathā makāreṇāpy{*1/202*} apiṅgalasya na sarvagurus trikaḥ pratīyeta piṅgalakṛtim ananumanyamānasya vā. tena kartṛvyavahartārau saṃpratipadyete. tena vedair{*1/203*} vyavaharadbhir avaśyaṃ smaraṇīyaḥ saṃbandhasya kartā syād vyavahārasya ca. na hi vismṛte vṛddhir ādaij ity{*1/204*} asya sūtrasya kartari vṛddhir yasyācām ādis, tad vṛddham{*1/205*} iti{*1/206*} kiṃcit pratīyeta{*1/207*}. tasmād asmaraṇād{*1/208*} avagacchāmaḥ na kṛtvā saṃbandhaṃ vyavahārārthaṃ kenacid vedāḥ praṇītā iti.
yady api ca vismaraṇam upapadyeta, tathāpi na pramāṇam antareṇa saṃbandhāraṃ pratipadyemahi, yathā vidyamānasyāpy anupalambhanaṃ bhavatīti naitāvatā vinā pramāṇena śaśaviṣāṇaṃ pratipadyemahi{*1/209*}. tasmād apauruṣeyaḥ śabdasyārthena saṃbandha iti.
nanv arthāpattyā saṃbandhāraṃ pratipadyemahi. na hi akṛtasaṃbandhāc chabdād arthaṃ pratipadyamānam upalabhāmahe. pratipadyeraṃs cet, prathamaśravaṇe 'pi pratipadyeran. tadanupalambhanād avaśyaṃ bhavitavyaṃ saṃbandhreti manyāmaha iti{*1/210*} cet, na. siddhavad, upadeśāt{*1/211*}.
yadi saṃbandhur abhāvān niyogato nārthā upalabhyeran{*1/212*}, tato 'rthāpattyā [17]{*1/213*} saṃbandhāram avagacchāmaḥ. asti tv anyaḥ prakāraḥ. vṛddhānāṃ svārthena vyavaharamāṇānām{*1/214*} upaśṛṇvanto bālāḥ pratyakṣam arthaṃ pratipadyamānā dṛśyante. te 'pi vṛddhā yadā bālā āsaṃs, tadānyebhyo vṛddhebhyaḥ, te 'py anyebhya iti nāsty ādir ity evaṃ vā bhavet. athavā na kaścid eko 'pi śabdo 'rthena saṃbaddha āsīt, atha kenacit saṃbandhāḥ pravartitā iti. atra vṛddhavyavahāre sati nārthād āpadyeta saṃbandhasya kārtā. api ca vṛddhavyavahāravādinaḥ pratyakṣam upadiśanti, kalpayantītare saṃbandhāram. na ca pratyakṣe pratyarthini kalpanā sādhvī. tasmāt saṃbandhur abhāvaḥ. avyatirekaś ca{*1/215*}.
yathā asmin deśe sāsnādimati gośabdaḥ, evaṃ sarveṣu durgameṣv api. bahavaḥ saṃbandhāraḥ kathaṃ saṃgamsyante. eko 'pi{*1/216*} na śaknuyāt{*1/217*}. ato nāsti saṃbandhā{*1/218*}.
apara āha - avyatirekaś ca{*1/219*}.
na hi saṃbandhavyatiriktaḥ kaścit kālo 'sti, yasmin na kaścid api śabdaḥ kenacid arthena saṃbaddha āsīt. katham? saṃbandhakriyaiva hi{*1/220*} nopapadyate. avaśyam anena saṃbandhaṃ kurvatā kenacic chabdena kartavyaḥ{*1/221*}. yena kriyeta, tasya kena kṛtaḥ? athānyena kenacit kṛtaḥ, tasya keneti, tasya keneti{*1/222*} naivāvatiṣṭhate. tasmād avaśyam anena saṃbandhaṃ kurvatā akṛtasaṃbandhāḥ kecana śabdā vṛddhavyavahārasiddhā abhyupagantavyāḥ. asti ced vyavahārasiddhiḥ, na niyogataḥ saṃbandhrā bhavitavyam ity arthāpattir api nāsti. syād etat - aprasiddhasaṃbandhā bālāḥ kathaṃ vṛddhebhyaḥ pratipadyanta iti. na hi{*1/223*} dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāma. dṛṣṭā hi{*1/224*} bālā vṛddhebhyaḥ{*1/225*} pratipadyamānāḥ, na tv apratipannasaṃbandhāḥ{*1/226*} saṃbandhasya kartuḥ. tasmād vaiṣamyam.
arthe 'nupalabdhe{*1/227*}.
anupalabdhe ca devatādāv{*1/228*} arthe 'narthakaṃ [18]{*1/229*} saṃjñākaraṇam aśakyaṃ ca. viśeṣān pratipattuṃ hi{*1/230*} saṃjñāḥ kriyante viśeṣāṃś coddiśya. tad viśeṣeṣv ajñāyamāneṣūbhayam{*1/231*} apy anavakḷptam. tasmād apauruṣeyaḥ śabdasya arthena saṃbandhaḥ.
ataś ca - tat pramāṇam, anapekṣatvāt{*1/232*}.
na hy evaṃ{*1/233*} sati puruṣāntaraṃ pratyayāntaraṃ vā{*1/234*} apekṣate{*1/235*}. tasmāc codanālakṣaṇa eva dharmo nānyalakṣaṇaḥ.
bādarāyaṇagrahaṇam uktam.
atha yad uktam animittaṃ śabdaḥ. karmakāle phalādarśanāt kālāntare ca karmābhāvāt pramāṇaṃ nāstīti, tad ucyate - na syāt pramāṇam, yadi pañcaiva pramāṇāny abhaviṣyan. yena yena hi{*1/236*} pramīyate, tat tat pramāṇam. śabdenāpi pramīyate, tataḥ{*1/237*} śabdo 'pi pramāṇam, yathaiva pratyakṣam. na ca pramāṇena avagatam, pramāṇāntareṇa anavagatam ity etāvatānavagataṃ bhavati. na caivaṃ śrūyate kṛte karmaṇi tāvaty eva{*1/238*} phalaṃ bhavati, kiṃ tu karmaṇā{*1/239*} phalaṃ prāpyata iti. yac ca kālāntare phalasya anyat pratyakṣaṃ kāraṇam astīti, naiṣa doṣaḥ. tac caiva hi
tatra{*1/240*} kāraṇaṃ śabdaś ceti.
yat tu pratyakṣaviruddhaṃ vacanam upanyastam - sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ lokaṃ yātīti pratyakṣaṃ śarīraṃ vyapadiśatīti.
tad ucyate - śarīrasaṃbandhāt, yasya tac charīram, so 'pi tair yajñāyudhair yajñāyudhīty ucyate.
āha - ko 'sāv anyaḥ? nainam upalabhāmahe.
nanu{*1/241*} prāṇādibhir enam upalabhāmahe. yo 'sau prāṇity apānity ucchvasiti nimiṣatītyādi ceṣṭitavān, so 'tra śarīre yajñāyudhīti. nanu śarīram eva prāṇity apāniti ca? na prāṇādayaḥ śarīraguṇāḥ{*1/242*}. śarīraguṇavidharmāṇo hi te{*1/243*}, ayāvaccharīrabhāvitvāt. yāvaccharīraṃ tāvad asya guṇā rūpādayaḥ. prāṇādayas tu saty api śarīre na bhavanti. ato na śarīraguṇāḥ prāṇādayaḥ{*1/244*}. sukhādayaś ca svayam upa[19]{*1/245*}labhyante, na rūpādaya iva śarīraguṇāḥ pareṇāpi. tasmāc charīraguṇavaidharmyād anyaḥ śarīrād yajñāyudhīti.
āha - kuta eṣaḥ saṃpratyayaḥ sukhādibhyo 'nyas tadvān astīti. na hi sukhādipratyākhyānena tasya svarūpam upalabhāmahe. tasmāc chaśaviṣāṇavad asau nāsti.
athocyate - tena vinā kasya sukhādaya iti?
na kasyacid apīti vakṣyāmaḥ{*1/246*}. na hi yo ya upalabhyate, tasya tasya saṃbandhinā bhavitavyam. yasya saṃbandho 'py upalabhyate saṃbandhī ca, tasyāyaṃ saṃbandhīti gamyate. na hi candramasam ādityaṃ vopalabhya saṃbandhyantarānveṣaṇā{*1/247*} bhavati: kasyāyam iti. na kasyacid apīty avadhāryate. tasmān na sukhādibhyo 'nyas tadvān astīti. athopalabdhasyāvaśyaṃ kalpayitavyaḥ saṃbandhī bhavet{*1/248*}, tata ātmānam apy anena prakāreṇopalabhya kasyāyam iti saṃbandhyantaram anviṣyema 1/249*}. tam api kalpayitvānyam api kalpayitvānyam ity anavasthaiva 1/250*} syāt. atha kaṃcit kalpayitvā, na saṃbandhyantaram api kalpayiṣyasi, tāvaty eva viraṃsyasi tāvatā ca paritokṣyasi 1/251*}, tato vijñāna eva parituṣya tāvaty eva virantum arhasi.
atrocyate - yadi vijñānād anyo vijñātā{*1/252*} nāsti, kas tarhi jānātīty ucyate? jñānasya{*1/253*} kartur abhidhānam anena{*1/254*} śabdenopapadyate{*1/255*}. tad eṣa śabdo 'rthavān kartavya iti jñānād vyatiriktam ātmānaṃ kalpayiṣyāma iti.
āha - devā{*1/256*} enaṃ śabdam arthavantaṃ kalpayiṣyanti, yadi kalpayitavyaṃ maṃsyante{*1/257*}. bahavaḥ khalv iha janā asty ātmā, asty ātmety ātmasattāvādina eva śabdasya pratyakṣavaktāro{*1/258*} [20]{*1/259*} bhavanti, tathāpi nātmasattāṃ kalpayituṃ ghaṭante, kim aṅga punar jānātīti parokṣaśabdadarśanāt. tasmād asad etat.
ucyate - icchayātmānam{*1/260*} upalabhāmahe. katham? upalabdhapūrve hy abhiprete bhavatīcchā, nānupalabdhapūrve{*1/261*}. yathā merum uttareṇa yāny asmajjātīyair anupalabdhapūrvāṇi svādūni vṛkṣaphalāni, na tāni praty asmākam icchā bhavati. no khalv anyena puruṣeṇopalabdhe 'pi viṣaye 'nyasyānupalabdhur{*1/262*} icchā bhavati. bhavati cānyedyur upalabdhe 'paredyur{*1/263*} icchā. atas{*1/264*} tenopalambhanena samānakartṛkā sety{*1/265*} avagacchāmaḥ. yadi vijñānamātram evedam upalambhakam abhaviṣyat, pradhvaste{*1/266*} tasmin kasyāparedyur icchābhaviṣyat. atha{*1/267*} vijñānād anyo vijñātā nityaḥ, tata ekasmin ahani ya{*1/268*} upalabdhā, aparedyur api sa evaiṣiṣyati. itarathecchānupapannā{*1/269*} syāt.
atrāha{*1/270*} - anupapannam iti naḥ kva saṃpratyayaḥ? yan na pramāṇenāvagatam. vijñānāt tāvad anyan{*1/271*} nopalabhāmahe. yac ca{*1/272*} nopalabhāmahe, tac chaśaviṣāṇavad eva{*1/273*} nāstīty avagacchāmaḥ. na ca tasmin asati vijñānasadbhāvo 'nupapannaḥ, pratyakṣāvagatatvād eva. kṣaṇikatvaṃ cāsya pratyakṣapūrvakam eva. na ca jñātari vijñānād anyasmin asati jñāne cānitye aparedyur icchānupapannā, pratyakṣāvagatatvād eva. no khalv apy{*1/274*} etad dṛṣṭaṃ ya evānyedyur upalabdhā, sa evāparedyur{*1/275*} eṣiteti. idaṃ tu dṛṣṭaṃ yat kvacid anyena dṛṣṭam anya icchati, kvacin na. samānāyāṃ santatāv anya icchati, santatyantare necchatīti. tasmān na sukhādivyatirikto 'nyo 'stīti.
atrocyate - na hy asmartāra icchantīty upapadyate. na cādṛṣṭapūrve{*1/276*} smṛtir bhavati. tasmāt kṣaṇike{*1/277*} vijñānaskandhamātre smṛtir anupapanneti[21]{*1/278*}.
atrāha - smṛtir apīcchāvat. pūrvavijñānasadṛśaṃ vijñānam, pūrvavijñānaviṣayaṃ vā smṛtir ity ucyate. tac ca, draṣṭari vinaṣṭe 'pi, aparedyur utpadyamānaṃ nānupapannam, pratyakṣāvagatatvād eva. anyasmin skandhaghane 'nyena skandhaghanena yaj jñānam, tat tatsantatijenānyenopalabhyate{*1/279*} nātatsantatijena. tasmāc chūnyāḥ skandhaghanā iti. athāsminn arthe{*1/280*} brāhmaṇaṃ bhavati - vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya, tāny evānuvinaśyati, na pretya saṃjñāstīti{*1/281*}.
atrocyate{*1/282*} - naitad evam. anyedyur dṛṣṭe 'paredyuḥ - aham idam adarśam iti bhavati pratyayaḥ. pratyagātmani caitad bhavati, na paratra. paro{*1/283*} hy asau yo{*1/284*} 'nyedyur dṛṣṭavān. tasmāt tadvyatirikto 'nyo 'sti, yatrāyam ahaṃśabdaḥ.
āha - paratrāpy ahaṃśabdo bhaktyā dṛśyate, tad yathāham{*1/285*} eva putraḥ, aham eva devadattaḥ, aham eva gacchāmīti.
atrocyate - na vayam "aham" itīmaṃ śabdam, prayujyamānam anyasminn arthe, hetutvena vyapadiśāmaḥ, kiṃ tarhi śabdād vyatiriktaṃ pratyabhijñāpratyayam{*1/286*}. pratīmo hi{*1/287*} vayam - imam arthaṃ vayam evānyedyur upalabhāmahe, vayam evādya smarāma iti. tasmāt - vayam imam artham avagacchāmo vayam eva hyo, vayam evādyeti{*1/288*}. ye cāmī{*1/289*} hyo 'dya ca, na te vinaṣṭāḥ. athāpy asminn arthe brāhmaṇaṃ bhavati. sa vā ayam ātmeti prakṛtyāmananty aśīryo na hi śīryata iti. tathāvināśī vā are 'yam ātmā, anucchittidharmā iti{*1/290*}. vinaśvaraṃ ca vijñānam. tasmād vinaśvarād anyaḥ sa{*1/291*} ity [22]{*1/292*} avagacchāmaḥ. na ca śakyam evam avagantum, yathopalabhyante 'rthā na tathā bhavanti, yathā, na khalu, nopalabhyante tathā bhavantīti. tathā hi sati - śaśo nāsti, śaśasya viṣāṇam astīty avagamyeta{*1/293*}. na cāhampratyayo vyāmoha iti śakyate vaktum, bādhakapratyayābhāvāt. tasmāt sukhādibhyo vyatirikto 'sti. evaṃ cet, sa eva yajñāyudhīti vyapadiśyate.
āha - yadi vijñānād anyad asti vijñātṛ, vijñānam apāsya tan nidarśyatām - idam tad īdṛśam ceti. na ca tan nidarśyate. tasmān na tato 'nyad astīti.
atrocyate - svasaṃvedyaḥ sa bhavati. nāsāv anyena śakyate draṣṭum. katham asau nidarśyeteti{*1/294*}. yathā ca{*1/295*} kaścic cakṣuṣmān svayaṃ rūpaṃ paśyati na ca śaknoty anyasmai jātyandhāya tan nidarśayitum, na ca tan na śakyate nidarśayitum ity etāvatā nāstīty avagamyate, evam asau puruṣaḥ svayam ātmānam upalabhate na cānyasmai śaknoti darśayitum, anyasya draṣṭus taṃ puruṣaṃ prati darśanaśaktyabhāvāt. so 'py anyaḥ puruṣaḥ svayam ātmānam upalabhate, na parātmānam{*1/296*}. tena sarve svena svenātmanā ātmānam upalabhamānāḥ santy eva, yady api parapuruṣair nopalabhyanta{*1/297*} iti. athāsmin arthe brāhmaṇaṃ bhavati - śāntāyāṃ vāci kiṃjyotir evāyaṃ puruṣaḥ? ātmajyotiḥ, saṃrāḍ iti hovāceti{*1/298*}. pareṇa nopalabhyata ity atrāpi brāhmaṇaṃ bhavati - agṛhyo na hi gṛhyateti{*1/299*}. pareṇa na gṛhyata ity etadabhiprāyam etat. kutaḥ? svayaṃjyotiṣṭvavacanāt. atrāpi{*1/300*} brāhmaṇaṃ bhavati - atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavatīti{*1/301*}.
kena punar upāyenāyam (ayam){*1/302*} anyasmai kathyata iti? atrāpy{*1/303*} upāye [23]{*1/304*}brāhmaṇaṃ bhavati - sa eṣa neti nety ātmeti hovāceti{*1/305*}. asāv ayam{*1/306*} evaṃrūpa iti na śakyate nidarśayitum. yac ca paraḥ paśyati, tatpratiṣedhas tasyopadeśopāyaḥ. śarīraṃ paraḥ paśyati. tenātmopadiśyate. śarīraṃ nātmā. asti śarīrād anyaḥ{*1/307*} sa cātmeti śarīrapratiṣedhenātmopadiśyate{*1/308*}. tathā prāṇādayo nātmāna iti{*1/309*} tatpratiṣedhena tebhyo 'nya upadiśyate. tathā parasthāḥ sukhādayaḥ pareṇa liṅgair upalabhyante. te 'pi nātmāna iti tatpratiṣedhena tebhyo{*1/310*} 'nya upadiśyate.
yaḥ svayaṃ paśyati, na tato 'nyaḥ puruṣa ity etad api puruṣapravṛttyānumīyate, yadāsau puruṣaḥ pūrvedyuḥ sāmikṛtānām arthānāṃ pratisamādhāne śeṣānuṣṭhāne ca yatate, ataḥ{*1/311*} pravṛttyāvagamyate nūnam asāv anityān nityam avagacchatīti{*1/312*}.
upamānāc copadiśyate yādṛśaṃ bhavān svayam ātmānaṃ paśyati, anenopamānenāvagaccha - aham api tādṛṣam eva paśyāmīti, yathā kaścid ātmīyāṃ vedanāṃ parasmā ācakṣīta - dahyamānasyeva me bhavati, yātyamānasyeva me bhavati, rudhyamānasyeva{*1/313*} me bhavatīti. ataḥ svayam avagamyamānatvād asti tadvyatiriktaḥ puruṣa iti.
yad apy{*1/314*} ucyate - vijñānam apāsya tan nidarśyatām iti, yady upāyam eva niśedhasi, na śakyam upāyam antareṇopeyam upetum. ayam evābhyupāyo jñātavyānām arthānāṃ yo yathā jñāyate, sa tatheti. tad yathā - kaḥ śuklo nāma? yatra śuklatvam asti. kiṃ śuklatvaṃ nāma? yatra śuklaśabdapravṛttiḥ. kva tasya pravṛttiḥ? yac chuklaśabda uccarite pratīyate. tasmān na vijñānaṃ pratyākhyāya kasyacid rūpaṃ nidarśayituṃ śakyam.
na ca niyogataḥ pratyaye pratīte pratyayārthaḥ pratīto bhavati. apratīte 'pi hi pratyaye saty arthaḥ pratīyata eva. na hi vijñānaṃ pratyakṣam, vijñeyo 'rthaḥ pratyakṣa ity etat pūrvam evoktam. tad avaśyakarta[24]{*1/315*}vye 'pahnave kāmaṃ vijñānam apahnūyeta nārtha ity etad apy{*1/316*} uktam eva. tasmād asti sukhādibhyo 'nyo nityaḥ puruṣa iti.
atha yad uktaṃ vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinaśyati, na pretya saṃjñāstīti, atrocyate - atraiva mā bhagavān mohāntam āpīpadad iti{*1/317*} paricodanottarakāle 'pahnutya mohāntābhiprāyam{*1/318*} asya vacanasya{*1/319*} varṇitavān na vā are 'haṃ{*1/320*} mohaṃ bravīmi, avināśī vā are 'yam ātmānucchittidharmā, mātrāsaṃsargas tv asya bhavatīti{*1/321*}. tasmān na vijñānamātram. tasmād vaiṣamyam.
yad uktam - na caiṣa yātīti vidhiśabda iti, mā bhūd vidhiśabdaḥ. svargakāmo yajeteti vacanāntareṇāvagatam anuvadiṣyate. tasmād avirodhaḥ.
NOTES:
*{1/67: E1,2,3,5,6, TA, A; TB, TC, M.par.: utpattir iti}*
*{1/68: E5, TC, M.pari.; E1,2,3,6, TA, TB, A: saṃbandho}*
*{1/69: E1,2,3,5,6, TA, A; TB, TC: anavagamyamānasya}*
*{1/70: TA, A; TB om. tasya; E1,2,3,5,6, TC om. bhavati tasya}*
*{1/71: bzw. tadutpannam}*
*{1/72: TB, TC, M.pari.; E1,2,3,5,6, TA, A om. utpannam}*
*{1/73: E1,3,5, TA, TB, TC, A; E2,6: yathā bhavati yathā vijñāyate}*
*{1/74: TB, TC; TA: iva gamyate; E1,2,3,5,6, A: idaṃ gamyate}*
*{1/75: E3,5, TA, TB, TC, A; E1,2,6: nāsti vā}*
*{1/76: TA, TB, TC, A: vā svayam-; E5,3: vāpi svayam- ; E1,2,6: vāpi ayam}*
*{1/77: TB, TC; E1,2,3,5,6, TA, A: bādarāyaṇagrahaṇaṃ bādarāyaṇasya}*
*{1/78: TB, TC, Kāś., Ny. rat.: nanu; E1,2,3,5,6, TA, A: atrocyate}*
*{1/79: E1,2,3,5,6, TA, A om. nimittam}*
*{1/80: E2: 1,31; E3: 175; E5: 1,87; E6: 1,6}*
*{1/81: Vgl. MS 1.1.4a, dort: satsaṃprayoge... tat pratyakṣam. Zur Umstellung von tat und sat in MS 1.1.4 durch den Vṛttikāra, vgl. Schmithausen (1965), S.158}*
*{1/82: E1,2,3,5,6, TC; TA, A: idaṃ tatsaṃprayogajam}*
*{1/83: E1,2,3,5,6, TA, TC, A: idaṃ na}*
*{1/84: TB, TC; E1,2,3,5,6, TA: jñeyam; A om. jñāyate}*
*{1/85: TA, TSP; E1,2,3,5,6, A: yadā hi; TB, TC: yadi}*
*{1/86: TSP: kṣudādibhir; E1,2,3,5,6, TA, TB, TC, A: cakṣurādibhir}*
*{1/87: TC, TSP; E1,2,3,5,6, TA, TB: saṃyagjñānasya, A: saṃyagjñāne}*
*{1/88: TB, TC, TSP; E1,2,3,5,6, TA, A: mithyājñānam}*
*{1/89: E3, TB, TC, A; E1,2,6, TA: avagacchemahi; E5, TSP: avagacchema}*
*{1/90: E1,2,3,5,6, TB, TA, Kāś., Tātp.; TA svabhāvād upalakṣitā}*
*{1/91: TA, TB; E1,2,3,5,6: kuḍyaḥ; TC: kumbha; A: kuṇḍa}*
*{1/92: E3, TB, A; E1,2,5,6, TA: viparyasiṣyatīti}*
*{1/93: A om. prāk}*
*{1/94: E1,2,3,6; E5, M.pari.: prabodhāt; TA: bodhanāt; A: pratyakṣabādhanāt; TB, TC: bādhakajñānāt}*
*{1/95: TA, TC; E1,2,3,5,6, A: viśeṣa iti, TB viśeṣaḥ}*
*{1/96: E2: 1,35; E3: 186; E5: 1,69; E6: 1,7}*
*{1/97: TB, A, M.pari.; E1,2,3,5,6: tathā bhavitum}*
*{1/98: Vgl. Śālikanātha, Mī. Pari., E1, 13/12f.: yadi pratītir evātathābhāvaṃ gamayati, jāgratpratītir apy arthasyātathābhāvaṃ gamayet}*
*{1/99: E1,5 (v.l.), TC, M. pari.; E1,2,3,6: pratyayatvād ayam}*
*{1/100: E5, TB, TC, M. pari.; E1,2,3,6, TA, A: vaktum}*
*{1/101: E1,2,3,5,6, TA, TB, A, M.pari., Kāś.; TC anyato hi}*
*{1/102: M. pari.; E1,2,3,5,6, TA, TB, TC, A: abhāva eva}*
*{1/103: E1,2,3,5,6, TA, A; TB, TC: na jāgratpratyayo}*
*{1/104: A; E1,2,3,5,6: tatra; TA, TB, TC om tan na}*
*{1/105: E1,2,3,5,6, TA, A; TB, TC: bhaved}*
*{1/106: TC, A om. hi}*
*{1/107: TB, TC om. iti}*
*{1/108: E3,5, TA, TB, TC, A, Kāś., Ny. rat.; E1,2,6: yad}*
*{1/109: E1,3,5, TA, TB, TC, Kāś., Ny. rat.; E2,6 A: ucyate}*
*{1/110: TC, Kāś., Ny.rat.; E1,2,3,5,6, TA, A, Tātp.: jñāto 'rthaḥ; TB: jñātaḥ}*
*{1/111: E2: 1,40; E3: 282; E5: 1,86; E6: 1,7}*
*{1/112: E1,5, TB, TC, Kāś., Ny.rat.; E2,3,6: jñāto 'py}*
*{1/113: TA, A: buddhirūpopalambhanam}*
*{1/114: E5, TA, TC, A, Kāś.; E1,2,3,6: na vyapadeśyā}*
*{1/115: E5, TB, TC, A, Kāś.; E1,6: nāpratyakṣam, E2,3, E1 (v.l.): na pratyakṣam}*
*{1/116: E5, TA, TB, TC, Kāś., Ny. rat.; E1,2,3,6, A: na}*
*{1/117: TB, TC, Kāś., Ny.rat. om. sataḥ}*
*{1/118: E5, TB, TC; E1,2,3,6, TA: anākārām}*
*{1/119: TA, TB, A, Kāś.; E1,2,3,6: tantvādāne, E5: atantūpādāne}*
*{1/120: TB, TC; E1,2,3,5,6, TA, A: ato}*
*{1/121: E1,2,3,5,6, TA, A om. tatra}*
*{1/122: E3,5, TB, TC, M.pari., Kāś.; TA, Ny.rat.: āditye; E1,2,6, A: ādityagatismaraṇam}*
*{1/123: TB, TC, A, M.pari., Kāś., E1 (v.l.); E1,2,5,6, TA, Tātp.: jīvati devadatte}*
*{1/124: MS 1.1.4b}*
*{1/125: E2: 1,47; E5: 1,124; E6: 1,8}*
*{1/126: E5, TB, Ṛj.; E1,2,6, TA, A: upalambhakāni}*
*{1/127: TB, TC, M.pari., Tātp., Kāś.; E1,2,5,6, TA, A: phalena}*
*{1/128: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/129: E2, A om. api ca... bis bhavitavyam iti, E1 gibt den Abschnitt als Fußnote, E5,6 TA, TC: api ca - tatkāla eva phalaṃ śrūyate - yāgaḥ karaṇam iti vākyād avagamyate, kāraṇaṃ ced utpannaṃ kāryeṇa bhavitavyam iti}*
*{1/130: E1,2,5,6, TA, A; TB, TC: upalabhyate}*
*{1/131: E1,2,5,6, TA, A, M.pari.; TB, TC: śakyam}*
*{1/132: E5, TC, Bṛh., Ṛj., Tātp., Kāś., Ny. rat.; E1,2,6, TA, TB, A om. vaidikam}*
*{1/133: Zitiert in ĀpŚS 31.2.21, Quelle unbekannt}*
*{1/134: TB, TC, Bṛh.; E1,2,5,6, TA, A, Tātp.: śarīrakam}*
*{1/135: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/136: E1,2,5,6, TA, Tātp., Kāś.; TB, TC, A, M.pari.: agnihotracodanāsv}*
*{1/137: MS 1.1.5a}*
*{1/138: TB, TC, M.pari., Tātp. om. agnihotrādilakṣaṇasya}*
*{1/139: TB, TC, M.pari., Tātp. om. pratyakṣādibhir}*
*{1/140: E1,2,5,6, TA, TB, A; TC, M.pari., Tātp.: yathā}*
*{1/141: TA, TB, TC, M.pari., Tātp.; E1,2,5,6, A: saṃyaksaṃpratyaya}*
*{1/142: E1,2,5,6 haben an Stelle von: sati saṃbandhe nur: śabde (bei Frauwallner fehlt hierzu eine Anmerkung)}*
*{1/143: E2: 1,51; E5: 1,131; E6: 1,9}*
*{1/144: E1,2,5,6, TA, TC, M.pari.; TB, A: tathā}*
*{1/145: TA, TB, A; E1,2,5,6, TC: avagatim icchāmaḥ}*
*{1/146: E1,2,5,6, A, M.pari.; TA, TB, TC: brūta itīty}*
*{1/147: TB, TC, A, M. pari.; E1,2,5,6, TA: bodhayati}*
*{1/148: TB, TC om. iti}*
*{1/149: TB, TC, A, M. pari.; E1,2,5,6, TA: ca}*
*{1/150: TB, TC, M. pari.; E1,2,5,6, TA, A: nimitte}*
*{1/151: TB, TC, M. pari.; E1,2,5,6, TA, A: budhyate}*
*{1/152: M.pari.: pratyakṣaḥ pratyayo; E1,2,5,6: avyapadeśapratyayo (bei Frauwallner nicht vermerkt)}*
*{1/153: TA, TB, TC, TSP; E1,2,5,6, A: asya pratyayaviparyāsaṃ}*
*{1/154: TB, TC, TSP om. pratyayena}*
*{1/155: Tātp., Ny.rat. om. evam}*
*{1/156: TA, TC, A, Kāś. om. asti}*
*{1/157: E5, TB om. yadi}*
*{1/158: E1,2,6, TA, A; E5, TB, TC: saṃśleṣasaṃbandham}*
*{1/159: E5, A, Ṛj., E1 (v.l.); E1,6: -bhāvasaṃyogādayas; E2, TA, TB, TC: -bhāvādayas}*
*{1/160: E5, TB, TC, Tātp. om. yaḥ...tam; E1,2,5,6 om. saṃbandhas tam}*
*{1/161: E2: 1,54; E5: 1,143; E6: 1,10}*
*{1/162: E1,2,5,6, TA, A; TB, TC: uccārayati...avagacchati}*
*{1/163: TB, TC om. yaḥ...sa}*
*{1/164: E1,2,5,6, A om. hy}*
*{1/165: E1,2,5,6, A om. hi}*
*{1/166: E1,2,5,6, TC; TA, TB, A: śabdo}*
*{1/167: E1,2,5,6, A, M. pari. om. 'pi}*
*{1/168: TB, TC, M. pari.: -pratyaya iti cet; E1,2,5,6, TA: -pratipattiś cet; A: -pratītiḥ syāt cet}*
*{1/169: E1,2,5,6, TA, A, M.pari.; TB, TC, Tātp.: vācaka}*
*{1/170: E1,2,5,6 om. api}*
*{1/171: TB, TC, Tātp. om. syāt}*
*{1/172: E1,2,5,6, TA, A; TB, TC: pratyakṣādibhiḥ pramāṇair anupalabhyamāno}*
*{1/173: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: śaknoty upagantum}*
*{1/174: E2: 1,56; E5: 1,153; E6: 1,10}*
*{1/175: Nirukta, 1.1}*
*{1/176: E1,2,5,6, TA, A; TB, TC, Tātp.: na caitad}*
*{1/177: TA, TB, TC, Tātp.; E1,2,5,6, A: saṃbhavaty}*
*{1/178: TA, TB, TC, Tātp., Ny. rat., E1 (v.l.); E1,2,5,6, A: evārthapratipattau}*
*{1/179: E1,2,5,6, A om. etāvatā}*
*{1/180: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: ato na tebhyo}*
*{1/181: śakyate vaktum: E1,2,5,6, TC, Śārk.; TB: avagamyate; TA: gamyeta, A: samyak}*
*{1/182: TA, A om. apy}*
*{1/183: TA, TB, A, Śark., Ny. rat.; E1,2,5,6, TC: evaṃjatīyako}*
*{1/184: E2: 1,61; E5: 1,171; E6: 1,11}*
*{1/185: TB, TC, A, Ny. rat., E2,5 , E1 (v.l.); E1,6: mahājānikaḥ}*
*{1/186: TB, TC, A, Bṛh., Ṛj.; E1,2,5,6, TA, A: duṣyatīti}*
*{1/187: E5, TA, TB, TC, Bṛh., Ṛj.; E1,2,6: vane 'pi sati}*
*{1/188: TB: te siddhānta-; E1,2,5,6, TA, TC: tatsiddhānta-; E1,2,5,6, TA, A: -dūṣaṇe}*
*{1/189: E1,2,5,6, TA; A: upapadyate; TB, TC om}*
*{1/190: E5, TB, TC; E1,2,6, TA, A: ato}*
*{1/191: E1,2,5,6, A, Ny.rat.; TB, TC: gamyate; TA: avagacchāmaḥ}*
*{1/192: TA, TB, TC; E1,2,5,6, A: mithyaiva}*
*{1/193: TA; E1,2,5,6, TB, TC, A: tato}*
*{1/194: TC, Śark., Ny. rat.; TB: pratyayaviparyayaḥ; E1,2,5,6, TA, A: viparyeti}*
*{1/195: Vgl. MS 1.3.33, E1/2 haben: śabdārtha}*
*{1/196: E1,2,5,6, TB, A; TA: nanu sa kṛtaka; TC: sa kṛtaka}*
*{1/197: E1,2,5,6, TA, TB, TC, A; Ny.rat.: saṃvyavahārārtham}*
*{1/198: E1,2,5,6, TC, A, Śark.; TA, TB: siddhasya siddham}*
*{1/199: E2: 1,63; E5: 1,181; E6: 1,12}*
*{1/200: TA, TB, A; E1,2,5,6, TC: na ca}*
*{1/201: TB, TC, A; E1,2,5,6, TA: bhavati}*
*{1/202: E1,2,5,6 om. apy}*
*{1/203: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: vede}*
*{1/204: Pāṇ. 1.1.1}*
*{1/205: E1,2,5,6, TA, A om. tad vṛddham}*
*{1/206: Pāṇ. 1.1.73; E1/2, TA, A om. tad vṛddham}*
*{1/207: E1,2,5,6, TA, A; TB, TC, Ny.rat.: pratipadyeta}*
*{1/208: TB; E1,2,5,6, TA, TC, A: kāraṇād}*
*{1/209: E5,6, TB, TC, Bṛh.; E1,2, TA, A: pratipadyāmahe}*
*{1/210: E1,2,5,6, TA om. manyāmaha iti}*
*{1/211: Vgl. MS 1.1.5b}*
*{1/212: E1,2,5,6, TA, A: nārthā upalabhyeran; TB, TC: atha upalabhyeta}*
*{1/213: E2: 1,67; E5: 1,193; E6: 1,12}*
*{1/214: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: saṃvyavaharamāṇānām}*
*{1/215: Vgl. MS 1.1.5c}*
*{1/216: TA, A; E1,2,5,6, TB, TC om. 'pi}*
*{1/217: E1,2,5,6, TA, A; TB, TC, M.pari.: śaknuyād eva}*
*{1/218: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: saṃbandhasya kartā}*
*{1/219: Vgl. MS 1.1.5c}*
*{1/220: TB, TC, M.pari., Ny.rat. om. hi}*
*{1/221: E1,2,5,6, A; TA: saṃbandhaḥ kartavyaḥ; TB, TC: saṃbandhaḥ kriyeta (kriyate)}*
*{1/222: TA, TB, TC, A om. tasya keneti}*
*{1/223: TA, TB, TC, Bṛh., M. pari., Ny. rat.; E1,2,5,6, A: nāsti}*
*{1/224: E2 om. hi}*
*{1/225: E1,2,5,6, TB, A; TA: vṛddhebhyaḥ vyavahāreṇa; TC: vṛddhavyavahārebhyaḥ}*
*{1/226: E2 (v.l.), TA, A; E1,2,5,6: na ca pratipanna-; TB: apratipanna-; TC: aprasiddha-}*
*{1/227: Vgl. MS 1.1.5d}*
*{1/228: E5, TB, vgl. Bṛh., Ṛj., Nayaviveka; E1,2,6, TA, TC, A: devadattādāv}*
*{1/229: E2: 1,69; E5: 1,197; E6: 1,13}*
*{1/230: TB, TC, A om. hi}*
*{1/231: E1,2,5,6, TB, TC; TA, A: jñāyamāneṣūbhayam}*
*{1/232: Vgl. MS 1.1.5e}*
*{1/233: TA, TB, TC; E1,2,5,6, A: na caivam}*
*{1/234: TB, TC, A; E1,2,5,6, TA: ca}*
*{1/235: TA; E1,2,5,6, A: apekṣyate; TB, TC: apekṣitavyam}*
*{1/236: TA, TB, TC om. hi}*
*{1/237: E1,2,5,6, A; TA: ataḥ; TB, TC: tena}*
*{1/238: TA, TB, TC, M. pari.; E1,2,5,6, A: tāvataiva}*
*{1/239: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: karmaṇaḥ}*
*{1/240: TB, TC om. tatra}*
*{1/241: E1,2,5,6, A om. nanu}*
*{1/242: E1,2,5,6, TA, A om. śarīraguṇāḥ}*
*{1/243: E1,2,6, TA om. hi te; E5 om. hi te ayāvaccharīrabhāvitvāt}*
*{1/244: E1,2,5,6 om. ato na śarīraguṇāḥ prāṇādayaḥ}*
*{1/245: E2: 1,73; E5: 1,209; E6: 1,14}*
*{1/246: E1,2,5,6, TA, A; M.pari.: vadāmaḥ; TB, TC: brūmaḥ}*
*{1/247: TA, TB, A; E1,2,5,6: saṃbandhānveṣaṇā}*
*{1/248: TB, TC, A; E1,2,5,6: bhavati}*
*{1/249: E1,2,5,6, A; TA, TB, E1 (v.l.): anvicchema; TC: anviccheḥ}*
*{1/250: TA, TB, TC; E1,2,5,6, A: avyavasthaiva}*
*{1/251: E2, TB, A; E1,6, TA, TC: paritoṣyasi; E5: parituṣyasi}*
*{1/252: E1,2,5,6, TB, A om. vijñātā}*
*{1/253: E1,2,5,6, A; TA, TB, TC: jānātīti jñānasya}*
*{1/254: TA, TB, TC, A om. anena}*
*{1/255: E1,2,5,6, TA, A; TB: upalabhyate; TC: ucyate}*
*{1/256: TA, TB, TC, A, E1 (v.l.); E1,2,5,6: vedā}*
*{1/257: E1,2,5,6: pramaṃsyate}*
*{1/258: TB om. pratyakṣa-; TC om. ātmasattāvādina eva śabdasya pratyakṣa-}*
*{1/259: E2: 1,76; E5: 1,214; E6: 1,15}*
*{1/260: E1,2,5,6, TA, A; TB, TC: anyam}*
*{1/261: E1,2,5,6, TB, TC, A om. nānupalabdhapūrve}*
*{1/262: TB, TC, A; TA: anupalabdhe; E1,2,5,6: upalabdhur}*
*{1/263: TB; E1,2,5,6, TA, A: 'nyedur, TC om}*
*{1/264: E1,2,5,6, TA, A om. atas}*
*{1/265: E1,2,5,6, TA, A: sā ity; TB, TC: asti}*
*{1/266: TA, TB, TC; E1,2,5,6, A: pratyaste}*
*{1/267: TB, TC; E2,5, TA, A: atha tu; E1,6: atha nu}*
*{1/268: TA, TC, A; E1,2,5,6, TB: ya eva}*
*{1/269: TB, TC; E1,2,5,6, TA, A: icchā nopapannā}*
*{1/270: TB, TC, E1,2,5,6, TA, A: atrocyate}*
*{1/271: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: anyaṃ}*
*{1/272: TA, TC, A: yac ca; E1,2,5,6, TB: yan}*
*{1/273: TB, TC om. eva}*
*{1/274: TC, A om. apy}*
*{1/275: TB, TC; E1,2,5,6, A: anyedyur}*
*{1/276: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: na vā}*
*{1/277: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: kṣaṇika-}*
*{1/278: E2: 1,78; E5: 1,220; E6: 1,15}*
*{1/279: TB; E1,2,5,6, TA, TC, A: tat-}*
*{1/280: E1,2,5,6, TA, A: athāsmin arthe; TC: atrāpi; TB: tathā ca}*
*{1/281: BU (M) 2.4.12; vgl. BU (M) 4.5.13 (ebenso K)}*
*{1/282: E5, TB, TC, Bṛh.; E1,2,6, A: ucyate}*
*{1/283: E5, TA, TB, TC, A, Bṛh, E1 (v.l.); E1,2,6: aparo}*
*{1/284: E5; E1,2,6, A om. yo}*
*{1/285: E5, TA, TB, TC: tad yathā; E1,2,6, A: yathā}*
*{1/286: TA, Ny. rat.; TC: ātmapratyayam; E1,2,5,6, TB, A: pratyayam}*
*{1/287: TB, TC; E1,2,5,6, TA, A om. hi}*
*{1/288: BU (M) 3.9.28, (K) 3.9.26, identisch mit (M) 4.2.6, (K) 4.2.4. und (M) 4.4.27, (K) 4.4.22 und (K) 4.5.15 (fehlt in M)}*
*{1/289: E1 (v.l.), TA; TC: ye caiva; E5: ye 'pi caiva; E1,2,6: ye; A: yac ca}*
*{1/290: BU (M) 4.5.15, (K) 4.5.14}*
*{1/291: E1,2,5,6, TA, A; TB: vijñānād anya ātmā; TC: vijñānād anyo 'sti}*
*{1/292: E2: 1,80; E5: 1,232; E6: 1,16}*
*{1/293: E1,2,5,6, TA, A; TB, TC: ity etat tattvam (ity) avagamyeta}*
*{1/294: E1,2,5,6: nidarśyeta; TA, TB: nidarśyata; TA, C: nirdiśyata}*
*{1/295: TB, TC, Bṛh. om. ca}*
*{1/296: E1,2,5,6, TC, A; TA, TB: param ātmānam}*
*{1/297: TA, TB, TC, A; E1,2,5,6: parapuruṣaṃ nopalabhanta}*
*{1/298: BU (M) 4.3.6 (=K)}*
*{1/299: BU (M) 3.9.28 (K 3.9.26) identisch mit (M) 4.2.6 (K 4.2.4), (M) 4.4.27 (K 4.4.22) und (K) 4.5.15 (fehlt in M)}*
*{1/300: TA, TC; E1,2,5,6, A: athāpi}*
*{1/301: BU (M) 4.4.10 (K 4.3.9), identisch mit (M) 4.3.16 (K 4.3.14)}*
*{1/302: TB, TC om. ayam (so auch E1/2)}*
*{1/303: TA, TB, TC; E1,2,5,6, A: tatrāpy}*
*{1/304: E2: 1,83; E5: 1,247; E6: 1,17}*
*{1/305: BU (M) 3.9.28 (K 3.9.26), identisch mit (M) 4.2.6 (K 4.2.4), (M) 4.4.27 (K 4.4.22) und K 4.5.15 (fehlt in M)}*
*{1/306: E1,2,5,6 om. ayam}*
*{1/307: TB, TC; E1,2,5,6, TA, A: anya iti}*
*{1/308: E1,2,5,6, TC, A om. ātmā}*
*{1/309: E1,2,5,6, TA, A om. iti}*
*{1/310: E5, A om. tebhyo; E1,2,6 haben tebhyo (falsch bei Frauwallner)}*
*{1/311: E1,2,5,6, TA, A; TB: tayā; TC: anayā}*
*{1/312: E1,2,5,6, TA, A; TB: paśyati; TC: anyaṃ paśyati}*
*{1/313: E1,2,5,6; TA: pāṭyamānasya...tadyamānasya; TB bhidyamānasya; TC: nudyamānasya...tāḍ-yamānasya...bhidyamānsya; A: dahyamānasya...vādyamānasya...tudyamānasya}*
*{1/314: TB, TC, Ṛj.; E1/2, TA, A: yad}*
*{1/315: E2: 1,85; E5: 1,254; E6: 1,17}*
*{1/316: TB, TC; E1,2,5,6, TA, A om. apy}*
*{1/317: BU (M) 4.5.14 (=K); vgl. M 2.4.13 (=K)}*
*{1/318: TA, TB, TC; E1,2,5,6, A: mohānta-}*
*{1/319: E1,2,5,6, A om. vacanasya}*
*{1/320: E1,2,5,6 om. 'haṃ}*
*{1/321: BU (M) 4.5.15 (vgl. K 4.5.14)}*
karmaike tatra darśanāt
uktam - nityaḥ śabdārthayoḥ saṃbandha iti. tad anupapannam, śabdasyānityatvāt. vinaṣṭaḥ śabdaḥ, punar asya kriyamāṇasyārthenākṛtakaḥ saṃbandho nopapadyate. na hi prathamaśrutāc chabdāt kaścid arthaṃ pratyeti. kathaṃ punar anityaḥ śabdaḥ. prayatnād uttarakālaṃ dṛśyate yataḥ. ataḥ prayatnānantaryāt tena kriyata iti gamyate.
nanv abhivyañjyāt sa enam. neti brūmaḥ. na hy asya prāg abhivyañjanāt sadbhāve kiṃcana pramāṇam asti. saṃś cābhivyajyate nāsan.
asthānāt
no{*1/322*} khalv apy uccaritaṃ muhūrtam apy upalabhāmahe. ato vinaṣṭa ity avagacchāmaḥ. na ca san nopalabhyate. anupalaṃbhakāraṇānāṃ vyavadhānādīnām abhāve 'py anupalambhanāt. na cāsau viṣayam aprāptaḥ, ākāśāviṣayatvāt, karṇacchidre 'py anupalambhanāt.
NOTES:
*{1/322: E1 gibt als v.l.: na cainam uccaritaṃ}*
karotiśabdāt
api ca śabdaṃ kuru, mā śabdaṃ kārṣīr iti vyavahartāraḥ prayuñjate, na te nūnam avagacchanti sa evāyaṃ śabda iti.
sattvāntare ca yaugapadyāt
nānādeśeṣu ca yugapac chabdam upalabhāmahe, tad ekasya nityasyānupapannam iti. asati viśeṣe nityasya nānekatvam. kāryāṇāṃ tu bahūnāṃ nānādeśeṣu kriyamāṇānām upapadyate 'nekadeśasaṃbandhaḥ. tasmād apy anityaḥ.
prakṛtivikṛtyoś ca
api ca dadhyatrety atrekāraḥ prakṛtiḥ, yakāro vikṛtir ity upapadiśanti. yad vikriyate, tad anityam. ikārasādṛśyaṃ ca yakārasyopalabhyate, tenāpi tayoḥ prakṛtivikārabhāvo lakṣyate.
vṛddhiś ca kartṛbhūmnāsya
api ca bahubhir uccārayadbhir mahān śabdaḥ śrūyate. sa yady abhivyajyate, bahubhir alpaiś coccāryamāṇas tāvān evopalabhyeta. ato manyāmahe nūnam asyaikaikena kaścid avayavaḥ kriyate, yat pracayād ayaṃ mahān upalabhyate.
[26]{*1/323*}
NOTES:
*{1/323: E2: 1,90; E5: 1,272; E6: 1,19}*
samaṃ tu tatra darśanam
tuśabdāt pakṣo viparivartate. yad{*1/324*} uktam - prayatnād uttarakāle darśanāt kṛtako 'yam iti{*1/325*}. yadi vispaṣṭena hetunā śabdasya nityatvaṃ vaktuṃ śakṣyāmaḥ, tato nityapratyayasāmarthyāt prayatnenābhivyajyata iti bhaviṣyati. yadi prāg uccāraṇād anabhivyaktaḥ prayatnenābhivyajyate. tasmād ubhayoḥ pakṣayoḥ samam etat.
NOTES:
*{1/324: E1,5,6; E2: tad}*
*{1/325: ŚBh ad MS 1.1.6}*
sataḥ param adarśanaṃ viṣayānāgamāt
yad aparaṃ kāraṇam uktam - uccaritapradhvasta iti{*1/326*}. atrāpi yadi śakṣyāmo nityatām asya vispaṣṭaṃ vaktum, tato nityapratyayasāmarthyāt kadācid upalambhaṃ kadācid anupalambhaṃ dṛṣṭvā kiṃcid upalambhasya nimittaṃ kalpayiṣyāmaḥ. tac ca saṃyogavibhāgasadbhāve sati bhavatīti saṃyogavibhāgāv evābhivyañjakāv iti vakṣyāmaḥ. uparatayoḥ saṃyogavibhāgayoḥ śrūyata iti cet. naitad evam. na nūnam uparamanti saṃyogavibhāgāḥ, yata upalabhyate śabda iti. na hi te pratyakṣā iti.
yadi śabdaṃ saṃyogavibhāgā evābhivyañjanti na kurvanti, ākāśaviṣayatvāc chabdasyākāśasyaikatvād ya evāyam atra śrotrākāśaḥ, sa eva deśāntareṣv apīti śrughnasthaiḥ{*1/327*} saṃyogavibhāgair abhivyaktaḥ pāṭaliputre 'py upalabhyeta.
yasya punaḥ kurvanti, tasya vāyavīyāḥ saṃyogavibhāgā vāyvāśritatvād vāyuṣv eva kariṣyanti, yathā tantavas tantuṣv eva paṭam. tasya pāṭaliputreṣv anupalambho yuktaḥ, śrughnasthatvāt teṣām. yasyāpy abhivyañjanti, tasyāpy eṣa na doṣaḥ, dūre satyāḥ karṇaśaṣkulyā anupakārakāḥ saṃyogavibhāgāḥ, tena dūre yac chrotraṃ tena nopalabhyata iti. naitad evam. aprāptāś cet [28]{*1/328*}saṃyogavibhāgāḥ śrotrasyopakuryuḥ. saṃnikṛṣṭavikṛṣṭadeśasthau yugapac chabdam upalabheyātām. na ca yugapad upalabhete. tasmān nāprāptā upakurvanti. na ced upakurvanti{*1/329*}, tasmād animittaṃ śabdopalambhane saṃyogavibhāgāv iti.
naitad evam. abhighātena hi preritā vāyavas timitāni{*1/330*} vāyvantarāṇi pratibādhamānāḥ sarvatodikkān saṃyogavibhāgān utpādayanti. yāvad vegam abhipratiṣṭhante. te ca vāyor apratyakṣatvāt saṃyogavibhāgā nopalabhyante. anuparateṣv eva teṣu śabda upalabhyate noparateṣu. ato na doṣaḥ. ata eva cānuvātaṃ dūrād upalabhyate śabdaḥ.
NOTES:
*{1/326: Cf. ŚBh ad MS 1.1.7}*
*{1/327: E2,5,6 haben srughna-}*
*{1/328: E2: 1,95; E5: 1,280; E6: 1,20}*
*{1/329: E2 om. na ced upakurvanti}*
*{1/330: E1,6; E2,5 (richtig): vāyavaḥ stimitāni}*
prayogasya param
yad aparaṃ kāraṇam uktam - śabdaṃ kuru mā kārṣīr iti vyavahartāraḥ prayuñjate{*1/331*}. yady asaṃśayaṃ nityaḥ śabdaḥ, śabdaprayogaṃ kurv iti bhaviṣyati, yathā gomayāt{*1/332*} kurv iti saṃhāre{*1/333*}.
NOTES:
*{1/331: ŚBh ad MS 1.1.8}*
*{1/332: E2,5,6 (richtig): gomayān}*
*{1/333: E1,5; E2,6: saṃvāhe (E1 gibt saṃvāhe als Fn.)}*
ādityavad yaugapadyam
yat tv ekadeśasya{*1/334*} sato nānādeśeṣu yugapad darśanam anupapannam iti{*1/335*}. ādityaṃ paśya devānāṃpriya. ekaḥ sann anekadeśāv asthita iva lakṣyate. kathaṃ punar avagamyata eka āditya iti. ucyate - prāṅmukho devadattaḥ pūrvāhne saṃprati purastād ādityaṃ paśyati. tasya dakṣiṇato 'vasthito na dvau paśyati, ātmanaś ca saṃprati na tiraścīnaṃ{*1/336*} devadattasyārjave. [28]{*1/337*} tasmād eka āditya iti. dūratvād asya deśo nāvadhāryate. ato vyāmohaḥ. evaṃ śabde 'pi vyāmohād anavadhāraṇaṃ deśasya. yadi śrotraṃ saṃyogavibhāgadeśam āgatya śabdaṃ gṛhṇīyāt, tathāpi tāvad anekadeśatā kadācid avagamyeta. na ca tatsaṃyogadeśam āgacchati. pratyakṣā hi karṇaśaṣkulī taddeśā
gṛhyate. vāyavīyāḥ punaḥ saṃyogavibhāgā apratyakṣasya vāyoḥ, karṇaśaṣkulīpradeśe prādurbhavanto nopalabhyanta iti nānupapannam. ata eva vyāmoho yan nānādeśeṣu śabda iti. ākāśadeśaś ca śabda iti. ekaṃ ca punar ākāśam. ato 'pi na nānādeśeṣu.
api caikarūpye sati deśabhedena kāmaṃ deśā eva bhinnāḥ, na tu śabdaḥ. tasmād ayam apy adoṣaḥ.
NOTES:
*{1/334: E5: yathaitad ekasya}*
*{1/335: Cf. ŚBh ad MS 1.1.9}*
*{1/336: E2: saṃprati sthitaṃ tiraścīnaṃ (E1 gibt: saṃpratisthite tiraścīnaṃ als Fn.)}*
*{1/337: E2: 1,98; E5: 1,308; E6: 1,20}*
varṇāntaram avikāraḥ
na ca dadhyatrety{*1/338*} atra prakṛtivikārabhāvaḥ. śabdāntaram ikārād yakāraḥ. na hi yakāraṃ prayuñjānā ikāram upādadate, yathā kaṭaṃ cikrīrṣanto vīraṇāni. na ca sādṛśyamātraṃ dṛṣṭvā prakṛtir vikṛtir vocyate. na hi dādhipiṭakaṃ dṛṣṭvā kundapiṭakaṃ ca prakṛtivikārabhāvo 'vagamyate. tasmād ayam apy adoṣaḥ.
NOTES:
*{1/338: Cf. ŚBh ad MS 1.1.10}*
nādavṛddhiparā
{*1/339*}
yac caitad bahubhir bherīm ādhmanadbhiḥ{*1/340*} śabdam{*1/341*} uccārayadbhir mahāñ śabda upalabhyate, tena pratipuruṣaṃ śabdāvayavapracaya iti gamyate{*1/342*}. naivam. niravayavo hi śabdaḥ avayavabhedānavagamān niravayavatvāc ca mahattvānupapattiḥ. ato na vardhate śabdaḥ. mṛdur ekena [29]{*1/343*} bahubhiś coccāryamāṇe tāny evākṣarāṇi karṇaśaṣkulīmaṇḍalasya sarvāṃ nemiṃ vyāpnuvadbhiḥ saṃyogavibhāgair nairantaryeṇānekaśo grahaṇān mahān ivāvayavavān ivopalabhyante. saṃyogavibhāgā nairantaryeṇa kriyamāṇāḥ śabdam abhivyañjanto nādaśabdavācyāḥ. tena nādasyaiṣā vṛddhiḥ, na śabdasyeti.
NOTES:
*{1/339: E5: nādavṛddhiḥ parā}*
*{1/340: E1,6; E2: ādhamadbhiḥ, E5: aghnadbhiḥ (?)}*
*{1/341: E5: gośabdam}*
*{1/342: Cf. ŚBh ad MS 1.1.11}*
*{1/343: E2: 1,101; E5: 1,318; E6: 1,21}*
nityas tu syād darśanasya parārthatvāt
nityaḥ śabdo bhavitum arhati. kutaḥ? darśanasya parārthatvāt. darśanam uccāraṇam, tat parārthaṃ param arthaṃ pratyāyayitum. uccaritamātre hi vinaṣṭe śabde na cānyo 'nyān arthaṃ pratyāyayituṃ śaknuyāt. ato na parārtham uccāryeta. atha na vinaṣṭaḥ, tato bahuśa upalabdhatvād arthāvagama iti yuktam. arthavat sādṛśyād arthāvagama iti cet. na kaścid arthavān, sarveṣāṃ navatvāt. kasyacit pūrvasya kṛtrimaḥ saṃbandho{*1/344*} bhaviṣyatīti cet. tad uktaṃ sadṛśa iti cāvagate vyāmohāt pratyayo vyāvarteta mālāśabdān mālāpratyaya iva{*1/345*}.
yathā gāvīśabdāt sāsnādim iti pratyayasyānivṛttiḥ, tadvad bhaviṣyatīti cet. na hi gośabdaṃ tatroccārayitum icchā. nehānyaśabdoccicārayiṣā. na caikenoccāraṇāyatnena{*1/346*} saṃvyavahāraś cārthasaṃbandhaś ca śakyate{*1/347*} kartum. tasmād darśanasya parārthatvāt, nityaḥ śabdaḥ.
NOTES:
*{1/344: E2: kṛtrimasaṃbandho}*
*{1/345: E1,6; E2 (richtig): śālāśabdān mālāpratyaya iva, E5: śālāśabdān mālāpratyayavat}*
*{1/346: E1,6; E2,5: caikenoccāraṇayatnena}*
*{1/347: E2 om. śakyate}*
sarvatra yaugapadyāt
gośabda uccarite sarvagavīṣu yugapat pratyayo bhavati. ata ākṛtivacano 'yam. na cākṛtyā śabdasya saṃbandhaḥ śakyate kartum. nirdiśya hy ākṛtiṃ kartā saṃbadhnīyāt. gopiṇḍe ca bahūnām ākṛtīnāṃ sadbhāvāc chabdam antareṇa gośabdavācyāṃ vibhaktām ākṛtiṃ kena prakāreṇopadekṣyati? nitye tu sati gośabde bahukṛtva [30]{*1/348*} uccaritaḥ śrutapūrvaś cānyāsu govyaktiṣv anvayavyatirekābhyām ākṛtivacanam avagamiṣyati. tasmād api nityaḥ.
NOTES:
*{1/348: E2: 1,105; E5: 1,328; E6: 1,22}*
saṃkhyābhāvāt
aṣṭakṛtvo gośabda uccarita iti vadanti, nāṣṭau gośabdā iti. kim ato, yady evam. anena vacanenāvagamyate, pratyabhijānantīti{*1/349*}. vayaṃ tāvat pratyabhijānīmo na naḥ karaṇadaurbalyam. evam anye 'pi pratyabhijānanti. sa evāyam iti. pratyabhijānānā{*1/350*} vayam ivānye 'pi nānya iti vaktum arhanti.
atha matam anyatve sati sādṛśyena vyāmūḍhāḥ sa iti vakṣyanti. tan na. na hi te sadṛśa iti pratiyanti, kiṃ tarhi sa evāyam iti. vidite ca sphuṭe 'nyatve vyāmoha iti gamyate. na cāyam anya iti praty-akṣam anyad vā pramāṇam asti.
syād etat - buddhikarmaṇī api te pratyabhijñāyete. te 'pi nitye prāpnutaḥ. naiṣa doṣaḥ. na hi te pratyakṣe. atha pratyakṣe nitye eva{*1/351*}. hy astanasya śabdasya vināśād anyo 'dyatana iti cet. naiṣa vinaṣṭaḥ, yata enaṃ punar upalabhāmahe. na hi pratyakṣadṛṣṭaṃ muhūrtam adṛṣṭvā punar upalabhyamānaṃ pratyabhijānanto vinaṣṭaṃ parikalpayanti. parikalpayanto dvitīyasaṃdarśane mātari, jāyāyāṃ pitari vā nāśvasyuḥ. na hy anupalambhamātreṇa nāstīty avagamya naṣṭa ity eva kalpayanti. apramāṇatāyāṃ viditāyāṃ nāstīty avagacchāmaḥ. na hi pramāṇe pratyakṣe saty apramāṇatā syāt. astīti punar avyāmohenāvagamyamāne na kvacid apy abhāvaḥ. na cāsiddhe 'bhāve vyāmohaḥ, na ca siddho 'bhāvaḥ. tasmād asati vyāmohe, nābhāvaḥ{*1/352*}. tad e[31]{*1/353*}tad ānupūrvyā siddham. tasmāt purastād anuccāritam anupalabhamānā api na vinaṣṭa ity avagantum arhanti. yathā{*1/354*} gṛhān nirgatāḥ sarvagṛhajanam apaśyantaḥ punaḥ praviśyopalabhamānā api na prāk praveśād vinaṣṭa ity avagacchanti. tadvad enam api nānya iti vaktum arhanti. ye 'pi sarveṣāṃ bhāvānāṃ pratikṣaṇaṃ vināśam abhyupagacchanti, te 'pi na śaknuvanti śabdasya vaditum. ante hi kṣayadarśanāt te manyante. na ca śabdasyānto na ca kṣayo lakṣyate. sa iti pratyakṣaḥ pratyayaḥ sadṛśa ity ānumānikaḥ. na ca pratyakṣaviruddham anumānam udeti. svakāryaṃ vā sādhayati. tasmān nityaḥ.
NOTES:
*{1/349: Vgl. Sphoṭasiddhivyākhyā, v. 212}*
*{1/350: E1,5; E2, E1 (Fn.), E6: pratyabhijānānāḥ pratyabhijānanti ced vayam}*
*{1/351: Cf. Kumārila, ŚV, Śabdanityatādhikaraṇa, vv. 389/90-393/94}*
*{1/352: E5: tasmād avyāmohaḥ. sati cāvyāmohe nābhāvāḥ}*
*{1/353: E2: 1,106; E5: 1,340; E6: 1,22}*
*{1/354: E2: tathā}*
anapekṣatvāt
yeṣām anavagatotpattīnāṃ dravyāṇāṃ bhāva eva lakṣyate, teṣām api keṣāṃcid anityatā gamyate, yeṣāṃ vināśakāraṇam upalabhyate. yathābhinavaṃ paṭaṃ dṛṣṭvā, na caivaṃ kriyamāṇam upalabdhavān, athavānityatvam avagacchati rūpam eva dṛṣṭvā, tantuvyatiṣaṅgajanito 'yaṃ tantuvyatiṣaṅgavināśāt tantuvināśād vā vinaśyatīty avagacchati. naivaṃ śabdasya kiṃcit kāraṇam avagamyate, yad vināśād vinaṅkṣyatīty avagamyate.
prakhyābhāvāc ca yogasya
idaṃ padebhyaḥ kebhyaścid uttaraṃ sūtram. nanu vāyukāraṇakaḥ syād iti vāyur udgataḥ saṃyogavibhāgaiḥ śabdo bhavatīti. tathā ca śikṣākārā āhuḥ - vāyur āpadyate śabdatām iti{*1/355*}. naitad evam. vāyavīyaś cec chabdo bhaved, vāyoḥ saṃniveśaviśeṣaḥ syāt. na ca vāyavīyān avayavāñ śabde sataḥ pratyabhijānīmo yathā paṭasya tantumayān. na caivaṃ bhavati. syāc ced evam, sparśa-ne[32]{*1/356*}nopalabhemahi. na ca vāyavīyān avayavāñ śabdagatān spṛśāmaḥ. tasmān na vāyukāraṇakaḥ. ato nityaḥ.
NOTES:
*{1/355: Quelle nicht nachweisbar. Vgl. aber Nāradaśikṣā 1.5.8-10}*
*{1/356: E2: 1,109; E5:1,346; E6: 1,23}*
liṅgadarśanāc ca
liṅgaṃ caiva bhavati, vācā virūpanityayeti{*1/357*}. anyaparaṃ hīdaṃ vākyaṃ vāco nityatām anuvadati. tasmān nityaḥ śabdaḥ.
NOTES:
*{1/357: Quelle nicht nachgewiesen}*
utpattau vāvacanāḥ{*1/358*} syur arthasyātannimittatvāt
yady apy autpattiko nityaḥ śabdo arthasaṃbandhaś ca{*1/359*}, tathāpi na codanālakṣaṇo dharmaḥ. codanā hi vākyam. na hy agnihotraṃ juhuyāt svargakāma ity ato vākyād anyatamāt{*1/360*} padād agnihotrāt svargo bhavatīti gamyate. gamyate tu padatraya uccarite. na cātra caturthaḥ śabdo 'sty anyad ataḥ padatrayasamudāyāt. na cāyaṃ samudāyo 'sti loke, yato 'sya vyavahārād artho 'vagamyate. padāny amūni prayuktāni, teṣāṃ nityo 'rthaḥ. aprayuktaś ca samudāyaḥ. tasmāt samudāyasyārthaḥ kṛtrimo vyāmoho vā. na ca padārthā eva vākyārthaḥ. sāmānye hi padaṃ pravartate, viśeṣe vākyam. anyac ca sāmānyam, anyo viśeṣaḥ. na ca padārthād vākyārthāvagatiḥ, asaṃbandhāt. asati cet saṃbandhe kasmiṃścit padārthe 'vagate 'rthāntaram avagamyeta, ekasminn avagate sarvam avagataṃ syāt. na caitad evaṃ bhavati. tasmād anyo vākyārthaḥ.
syād etat - aprayuktād api vākyād asati saṃbandhe svabhāvād arthāvagama iti. yadi kalpyeta - śabdo dharmam ātmīyaṃ vyutkrāmet. na caiṣa śabdadharmo yad aprayuktād api śabdārthaḥ pratīyate. na hi [33]{*1/361*} prathamaśrutāt kutaścic chabdāt kecid arthaṃ pratiyanti. tad abhidhīyate - padadharmo 'yaṃ na vākyadharmaḥ. vākyād dhi prathamāvagatād api pratiyanto 'rthaṃ dṛśyante. naitad evam. yadi prathamaśrutād avagaccheyuḥ, api tarhi sarve 'vagaccheyuḥ padārthavido 'nye ca. na tv apadārthavido 'vagacchanti. tasmān naitad evam. nanu padārthavadbhir apy avagacchadbhir akṛta eva vākyārthasaṃbandho bhaviṣyati. padārthavedanena hi saṃskṛtā avagamiśyanti, yathā tam eva padārthaṃ dvitīyādiśravaṇeneti. neti brūmaḥ. yadi vākye 'ntyo varṇaḥ pūrvavarṇajanitasaṃskārasahitaḥ padārthebhyo 'rthāntaraṃ pratyāyayati, upakāras tu tadānīṃ{*1/362*} padārthajñānād avakalpate. tasmāt kṛtrimo vākyārthapratyayo vyāmoho vā. na padārthadvāreṇa saṃbhavati vākyārthajñānam iti. nanv evaṃ bhaviṣyati sāmānyavācinaḥ padasya gaur{*1/363*} iti vāśva iti vā, viśeṣakaṃ śukla iti vā kṛṣṇa iti vā padam antikād upanipatati yadā, tadā vākyārtho 'vagamyate. tan na. na hi{*1/364*} katham iva gaur iti vāśva iti vā sāmānyavācinaḥ padāt sarvagavīṣu sarvāśveṣu ca buddhir upasarpantī śrutijanitā, vākyānurodhena kutaścid viśeṣād apavarteta. na ca śukla ityāder viśeṣavacanasya kṛṣṇādi-nivṛttir bhavati śabdārthaḥ. na cānarthako mā bhūd ity arthaparikalpanā śakyā. ato na padārthajanito vākyārthaḥ. tasmāt kṛtrimaḥ. padasaṃghātāḥ khalv ete saṃghātāś ca puruṣakṛtā dṛśyante, yathā -
nīlotpalavaneṣv adya carantaś cārusaṃravāḥ/
nīlakauśeyasaṃvītāḥ praṇaśyantīva{*1/365*} kādambāḥ//{*1/366*}
ato vaidikā api puruṣakṛtā iti//
[34]{*1/367*}
NOTES:
*{1/358: E1 (Fn.): vāvacanāni}*
*{1/359: E1,6; E2,5: śabdaḥ saṃbandhaś ca}*
*{1/360: E1; E2 (besser): anyatamāt, E5: ekasmāt, E6: anyatamasmāt}*
*{1/361: E2: 1,113; E5: 1,377; E6: 1,24}*
*{1/362: E1,5,6; E2: tadā na}*
*{1/363: E2: gor}*
*{1/364: E2 om. na hi}*
*{1/365: E1,6; E2,5 (richtig): pranṛtyantīva}*
*{1/366: Quelle unbekannt}*
*{1/367: E2: 1,115; E5: 1,382; E6: 1,24}*
tad bhūtānaṃ kriyārthena samāmnāyo 'rthasya tannimittatvāt
teṣv eva padārtheṣu bhūtānāṃ vartamānānāṃ (padānāṃ){*1/368*} kriyārthena{*1/369*} samuccāraṇam. nānapekṣya padārthān pārthagarthyena vākyam arthāntaraprasiddham. kutaḥ. pramāṇābhāvāt. na kiṃcana pramāṇam asti yena pramimīmahe. na hy anapekṣitapadārthasya vākyāntyavarṇasya pūrvavarṇajanitasaṃskārarahitasya śaktir asti padārthebhyo 'rthāntare vartitam{*1/370*} iti.
nanv arthāpattir asti, yat padārthavyatiriktam artham avagacchāmaḥ. na ca śaktim antareṇa tad avakalpyata iti. tan na. arthasya tannimittatvāt. bhaved arthāpattiḥ, yady asatyām api śaktau nānyan nimittam avakalpyeta. avagamyate tu nimittam. kim? padārthāḥ. padāni hi svaṃ svaṃ padārtham abhidhāya nivṛttavyāpārāṇi. athedānīṃ padārthā avagatāḥ santo vākyārthaṃ gamayanti. katham. yatra hi śukla iti vā kṛṣṇa iti vā guṇaḥ pratīte bhavati. bhavati khalv asāvalaṃ guṇavati pratyayam ādhātum. tena guṇavati pratyayam icchantaḥ kevalaṃ guṇavacanam uccārayanti. saṃpatsyata eṣāṃ yathāsaṃkalpito 'bhiprāyaḥ. bhaviṣyati viśiṣṭārthasaṃpratyayaḥ. viśiṣṭārthasaṃpratyayaś ca vākyārthaḥ. evaṃ ced avagamyate 'nyata eva vākyārthaḥ ko jātucid adṛṣṭā padasamudāyasya śaktir arthād avagamyata iti vadiṣyati. api cānvayavyatirekābhyām etad avagamyate, bhavati hi kadācid iyam avasthā, mānasād apy ādhātāt{*1/371*}. yad uccaritebhyaḥ{*1/372*} padebhyo na padārthā avadhāryante. tadānīṃ{*1/373*} niyogato vākyārthaṃ nāvagaccheyuḥ. yady asya [35]{*1/374*} apārthagarthyam{*1/375*} abhaviṣyat. niyogatas tu nāvagacchanti. api cāntareṇāpi padoccāraṇaṃ yaḥ śauktyam{*1/376*} avagacchati, avagacchaty evāsau śuklaguṇakam. tasmāt padārthapratyaya eva vākyārthaḥ. nāsya padasamudāyena saṃbandhaḥ. yat tu - śrautaḥ padārtho na vākyānurodhena kutaścid viśeṣād apavartitum arhatīti{*1/377*}. satyam, evam etat{*1/378*}. yatra kevalaḥ padārthaḥ prayujyamānaḥ prayojanābhāvād anarthakaḥ saṃjāyata ity avagataṃ bhavati tatra vākyārtho 'pi tāvad bhavatv iti viśiṣṭārthatāvagamyate, na sarvatra. evaṃ ca sati, guṇāntarapratiṣedho na śabdārtha ity{*1/379*} etad api parihṛtaṃ bhavati. api ca prātipadikād uccarantī dvitīyādivibhaktiḥ prātipadikārtho viśeṣaka ity āha. sā ca viśeṣaśrutiḥ sāmānyaśrutiṃ bādheta. yac caite padasaṃghātāḥ puruṣakṛtā dṛśyanta iti{*1/380*}. parihṛtaṃ tad asmaraṇādibhiḥ{*1/381*}. api caivaṃjātīyake 'rthe vākyāni saṃhartuṃ na kiṃcana puruṣāṇaṃ bījam asti.
NOTES:
*{1/368: E2 om. padānāṃ, E1 gibt es geklammert, E5,6 ungeklammert}*
*{1/369: E5: kriyārthena samānāyaḥ samuccāraṇam}*
*{1/370: E2,5,6: vartitum}*
*{1/371: E5: mānasād apacārāt}*
*{1/372: E5: uccaritebhyo 'pi}*
*{1/373: E5 (richtig): na tadānīṃ}*
*{1/374: E2: 1,117; E5: 1,393; E6: 1,25}*
*{1/375: E5 (richtig): pārthagarthyam}*
*{1/376: E2,5,6 (richtig): śauklyam}*
*{1/377: Cf. E1, S.33/17}*
*{1/378: E2: satyam evaivam etat}*
*{1/379: Cf. E1, S.33/18-19}*
*{1/380: Cf. E1, S.33/23}*
*{1/381: Cf. E1, S.15/23}*
loke sanniyamāt prayogasaṃnikarṣaḥ syāt
laukikeṣu punar artheṣu pratyakṣeṇārtham upalabhya sanniyamaḥ, sannibandhanaṃ śakyaṃ tatra saṃhartum, evaṃjātīyakāni vākyāni nīlotpalavaneṣv adya iti{*1/382*}. tasmād agnihotraṃ juhuyāt svargakāma ity etebhya eva padebhyo ye 'rthā avagatāḥ, tebhyo evaitad avagamyate, agnihotrāt svargo bhavatīti. padebhya eva padārthapratyayaḥ, padārthebhyo vākyārtha iti.
[36]{*1/383*}
NOTES:
*{1/382: E1, S.33/21-22}*
*{1/383: E2: 1,120; E5: 1,401; E6: 1,26}*
vedāṃś caike saṃnikarṣaṃ puruṣākhyāḥ
uktam - codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti{*1/384*}, yato na puruṣakṛtaḥ śabdasyārthena saṃbandhaḥ. tatra padavākyāśraya ākṣepaḥ parihṛtaḥ. idānīm anyathākṣepsyāmaḥ. pauruṣeyāś codanā iti vadāmaḥ, saṃnikṛṣṭakālāḥ kṛtakā vedā idānīṃ tanāḥ, te ca codanānāṃ samūhāḥ, tatra pauruṣeyāś ced vedāḥ, asaṃśayaṃ pauruṣeyāś codanāḥ. kathaṃ punaḥ kṛtakā vedā iti kecin manyante. yataḥ puruṣākhyāḥ puruṣeṇa hi samākhyāyante vedāḥ - kāṭhakaṃ kālāpakam, paippalādakaṃ mauhulam{*1/385*} iti. na hi saṃbandhād ṛte samākhyānam, na ca puruṣasya śabdenāsti{*1/386*} saṃbandhaḥ, anyataḥ{*1/387*} kartā puruṣaḥ kāryaḥ śabda iti. nanu pravacanalakṣaṇā samākhyā syāt. neti brūmaḥ. asādhāraṇaṃ hi viśeṣaṇaṃ bhavati, eka eva hi kartā bahavo 'pi prabrūyuḥ. ato 'smaryamāṇo 'pi codanāyāḥ kartā syāt. tasmān na pramāṇaṃ codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti.
NOTES:
*{1/384: MS 1.1.2}*
*{1/385: E1,6; E2 om. mauhulam, E5: maudgalam}*
*{1/386: E2: puruṣasyānyaḥ śabdenāsti}*
*{1/387: E1,6, E6: saṃbandho 'nyataḥ; E2: saṃbandho yad ataḥ. E5: saṃbandho 'nyad ataḥ}*
anityadarśanāc ca
jananamaraṇavantaś ca vedārthāḥ śrūyante. babaraḥ prāvāhaṇir akāmayata{*1/388*}, kusuruvinda auddālakir akāmayata{*1/389*} ityevamādyaḥ. uddālakasyāpatyaṃ gamyata auddālakiḥ, yady evam, prāg auddālakijanmanaḥ, nāyaṃ grantho bhūtapūrvaḥ. evam apy anityatā.
[37]{*1/390*}
NOTES:
*{1/388: Cf. Tait.S. 7.1.20}*
*{1/389: Cf. Tait.S. 7.2.2}*
*{1/390: E2: 1,122; E5: 1,404; E6: 1,26}*
uktaṃ tu śabdapūrvatvam
uktam asmābhiḥ śabdapūrvatvam adhyetṝṇām{*1/391*}. kevalam ākṣepaparihāro vaktavyaḥ, so 'bhidhīyate.
NOTES:
*{1/391: Cf. ŚBh ad MS 1.1.5}*
ākhyā pravacanāt
yad uktam - kartṛlakṣaṇā samākhyā kāṭhakādyeti. tad ucyate - neyam arthāpattiḥ, akartṛbhir api hy enām ācakṣīran, prakarṣeṇa vacanam (ananyasādhāraṇaṃ){*1/392*} kaṭhādibhir anuṣṭhitaṃ syāt, tathāpi hi samākhyātāro bhavanti. smaryate ca vaiśaṃpāyanaḥ sarvaśākhādhyāyī, kaṭhaḥ punar imāṃ kevalāṃ śākhām adhyāpayāṃ babhūveti. sa bahuśākhādhyāyināṃ saṃnidhāv ekaśākhādhyāyy anyāṃ śākhām anadhīyānaḥ, tasyāṃ prakṛṣṭatvād asādhāraṇam upapadyate viśeṣaṇam.
NOTES:
*{1/392: E2,6, in E2 geklammert; E5 om}*
paraṃ tu śrutisāmānyamātram
yac ca prāvāhaṇir iti. tan na, pravāhaṇasya puruṣasyāsiddhatvān na pravāhaṇasyāpatyaṃ prāvāhāniḥ. praśabdaḥ prakarṣe siddhaḥ, vahatiś ca prāpaṇe. (na tv asya samudāyaḥ kvacit siddhaḥ.){*1/393*} ikāras tu yathaivāpatye siddhas tathā kriyāyām api kartari. tasmād yaḥ pravāhayati, sa prāvāhaṇiḥ. babara iti śabdānukṛtiḥ. tena yo nityārthas tam evaitau śabdau vadiṣyataḥ. ata uktam - paraṃ tu śrutisāmānyamātram iti.
NOTES:
*{1/393: In E2 geklammert}*
kṛte vā viniyogaḥ syāt karmaṇaḥ saṃbandhāt
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0