મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.1

============================================================================
અધ્યાય 1:
અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા

લોકે યેષ્વ્ અર્થેષુ પ્રસિદ્ધાનિ પદાનિ, તાનિ, સતિ સમ્ભવે, તદર્થાન્ય્ એવ સૂત્રેષ્વ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્. નાધ્યાહારાદિભિર્ એષાં પરિકલ્પનીયો ઽર્થઃ, પરિભાષિતવ્યો વા. એવં હિ{*1।1*} વેદવાક્યાન્ય્ એવૈભિર્ વ્યાખ્યાયન્તે. ઇતરથા વેદવાક્યાનિ વ્યાખ્યેયાનિ સ્વપદાર્થાશ્ ચ વ્યાખ્યેયાઃ. તદ્ યત્નગૌરવં{*1।2*} પ્રસજ્યેત.
તત્ર લોકે ઽયમ્ અથશબ્દો વૃત્તાદ્ અનન્તરસ્ય પ્રક્રિયાર્થો દૃષ્ટઃ. ન ચેહ કિઞ્ચિદ્ વૃત્તમ્ ઉપલભ્યતે. ભવિતવ્યં તુ તેન, યસ્મિન્ સત્ય્ અનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસાવકલ્પતે. તથા હિ પ્રસિદ્ધપદાર્થકઃ સ કલ્પિતો ભવતિ. તત્ તુ વેદાધ્યયનમ્. તસ્મિન્ હિ સતિ સાવકલ્પતે. નૈતદ્ એવમ્. અન્યસ્યાપિ કર્મણો ઽનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા યુક્તા, પ્રાગ્ અપિ ચ વેદાધ્યયનાત્.
ઉચ્યતે - તાદૃશીં{*1।3*} તુ ધર્મજિજ્ઞાસામ્ અધિકૃત્યાથશબ્દં પ્રયુક્તવાન્ આચાર્યઃ, યા વેદાધ્યયનમ્ અન્તરેણ ન સંભવતિ. કથમ્? વેદવાક્યાનામ્ અનેકવિધો વિચાર ઇહ વર્તિષ્યતે. અપિ ચ નૈવ વયમ્ ઇહ [2]{*1।4*} વેદાધ્યયનાત્ પૂર્વં ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રતિષેધં શિષ્મઃ{*1।5*}. ન હ્ય્ એતદ્ એકં વાક્યં પુરસ્તાચ્ ચ વેદાધ્યયનાદ્ ધર્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિષેધિષ્યતિ{*1।6*}, પરસ્તાચ્ ચાનન્તર્યં પ્રકરિષ્યતિ. ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. અન્યા હિ વચનવ્યક્તિર્ અસ્ય પુરસ્તાદ્ વેદાધ્યાયનાદ્ ધર્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિષેધતઃ, અન્યા ચ પરસ્તાદ્ આનન્તર્યમ્ ઉપદિશતઃ{*1।7*}. વેદાન્ અધીત્ય ઇત્ય્{*1।8*} એકસ્યાં વિધીયતે ઽનૂદ્યાનન્તર્યમ્, વિપરીતમ્ અન્યસ્યામ્. અર્થૈકત્વાચ્ ચૈકવાક્યતાં વક્ષ્યતિ{*1।9*}. કિં ત્વ્{*1।10*} અધીતે વેદે દ્વયમ્ આપતતિ, ગુરુકુલાચ્ ચ સમાવર્તિતવ્યં વેદવાક્યાનિ ચ વિચારયિતવ્યાનિ. તત્ર ગુરુકુલાન્ મા સમાવર્તિષ્ટ; કથં નુ વેદવાક્યાનિ વિચારયેદ્ ઇત્ય્ એવમર્થો ઽયમ્ ઉપદેશઃ.
યદ્ય્ એવમ્, ન તર્હિ વેદાધ્યયનં પૂર્વં ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ{*1।11*}. એવં હિ સમામનન્તિ - વેદમ્ અધીત્ય સ્નાયાદ્ ઇતિ{*1।12*}. ઇહ ચ વેદમ્ અધીત્ય સ્નાસ્યન્ ધર્મં જિજ્ઞાસમાન ઇમમ્ આમ્નાયમ્ અતિક્રામેત્. ન ચામ્નાયો નામાતિક્રમિતવ્યઃ.
તદ્ ઉચ્યતે - અતિક્રમિષ્યામ ઇમમ્ આમ્નાયમ્. અનતિક્રામન્તો વેદમ્ અર્થવન્તં સન્તમ્ અનર્થકં કલ્પયેમ{*1।13*}. દૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ કર્માવબોધનં નામ. ન ચ તસ્યાધ્યયનમાત્રાત્{*1।14*} તત્રભવન્તો યાજ્ઞિકાઃ ફલં સમામનન્તિ. યદ્ અપિ ચ સમામનન્તીવ, તત્રાપિ - દ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ ફલશ્રુતિર્ અર્થવાદઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્{*1।15*} અર્થવાદતાં વક્ષ્યતિ. ન ચાધીતવેદસ્ય સ્નાનાનન્તર્યમ્ એતદ્ વિધીયતે. ન હ્ય્ અત્રાનતર્યસ્ય વક્તા કશ્ચિચ્ છબ્દો ઽસ્તિ. પૂર્વકાલતાયાં હિ{*1।16*} ક્ત્વા સ્મર્યતે, નાનન્તર્યે.
દૃષ્ટાર્થતા ચાધ્યયનસ્યાનન્તર્યે વ્યાહન્યેત. લક્ષણયા ત્વ્ એષો ઽર્થઃ સ્યાત્. ન ચેદં સ્નાનમ્ અદૃષ્ટાર્થં વિધીયતે. કિં તુ લક્ષણયાસ્નાનાદિનિયમસ્ય પર્યવસાનં વેદાધ્યયનસમકાલમ્ આહુઃ વેદમ્ અધીત્ય સ્નાયાદ્, ગુરુકુલાન્ મા સમાવર્તિષ્ટેત્ય્ અદૃષ્ટાર્થતાપરિહારાયૈવ.
[3]{*1।17*} તસ્માદ્ વેદાધ્યયનમ્ એવ પૂર્વમ્ અભિનિર્વર્ત્યાનનતરં ધર્મો જિજ્ઞાસિતવ્ય ઇત્ય્ અથશબ્દસ્ય સામર્થ્યમ્. ન બ્રૂમો ઽન્યસ્યાપિ કર્મણો ઽનન્તરં ધર્મજિજ્ઞાસા ન કર્તવ્યા ઇતિ, કિં તુ વેદમ્ અધીત્ય ત્વરિતેન ન સ્નાતવ્યમ્, અનન્તરં ધર્મો જિજ્ઞાસિતવ્ય ઇત્ય્ અથશબ્દસ્યાર્થઃ.
અતઃશબ્દો વૃત્તસ્યાપદેશકો હેત્વર્થેન{*1।18*}, યથા ક્ષેમસુભિક્ષો ઽયં દેશઃ, અતો ઽહમ્ અસ્મિન્ દેશે પ્રતિવસામીતિ. એવમ્ અધીતો વેદો ધર્મજિજ્ઞાસાયાં હેતુર્ જ્ઞાતઃ, અનન્તરં ધર્મો જિજ્ઞાસિતવ્યઃ ઇત્ય્ અતઃશબ્દસ્ય સામર્થ્યમ્. ધર્માય હિ વેદવાક્યાનિ વિચારયિતુમ્ અનધીતવેદો ન શક્નુયાત્. અતઃ, એતસ્માત્ કારણાત્, અનન્તરં ધર્મં જિજ્ઞાસિતુમ્ ઇચ્છેદ્ ઇત્ય્ અતઃશબ્દસ્યાર્થઃ.
ધર્માય જિજ્ઞાસા ધર્મજિજ્ઞાસા. સા હિ તસ્ય જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છા. સ પુનઃ{*1।19*} કથં જિજ્ઞાસિતવ્યઃ? કો ધર્મઃ, કથંલક્ષણઃ, કાન્ય્ અસ્ય સાધનાનિ, કાનિ સાધનાભાસાનિ, કિંપરશ્ ચેતિ. તત્ર કો ધર્મઃ, કથંલક્ષણ ઇત્ય્ એકેનૈવ સૂત્રેણ વ્યાખ્યાતં ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ{*1।20*}. કાન્ય્ અસ્ય સાધનાનિ, કાનિ સાધનાભાસાનિ, કિંપરશ્ ચેતિ શેષલક્ષણેન{*1।21*} વ્યાખ્યાતમ્{*1।22*}. ક્વ પુરુષપરત્વં ક્વ વા પુરુષો ગુણભૂત ઇત્ય્ એતાસાં પ્રતિજ્ઞાનાં પિણ્ડસ્ય એતત્ સૂત્રમ્ અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસેતિ.
ધર્મઃ પ્રસિદ્ધો વા સ્યાદ્ અપ્રસિદ્ધો વા. સ ચેત્ પ્રસિદ્ધઃ, ન જિજ્ઞાસ્યઃ{*1।23*}. અથાપ્રસિદ્ધઃ, નતરામ્. તદ્ એતદ્{*1।24*} અનર્થકં ધર્મજિજ્ઞાસાપ્રકરણમ્.
અથવાર્થવત્. ધર્મં પ્રતિ હિ વિપ્રતિપન્ના બહુવિદઃ. કેચિદ્ અન્યં ધર્મમ્ આહુઃ, કેચિદ્ અન્યમ્. સો ઽયમ્ અવિચાર્ય પ્રવર્તમાનઃ કંચિદ્ એવોપાદદાનો વિહન્યેતાનર્થં ચર્ચ્છેત્. તસ્માદ્ ધર્મો જિજ્ઞાસિતવ્યઃ{*1।25*}. સ હિ નિઃશ્રેયસેન પુરુષં સંયુનક્તીતિ પ્રતિજાનીમહે.
તદ્ અભિધીયતે -
નોતેસ્:
*{1।1: ત્બ્: એવં હિ; ત: એવં સતિ; એ1,2,3,5,6: એવં}*
*{1।2: ત, ત્બ્: તદ્ યત્ન-; એ1: પ્રયત્ન-; એ2,3,6: ઇતિ પ્રયત્ન-; એ5: ઇતિ યત્ન-}*
*{1।3: એ2,3,5, ત, ત્બ્, શ્વ્: તાદૃશીં; એ1,6: માદૃશાં}*
*{1।4: એ2: 1,4; એ3: 23; એ5: 1,9; એ6: 1,1}*
*{1।5: એ2,5; હિન્તેર્ શિષ્મઃ fઓલ્ગ્ત્ બેઇ ત: નાપિ પરસ્તાદ્ આનન્તર્યમ્, બેઇ એ1,3: પરસ્તાચ્ ચ; નછ્ કુમારિલ, શ્વ્ 1.84-85 wઉર્દે દિએસ્ વોન્ એઇનિગેન્ હિન્zઉગેfüગ્ત્ (કેચિદ્ અધ્યાહરન્તિ)}*
*{1।6: એ1,2,3,5,6, ત્બ્; ત, એ1 (વ્.લ્.): પ્રતિષેધયિષ્યતિ}*
*{1।7: એ1,5, ત, ત્બ્; એ2,3,6: પ્રતિષેધતિ...ઉપદિશતિ}*
*{1।8: એ1,2,3,6, ત; એ6, મ્.પરિ.: વેદં નાનધીત્ય; ત્બ્: વેદં નાધીત}*
*{1।9: મ્સ્ 2.1.46: અર્થૈનોતેસ્:અકત્વાદ્ એકં વાક્યમ્, સાકાઙ્ક્ષં ચેદ્ વિભાગે સ્યાત્}*
*{1।10: એ2,3,5, ત, ત્બ્, તાત્પ્.; એ1,6: કિં ચ}*
*{1।11: એ5; એ1,2,3,6, ત: પૂર્વં ગમ્યતે, ત્બ્: પૂર્વમ્}*
*{1।12: બ્ગ્સૂ. ઇઇ.6.1 (fરગ્લિછ્, ઓબ્ wઇર્ક્લિછ્ દિએસે સ્તેલ્લે ગેમેઇન્ત્ ઇસ્ત્}*
*{1।13: એ1,2,3,5,6;, ત, ત્બ્: અવકલ્પયેમ}*
*{1।14: એ1,2,3,6, ત; એ5, ત્બ્: તત્ર}*
*{1।15: મ્સ્ 4.3.1}*
*{1।16: એ5, ત્બ્; હિ fએહ્લ્ત્ ઇન્ એ1,2,3,6, ત}*
*{1।17: એ2: 1,8; એ3: 28; એ5: 1,14; એ6: 1,2}*
*{1।18: એ5, તાત્પ્.; એ1,2,3,6, ત, ત્બ્: હેત્વર્થઃ}*
*{1।19: પુનઃ fએહ્લ્ત્ ઇન્ ત, ત્બ્}*
*{1।20: મ્સ્ 1.1.2}*
*{1।21: એ1,2,3,5,6, ત, કાશ્., ન્ય્.રત્.; ત્બ્, તાત્પ્.: શેષલક્ષણે}*
*{1।22: મ્સ્ 3-12}*
*{1।23: ત, ત્બ્, કાશ્.; એ1,2,3,5,6, ન્ય્.રત્.: જિજ્ઞાસિતવ્યઃ}*
*{1।24: એ1,2,3,5,6, ત; ત્બ્: ઉભયત્રાપિ}*
*{1।25: ત્બ્; એ1,2,3,5,6, ત: જિજ્ઞાસિતવ્ય ઇતિ}*
ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃ

ચોદનેતિ ક્રિયાયાઃ પ્રવર્તકં વચનમ્ આહુઃ. આચાર્ય[4]{*1।26*}ચોદિતઃ કરોમીતિ હિ દૃશ્યતે. લક્ષ્યતે યેન, તલ્ લક્ષણમ્. ધૂમો લક્ષણમ્ અગ્નેર્ ઇતિ હિ વદન્તિ. તયા યો લક્ષ્યતે, સો ઽર્થઃ પુરુષં નિઃશ્રેયસેન સંયુનક્તીતિ પ્રતિજાનીમહે. ચોદના હિ ભૂતં ભવન્તં ભવિષ્યન્તં સૂક્ષ્મં વ્યવહિતં વિપ્રકૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ એવંજાતીયકમ્ અર્થં શક્નોત્ય્ અવગમયિતુમ્, નાન્યત્ કિંચનેન્દ્રિયમ્.
નન્વ્ અતથાભૂતમ્ અપ્ય્ અર્થં બ્રૂયાચ્ ચોદના, યથા યત્કિંચન લૌકિકં વચનં નદ્યાસ્ તીરે ફલાનિ સન્તીતિ. તત્ તથ્યમ્ અપિ ભવતિ, વિતથમ્ અપિ ભવતીતિ.
ઉચ્યતે - વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇદમ્ અભિધીયતે{*1।27*} બ્રવીતિ ચ વિતથં ચેતિ. બ્રવીતીતિ ઉચ્યતે ઽવબોધયતિ, બુધ્યમાનસ્ય નિમિત્તં ભવતીતિ. યસ્મિંશ્ ચ નિમિત્તભૂતે સત્ય્ અવબુધ્યતે, સો ઽવબોધયતિ. યદિ ચ ચોદનાયાં સત્યામ્ અગ્નિહોત્રાત્ સ્વર્ગો ભવતીત્ય્ અવગમ્યતે{*1।28*}, કથમ્ ઉચ્યતે ન તથા ભવતીતિ. અથ ન તથા ભવતિ{*1।29*}, કથમ્ અવબુધ્યતે. અસન્તમ્ અર્થમ્ અવબુધ્યત ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્.
ન ચ સ્વર્ગકામો યજેતેત્ય્{*1।30*} અતો વચનાત્ સંદિગ્ધમ્ અવગમ્યતે ભવતિ વા સ્વર્ગો ન વા ભવતીતિ. ન ચ નિશ્ચિતમ્ અવગમ્યમાનમ્ ઇદં મિથ્યા સ્યાત્. યો હિ જનિત્વા પ્રધ્વંસતે નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ, સ મિથ્યાપ્રત્યયઃ. ન ચૈષ કાલાન્તરે પુરુષાન્તરે ઽવસ્થાન્તરે દેશાન્તરે વા વિપર્યેતિ. તસ્માદ્ અવિતથઃ. તસ્માદ્ અવિતથઃ.
યત્ તુ લૌકિકં વચનમ્, તચ્ ચેત્ પ્રત્યયિતાત્ પુરુષાદ્ ઇન્દ્રિયવિષયં વા, અવિતથમ્ એવ તત્. અથાપ્રત્યયિતાત્ પુરુષાદ્ અનિન્દ્રિયવિષયં વા, તત્{*1।31*} પુરુષબુદ્ધિપ્રભવમ્ અપ્રમાણમ્. અશક્યં હિ તત્ પુરુષેણ જ્ઞાતુમ્ ઋતે વચનાત્. અપરસ્માત્ પૌરુષેયાદ્ વચનાદ્ અવગતમ્ ઇતિ ચેત્, તદ્ અપિ તેનૈવ તુલ્યમ્. નૈવંજાતીયકેષ્વ્ અર્થેષુ પુરુષવચનં પ્રામાણ્યમ્ ઉપૈતિ, જાત્યન્ધાનામ્ ઇવ વચનં રૂપવિશેષેષુ.
નન્વ્ અવિદુષામ્{*1।32*} ઉપદેશો નાવકલ્પતે. ઉપદિષ્ટવન્તશ્ ચ મન્વાદયઃ. તસ્માત્ પુરુષાઃ{*1।33*} સન્તો વિદિતવન્તશ્{*1।34*} ચ. યથા ચક્ષુષા રૂપમ્ ઉપલભ્યત ઇતિ દર્શનાદ્ એવાવગતમ્.
ઉચ્યતે - ઉપદેશો{*1।35*} હિ વ્યામોહાદ્ અપિ ભવતિ. અસતિ વ્યામોહે વેદાદ્ અપિ ભવતિ. અપિ ચ પૌરુષેયાદ્ વચનાદ્ એવમ્ અયં પુરુષઃ વેદેતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ, ન એવમ્ અયમ્ અર્થ ઇતિ. વિપ્લવતે ખલ્વ્ અપિ કશ્ચિત્ પુરુષકૃતાદ્ વચનાત્ પ્રત્યયઃ. ન તુ વેદવચનસ્ય મિથ્યાત્વે કિંચન પ્રમાણમ્ અસ્તિ.
નનુ સામાન્યતો દૃષ્ટં ભવિષ્યતિ{*1।36*}. પૌરુષેયં વચનં વિતથમ્ ઉપલભ્ય વચનસામાન્યાદ્{*1।37*} વેદવચનં મિથ્યેત્ય્ અનુમીયતે{*1।38*}.
ન, અન્યત્વાત્. ન હ્ય્ અન્યસ્ય વિતથભાવે{*1।39*} ઽન્યસ્ય વૈતથ્યં ભવિતુમ્ અર્હતિ{*1।40*}, અન્યત્વાદ્ એવ. ન હિ દેવદત્તસ્ય શ્યામત્વે યજ્ઞદત્તસ્યાપિ શ્યામત્વં ભવિતુમ્ અર્હતિ. અપિ ચ પુરુષવચનસાધર્મ્યાદ્ વેદવચનં વિતથમ્{*1।41*} ઇત્ય્ અનુમાનમ્{*1।42*}. પ્રત્યક્ષસ્ તુ વેદવચને{*1।43*} પ્રત્યયઃ. ન ચાનુમાનં પ્રત્યક્ષવિરોધિ{*1।44*} પ્રમાણં ભવતિ{*1।45*}. તસ્માચ્ ચોદનાલક્ષણો ઽર્થઃ{*1।46*} શ્રેયસ્કરઃ. એવં તર્હિ શ્રેયસ્કરો જિજ્ઞાસિતવ્યઃ. કિં ધર્મજિજ્ઞાસયા? ઉચ્યતે - ય એવ શ્રેયસ્કરઃ, સ એવ ધર્મશબ્દેનોચ્યતે. કથમ્ અવગમ્યતે{*1।47*}? યો હિ યાગમ્ અનુતિષ્ઠતિ, તં ધાર્મિક ઇતિ સમાચક્ષતે. યશ્ ચ યસ્ય કર્તા, સ તેન વ્યપદિશ્યતે{*1।48*}, યથા પાચકો લાવક ઇતિ. તેન યઃ પુરુષં નિઃશ્રેયસેન સંયુનક્તિ, સ એવ{*1।49*} ધર્મશબ્દેનોચ્યતે. ન કેવલં લોકે, વેદે ઽપિ -
યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાઃ।
તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્॥
ઇત્ય્{*1।50*} યજતિશબ્દવાચ્યમ્{*1।51*} એવ ધર્મં{*1।52*} સમાનન્તિ. ઉભયમ્ ઇહ ચોદનયા લક્ષ્યતે, અર્થો ઽનર્થશ્ ચ. કો ઽર્થઃ? યો નિઃશ્રેયસાય જ્યોતિષ્ટોમાદિઃ. કો ઽનર્થઃ? યઃ પ્રત્યવાયાય શ્યેનો વજ્ર ઇષુર્ ઇત્ય્ એવમાદિઃ. તત્રાનર્થો ધર્મ ઉક્તો મા ભૂદ્ ઇત્ય્ અર્થગ્રહણમ્{*1।53*}. કથં પુનર્ અસાવ્ અનર્થઃ? હિંસા હિ સા, સા ચ{*1।54*} પ્રતિષિદ્ધા{*1।55*}. કથં પુનર્ અસાવ્ અનર્થઃ કર્તવ્યતયોપદિશ્યતે{*1।56*}? ઉચ્યતે - નૈવ શ્યેનાદયઃ કર્તવ્યતયા વિજ્ઞાયન્તે. યો હિ હિંસિતુમ્ ઇચ્છેત્, તસ્યાયમ્ અભ્યુપાય ઇતિ હિ તેષામ્ ઉપદેશઃ. શ્યેનેનાભિચરન્ યજેતેતિ{*1।57*} હિ સમામનન્તિ, નાભિચરિતવ્યમ્ ઇતિ.
નન્વ્ અશક્તમ્ ઇદં સૂત્રમ્ ઇમાવ્ અર્થાવ્ અભિવદિતુમ્, ચોદના[6]{*1।58*}લક્ષણો ધર્મો નેન્દ્રિયાદિલક્ષણઃ, અર્થશ્ ચ ધર્મો નાનર્થ ઇતિ. એકં હીદં વાક્યમ્. તદ્ એવં સતિ ભિદ્યેત.
ઉચ્યતે - યત્ર વાક્યાદ્ એવાર્થો{*1।59*} ઽવગમ્યતે, તત્રૈવમ્. તત્ તુ વૈદિકેષુ, ન સૂત્રેષુ. અન્યતો ઽવગતે ઽર્થે સૂત્રમ્ એવમર્થમ્{*1।60*} ઇત્ય્ અવગમ્યતે, તેન ચૈકદેશઃ સૂત્ર્યત ઇતિ{*1।61*} સૂત્રમ્. તત્ર ભિન્નયોર્ એવ વાક્યયોર્ ઇમાવ્ એકદેશાવ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્. અથવા અર્થસ્ય સતશ્ ચોદનાલક્ષણસ્ય ધર્મત્વમ્ ઉચ્યત{*1।62*} ઇત્ય્ એકાર્થમ્{*1।63*} એવેતિ.
નોતેસ્:
*{1।26: એ2: 1,14; એ3: 36; એ5: 1,20; એ6: 1,3}*
*{1।27: એ5, ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્., ન્ય્. રત્.; એ1,2,3,6, ત, અ: ઉચ્યતે}*
*{1।28: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,3,5,6, ત, અ: ગમ્યતે}*
*{1।29: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,3,5,6, ત, અ: ભવતીતિ}*
*{1।30: એ1,2,3,5,6, ત, અ; ત્ચ્, તાત્પ્.: અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ; ત્બ્: અગ્નિહોત્રાત્ સ્વર્ગો ભવતિ}*
*{1।31: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,3,6: તાવત્}*
*{1।32: વ્.લ્.: ન ચ વિદુષાં (ન્ર્ અદ્ શ્વ્, સ્.155); મિત્તેઇલુન્ગ્ વોન્ પ્રોf. સ્લજે}*
*{1।33: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,3,6: પુરુષાત્}*
*{1।34: એ1,2,3,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: વિદિતવન્તઃ}*
*{1।35: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્., કાશ્.; એ1,2,3,6, ન્ય.રત્.: ઉપદેશા...ભવન્તિ...ભવન્તિ}*
*{1।36: ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્.; એ1,2,3,5,6, ત, અ, તાત્પ્. ઓમ્}*
*{1।37: ત્ચ્, તાત્પ્., કાશ્.; એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, અ: -સામ્યાદ્}*
*{1।38: ત્ચ્, અ, કાશ્.: વેદવચનં મિથ્યેત્ય્ અનુમીયતે; એ1,2,3,5,6, ત: ઇદમ્ અપિ વિતથમ્ અવગમ્ય-તે; તાત્પ્.: વૈદિકમ્ અપિ તથા સ્યાત્}*
*{1।39: એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, અ; ત્ચ્, કાશ્.: વૈતથ્યે}*
*{1।40: એ1,2,3,5,6, ત; ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્.: ભવતિ}*
*{1।41: એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, ત્ચ્; અ, કાશ્., ન્ય્.રત્.: મિથ્યા; તાત્પ્.: અપ્રમાણમ્}*
*{1।42: ત, અ, તાત્પ્., કાશ્., ન્ય્.રત્.; એ5, ત્બ્, ત્ચ્: અનુમાનાદ્ અવગમ્યતે; એ1,2,3,6: અનુમાનં વ્યપ-દેશાદ્ અવગમ્યતે}*
*{1।43: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ, તાત્પ્., કાશ્., ત્સ્પ્; એ1,2,3,5,6, ન્ય્.રત્.: વેદવચનેન}*
*{1।44: એ1,2,3,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: -વિરોધે; તાત્પ્., ન્ય્.રત્.: -વિરુદ્ધમ્}*
*{1।45: એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, અ, ત્સ્પ્; ત્ચ્, તાત્પ્.: ભવિતુમ્ અર્હતિ, ન્ય્.રત્.: આત્માનં લભતે}*
*{1।46: ત, ત્ચ્, કાશ્., ન્ય્.રત્. ઓમ્. ઽર્થઃ}*
*{1।47: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ, ત્સ્પ્; એ1,2,3,5,6: અવગમ્યતામ્}*
*{1।48: એ1,2,3,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: સમાખ્યાયતે, ત્સ્પ્: આખ્યાયતે}*
*{1।49: એ2,3,5,6 ત્ચ્, ત્સ્પ્; એ1, ત્બ્, ત, અ ઓમ્. એવ}*
*{1।50: તૈત્.સ્. 3.5.11.5}*
*{1।51: ત્બ્, ત્ચ્: -વાચ્યે}*
*{1।52: ત્બ્, ત્ચ્: ધર્મશબ્દં}*
*{1।53: ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્.: ઇત્ય્ એવમર્થમ્ અર્થગ્રહનમ્}*

*{1।54: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્., કાશ્.; એ1,2,3,6: હિંસા ચ}*
*{1।55: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,3,5,6, ત, અ: પ્રતિષિદ્ધેતિ}*
*{1।56: એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, કાશ્., ન્ય. રત્.: કર્તવ્યતયા; અ, તાત્પ્., કાશ્., ન્ય્.રત્.: કર્તવ્યા}*
*{1।57: આપ્શ્સ્ 22.4.13 (17)}*
*{1।58: એ2: 1,22; એ3: 96; એ5: 1,38; એ6: 1,4}*
*{1।59: ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્.; એ1,2,3,5,6, ત, અ, તાત્પ્. ઓમ્. એવ}*
*{1।60: ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્.; એ1,2,3,5,6, ત, અ: એવમર્થમ્ ઇદમ્}*
*{1।61: વ્ગ્લ્. ય્દ્, એ1, સ્.2।23-24: સૂચનાત્ સૂત્રમ્; સૂચયતિ તાંસ્ તાન્ અર્થવિશેષાન્ ઇતિ સૂત્રમ્।}*
*{1।62: તાત્પ્., કાશ્. ઓમ્. ઉચ્યતે}*
*{1।63: એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, અ, કાશ્., ન્ય્.રત્.; ત્ચ્, તાત્પ્.: એકાર્થત્વમ્}*
તસ્ય નિમિત્તપરીષ્ટિઃ

ઉક્તમ્ અસ્માભિશ્ ચોદનાનિમિત્તં ધર્મસ્ય જ્ઞાનમ્ ઇતિ. તત્ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણોક્તમ્. ઇદાનીં તસ્ય નિમિત્તં પરીક્ષિષ્યામહે, કિં ચોદનૈવોતાન્યદ્{*1।64*} અપીતિ. તસ્માન્ ન તાવન્ નિશ્ચીયતે ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ.
તદ્ ઉચ્યતે -
નોતેસ્:
*{1।64: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,3,6: ઇત્ય્ અન્યદ્}*
સત્સંપ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ તત્ પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તમ્, વિદ્યમાનોપલંભનત્વાત્

ઇદં પરીક્ષ્યતે - પ્રત્યક્ષં તાવદ્ અનિમિત્તમ્. કિં કારણમ્? એવંલક્ષણકં હિ તત્ - સત્સંપ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ તત્ પ્રત્યક્ષમ્. સતીન્દ્રિયાર્થસંબન્ધે યા પુરુષસ્ય બુદ્ધિર્ જાયતે, તત્ પ્રત્યક્ષમ્. ભવિષ્યંશ્ ચૈષો ઽર્થો ન જ્ઞાનકાલે ઽસ્તિ{*1।65*}. સતશ્ ચૈતદ્ ઉપલમ્ભનમ્, નાસતઃ. અતઃ પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તમ્.
બુદ્ધિર્ વા જન્મ વા સંનિકર્ષો વેતિ નૈષાં કસ્યચિદ્ અવધારણાર્થમ્ એતત્ સૂત્રમ્. સતીન્દ્રિયાર્થસંપ્રયોગે, નાસતીત્ય્ એતાવદ્ અવધાર્યતે. અનેકસ્મિન્ન્ અવધાર્યમાણે ભિદ્યેત વાક્યમ્. પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાચ્ ચાનુમાનોપમાનાર્થાપત્તીનામ્ અપ્ય્ અકારણત્વમ્{*1।66*}. અભાવો ઽપિ નાસ્તિ, યતઃ -
નોતેસ્:
*{1।65: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,3,5,6, ત, અ: અસ્તીતિ}*
*{1।66: એ1,2,3,5,6, ત, અ: અકારણત્વમ્ ઇતિ}*
ઔત્પત્તિકસ્ તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધસ્ તસ્ય જ્ઞાનમ્ ઉપદેશો ઽવ્યતિરેકશ્ ચાર્થે ઽનુપલબ્ધે, તત્ પ્રમાણં બાદરાયણસ્ય, અનપેક્ષત્વાત્

ઔત્પત્તિક ઇતિ નિત્યં બ્રૂમઃ. ઉત્પત્તિર્ હિ{*1।67*} ભાવ ઉચ્યતે લક્ષણયા. અવિયુક્તઃ શબ્દાર્થયોર્ ભાવઃ સંબન્ધેન{*1।68*}, નોત્પન્નયોઃ પશ્ચાત્ સંબન્ધઃ. ઔત્પત્તિકઃ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધસ્ તસ્યાગ્નિહોત્રાદિલક્ષણસ્ય ધર્મસ્ય નિમિત્તં પ્રત્યક્ષાદિભિર્ અનવગતસ્ય{*1।69*}. કથમ્? ઉપદેશો હિ ભવતિ. ઉપદેશ ઇતિ વિશિષ્ટસ્ય શબ્દસ્યોચ્ચારણમ્. અવ્યતિરેકશ્ ચ ભવતિ તસ્ય{*1।70*} જ્ઞાનસ્ય. ન હિ તદ્ ઉત્પન્નં{*1।71*} જ્ઞાનં વિપર્યેતિ. યચ્ ચ નામ જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં{*1।72*} ન વિપર્યેતિ, ન તચ્ છક્યતે વક્તું નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ, યથા વિજ્ઞાયતે{*1।73*}, ન તથા ભવતિ, યથૈતન્ ન વિજ્ઞાયતે, તથૈતદ્ ઇતિ. અન્યદ્ અસ્ય હૃદયે, અન્યદ્ વાચિ સ્યાત્. એવં વદતો વિરુદ્ધમ્ ઇદમ્ અવગમ્યત{*1।74*} અસ્તિ નાસ્તિ ચેતિ{*1।75*}. તસ્માત્ તત્ પ્રમાણમ્, અનપેક્ષત્વાત્. ન હ્ય્ એવં સતિ પ્રત્યયાન્તરમ્ અપેક્ષિતવ્યં પુરુષાન્તરં વા. સ્વયંપ્રત્યયો{*1।76*} હિ અસૌ. બાદરાયણસ્યેદં{*1।77*} મતં કીર્ત્યતે બાદરાયણં પૂજયિતું નાત્મીયં મતં પર્યુદસિતુમ્.
વૃત્તિકારસ્ ત્વ્ અન્યથેમં ગ્રન્થં વર્ણયાંચકાર તસ્ય નિમિત્તપરીષ્ટિર્ ઇત્ય્ એવમાદિમ્ - ન પરીક્ષિતવ્યં નિમિત્તમ્. પ્રત્યક્ષાદીનિ હિ પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ તદન્તર્ગતં ચ શાસ્ત્રમ્. અતસ્ તદ્ અપિ ન પરીક્ષિતવ્યમ્.
નનુ{*1।78*} વ્યભિચારાત્ પરીક્ષિતવ્યં નિમિત્તમ્{*1।79*}. શુક્તિકા હિ રજતવત્ પ્રકાશતે યતસ્, તેન પ્રત્યક્ષં વ્યભિચરતિ, તન્મૂલત્વાચ્ ચાનુમાનાદીન્ય્ અપિ. તત્રાપરીક્ષ્ય પ્રવર્તમાનો ઽર્થાદ્ વિહન્યેત અનર્થં ચાપ્નુયાત્ કદાચિત્.
નૈતદ્ એવમ્. યત્ પ્રત્યક્ષમ્, [8]{*1।80*} ન તદ્ વ્યભિચરતિ. યદ્ વ્યભિચરતિ, ન તત્ પ્રત્યક્ષમ્. કિં તર્હિ પ્રત્યક્ષમ્?
તત્સંપ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ સત્ પ્રત્યક્ષમ્{*1।81*}.
યદ્વિષયં જ્ઞાનમ્, તેનૈવ સંપ્રયોગ ઇન્દ્રિયાણાં પુરુષસ્ય બુદ્ધિજન્મ સત્ પ્રત્યક્ષમ્. યદ્ અન્યવિષયં જ્ઞાનમ્ અન્યસંપ્રયોગે ભવતિ, ન તત્ પ્રત્યક્ષમ્. કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યત ઇદમ્ તત્સંપ્રયોગે{*1।82*}, ઇદમ્ અન્યસંપ્રયોગ{*1।83*} ઇતિ. યન્ નાન્યસંપ્રયોગે, તત્ તત્સંપ્રયોગે. એતદ્વિપરીતમ્ અન્યસંપ્રયોગ ઇતિ. કથં જ્ઞાયતે{*1।84*}, યદા હિ શુક્તિકાયામ્ અપિ રજતં મન્યમનો રજતસંનિકૃષ્ટં મે ચક્ષુર્ ઇતિ મન્યતે? બાધકં હિ યત્ર જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે નૈતદ્ એવમ્, મિથ્યા-જ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઇતિ, તદ્ અન્યસંપ્રયોગે, વિપરીતં તત્સંપ્રયોગ ઇતિ. પ્રાગ્ બાધકજ્ઞાનોત્પત્તેઃ કથમ્ અવગમ્યતે, યદા ન તત્કાલે સંયગ્જ્ઞાનસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય ચ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ? યદા{*1।85*} ક્ષુદાદિભિર્{*1।86*} ઉપહતં મનો ભવતિ, ઇન્દ્રિયં વા તિમિરાદિભિઃ, સૌક્ષ્મ્યાદિભિર્ વા બાહ્યો વિષયઃ, તતો મિથ્યાજ્ઞાનમ્, અનુપહતેષુ સંયગ્જ્ઞાનમ્. ઇન્દ્રિયમનોર્થસંનિકર્ષો હિ જ્ઞાનસ્ય{*1।87*} હેતુઃ, અસતિ તસ્મિન્ અજ્ઞાનાત્{*1।88*}. તદન્તર્ગતો દોષો મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય હેતુઃ. દુષ્ટેષુ હિ જ્ઞાનં મિથ્યા ભવતિ. કથમ્ અવગમ્યતે? દોષાપગમે સંપ્રતિપત્તિદર્શનાત્. કથં દુષ્ટાદુષ્ટાવગમ ઇતિ ચેત્, પ્રયત્નેનાન્વિચ્છન્તો ન ચેદ્ દોષમ્ ઉપલભેમહિ{*1।89*}, પ્રમાણાભાવાદ્ અદુષ્ટમ્ ઇતિ મન્યેમહિ. તસ્માદ્ યસ્ય ચ દુષ્ટં કરણં યત્ર ચ મિથ્યેતિ પ્રત્યયઃ, સ એવાસમીચીનઃ પ્રત્યયો નાન્ય ઇતિ.
નનુ સર્વ એવ નિરાલમ્બનઃ સ્વપ્નવત્ પ્રત્યયઃ. પ્રત્યયસ્ય હિ નિરાલમ્બનતા સ્વભાવ ઉપલક્ષિતઃ{*1।90*} સ્વપ્ને. જાગ્રતો ઽપિ સ્તમ્ભ ઇતિ વા કુડ્યમ્{*1।91*} ઇતિ વા પ્રત્યય એવ ભવતિ. તસ્માત્ સો ઽપિ નિરાલમ્બનઃ.
ઉચ્યતે - સ્તમ્ભ ઇતિ જાગ્રતો બુદ્ધિઃ સુપરિનિશ્ચિતા, કથં વિપર્યસિષ્યતિ{*1।92*}? સ્વપ્ને ઽપ્ય્ એવમ્ એવ સુપરિનિશ્ચિતાસીત્ પ્રાક્{*1।93*} પ્રબોધનાત્{*1।94*}. ન તત્ર કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ ચેત્{*1।95*}, ન, સ્વપ્ને વિપર્યયદર્શનાદ્ અવિપર્ય[9]{*1।96*}યાચ્ ચેતરસ્મિન્. તત્સામાન્યાદ્ ઇતરત્રાપિ ભવિષ્યતીતિ ચેત્. યદિ પ્રત્યયત્વાત્ સ્વપ્નપ્રત્યયસ્ય મિથ્યાભાવઃ, જાગ્રત્પ્રત્યયસ્યાપિ ભવિતુમ્{*1।97*} અર્હતિ. અથ પ્રતીતિસ્ તથાભાવસ્ય હેતુઃ{*1।98*}, ન શક્યતે પ્રત્યયાદ્ અયં{*1।99*} અન્ય ઇતિ વદિતુમ્{*1।100*}. અન્યતસ્ તુ{*1।101*} સ્વપ્નપ્રત્યયસ્ય મિથ્યાભાવો વિપર્યયાદ્ અવગતઃ. કુત ઇતિ ચેત્. સનિદ્રસ્ય મનસો દૌર્બલ્યાન્ નિદ્રા મિથ્યાભાવસ્ય હેતુઃ સ્વપ્નાદૌ સ્વપ્નાન્તે ચ. સુષુપ્તસ્ય પ્રત્યયાભાવ એવ{*1।102*}. અચેતયન્ એવ હિ સુષુપ્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્માજ્ જાગ્રતઃ પ્રત્યયો ન{*1।103*} મિથ્યેતિ. નનુ જાગ્રતો ઽપિ કરણદોષઃ સ્યાત્? યદિ સ્યાત્, અવગમ્યેત. સ્વપ્નદર્શનકાલે ઽપિ નાવગમ્યત ઇતિ ચેત્. તન્ ન{*1।104*}. પ્રબુદ્ધો હ્ય્ અવગચ્છતિ - નિદ્રાક્રાન્તં મે મન આસીદ્ ઇતિ.
શૂન્યસ્ તુ. કથમ્? અર્થજ્ઞાનયોર્ આકારભેદં નોપલભામહે. પ્રત્યક્ષા ચ નો બુદ્ધિઃ. અતસ્ તદ્ભિન્નમ્ અર્થરૂપં નામ ન કિંચિદ્ અસ્તીતિ પશ્યામઃ.
સ્યાદ્{*1।105*} એતદ્ એવમ્, યદ્ય્ અર્થાકારા બુદ્ધિઃ સ્યાત્. નિરાકારા તુ નો બુદ્ધિઃ, આકારવાન્ બાહ્યો ઽર્થઃ.
સ હિ{*1।106*} બહિર્દેશસંબદ્ધઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપલભ્યતે. અર્થવિષયા હિ પ્રત્યક્ષબુદ્ધિર્ ન બુદ્ધ્યન્તરવિષયા. ક્ષણિકા હિ સા ન બુદ્ધ્યન્તરકાલમ્ અવસ્થાસ્યત ઇતિ{*1।107*}. ઉત્પદ્યમાનૈવાસૌ જ્ઞાયતે જ્ઞાપયતિ ચાર્થાન્તરં પ્રદીપવદ્ ઇતિ યદ્ય્{*1।108*} ઉચ્યેત{*1।109*}, તન્ ન. ન હ્ય્ અજ્ઞાતે ઽર્થે કશ્ચિદ્ બુદ્ધિમ્ ઉપલભતે, જ્ઞાતે ત્વ્ અનુમાનાદ્ અવગચ્છતિ. તત્ર યૌગપદ્યમ્ અનુપપન્નમ્.
નનુ ઉત્પન્નાયામ્ એવ બુદ્ધાવ્ અર્થો જ્ઞાત{*1।110*} ઇત્ય્ ઉચ્યતે નાનુત્પન્નાયામ્. અતઃ પૂર્વં બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે, પશ્ચાજ્ જ્ઞાતો ઽર્થઃ. નનુ ઉત્પન્નાયામ્ એવ બુદ્ધાવ્ અર્થો જ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે નાનુત્પન્નાયામ્. અતઃ પૂર્વં બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે, પશ્ચાજ્ જ્ઞાતો ઽર્થઃ. સત્યમ્. પૂર્વં બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે, ન [10]{*1।111*} તુ પૂર્વં જ્ઞાયતે. ભવતિ હિ કદાચિદ્ એતત્, યજ્ જ્ઞાતો{*1।112*} ઽર્થઃ સો ઽજ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન ચ અર્થવ્યપદેશમ્ અન્તરેણ બુદ્ધેઃ રૂપોપલમ્ભનમ્{*1।113*}. તસ્માન્ નાવ્યપદેશ્યા{*1।114*} બુદ્ધિર્, અવ્યપદેશ્યં ચ નઃ પ્રત્યક્ષમ્{*1।115*}. તસ્માદ્ અપ્રત્યક્ષા બુદ્ધિઃ.
અપિ ચ કામમ્ એકરૂપત્વે બુદ્ધેર્ એવાભાવઃ, ન ત્વ્{*1।116*} અર્થસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય સતઃ{*1।117*}. ન ચૈકરૂપ્યમ્. નિરાકારામ્{*1।118*} એવ હિ બુદ્ધિમ્ અનુમિમીમહે, સાકારં ચાર્થં પ્રત્યક્ષમ્ એવાવગચ્છામઃ. તસ્માદ્ અર્થાલમ્બનઃ પ્રત્યયઃ.
અપિ ચ નિયતનિમિત્તસ્ તન્તુષ્વ્ એવોપાદીયમાનેષુ પટપ્રત્યયઃ. ઇતરથા તન્તૂપાદાને{*1।119*} ઽપિ કદાચિદ્ ઘટબુદ્ધિર્ અવિકલેન્દ્રિયસ્ય સ્યાત્. ન ચૈવમ્ અસ્તિ. તસ્માન્{*1।120*} ન નિરાલમ્બનઃ પ્રત્યયઃ. અતો ન વ્યભિચરતિ પ્રત્યક્ષમ્.
અનુમાનં જ્ઞાતસંબન્ધસ્ય એકદેશદર્શનાદ્ એકદેશાન્તરે ઽસંનિકૃષ્ટે ઽર્થે બુદ્ધિઃ. તત્ તુ દ્વિવિધં પ્રત્યક્ષતોદૃષ્ટસંબન્ધં સામાન્યતોદૃષ્ટસંબન્ધં ચ. તત્ર{*1।121*} પ્રત્યક્ષતોદૃષ્ટસંબન્ધં યથા ધૂમાકૃતિદર્શનાદ્ અગ્ન્યાકૃતિવિજ્ઞાનમ્. સામાન્યતોડૃષ્ટસંબન્ધં ચ યથા દેવદત્તસ્ય ગતિપૂર્વિકં દેશાન્તરપ્રાપ્તિમ્ ઉપલભ્યાદિત્યે ઽપિ{*1।122*} ગતિસ્મરણમ્.

શાસ્ત્રં શબ્દવિજ્ઞાનાદ્ અસંનિકૃષ્ટે ઽર્થે વિજ્ઞાનમ્.
ઉપમાનમ્ અપિ સાદૃશ્યમ્ અસંનિકૃષ્ટે ઽર્થે બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતિ, યથા ગવયદર્શનં ગોસ્મરણસ્ય.
અર્થાપત્તિર્ અપિ દૃષ્ટઃ શ્રુતો વાર્થો ઽન્યથા નોપપદ્યત ઇત્ય્ અર્થકલ્પના, યથા જીવતો દેવદત્તસ્ય{*1।123*} ગૃહાભાવદર્શનેન બહિર્ભાવસ્ય અદૃષ્ટસ્ય કલ્પના.
અભાવો ઽપિ પ્રમાણાભાવો નાસ્તીત્ય્ અસ્યાર્થસ્યાસંનિકૃષ્ટસ્ય. તસ્માત્ પ્રસિદ્ધત્વાન્ ન પરીક્ષિતવ્યં નિમિત્તમ્.
નનુ પ્રત્યક્ષાદીન્ય્ અન્યાનિ ભવન્તુ નામ પ્રમાણાનિ, શબ્દસ્ તુ ન પ્રમાણમ્. કુતઃ -
અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્{*1।124*}.
અનિમિત્તમ્ અપ્રમાણં શબ્દઃ. યો હ્ય્ ઉપલમ્ભનવિષયો [11]{*1।125*} નોપલભ્યતે, સ નાસ્તિ, યથા શશસ્ય વિષાણમ્. ઉપલમ્ભનાનિ{*1।126*} ચેન્દ્રિયાણિ પશ્વાદીનામ્. ન ચ પશુકામેષ્ટ્યનન્તરં પશવ ઉપલભ્યન્તે. અતો નેષ્ટિઃ પશુફલા. કર્મકાલે ચ કર્મફલેન{*1।127*} ભવિતવ્યમ્. યત્કાલં હિ
મર્દનમ્, તત્કાલં મર્દનસુખમ્.
કાલાન્તરે ફલં દાસ્યતીતિ ચેત્, ન, ન કાલાન્તરે ફલમ્ ઇષ્ટેર્ ઇત્ય્ અવગચ્છામઃ. કુતઃ? યદા તાવદ્ અસૌ વિદ્યમાના આસીત્, તદા ફલં ન દત્તવતી. યદા ફલમ્ ઉત્પદ્યતે, તદાસૌ નાસ્તિ. અસતી ચ કથં દાસ્યતિ? અપિ ચ કર્મકાલ એવ ફલં શ્રૂયતે - યાગઃ કરણમ્ ઇતિ વાક્યાદ્{*1।128*} અવગમ્યતે, કરણં ચેદ્ ઉત્પન્નમ્, કાર્યેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ{*1।129*}. પ્રત્યક્ષં ચ ફલકારણમ્ અન્યદ્ ઉપલભામહે{*1।130*}. ન ચ દૃષ્ટે કારણે સત્ય્ અદૃષ્ટં કલ્પયિતું શક્યતે{*1।131*}, પ્રમાણાભાવાત્. એવં દૃષ્ટાપચારસ્ય વેદસ્ય સ્વર્ગાદ્ય્ અપિ ફલં ન ભવતીતિ મન્યામહે.
દૃષ્ટવિરુદ્ધમ્ અપિ ભવતિ કિંચિદ્ વૈદિકં{*1।132*} વચનમ્. પાત્રચયનં વિધાયાહ - સ એષ યજ્ઞાયુધી યજમાનો ઽઞ્જસા સ્વર્ગં લોકં યાતીતિ{*1।133*} પ્રત્યક્ષં શરીરં{*1।134*} વ્યપદિશતિ. ન ચ તત્ સ્વર્ગં લોકં યાતિ. પ્રત્યક્ષં હિ તદ્ દહ્યતે. ન ચૈષ યાતીતિ વિધિશબ્દઃ. એવંજાતીયકં ચ પ્રમાણવિરુદ્ધં વચનમ્ અપ્રમાણમ્ અમ્બુનિ મજ્જન્ત્ય્ અલાબૂનિ, ગ્રાવાનઃ પ્લવન્ત ઇતિ{*1।135*} યથા. તત્સામાન્યાદ્ અગ્નિહોત્રાદિચોદનાસ્વ્{*1।136*} અપ્ય્ અનાશ્વાસઃ. તસ્માન્ ન ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃ.
ઔત્પત્તિકસ્ તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધસ્ તસ્ય જ્ઞાનમ્{*1।137*}.
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. અપૌરુષેયઃ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધસ્ તસ્યાગ્નિહોત્રાદિલક્ષણસ્યાર્થસ્ય{*1।138*} જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાદિભિર્{*1।139*} અનવગમ્યમાનસ્ય. તથા ચ{*1।140*} ચોદનાલક્ષણઃ સંયક્પ્રત્યય{*1।141*} ઇતિ. પૌરુષેયે હિ સતિ સંબન્ધે{*1।142*} યઃ પ્રત્યયઃ, તસ્ય મિથ્યાભાવ આશઙ્ક્યેત. પરપ્રત્યયો [12]{*1।143*} હિ તદા{*1।144*} સ્યાત્. અથ શબ્દે બ્રુવતિ કથં મિથ્યેતિ? ન હિ તદાનીમ્ અન્યતઃ પુરુષાદ્ અવગમઃ{*1।145*}. બ્રવીતીત્ય્{*1।146*} ઉચ્યત અવબોધયતિ{*1।147*}, બુધ્યમાનસ્ય નિમિત્તમ્ ભવતીતિ{*1।148*}. શબ્દે ચેન્{*1।149*} નિમિત્તભૂતે{*1।150*} સ્વયમ્ અવબુધ્યતે{*1।151*}, કથં વિપ્રલબ્ધં બ્રૂયાન્ નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ. ન ચાસ્ય ચોદના સ્યાદ્ વા ન વેતિ સાંશયિકં પ્રત્યયમ્ ઉત્પાદયતિ. ન ચ મિથ્યૈતદ્ ઇતિ કાલાન્તરે દેશાન્તરે ઽવસ્થાન્તરે પુરુષાન્તરે વા પુનર્ અવ્યપદેશ્યઃ પ્રત્યયો{*1।152*} ભવતિ. યો ઽપ્ય્ અન્યપ્રત્યયવિપર્યાસં{*1।153*} દૃષ્ટ્વાત્રાપિ વિપર્યસિષ્યતીત્ય્ આનુમાનિકઃ પ્રત્યય ઉત્પદ્યતે, સો ઽપ્ય્ અનેન પ્રત્યક્ષેણ પ્રત્યયેન{*1।154*} વિરુધ્યમાનો બાધ્યતે. તસ્માચ્ ચોદનાલક્ષણ એવ ધર્મઃ.
સ્યાદ્ એતદ્ એવમ્{*1।155*} - નૈવ શબ્દસ્યાર્થેનાસ્તિ{*1।156*} સંબન્ધઃ, કુતો ઽસ્ય પૌરુષેયતા વેતિ. કથમ્? સ્યાચ્ ચેદ્ અર્થેન સંબન્ધઃ, ક્ષુરમોદકશબ્દોચ્ચારણે મુખસ્ય પાટનપૂરણે સ્યાતામ્,
યદિ{*1।157*} સંશ્લેષલક્ષણં સંબન્ધમ્{*1।158*} અભિપ્રેત્યોચ્યતે. કાર્યકારણનિમિત્તનૈમિત્તિકાશ્રયાશ્રયિભાવયૌનાદયસ્{*1।159*} તુ સંબન્ધાઃ શબ્દસ્યાનુપપન્ના એવેતિ.
ઉચ્યતે - યો ઽત્ર વ્યપદેશ્યઃ સંબન્ધઃ, તમ્ એકં ન વ્યપદિશતિ ભવાન્, પ્રત્યય્યસ્ય પ્રત્યાયકસ્ય ચ યઃ સંજ્ઞાસંજ્ઞિલક્ષણઃ સંબન્ધસ્ તમ્{*1।160*} ઇતિ. આહ - યદિ પ્રત્યાયકઃ શબ્દઃ, પ્રથમશ્રુતઃ કિં ન પ્રત્યાયયતિ? ઉચ્યતે - સર્વત્ર નો દર્શનં પ્રમાણમ્. પ્રત્યાયકેતિ હિ પ્રત્યયં દૃષ્ટ્વાવગચ્છામઃ, ન પ્રથમશ્રુત ઇતિ પ્રથમશ્રવણે પ્રત્યયમ્ અદૃષ્ટ્વા. યાવત્કૃત્વઃ શ્રુતાદ્ અર્થાવગમઃ. યથા ચક્ષુર્ દ્રષ્ટ્ર્ ન બાહ્યેન પ્રકાશેન વિના પ્રકાશયતીત્ય્ અદ્રષ્ટૃ ન ભવતિ.
યદિ [13]{*1।161*} પ્રથમશ્રુતો ન પ્રત્યાયયતિ, કૃતકસ્ તર્હિ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધઃ. કુતઃ? સ્વભાવતો હ્ય્ અસંબન્ધાવ્ એતૌ શબ્દાર્થૌ. મુખે હિ શબ્દમ્ ઉપલભામહે, ભૂમાવ્ અર્થમ્. શબ્દો ઽયં ન ત્વ્ અર્થઃ, અર્થો ઽયં ન શબ્દેતિ ચ વ્યપદિશન્તિ. રૂપભેદો ઽપિ ભવતિ. ગૌર્ ઇતીમં શબ્દમ્ ઉચ્ચારયન્તિ, સાસ્નાદિમન્તમ્ અર્થમ્ અવબુધ્યન્ત{*1।162*} ઇતિ. પૃથગ્ભૂતયોશ્ ચ યઃ સંબન્ધઃ, સ{*1।163*} કૃતકો દૃષ્ટઃ, યથા રજ્જુઘટયોર્ ઇતિ. અથ ગૌર્ ઇત્ય્ અત્ર કઃ શબ્દઃ? ગકારૌકારવિસર્જનીયા ઇતિ ભગવાન્ ઉપવર્ષઃ. શ્રોત્રગ્રહણે હ્ય્ અર્થે લોકે શબ્દશબ્દઃ પ્રસિદ્ધઃ. તે ચ શ્રોત્રગ્રહણાઃ.
યદ્ય્ એવમ્, અર્થપ્રત્યયો નોપપદ્યતે. કથમ્? એકૈકાક્ષરવિજ્ઞાને હ્ય્{*1।164*} અર્થો નોપલભ્યતે. ન ચાક્ષરવ્યતિરિક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ સમુદાયો નામ, યતો ઽર્થપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્. યદા હિ{*1।165*} ગકારઃ, ન તદૌકારાદિવિસર્જનીયૌ. યદૌકારવિસર્જનીયૌ, ન તદા ગકારઃ. અતો ગકારાદિવ્યતિરિક્તો ઽન્યો ગોશબ્દો{*1।166*} ઽસ્તિ, યતો ઽર્થપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્. અન્તર્હિતે ઽપિ{*1।167*} શબ્દે સ્મરણાદ્ અર્થપ્રત્યય ઇતિ ચેત્{*1।168*}, ન. સ્મૃતેર્ અપિ ક્ષણિકત્વાદ્ અક્ષરૈસ્ તુલ્યતા.
પૂર્વવર્ણજનિતસંસ્કારસહિતો ઽન્ત્ય વર્ણઃ પ્રત્યાયક{*1।169*} ઇત્ય્ અદોષઃ. નન્વ્ એવમ્ અપિ{*1।170*} શબ્દાદ્ અર્થં પ્રતિપદ્યામહ ઇતિ લૌકિકં વચનમ્ અનુપપન્નં સ્યાત્{*1।171*}.
ઉચ્યતે - યદિ નોપપદ્યતે, અનુપપન્નં નામ. ન હિ લૌકિકં વચનમ્ અનુપપન્નમ્ ઇત્ય્ એતાવતા પ્રત્યક્ષાદિભિર્ અનવગમ્યમાનો{*1।172*} ઽર્થઃ શક્યો ઽભ્યુપગન્તુમ્{*1।173*}. લૌકિકાનિ વચનાન્ય્ ઉપપન્નાર્થાન્ય્ અનુપપન્નાર્થાનિ ચ દૃશ્યન્તે, યથા દેવદત્ત, ગામ્ અભ્યાજેત્ય્ એવમાદીનિ દશ દાડિમાનિ ષડ્ અપૂપા ઇત્ય્ એવમાદીનિ ચ.
નનુ ચ શાસ્ત્રકારા અપ્ય્ એવમ્ આહુઃ પૂર્વાપરીભૂતં ભાવમ્ આખ્યાતે[14]{*1।174*}નાચષ્ટે વ્રજતિ, પચતીત્ય્ ઉપક્રમપ્રભૃત્ય્ અપવર્ગપર્યન્તમ્ ઇતિ{*1।175*} યથા. ન શાસ્ત્રકારવચનમ્ અપ્ય્ અલમ્ ઇમમ્ અર્થમ્ અપ્રમાણકમ્ ઉપપાદયિતુમ્.

અપિ ચ નૈવૈતદ્{*1।176*} અનુપપન્નાર્થમ્. અક્ષરેભ્યઃ સંસ્કારઃ, સંસ્કારાદ્ અર્થપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ ભવન્ત્ય્{*1।177*} અર્થપ્રત્પત્તાવ્ અક્ષરાણિ નિમિત્તમ્. ગૌણ એષ{*1।178*} શબ્દ ઇતિ ચેત્, ન ગૌણો ઽક્ષરેષુ નિમિત્તભાવઃ, તદ્ભાવે ભાવાત્ તદભાવે ચાભાવાત્. અથાપિ ગૌણઃ સ્યાત્, ન ગૌણઃ શબ્દો મા ભૂદ્ ઇત્ય્ એતાવતા{*1।179*} પ્રત્યક્ષાદિભિર્ અનવગમ્યમાનો ઽર્થઃ શક્યઃ પરિકલ્પયિતુમ્. ન હ્ય્ અગ્નિર્ માણવક ઇત્ય્ ઉક્તે ઽગ્નિશબ્દો ગૌણો મા ભૂદ્ ઇતિ જ્વલન એવ માણવક ઇત્ય્ અધ્યવસીયતે. ન ચ પ્રત્યક્ષો ગકારાદિભ્યો ઽન્યો ગોશબ્દ ઇતિ, ભેદદર્શનાભાવાદ્ અભેદદર્શનાચ્ ચ. ગકારાદીનિ હિ પ્રત્યક્ષાણિ. તસ્માદ્ ગૌર્ ઇતિ ગકારાદિવિસર્જનીયાન્તં પદમ્ અક્ષરાણ્ય્ એવ. ન તેભ્યો{*1।180*} વ્યતિરિક્તમ્ અન્યત્ પદં નામ ઇતિ. નનુ સંસ્કારકલ્પનાયામ્ અપ્ય્ અદૃષ્ટકલ્પના. ઉચ્યતે - શાબ્દકલ્પનાયાં સા ચ શબ્દકલ્પના ચ. તસ્માદ્ અક્ષરાણ્ય્ એવ પદમ્.
અથ ગૌર્ ઇત્ય્ અસ્ય શબ્દસ્ય કો ઽર્થઃ? સાસ્નાદિવિશિષ્ટાકૃતિર્ ઇતિ બ્રૂમઃ. નન્વ્ આકૃતિઃ સાધ્યાસ્તિ વા ન વેતિ? ન પ્રત્યક્ષા સતી સાધ્યા ભવિતુમ્ અર્હતિ. રુચકઃ, સ્વસ્તિકઃ, વર્ધમાનક ઇતિ હિ પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે. વ્યમોહ ઇતિ ચેત્, ન. નાસ્તિ પ્રત્યયવિપર્યાસે વ્યમોહ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્{*1।181*}.
અસત્ય્ અપ્ય્{*1।182*} અર્થાન્તર એવંજાતીયકે{*1।183*} ભવતિ પ્રત્યયઃ પ્રઙ્ક્તિઃ, યૂથમ્, વનમ્ ઇતિ યથેતિ ચેત્, ન. અસંબદ્ધમ્ ઇદં વચનમ્ ઉપન્યસ્તમ્. કિમ્ અસતિ વને વનપ્રત્યયો ભવતીતિ પ્રત્યક્ષમ્ એવ આક્ષિપ્યતે વૃક્ષા અપિ ન સન્તીતિ? યદ્ય્ એવમ્, પ્રત્યુક્તઃ સ [15]{*1।184*} મહાયાનિકઃ{*1।185*} પક્ષઃ. અથ કિમ્ આકૃતિસદ્ભાવવાદ્ય્ ઉપાલભ્યતે સિદ્ધાન્તાન્તરં તે દુષ્યતિ{*1।186*}. વને ઽપિ તે ઽસતિ{*1।187*} વનપ્રત્યયઃ પ્રાપ્નોતીતિ. એવમ્ અપિ પ્રકૃતં દૂષયિતુમ્ અશક્નુવન્તસ્ તે સિદ્ધાન્તાન્તરદૂષણં{*1।188*} નિગ્રહસ્થાનમ્ આપદ્યતે{*1।189*}, અસાધકત્વાત્. સ હિ વક્ષ્યતિ દુષ્યતુ, યદિ દુષ્યતિ. કિં તેન દુષ્ટેન અદુષ્ટેન વા પ્રકૃતં ત્વયા સાધિતં ભવતિ મદીયો વા પક્ષો દૂષિતો ભવતીતિ. ન ચ વૃક્ષવ્યતિરિક્તં વનં યસ્માન્ નોપલભ્યતે, તતો{*1।190*} વનં નાસ્તીત્ય્ અવગમ્યતે{*1।191*}. યદિ વને ઽન્યેન હેતુના સદ્ભાવવિપરીતઃ પ્રત્યય ઉત્પદ્યતે, મિથ્યૈષ{*1।192*} વનપ્રત્યય ઇત્ય્ અતો{*1।193*} વનં નાસ્તીત્ય્ અવગચ્છામઃ. ન ચ ગવાદિષુ પ્રત્યયો વિપર્યેતિ. અતો વૈષમ્યમ્. અથ વનાદિષુ નૈવ પ્રત્યયવિપર્યાસઃ{*1।194*}, ન તે ન સન્તીતિ. તસ્માદ્ અસંબદ્ધઃ પઙ્ક્તિવનોપન્યાસઃ, ન તે ન સન્તીતિ. તસ્માદ્ અસંબદ્ધઃ પઙ્ક્તિવનોપન્યાસઃ.
અત ઉપપન્નં જૈમિનિવચનમ્ આકૃતિઃ પદાર્થ ઇતિ{*1।195*}. યથા ચ આકૃતિઃ શબ્દાર્થસ્, તથોપરિષ્ટાન્ નિપુણતરમ્ ઉપપાદયિષ્યામ ઇતિ.
અથ સંબન્ધઃ ક ઇતિ? યત્ શબ્દે વિજ્ઞાતે ઽર્થો વિજ્ઞાયતે.
સ તુ કૃતક{*1।196*} ઇતિ પૂર્વમ્ ઉપપાદિતમ્. તસ્માન્ મન્યામહે કેનાપિ પુરુષેણ શબ્દાનામ્ અર્થૈઃ સહ સંબન્ધં કૃત્વા સંવ્યવહર્તું{*1।197*} વેદાઃ પ્રણીતા ઇતિ.
તદ્ ઇદાનીમ્ ઉચ્યતે - અપૌરુષેયત્વાત્ સંબન્ધસ્ય સિદ્ધમ્{*1।198*} ઇતિ. કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યતે ઽપૌરુષેય એષ સંબન્ધ ઇતિ? પુરુષસ્ય સંબન્ધુર્ અભાવાત્. કથં સંબન્ધા નાસ્તિ? પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રમાણસ્ય અભાવાત્ તત્પૂર્વકત્વાચ્ ચેતરેષામ્.
નનુ ચિરવૃત્તત્વાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય અવિષયો ભવેદ્ ઇદાનીન્તનાનામ્. ન હિ ચિરવૃત્તઃ સન્ ન સ્મર્યેત. ન ચ હિમવદાદિષુ કૂપારામાદિવદ્ અસ્મરણં ભવિતુમ્ અર્હતિ. પુરુષવિયોગો [16]{*1।199*} હિ તેષુ ભવતિ દેશોત્સાદેન કુલોત્સાદેન વા. ન તુ{*1।200*} શબ્દાર્થવ્યવહારવિયોગઃ પુરુષાનામ્ અસ્તિ. સ્યાદ્ એતત્ - સંબન્ધમાત્રવ્યવહારિણો નિષ્પ્રયોજનં કર્તૃસ્મરણમ્ અનાદ્રિયમાનાઃ પુરુષા વિસ્મરેયુર્ ઇતિ. તન્
ન. યદિ હિ પુરુષઃ કૃત્વા સંબન્ધં વ્યવહારયેત્, વ્યવહારકાલે ઽવશ્યં સ્મર્તવ્યો ભવેત્{*1।201*}. સંપ્રતિપત્તૌ હિ કર્તૃવ્યવહર્ત્રોર્ અર્થઃ સિધ્યતિ, ન વિપ્રતિપત્તૌ. ન હિ વૃદ્ધિશબ્દેન અપાણિનેર્ વ્યવહારત આદૈચઃ પ્રતિયેરન્ પાણિનિકૃતિમ્ અનનુમન્યમાનસ્ય વા. તથા મકારેણાપ્ય્{*1।202*} અપિઙ્ગલસ્ય ન સર્વગુરુસ્ ત્રિકઃ પ્રતીયેત પિઙ્ગલકૃતિમ્ અનનુમન્યમાનસ્ય વા. તેન કર્તૃવ્યવહર્તારૌ સંપ્રતિપદ્યેતે. તેન વેદૈર્{*1।203*} વ્યવહરદ્ભિર્ અવશ્યં સ્મરણીયઃ સંબન્ધસ્ય કર્તા સ્યાદ્ વ્યવહારસ્ય ચ. ન હિ વિસ્મૃતે વૃદ્ધિર્ આદૈજ્ ઇત્ય્{*1।204*} અસ્ય સૂત્રસ્ય કર્તરિ વૃદ્ધિર્ યસ્યાચામ્ આદિસ્, તદ્ વૃદ્ધમ્{*1।205*} ઇતિ{*1।206*} કિંચિત્ પ્રતીયેત{*1।207*}. તસ્માદ્ અસ્મરણાદ્{*1।208*} અવગચ્છામઃ ન કૃત્વા સંબન્ધં વ્યવહારાર્થં કેનચિદ્ વેદાઃ પ્રણીતા ઇતિ.
યદ્ય્ અપિ ચ વિસ્મરણમ્ ઉપપદ્યેત, તથાપિ ન પ્રમાણમ્ અન્તરેણ સંબન્ધારં પ્રતિપદ્યેમહિ, યથા વિદ્યમાનસ્યાપ્ય્ અનુપલમ્ભનં ભવતીતિ નૈતાવતા વિના પ્રમાણેન શશવિષાણં પ્રતિપદ્યેમહિ{*1।209*}. તસ્માદ્ અપૌરુષેયઃ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધ ઇતિ.
નન્વ્ અર્થાપત્ત્યા સંબન્ધારં પ્રતિપદ્યેમહિ. ન હિ અકૃતસંબન્ધાચ્ છબ્દાદ્ અર્થં પ્રતિપદ્યમાનમ્ ઉપલભામહે. પ્રતિપદ્યેરંસ્ ચેત્, પ્રથમશ્રવણે ઽપિ પ્રતિપદ્યેરન્. તદનુપલમ્ભનાદ્ અવશ્યં ભવિતવ્યં સંબન્ધ્રેતિ મન્યામહ ઇતિ{*1।210*} ચેત્, ન. સિદ્ધવદ્, ઉપદેશાત્{*1।211*}.
યદિ સંબન્ધુર્ અભાવાન્ નિયોગતો નાર્થા ઉપલભ્યેરન્{*1।212*}, તતો ઽર્થાપત્ત્યા [17]{*1।213*} સંબન્ધારમ્ અવગચ્છામઃ. અસ્તિ ત્વ્ અન્યઃ પ્રકારઃ. વૃદ્ધાનાં સ્વાર્થેન વ્યવહરમાણાનામ્{*1।214*} ઉપશૃણ્વન્તો બાલાઃ પ્રત્યક્ષમ્ અર્થં પ્રતિપદ્યમાના દૃશ્યન્તે. તે ઽપિ વૃદ્ધા યદા બાલા આસંસ્, તદાન્યેભ્યો વૃદ્ધેભ્યઃ, તે ઽપ્ય્ અન્યેભ્ય ઇતિ નાસ્ત્ય્ આદિર્ ઇત્ય્ એવં વા ભવેત્. અથવા ન કશ્ચિદ્ એકો ઽપિ શબ્દો ઽર્થેન સંબદ્ધ આસીત્, અથ કેનચિત્ સંબન્ધાઃ પ્રવર્તિતા ઇતિ. અત્ર વૃદ્ધવ્યવહારે સતિ નાર્થાદ્ આપદ્યેત સંબન્ધસ્ય કાર્તા. અપિ ચ વૃદ્ધવ્યવહારવાદિનઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપદિશન્તિ, કલ્પયન્તીતરે સંબન્ધારમ્. ન ચ પ્રત્યક્ષે પ્રત્યર્થિનિ કલ્પના સાધ્વી. તસ્માત્ સંબન્ધુર્ અભાવઃ. અવ્યતિરેકશ્ ચ{*1।215*}.
યથા અસ્મિન્ દેશે સાસ્નાદિમતિ ગોશબ્દઃ, એવં સર્વેષુ દુર્ગમેષ્વ્ અપિ. બહવઃ સંબન્ધારઃ કથં સંગમ્સ્યન્તે. એકો ઽપિ{*1।216*} ન શક્નુયાત્{*1।217*}. અતો નાસ્તિ સંબન્ધા{*1।218*}.
અપર આહ - અવ્યતિરેકશ્ ચ{*1।219*}.

ન હિ સંબન્ધવ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિત્ કાલો ઽસ્તિ, યસ્મિન્ ન કશ્ચિદ્ અપિ શબ્દઃ કેનચિદ્ અર્થેન સંબદ્ધ આસીત્. કથમ્? સંબન્ધક્રિયૈવ હિ{*1।220*} નોપપદ્યતે. અવશ્યમ્ અનેન સંબન્ધં કુર્વતા કેનચિચ્ છબ્દેન કર્તવ્યઃ{*1।221*}. યેન ક્રિયેત, તસ્ય કેન કૃતઃ? અથાન્યેન કેનચિત્ કૃતઃ, તસ્ય કેનેતિ, તસ્ય કેનેતિ{*1।222*} નૈવાવતિષ્ઠતે. તસ્માદ્ અવશ્યમ્ અનેન સંબન્ધં કુર્વતા અકૃતસંબન્ધાઃ કેચન શબ્દા વૃદ્ધવ્યવહારસિદ્ધા અભ્યુપગન્તવ્યાઃ. અસ્તિ ચેદ્ વ્યવહારસિદ્ધિઃ, ન નિયોગતઃ સંબન્ધ્રા ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થાપત્તિર્ અપિ નાસ્તિ. સ્યાદ્ એતત્ - અપ્રસિદ્ધસંબન્ધા બાલાઃ કથં વૃદ્ધેભ્યઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ. ન હિ{*1।223*} દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામ. દૃષ્ટા હિ{*1।224*} બાલા વૃદ્ધેભ્યઃ{*1।225*} પ્રતિપદ્યમાનાઃ, ન ત્વ્ અપ્રતિપન્નસંબન્ધાઃ{*1।226*} સંબન્ધસ્ય કર્તુઃ. તસ્માદ્ વૈષમ્યમ્.
અર્થે ઽનુપલબ્ધે{*1।227*}.
અનુપલબ્ધે ચ દેવતાદાવ્{*1।228*} અર્થે ઽનર્થકં [18]{*1।229*} સંજ્ઞાકરણમ્ અશક્યં ચ. વિશેષાન્ પ્રતિપત્તું હિ{*1।230*} સંજ્ઞાઃ ક્રિયન્તે વિશેષાંશ્ ચોદ્દિશ્ય. તદ્ વિશેષેષ્વ્ અજ્ઞાયમાનેષૂભયમ્{*1।231*} અપ્ય્ અનવકૢપ્તમ્. તસ્માદ્ અપૌરુષેયઃ શબ્દસ્ય અર્થેન સંબન્ધઃ.
અતશ્ ચ - તત્ પ્રમાણમ્, અનપેક્ષત્વાત્{*1।232*}.
ન હ્ય્ એવં{*1।233*} સતિ પુરુષાન્તરં પ્રત્યયાન્તરં વા{*1।234*} અપેક્ષતે{*1।235*}. તસ્માચ્ ચોદનાલક્ષણ એવ ધર્મો નાન્યલક્ષણઃ.
બાદરાયણગ્રહણમ્ ઉક્તમ્.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ અનિમિત્તં શબ્દઃ. કર્મકાલે ફલાદર્શનાત્ કાલાન્તરે ચ કર્માભાવાત્ પ્રમાણં નાસ્તીતિ, તદ્ ઉચ્યતે - ન સ્યાત્ પ્રમાણમ્, યદિ પઞ્ચૈવ પ્રમાણાન્ય્ અભવિષ્યન્. યેન યેન હિ{*1।236*} પ્રમીયતે, તત્ તત્ પ્રમાણમ્. શબ્દેનાપિ પ્રમીયતે, તતઃ{*1।237*} શબ્દો ઽપિ પ્રમાણમ્, યથૈવ પ્રત્યક્ષમ્. ન ચ પ્રમાણેન અવગતમ્, પ્રમાણાન્તરેણ અનવગતમ્ ઇત્ય્ એતાવતાનવગતં ભવતિ. ન ચૈવં શ્રૂયતે કૃતે કર્મણિ તાવત્ય્ એવ{*1।238*} ફલં ભવતિ, કિં તુ કર્મણા{*1।239*} ફલં પ્રાપ્યત ઇતિ. યચ્ ચ કાલાન્તરે ફલસ્ય અન્યત્ પ્રત્યક્ષં કારણમ્ અસ્તીતિ, નૈષ દોષઃ. તચ્ ચૈવ હિ
તત્ર{*1।240*} કારણં શબ્દશ્ ચેતિ.
યત્ તુ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધં વચનમ્ ઉપન્યસ્તમ્ - સ એષ યજ્ઞાયુધી યજમાનો ઽઞ્જસા સ્વર્ગં લોકં યાતીતિ પ્રત્યક્ષં શરીરં વ્યપદિશતીતિ.
તદ્ ઉચ્યતે - શરીરસંબન્ધાત્, યસ્ય તચ્ છરીરમ્, સો ઽપિ તૈર્ યજ્ઞાયુધૈર્ યજ્ઞાયુધીત્ય્ ઉચ્યતે.
આહ - કો ઽસાવ્ અન્યઃ? નૈનમ્ ઉપલભામહે.
નનુ{*1।241*} પ્રાણાદિભિર્ એનમ્ ઉપલભામહે. યો ઽસૌ પ્રાણિત્ય્ અપાનિત્ય્ ઉચ્છ્વસિતિ નિમિષતીત્યાદિ ચેષ્ટિતવાન્, સો ઽત્ર શરીરે યજ્ઞાયુધીતિ. નનુ શરીરમ્ એવ પ્રાણિત્ય્ અપાનિતિ ચ? ન પ્રાણાદયઃ શરીરગુણાઃ{*1।242*}. શરીરગુણવિધર્માણો હિ તે{*1।243*}, અયાવચ્છરીરભાવિત્વાત્. યાવચ્છરીરં તાવદ્ અસ્ય ગુણા રૂપાદયઃ. પ્રાણાદયસ્ તુ સત્ય્ અપિ શરીરે ન ભવન્તિ. અતો ન શરીરગુણાઃ પ્રાણાદયઃ{*1।244*}. સુખાદયશ્ ચ સ્વયમ્ ઉપ[19]{*1।245*}લભ્યન્તે, ન રૂપાદય ઇવ શરીરગુણાઃ પરેણાપિ. તસ્માચ્ છરીરગુણવૈધર્મ્યાદ્ અન્યઃ શરીરાદ્ યજ્ઞાયુધીતિ.
આહ - કુત એષઃ સંપ્રત્યયઃ સુખાદિભ્યો ઽન્યસ્ તદ્વાન્ અસ્તીતિ. ન હિ સુખાદિપ્રત્યાખ્યાનેન તસ્ય સ્વરૂપમ્ ઉપલભામહે. તસ્માચ્ છશવિષાણવદ્ અસૌ નાસ્તિ.
અથોચ્યતે - તેન વિના કસ્ય સુખાદય ઇતિ?
ન કસ્યચિદ્ અપીતિ વક્ષ્યામઃ{*1।246*}. ન હિ યો ય ઉપલભ્યતે, તસ્ય તસ્ય સંબન્ધિના ભવિતવ્યમ્. યસ્ય સંબન્ધો ઽપ્ય્ ઉપલભ્યતે સંબન્ધી ચ, તસ્યાયં સંબન્ધીતિ ગમ્યતે. ન હિ ચન્દ્રમસમ્ આદિત્યં વોપલભ્ય સંબન્ધ્યન્તરાન્વેષણા{*1।247*} ભવતિ: કસ્યાયમ્ ઇતિ. ન કસ્યચિદ્ અપીત્ય્ અવધાર્યતે. તસ્માન્ ન સુખાદિભ્યો ઽન્યસ્ તદ્વાન્ અસ્તીતિ. અથોપલબ્ધસ્યાવશ્યં કલ્પયિતવ્યઃ સંબન્ધી ભવેત્{*1।248*}, તત આત્માનમ્ અપ્ય્ અનેન પ્રકારેણોપલભ્ય કસ્યાયમ્ ઇતિ સંબન્ધ્યન્તરમ્ અન્વિષ્યેમ 1।249*}. તમ્ અપિ કલ્પયિત્વાન્યમ્ અપિ કલ્પયિત્વાન્યમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થૈવ 1।250*} સ્યાત્. અથ કંચિત્ કલ્પયિત્વા, ન સંબન્ધ્યન્તરમ્ અપિ કલ્પયિષ્યસિ, તાવત્ય્ એવ વિરંસ્યસિ તાવતા ચ પરિતોક્ષ્યસિ 1।251*}, તતો વિજ્ઞાન એવ પરિતુષ્ય તાવત્ય્ એવ વિરન્તુમ્ અર્હસિ.
અત્રોચ્યતે - યદિ વિજ્ઞાનાદ્ અન્યો વિજ્ઞાતા{*1।252*} નાસ્તિ, કસ્ તર્હિ જાનાતીત્ય્ ઉચ્યતે? જ્ઞાનસ્ય{*1।253*} કર્તુર્ અભિધાનમ્ અનેન{*1।254*} શબ્દેનોપપદ્યતે{*1।255*}. તદ્ એષ શબ્દો ઽર્થવાન્ કર્તવ્ય ઇતિ જ્ઞાનાદ્ વ્યતિરિક્તમ્ આત્માનં કલ્પયિષ્યામ ઇતિ.
આહ - દેવા{*1।256*} એનં શબ્દમ્ અર્થવન્તં કલ્પયિષ્યન્તિ, યદિ કલ્પયિતવ્યં મંસ્યન્તે{*1।257*}. બહવઃ ખલ્વ્ ઇહ જના અસ્ત્ય્ આત્મા, અસ્ત્ય્ આત્મેત્ય્ આત્મસત્તાવાદિન એવ શબ્દસ્ય પ્રત્યક્ષવક્તારો{*1।258*} [20]{*1।259*} ભવન્તિ, તથાપિ નાત્મસત્તાં કલ્પયિતું ઘટન્તે, કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ જાનાતીતિ પરોક્ષશબ્દદર્શનાત્. તસ્માદ્ અસદ્ એતત્.
ઉચ્યતે - ઇચ્છયાત્માનમ્{*1।260*} ઉપલભામહે. કથમ્? ઉપલબ્ધપૂર્વે હ્ય્ અભિપ્રેતે ભવતીચ્છા, નાનુપલબ્ધપૂર્વે{*1।261*}. યથા મેરુમ્ ઉત્તરેણ યાન્ય્ અસ્મજ્જાતીયૈર્ અનુપલબ્ધપૂર્વાણિ સ્વાદૂનિ વૃક્ષફલાનિ, ન તાનિ પ્રત્ય્ અસ્માકમ્ ઇચ્છા ભવતિ. નો ખલ્વ્ અન્યેન પુરુષેણોપલબ્ધે ઽપિ વિષયે ઽન્યસ્યાનુપલબ્ધુર્{*1।262*} ઇચ્છા ભવતિ. ભવતિ ચાન્યેદ્યુર્ ઉપલબ્ધે ઽપરેદ્યુર્{*1।263*} ઇચ્છા. અતસ્{*1।264*} તેનોપલમ્ભનેન સમાનકર્તૃકા સેત્ય્{*1।265*} અવગચ્છામઃ. યદિ વિજ્ઞાનમાત્રમ્ એવેદમ્ ઉપલમ્ભકમ્ અભવિષ્યત્, પ્રધ્વસ્તે{*1।266*} તસ્મિન્ કસ્યાપરેદ્યુર્ ઇચ્છાભવિષ્યત્. અથ{*1।267*} વિજ્ઞાનાદ્ અન્યો વિજ્ઞાતા નિત્યઃ, તત એકસ્મિન્ અહનિ ય{*1।268*} ઉપલબ્ધા, અપરેદ્યુર્ અપિ સ એવૈષિષ્યતિ. ઇતરથેચ્છાનુપપન્ના{*1।269*} સ્યાત્.
અત્રાહ{*1।270*} - અનુપપન્નમ્ ઇતિ નઃ ક્વ સંપ્રત્યયઃ? યન્ ન પ્રમાણેનાવગતમ્. વિજ્ઞાનાત્ તાવદ્ અન્યન્{*1।271*} નોપલભામહે. યચ્ ચ{*1।272*} નોપલભામહે, તચ્ છશવિષાણવદ્ એવ{*1।273*} નાસ્તીત્ય્ અવગચ્છામઃ. ન ચ તસ્મિન્ અસતિ વિજ્ઞાનસદ્ભાવો ઽનુપપન્નઃ, પ્રત્યક્ષાવગતત્વાદ્ એવ. ક્ષણિકત્વં ચાસ્ય પ્રત્યક્ષપૂર્વકમ્ એવ. ન ચ જ્ઞાતરિ વિજ્ઞાનાદ્ અન્યસ્મિન્ અસતિ જ્ઞાને ચાનિત્યે અપરેદ્યુર્ ઇચ્છાનુપપન્ના, પ્રત્યક્ષાવગતત્વાદ્ એવ. નો ખલ્વ્ અપ્ય્{*1।274*} એતદ્ દૃષ્ટં ય એવાન્યેદ્યુર્ ઉપલબ્ધા, સ એવાપરેદ્યુર્{*1।275*} એષિતેતિ. ઇદં તુ દૃષ્ટં યત્ ક્વચિદ્ અન્યેન દૃષ્ટમ્ અન્ય ઇચ્છતિ, ક્વચિન્ ન. સમાનાયાં સન્તતાવ્ અન્ય ઇચ્છતિ, સન્તત્યન્તરે નેચ્છતીતિ. તસ્માન્ ન સુખાદિવ્યતિરિક્તો ઽન્યો ઽસ્તીતિ.
અત્રોચ્યતે - ન હ્ય્ અસ્મર્તાર ઇચ્છન્તીત્ય્ ઉપપદ્યતે. ન ચાદૃષ્ટપૂર્વે{*1।276*} સ્મૃતિર્ ભવતિ. તસ્માત્ ક્ષણિકે{*1।277*} વિજ્ઞાનસ્કન્ધમાત્રે સ્મૃતિર્ અનુપપન્નેતિ[21]{*1।278*}.

અત્રાહ - સ્મૃતિર્ અપીચ્છાવત્. પૂર્વવિજ્ઞાનસદૃશં વિજ્ઞાનમ્, પૂર્વવિજ્ઞાનવિષયં વા સ્મૃતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તચ્ ચ, દ્રષ્ટરિ વિનષ્ટે ઽપિ, અપરેદ્યુર્ ઉત્પદ્યમાનં નાનુપપન્નમ્, પ્રત્યક્ષાવગતત્વાદ્ એવ. અન્યસ્મિન્ સ્કન્ધઘને ઽન્યેન સ્કન્ધઘનેન યજ્ જ્ઞાનમ્, તત્ તત્સન્તતિજેનાન્યેનોપલભ્યતે{*1।279*} નાતત્સન્તતિજેન. તસ્માચ્ છૂન્યાઃ સ્કન્ધઘના ઇતિ. અથાસ્મિન્ન્ અર્થે{*1।280*} બ્રાહ્મણં ભવતિ - વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય, તાન્ય્ એવાનુવિનશ્યતિ, ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ{*1।281*}.
અત્રોચ્યતે{*1।282*} - નૈતદ્ એવમ્. અન્યેદ્યુર્ દૃષ્ટે ઽપરેદ્યુઃ - અહમ્ ઇદમ્ અદર્શમ્ ઇતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ. પ્રત્યગાત્મનિ ચૈતદ્ ભવતિ, ન પરત્ર. પરો{*1।283*} હ્ય્ અસૌ યો{*1।284*} ઽન્યેદ્યુર્ દૃષ્ટવાન્. તસ્માત્ તદ્વ્યતિરિક્તો ઽન્યો ઽસ્તિ, યત્રાયમ્ અહંશબ્દઃ.
આહ - પરત્રાપ્ય્ અહંશબ્દો ભક્ત્યા દૃશ્યતે, તદ્ યથાહમ્{*1।285*} એવ પુત્રઃ, અહમ્ એવ દેવદત્તઃ, અહમ્ એવ ગચ્છામીતિ.
અત્રોચ્યતે - ન વયમ્ "અહમ્" ઇતીમં શબ્દમ્, પ્રયુજ્યમાનમ્ અન્યસ્મિન્ન્ અર્થે, હેતુત્વેન વ્યપદિશામઃ, કિં તર્હિ શબ્દાદ્ વ્યતિરિક્તં પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયમ્{*1।286*}. પ્રતીમો હિ{*1।287*} વયમ્ - ઇમમ્ અર્થં વયમ્ એવાન્યેદ્યુર્ ઉપલભામહે, વયમ્ એવાદ્ય સ્મરામ ઇતિ. તસ્માત્ - વયમ્ ઇમમ્ અર્થમ્ અવગચ્છામો વયમ્ એવ હ્યો, વયમ્ એવાદ્યેતિ{*1।288*}. યે ચામી{*1।289*} હ્યો ઽદ્ય ચ, ન તે વિનષ્ટાઃ. અથાપ્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે બ્રાહ્મણં ભવતિ. સ વા અયમ્ આત્મેતિ પ્રકૃત્યામનન્ત્ય્ અશીર્યો ન હિ શીર્યત ઇતિ. તથાવિનાશી વા અરે ઽયમ્ આત્મા, અનુચ્છિત્તિધર્મા ઇતિ{*1।290*}. વિનશ્વરં ચ વિજ્ઞાનમ્. તસ્માદ્ વિનશ્વરાદ્ અન્યઃ સ{*1।291*} ઇત્ય્ [22]{*1।292*} અવગચ્છામઃ. ન ચ શક્યમ્ એવમ્ અવગન્તુમ્, યથોપલભ્યન્તે ઽર્થા ન તથા ભવન્તિ, યથા, ન ખલુ, નોપલભ્યન્તે તથા ભવન્તીતિ. તથા હિ સતિ - શશો નાસ્તિ, શશસ્ય વિષાણમ્ અસ્તીત્ય્ અવગમ્યેત{*1।293*}. ન ચાહમ્પ્રત્યયો વ્યામોહ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્, બાધકપ્રત્યયાભાવાત્. તસ્માત્ સુખાદિભ્યો વ્યતિરિક્તો ઽસ્તિ. એવં ચેત્, સ એવ યજ્ઞાયુધીતિ વ્યપદિશ્યતે.
આહ - યદિ વિજ્ઞાનાદ્ અન્યદ્ અસ્તિ વિજ્ઞાતૃ, વિજ્ઞાનમ્ અપાસ્ય તન્ નિદર્શ્યતામ્ - ઇદમ્ તદ્ ઈદૃશમ્ ચેતિ. ન ચ તન્ નિદર્શ્યતે. તસ્માન્ ન તતો ઽન્યદ્ અસ્તીતિ.
અત્રોચ્યતે - સ્વસંવેદ્યઃ સ ભવતિ. નાસાવ્ અન્યેન શક્યતે દ્રષ્ટુમ્. કથમ્ અસૌ નિદર્શ્યેતેતિ{*1।294*}. યથા ચ{*1।295*} કશ્ચિચ્ ચક્ષુષ્માન્ સ્વયં રૂપં પશ્યતિ ન ચ શક્નોત્ય્ અન્યસ્મૈ જાત્યન્ધાય તન્ નિદર્શયિતુમ્, ન ચ તન્ ન શક્યતે નિદર્શયિતુમ્ ઇત્ય્ એતાવતા નાસ્તીત્ય્ અવગમ્યતે, એવમ્ અસૌ પુરુષઃ સ્વયમ્ આત્માનમ્ ઉપલભતે ન ચાન્યસ્મૈ શક્નોતિ દર્શયિતુમ્, અન્યસ્ય દ્રષ્ટુસ્ તં પુરુષં પ્રતિ દર્શનશક્ત્યભાવાત્. સો ઽપ્ય્ અન્યઃ પુરુષઃ સ્વયમ્ આત્માનમ્ ઉપલભતે, ન પરાત્માનમ્{*1।296*}. તેન સર્વે સ્વેન સ્વેનાત્મના આત્માનમ્ ઉપલભમાનાઃ સન્ત્ય્ એવ, યદ્ય્ અપિ પરપુરુષૈર્ નોપલભ્યન્ત{*1।297*} ઇતિ. અથાસ્મિન્ અર્થે બ્રાહ્મણં ભવતિ - શાન્તાયાં વાચિ કિંજ્યોતિર્ એવાયં પુરુષઃ? આત્મજ્યોતિઃ, સંરાડ્ ઇતિ હોવાચેતિ{*1।298*}. પરેણ નોપલભ્યત ઇત્ય્ અત્રાપિ બ્રાહ્મણં ભવતિ - અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતેતિ{*1।299*}. પરેણ ન ગૃહ્યત ઇત્ય્ એતદભિપ્રાયમ્ એતત્. કુતઃ? સ્વયંજ્યોતિષ્ટ્વવચનાત્. અત્રાપિ{*1।300*} બ્રાહ્મણં ભવતિ - અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિર્ ભવતીતિ{*1।301*}.
કેન પુનર્ ઉપાયેનાયમ્ (અયમ્){*1।302*} અન્યસ્મૈ કથ્યત ઇતિ? અત્રાપ્ય્{*1।303*} ઉપાયે [23]{*1।304*}બ્રાહ્મણં ભવતિ - સ એષ નેતિ નેત્ય્ આત્મેતિ હોવાચેતિ{*1।305*}. અસાવ્ અયમ્{*1।306*} એવંરૂપ ઇતિ ન શક્યતે નિદર્શયિતુમ્. યચ્ ચ પરઃ પશ્યતિ, તત્પ્રતિષેધસ્ તસ્યોપદેશોપાયઃ. શરીરં પરઃ પશ્યતિ. તેનાત્મોપદિશ્યતે. શરીરં નાત્મા. અસ્તિ શરીરાદ્ અન્યઃ{*1।307*} સ ચાત્મેતિ શરીરપ્રતિષેધેનાત્મોપદિશ્યતે{*1।308*}. તથા પ્રાણાદયો નાત્માન ઇતિ{*1।309*} તત્પ્રતિષેધેન તેભ્યો ઽન્ય ઉપદિશ્યતે. તથા પરસ્થાઃ સુખાદયઃ પરેણ લિઙ્ગૈર્ ઉપલભ્યન્તે. તે ઽપિ નાત્માન ઇતિ તત્પ્રતિષેધેન તેભ્યો{*1।310*} ઽન્ય ઉપદિશ્યતે.
યઃ સ્વયં પશ્યતિ, ન તતો ઽન્યઃ પુરુષ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ પુરુષપ્રવૃત્ત્યાનુમીયતે, યદાસૌ પુરુષઃ પૂર્વેદ્યુઃ સામિકૃતાનામ્ અર્થાનાં પ્રતિસમાધાને શેષાનુષ્ઠાને ચ યતતે, અતઃ{*1।311*} પ્રવૃત્ત્યાવગમ્યતે નૂનમ્ અસાવ્ અનિત્યાન્ નિત્યમ્ અવગચ્છતીતિ{*1।312*}.
ઉપમાનાચ્ ચોપદિશ્યતે યાદૃશં ભવાન્ સ્વયમ્ આત્માનં પશ્યતિ, અનેનોપમાનેનાવગચ્છ - અહમ્ અપિ તાદૃષમ્ એવ પશ્યામીતિ, યથા કશ્ચિદ્ આત્મીયાં વેદનાં પરસ્મા આચક્ષીત - દહ્યમાનસ્યેવ મે ભવતિ, યાત્યમાનસ્યેવ મે ભવતિ, રુધ્યમાનસ્યેવ{*1।313*} મે ભવતીતિ. અતઃ સ્વયમ્ અવગમ્યમાનત્વાદ્ અસ્તિ તદ્વ્યતિરિક્તઃ પુરુષ ઇતિ.
યદ્ અપ્ય્{*1।314*} ઉચ્યતે - વિજ્ઞાનમ્ અપાસ્ય તન્ નિદર્શ્યતામ્ ઇતિ, યદ્ય્ ઉપાયમ્ એવ નિશેધસિ, ન શક્યમ્ ઉપાયમ્ અન્તરેણોપેયમ્ ઉપેતુમ્. અયમ્ એવાભ્યુપાયો જ્ઞાતવ્યાનામ્ અર્થાનાં યો યથા જ્ઞાયતે, સ તથેતિ. તદ્ યથા - કઃ શુક્લો નામ? યત્ર શુક્લત્વમ્ અસ્તિ. કિં શુક્લત્વં નામ? યત્ર શુક્લશબ્દપ્રવૃત્તિઃ. ક્વ તસ્ય પ્રવૃત્તિઃ? યચ્ છુક્લશબ્દ ઉચ્ચરિતે પ્રતીયતે. તસ્માન્ ન વિજ્ઞાનં પ્રત્યાખ્યાય કસ્યચિદ્ રૂપં નિદર્શયિતું શક્યમ્.
ન ચ નિયોગતઃ પ્રત્યયે પ્રતીતે પ્રત્યયાર્થઃ પ્રતીતો ભવતિ. અપ્રતીતે ઽપિ હિ પ્રત્યયે સત્ય્ અર્થઃ પ્રતીયત એવ. ન હિ વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્, વિજ્ઞેયો ઽર્થઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ એતત્ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્. તદ્ અવશ્યકર્ત[24]{*1।315*}વ્યે ઽપહ્નવે કામં વિજ્ઞાનમ્ અપહ્નૂયેત નાર્થ ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્{*1।316*} ઉક્તમ્ એવ. તસ્માદ્ અસ્તિ સુખાદિભ્યો ઽન્યો નિત્યઃ પુરુષ ઇતિ.
અથ યદ્ ઉક્તં વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્ય્ એવાનુવિનશ્યતિ, ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ, અત્રોચ્યતે - અત્રૈવ મા ભગવાન્ મોહાન્તમ્ આપીપદદ્ ઇતિ{*1।317*} પરિચોદનોત્તરકાલે ઽપહ્નુત્ય મોહાન્તાભિપ્રાયમ્{*1।318*} અસ્ય વચનસ્ય{*1।319*} વર્ણિતવાન્ ન વા અરે ઽહં{*1।320*} મોહં બ્રવીમિ, અવિનાશી વા અરે ઽયમ્ આત્માનુચ્છિત્તિધર્મા, માત્રાસંસર્ગસ્ ત્વ્ અસ્ય ભવતીતિ{*1।321*}. તસ્માન્ ન વિજ્ઞાનમાત્રમ્. તસ્માદ્ વૈષમ્યમ્.
યદ્ ઉક્તમ્ - ન ચૈષ યાતીતિ વિધિશબ્દ ઇતિ, મા ભૂદ્ વિધિશબ્દઃ. સ્વર્ગકામો યજેતેતિ વચનાન્તરેણાવગતમ્ અનુવદિષ્યતે. તસ્માદ્ અવિરોધઃ.
નોતેસ્:
*{1।67: એ1,2,3,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પર્.: ઉત્પત્તિર્ ઇતિ}*
*{1।68: એ5, ત્ચ્, મ્.પરિ.; એ1,2,3,6, ત, ત્બ્, અ: સંબન્ધો}*
*{1।69: એ1,2,3,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: અનવગમ્યમાનસ્ય}*
*{1।70: ત, અ; ત્બ્ ઓમ્. તસ્ય; એ1,2,3,5,6, ત્ચ્ ઓમ્. ભવતિ તસ્ય}*
*{1।71: બ્zw. તદુત્પન્નમ્}*
*{1।72: ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પરિ.; એ1,2,3,5,6, ત, અ ઓમ્. ઉત્પન્નમ્}*
*{1।73: એ1,3,5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ2,6: યથા ભવતિ યથા વિજ્ઞાયતે}*
*{1।74: ત્બ્, ત્ચ્; ત: ઇવ ગમ્યતે; એ1,2,3,5,6, અ: ઇદં ગમ્યતે}*
*{1।75: એ3,5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,6: નાસ્તિ વા}*

*{1।76: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ: વા સ્વયમ્-; એ5,3: વાપિ સ્વયમ્- ; એ1,2,6: વાપિ અયમ્}*
*{1।77: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,3,5,6, ત, અ: બાદરાયણગ્રહણં બાદરાયણસ્ય}*
*{1।78: ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્., ન્ય્. રત્.: નનુ; એ1,2,3,5,6, ત, અ: અત્રોચ્યતે}*
*{1।79: એ1,2,3,5,6, ત, અ ઓમ્. નિમિત્તમ્}*
*{1।80: એ2: 1,31; એ3: 175; એ5: 1,87; એ6: 1,6}*
*{1।81: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.4અ, દોર્ત્: સત્સંપ્રયોગે... તત્ પ્રત્યક્ષમ્. zઉર્ ઉમ્સ્તેલ્લુન્ગ્ વોન્ તત્ ઉન્દ્ સત્ ઇન્ મ્સ્ 1.1.4 દુર્છ્ દેન્ વૃત્તિકાર, વ્ગ્લ્. સ્છ્મિથૌસેન્ (1965), સ્.158}*
*{1।82: એ1,2,3,5,6, ત્ચ્; ત, અ: ઇદં તત્સંપ્રયોગજમ્}*
*{1।83: એ1,2,3,5,6, ત, ત્ચ્, અ: ઇદં ન}*
*{1।84: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,3,5,6, ત: જ્ઞેયમ્; અ ઓમ્. જ્ઞાયતે}*
*{1।85: ત, ત્સ્પ્; એ1,2,3,5,6, અ: યદા હિ; ત્બ્, ત્ચ્: યદિ}*
*{1।86: ત્સ્પ્: ક્ષુદાદિભિર્; એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ: ચક્ષુરાદિભિર્}*
*{1।87: ત્ચ્, ત્સ્પ્; એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્: સંયગ્જ્ઞાનસ્ય, અ: સંયગ્જ્ઞાને}*
*{1।88: ત્બ્, ત્ચ્, ત્સ્પ્; એ1,2,3,5,6, ત, અ: મિથ્યાજ્ઞાનમ્}*
*{1।89: એ3, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,6, ત: અવગચ્છેમહિ; એ5, ત્સ્પ્: અવગચ્છેમ}*
*{1।90: એ1,2,3,5,6, ત્બ્, ત, કાશ્., તાત્પ્.; ત સ્વભાવાદ્ ઉપલક્ષિતા}*
*{1।91: ત, ત્બ્; એ1,2,3,5,6: કુડ્યઃ; ત્ચ્: કુમ્ભ; અ: કુણ્ડ}*
*{1।92: એ3, ત્બ્, અ; એ1,2,5,6, ત: વિપર્યસિષ્યતીતિ}*
*{1।93: અ ઓમ્. પ્રાક્}*
*{1।94: એ1,2,3,6; એ5, મ્.પરિ.: પ્રબોધાત્; ત: બોધનાત્; અ: પ્રત્યક્ષબાધનાત્; ત્બ્, ત્ચ્: બાધકજ્ઞાનાત્}*
*{1।95: ત, ત્ચ્; એ1,2,3,5,6, અ: વિશેષ ઇતિ, ત્બ્ વિશેષઃ}*
*{1।96: એ2: 1,35; એ3: 186; એ5: 1,69; એ6: 1,7}*
*{1।97: ત્બ્, અ, મ્.પરિ.; એ1,2,3,5,6: તથા ભવિતુમ્}*
*{1।98: વ્ગ્લ્. શાલિકનાથ, મી. પરિ., એ1, 13।12f.: યદિ પ્રતીતિર્ એવાતથાભાવં ગમયતિ, જાગ્રત્પ્રતીતિર્ અપ્ય્ અર્થસ્યાતથાભાવં ગમયેત્}*
*{1।99: એ1,5 (વ્.લ્.), ત્ચ્, મ્. પરિ.; એ1,2,3,6: પ્રત્યયત્વાદ્ અયમ્}*
*{1।100: એ5, ત્બ્, ત્ચ્, મ્. પરિ.; એ1,2,3,6, ત, અ: વક્તુમ્}*
*{1।101: એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, અ, મ્.પરિ., કાશ્.; ત્ચ્ અન્યતો હિ}*
*{1।102: મ્. પરિ.; એ1,2,3,5,6, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ: અભાવ એવ}*
*{1।103: એ1,2,3,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: ન જાગ્રત્પ્રત્યયો}*
*{1।104: અ; એ1,2,3,5,6: તત્ર; ત, ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્ તન્ ન}*
*{1।105: એ1,2,3,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: ભવેદ્}*
*{1।106: ત્ચ્, અ ઓમ્. હિ}*
*{1।107: ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્. ઇતિ}*
*{1।108: એ3,5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ, કાશ્., ન્ય્. રત્.; એ1,2,6: યદ્}*
*{1।109: એ1,3,5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્., ન્ય્. રત્.; એ2,6 અ: ઉચ્યતે}*
*{1।110: ત્ચ્, કાશ્., ન્ય્.રત્.; એ1,2,3,5,6, ત, અ, તાત્પ્.: જ્ઞાતો ઽર્થઃ; ત્બ્: જ્ઞાતઃ}*
*{1।111: એ2: 1,40; એ3: 282; એ5: 1,86; એ6: 1,7}*
*{1।112: એ1,5, ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્., ન્ય્.રત્.; એ2,3,6: જ્ઞાતો ઽપ્ય્}*
*{1।113: ત, અ: બુદ્ધિરૂપોપલમ્ભનમ્}*
*{1।114: એ5, ત, ત્ચ્, અ, કાશ્.; એ1,2,3,6: ન વ્યપદેશ્યા}*
*{1।115: એ5, ત્બ્, ત્ચ્, અ, કાશ્.; એ1,6: નાપ્રત્યક્ષમ્, એ2,3, એ1 (વ્.લ્.): ન પ્રત્યક્ષમ્}*
*{1।116: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્., ન્ય્. રત્.; એ1,2,3,6, અ: ન}*
*{1।117: ત્બ્, ત્ચ્, કાશ્., ન્ય્.રત્. ઓમ્. સતઃ}*
*{1।118: એ5, ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,3,6, ત: અનાકારામ્}*
*{1।119: ત, ત્બ્, અ, કાશ્.; એ1,2,3,6: તન્ત્વાદાને, એ5: અતન્તૂપાદાને}*
*{1।120: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,3,5,6, ત, અ: અતો}*
*{1।121: એ1,2,3,5,6, ત, અ ઓમ્. તત્ર}*
*{1।122: એ3,5, ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પરિ., કાશ્.; ત, ન્ય્.રત્.: આદિત્યે; એ1,2,6, અ: આદિત્યગતિસ્મરણમ્}*
*{1।123: ત્બ્, ત્ચ્, અ, મ્.પરિ., કાશ્., એ1 (વ્.લ્.); એ1,2,5,6, ત, તાત્પ્.: જીવતિ દેવદત્તે}*
*{1।124: મ્સ્ 1.1.4બ્}*
*{1।125: એ2: 1,47; એ5: 1,124; એ6: 1,8}*
*{1।126: એ5, ત્બ્, ઋજ્.; એ1,2,6, ત, અ: ઉપલમ્ભકાનિ}*
*{1।127: ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પરિ., તાત્પ્., કાશ્.; એ1,2,5,6, ત, અ: ફલેન}*
*{1।128: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।129: એ2, અ ઓમ્. અપિ ચ... બિસ્ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ, એ1 ગિબ્ત્ દેન્ અબ્સ્છ્નિત્ત્ અલ્સ્ fઉßનોતે, એ5,6 ત, ત્ચ્: અપિ ચ - તત્કાલ એવ ફલં શ્રૂયતે - યાગઃ કરણમ્ ઇતિ વાક્યાદ્ અવગમ્યતે, કારણં ચેદ્ ઉત્પન્નં કાર્યેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ}*
*{1।130: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: ઉપલભ્યતે}*
*{1।131: એ1,2,5,6, ત, અ, મ્.પરિ.; ત્બ્, ત્ચ્: શક્યમ્}*
*{1।132: એ5, ત્ચ્, બૃહ્., ઋજ્., તાત્પ્., કાશ્., ન્ય્. રત્.; એ1,2,6, ત, ત્બ્, અ ઓમ્. વૈદિકમ્}*
*{1।133: zઇતિએર્ત્ ઇન્ આપ્શ્સ્ 31.2.21, qઉએલ્લે ઉન્બેકન્ન્ત્}*
*{1।134: ત્બ્, ત્ચ્, બૃહ્.; એ1,2,5,6, ત, અ, તાત્પ્.: શરીરકમ્}*
*{1।135: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
*{1।136: એ1,2,5,6, ત, તાત્પ્., કાશ્.; ત્બ્, ત્ચ્, અ, મ્.પરિ.: અગ્નિહોત્રચોદનાસ્વ્}*
*{1।137: મ્સ્ 1.1.5અ}*
*{1।138: ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પરિ., તાત્પ્. ઓમ્. અગ્નિહોત્રાદિલક્ષણસ્ય}*
*{1।139: ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પરિ., તાત્પ્. ઓમ્. પ્રત્યક્ષાદિભિર્}*
*{1।140: એ1,2,5,6, ત, ત્બ્, અ; ત્ચ્, મ્.પરિ., તાત્પ્.: યથા}*
*{1।141: ત, ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પરિ., તાત્પ્.; એ1,2,5,6, અ: સંયક્સંપ્રત્યય}*
*{1।142: એ1,2,5,6 હબેન્ અન્ સ્તેલ્લે વોન્: સતિ સંબન્ધે નુર્: શબ્દે (બેઇ fરૌwઅલ્લ્નેર્ fએહ્લ્ત્ હિએર્zઉ એઇને અન્મેર્કુન્ગ્)}*
*{1।143: એ2: 1,51; એ5: 1,131; એ6: 1,9}*
*{1।144: એ1,2,5,6, ત, ત્ચ્, મ્.પરિ.; ત્બ્, અ: તથા}*
*{1।145: ત, ત્બ્, અ; એ1,2,5,6, ત્ચ્: અવગતિમ્ ઇચ્છામઃ}*
*{1।146: એ1,2,5,6, અ, મ્.પરિ.; ત, ત્બ્, ત્ચ્: બ્રૂત ઇતીત્ય્}*
*{1।147: ત્બ્, ત્ચ્, અ, મ્. પરિ.; એ1,2,5,6, ત: બોધયતિ}*
*{1।148: ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્. ઇતિ}*
*{1।149: ત્બ્, ત્ચ્, અ, મ્. પરિ.; એ1,2,5,6, ત: ચ}*
*{1।150: ત્બ્, ત્ચ્, મ્. પરિ.; એ1,2,5,6, ત, અ: નિમિત્તે}*
*{1।151: ત્બ્, ત્ચ્, મ્. પરિ.; એ1,2,5,6, ત, અ: બુધ્યતે}*
*{1।152: મ્.પરિ.: પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યયો; એ1,2,5,6: અવ્યપદેશપ્રત્યયો (બેઇ fરૌwઅલ્લ્નેર્ નિછ્ત્ વેર્મેર્ક્ત્)}*
*{1।153: ત, ત્બ્, ત્ચ્, ત્સ્પ્; એ1,2,5,6, અ: અસ્ય પ્રત્યયવિપર્યાસં}*
*{1।154: ત્બ્, ત્ચ્, ત્સ્પ્ ઓમ્. પ્રત્યયેન}*
*{1।155: તાત્પ્., ન્ય્.રત્. ઓમ્. એવમ્}*
*{1।156: ત, ત્ચ્, અ, કાશ્. ઓમ્. અસ્તિ}*
*{1।157: એ5, ત્બ્ ઓમ્. યદિ}*
*{1।158: એ1,2,6, ત, અ; એ5, ત્બ્, ત્ચ્: સંશ્લેષસંબન્ધમ્}*
*{1।159: એ5, અ, ઋજ્., એ1 (વ્.લ્.); એ1,6: -ભાવસંયોગાદયસ્; એ2, ત, ત્બ્, ત્ચ્: -ભાવાદયસ્}*
*{1।160: એ5, ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્. ઓમ્. યઃ...તમ્; એ1,2,5,6 ઓમ્. સંબન્ધસ્ તમ્}*
*{1।161: એ2: 1,54; એ5: 1,143; એ6: 1,10}*
*{1।162: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: ઉચ્ચારયતિ...અવગચ્છતિ}*
*{1।163: ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્. યઃ...સ}*
*{1।164: એ1,2,5,6, અ ઓમ્. હ્ય્}*
*{1।165: એ1,2,5,6, અ ઓમ્. હિ}*
*{1।166: એ1,2,5,6, ત્ચ્; ત, ત્બ્, અ: શબ્દો}*
*{1।167: એ1,2,5,6, અ, મ્. પરિ. ઓમ્. ઽપિ}*
*{1।168: ત્બ્, ત્ચ્, મ્. પરિ.: -પ્રત્યય ઇતિ ચેત્; એ1,2,5,6, ત: -પ્રતિપત્તિશ્ ચેત્; અ: -પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ચેત્}*
*{1।169: એ1,2,5,6, ત, અ, મ્.પરિ.; ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્.: વાચક}*
*{1।170: એ1,2,5,6 ઓમ્. અપિ}*
*{1।171: ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્. ઓમ્. સ્યાત્}*
*{1।172: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈર્ અનુપલભ્યમાનો}*
*{1।173: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: શક્નોત્ય્ ઉપગન્તુમ્}*
*{1।174: એ2: 1,56; એ5: 1,153; એ6: 1,10}*
*{1।175: નિરુક્ત, 1.1}*
*{1।176: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્.: ન ચૈતદ્}*
*{1।177: ત, ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્.; એ1,2,5,6, અ: સંભવત્ય્}*

*{1।178: ત, ત્બ્, ત્ચ્, તાત્પ્., ન્ય્. રત્., એ1 (વ્.લ્.); એ1,2,5,6, અ: એવાર્થપ્રતિપત્તૌ}*
*{1।179: એ1,2,5,6, અ ઓમ્. એતાવતા}*
*{1।180: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: અતો ન તેભ્યો}*
*{1।181: શક્યતે વક્તુમ્: એ1,2,5,6, ત્ચ્, શાર્ક્.; ત્બ્: અવગમ્યતે; ત: ગમ્યેત, અ: સમ્યક્}*
*{1।182: ત, અ ઓમ્. અપ્ય્}*
*{1।183: ત, ત્બ્, અ, શર્ક્., ન્ય્. રત્.; એ1,2,5,6, ત્ચ્: એવંજતીયકો}*
*{1।184: એ2: 1,61; એ5: 1,171; એ6: 1,11}*
*{1।185: ત્બ્, ત્ચ્, અ, ન્ય્. રત્., એ2,5 , એ1 (વ્.લ્.); એ1,6: મહાજાનિકઃ}*
*{1।186: ત્બ્, ત્ચ્, અ, બૃહ્., ઋજ્.; એ1,2,5,6, ત, અ: દુષ્યતીતિ}*
*{1।187: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, બૃહ્., ઋજ્.; એ1,2,6: વને ઽપિ સતિ}*
*{1।188: ત્બ્: તે સિદ્ધાન્ત-; એ1,2,5,6, ત, ત્ચ્: તત્સિદ્ધાન્ત-; એ1,2,5,6, ત, અ: -દૂષણે}*
*{1।189: એ1,2,5,6, ત; અ: ઉપપદ્યતે; ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્}*
*{1।190: એ5, ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,6, ત, અ: અતો}*
*{1।191: એ1,2,5,6, અ, ન્ય્.રત્.; ત્બ્, ત્ચ્: ગમ્યતે; ત: અવગચ્છામઃ}*
*{1।192: ત, ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, અ: મિથ્યૈવ}*
*{1।193: ત; એ1,2,5,6, ત્બ્, ત્ચ્, અ: તતો}*
*{1।194: ત્ચ્, શર્ક્., ન્ય્. રત્.; ત્બ્: પ્રત્યયવિપર્યયઃ; એ1,2,5,6, ત, અ: વિપર્યેતિ}*
*{1।195: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.3.33, એ1।2 હબેન્: શબ્દાર્થ}*
*{1।196: એ1,2,5,6, ત્બ્, અ; ત: નનુ સ કૃતક; ત્ચ્: સ કૃતક}*
*{1।197: એ1,2,5,6, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; ન્ય્.રત્.: સંવ્યવહારાર્થમ્}*
*{1।198: એ1,2,5,6, ત્ચ્, અ, શર્ક્.; ત, ત્બ્: સિદ્ધસ્ય સિદ્ધમ્}*
*{1।199: એ2: 1,63; એ5: 1,181; એ6: 1,12}*
*{1।200: ત, ત્બ્, અ; એ1,2,5,6, ત્ચ્: ન ચ}*
*{1।201: ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6, ત: ભવતિ}*
*{1।202: એ1,2,5,6 ઓમ્. અપ્ય્}*
*{1।203: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: વેદે}*
*{1।204: પાણ્. 1.1.1}*
*{1।205: એ1,2,5,6, ત, અ ઓમ્. તદ્ વૃદ્ધમ્}*
*{1।206: પાણ્. 1.1.73; એ1।2, ત, અ ઓમ્. તદ્ વૃદ્ધમ્}*
*{1।207: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્, ન્ય્.રત્.: પ્રતિપદ્યેત}*
*{1।208: ત્બ્; એ1,2,5,6, ત, ત્ચ્, અ: કારણાદ્}*
*{1।209: એ5,6, ત્બ્, ત્ચ્, બૃહ્.; એ1,2, ત, અ: પ્રતિપદ્યામહે}*
*{1।210: એ1,2,5,6, ત ઓમ્. મન્યામહ ઇતિ}*
*{1।211: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.5બ્}*
*{1।212: એ1,2,5,6, ત, અ: નાર્થા ઉપલભ્યેરન્; ત્બ્, ત્ચ્: અથ ઉપલભ્યેત}*
*{1।213: એ2: 1,67; એ5: 1,193; એ6: 1,12}*
*{1।214: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: સંવ્યવહરમાણાનામ્}*
*{1।215: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.5ચ્}*
*{1।216: ત, અ; એ1,2,5,6, ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્. ઽપિ}*
*{1।217: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પરિ.: શક્નુયાદ્ એવ}*
*{1।218: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: સંબન્ધસ્ય કર્તા}*
*{1।219: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.5ચ્}*
*{1।220: ત્બ્, ત્ચ્, મ્.પરિ., ન્ય્.રત્. ઓમ્. હિ}*
*{1।221: એ1,2,5,6, અ; ત: સંબન્ધઃ કર્તવ્યઃ; ત્બ્, ત્ચ્: સંબન્ધઃ ક્રિયેત (ક્રિયતે)}*
*{1।222: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ ઓમ્. તસ્ય કેનેતિ}*
*{1।223: ત, ત્બ્, ત્ચ્, બૃહ્., મ્. પરિ., ન્ય્. રત્.; એ1,2,5,6, અ: નાસ્તિ}*
*{1।224: એ2 ઓમ્. હિ}*
*{1।225: એ1,2,5,6, ત્બ્, અ; ત: વૃદ્ધેભ્યઃ વ્યવહારેણ; ત્ચ્: વૃદ્ધવ્યવહારેભ્યઃ}*
*{1।226: એ2 (વ્.લ્.), ત, અ; એ1,2,5,6: ન ચ પ્રતિપન્ન-; ત્બ્: અપ્રતિપન્ન-; ત્ચ્: અપ્રસિદ્ધ-}*
*{1।227: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.5દ્}*
*{1।228: એ5, ત્બ્, વ્ગ્લ્. બૃહ્., ઋજ્., નયવિવેક; એ1,2,6, ત, ત્ચ્, અ: દેવદત્તાદાવ્}*
*{1।229: એ2: 1,69; એ5: 1,197; એ6: 1,13}*
*{1।230: ત્બ્, ત્ચ્, અ ઓમ્. હિ}*
*{1।231: એ1,2,5,6, ત્બ્, ત્ચ્; ત, અ: જ્ઞાયમાનેષૂભયમ્}*
*{1।232: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.5એ}*
*{1।233: ત, ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, અ: ન ચૈવમ્}*
*{1।234: ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6, ત: ચ}*
*{1।235: ત; એ1,2,5,6, અ: અપેક્ષ્યતે; ત્બ્, ત્ચ્: અપેક્ષિતવ્યમ્}*
*{1।236: ત, ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્. હિ}*
*{1।237: એ1,2,5,6, અ; ત: અતઃ; ત્બ્, ત્ચ્: તેન}*
*{1।238: ત, ત્બ્, ત્ચ્, મ્. પરિ.; એ1,2,5,6, અ: તાવતૈવ}*
*{1।239: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: કર્મણઃ}*
*{1।240: ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્. તત્ર}*
*{1।241: એ1,2,5,6, અ ઓમ્. નનુ}*
*{1।242: એ1,2,5,6, ત, અ ઓમ્. શરીરગુણાઃ}*
*{1।243: એ1,2,6, ત ઓમ્. હિ તે; એ5 ઓમ્. હિ તે અયાવચ્છરીરભાવિત્વાત્}*
*{1।244: એ1,2,5,6 ઓમ્. અતો ન શરીરગુણાઃ પ્રાણાદયઃ}*
*{1।245: એ2: 1,73; એ5: 1,209; એ6: 1,14}*
*{1।246: એ1,2,5,6, ત, અ; મ્.પરિ.: વદામઃ; ત્બ્, ત્ચ્: બ્રૂમઃ}*
*{1।247: ત, ત્બ્, અ; એ1,2,5,6: સંબન્ધાન્વેષણા}*
*{1।248: ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: ભવતિ}*
*{1।249: એ1,2,5,6, અ; ત, ત્બ્, એ1 (વ્.લ્.): અન્વિચ્છેમ; ત્ચ્: અન્વિચ્છેઃ}*
*{1।250: ત, ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, અ: અવ્યવસ્થૈવ}*
*{1।251: એ2, ત્બ્, અ; એ1,6, ત, ત્ચ્: પરિતોષ્યસિ; એ5: પરિતુષ્યસિ}*
*{1।252: એ1,2,5,6, ત્બ્, અ ઓમ્. વિજ્ઞાતા}*
*{1।253: એ1,2,5,6, અ; ત, ત્બ્, ત્ચ્: જાનાતીતિ જ્ઞાનસ્ય}*
*{1।254: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ ઓમ્. અનેન}*
*{1।255: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્: ઉપલભ્યતે; ત્ચ્: ઉચ્યતે}*
*{1।256: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ, એ1 (વ્.લ્.); એ1,2,5,6: વેદા}*
*{1।257: એ1,2,5,6: પ્રમંસ્યતે}*
*{1।258: ત્બ્ ઓમ્. પ્રત્યક્ષ-; ત્ચ્ ઓમ્. આત્મસત્તાવાદિન એવ શબ્દસ્ય પ્રત્યક્ષ-}*
*{1।259: એ2: 1,76; એ5: 1,214; એ6: 1,15}*
*{1।260: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: અન્યમ્}*
*{1।261: એ1,2,5,6, ત્બ્, ત્ચ્, અ ઓમ્. નાનુપલબ્ધપૂર્વે}*
*{1।262: ત્બ્, ત્ચ્, અ; ત: અનુપલબ્ધે; એ1,2,5,6: ઉપલબ્ધુર્}*
*{1।263: ત્બ્; એ1,2,5,6, ત, અ: ઽન્યેદુર્, ત્ચ્ ઓમ્}*
*{1।264: એ1,2,5,6, ત, અ ઓમ્. અતસ્}*
*{1।265: એ1,2,5,6, ત, અ: સા ઇત્ય્; ત્બ્, ત્ચ્: અસ્તિ}*
*{1।266: ત, ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, અ: પ્રત્યસ્તે}*
*{1।267: ત્બ્, ત્ચ્; એ2,5, ત, અ: અથ તુ; એ1,6: અથ નુ}*
*{1।268: ત, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6, ત્બ્: ય એવ}*
*{1।269: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, ત, અ: ઇચ્છા નોપપન્ના}*
*{1।270: ત્બ્, ત્ચ્, એ1,2,5,6, ત, અ: અત્રોચ્યતે}*
*{1।271: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: અન્યં}*
*{1।272: ત, ત્ચ્, અ: યચ્ ચ; એ1,2,5,6, ત્બ્: યન્}*
*{1।273: ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્. એવ}*
*{1।274: ત્ચ્, અ ઓમ્. અપ્ય્}*
*{1।275: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, અ: અન્યેદ્યુર્}*
*{1।276: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: ન વા}*
*{1।277: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: ક્ષણિક-}*
*{1।278: એ2: 1,78; એ5: 1,220; એ6: 1,15}*
*{1।279: ત્બ્; એ1,2,5,6, ત, ત્ચ્, અ: તત્-}*
*{1।280: એ1,2,5,6, ત, અ: અથાસ્મિન્ અર્થે; ત્ચ્: અત્રાપિ; ત્બ્: તથા ચ}*
*{1।281: બુ (મ્) 2.4.12; વ્ગ્લ્. બુ (મ્) 4.5.13 (એબેન્સો ક્)}*
*{1।282: એ5, ત્બ્, ત્ચ્, બૃહ્.; એ1,2,6, અ: ઉચ્યતે}*
*{1।283: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ, બૃહ્, એ1 (વ્.લ્.); એ1,2,6: અપરો}*
*{1।284: એ5; એ1,2,6, અ ઓમ્. યો}*
*{1।285: એ5, ત, ત્બ્, ત્ચ્: તદ્ યથા; એ1,2,6, અ: યથા}*
*{1।286: ત, ન્ય્. રત્.; ત્ચ્: આત્મપ્રત્યયમ્; એ1,2,5,6, ત્બ્, અ: પ્રત્યયમ્}*
*{1।287: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, ત, અ ઓમ્. હિ}*
*{1।288: બુ (મ્) 3.9.28, (ક્) 3.9.26, ઇદેન્તિસ્છ્ મિત્ (મ્) 4.2.6, (ક્) 4.2.4. ઉન્દ્ (મ્) 4.4.27, (ક્) 4.4.22 ઉન્દ્ (ક્) 4.5.15 (fએહ્લ્ત્ ઇન્ મ્)}*
*{1।289: એ1 (વ્.લ્.), ત; ત્ચ્: યે ચૈવ; એ5: યે ઽપિ ચૈવ; એ1,2,6: યે; અ: યચ્ ચ}*
*{1।290: બુ (મ્) 4.5.15, (ક્) 4.5.14}*
*{1।291: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્: વિજ્ઞાનાદ્ અન્ય આત્મા; ત્ચ્: વિજ્ઞાનાદ્ અન્યો ઽસ્તિ}*
*{1।292: એ2: 1,80; એ5: 1,232; એ6: 1,16}*
*{1।293: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્, ત્ચ્: ઇત્ય્ એતત્ તત્ત્વમ્ (ઇત્ય્) અવગમ્યેત}*
*{1।294: એ1,2,5,6: નિદર્શ્યેત; ત, ત્બ્: નિદર્શ્યત; ત, ચ્: નિર્દિશ્યત}*
*{1।295: ત્બ્, ત્ચ્, બૃહ્. ઓમ્. ચ}*

*{1।296: એ1,2,5,6, ત્ચ્, અ; ત, ત્બ્: પરમ્ આત્માનમ્}*
*{1।297: ત, ત્બ્, ત્ચ્, અ; એ1,2,5,6: પરપુરુષં નોપલભન્ત}*
*{1।298: બુ (મ્) 4.3.6 (=ક્)}*
*{1।299: બુ (મ્) 3.9.28 (ક્ 3.9.26) ઇદેન્તિસ્છ્ મિત્ (મ્) 4.2.6 (ક્ 4.2.4), (મ્) 4.4.27 (ક્ 4.4.22) ઉન્દ્ (ક્) 4.5.15 (fએહ્લ્ત્ ઇન્ મ્)}*
*{1।300: ત, ત્ચ્; એ1,2,5,6, અ: અથાપિ}*
*{1।301: બુ (મ્) 4.4.10 (ક્ 4.3.9), ઇદેન્તિસ્છ્ મિત્ (મ્) 4.3.16 (ક્ 4.3.14)}*
*{1।302: ત્બ્, ત્ચ્ ઓમ્. અયમ્ (સો ઔછ્ એ1।2)}*
*{1।303: ત, ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, અ: તત્રાપ્ય્}*
*{1।304: એ2: 1,83; એ5: 1,247; એ6: 1,17}*
*{1।305: બુ (મ્) 3.9.28 (ક્ 3.9.26), ઇદેન્તિસ્છ્ મિત્ (મ્) 4.2.6 (ક્ 4.2.4), (મ્) 4.4.27 (ક્ 4.4.22) ઉન્દ્ ક્ 4.5.15 (fએહ્લ્ત્ ઇન્ મ્)}*
*{1।306: એ1,2,5,6 ઓમ્. અયમ્}*
*{1।307: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, ત, અ: અન્ય ઇતિ}*
*{1।308: એ1,2,5,6, ત્ચ્, અ ઓમ્. આત્મા}*
*{1।309: એ1,2,5,6, ત, અ ઓમ્. ઇતિ}*
*{1।310: એ5, અ ઓમ્. તેભ્યો; એ1,2,6 હબેન્ તેભ્યો (fઅલ્સ્છ્ બેઇ fરૌwઅલ્લ્નેર્)}*
*{1।311: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્: તયા; ત્ચ્: અનયા}*
*{1।312: એ1,2,5,6, ત, અ; ત્બ્: પશ્યતિ; ત્ચ્: અન્યં પશ્યતિ}*
*{1।313: એ1,2,5,6; ત: પાટ્યમાનસ્ય...તદ્યમાનસ્ય; ત્બ્ ભિદ્યમાનસ્ય; ત્ચ્: નુદ્યમાનસ્ય...તાડ્-યમાનસ્ય...ભિદ્યમાન્સ્ય; અ: દહ્યમાનસ્ય...વાદ્યમાનસ્ય...તુદ્યમાનસ્ય}*
*{1।314: ત્બ્, ત્ચ્, ઋજ્.; એ1।2, ત, અ: યદ્}*
*{1।315: એ2: 1,85; એ5: 1,254; એ6: 1,17}*
*{1।316: ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, ત, અ ઓમ્. અપ્ય્}*
*{1।317: બુ (મ્) 4.5.14 (=ક્); વ્ગ્લ્. મ્ 2.4.13 (=ક્)}*
*{1।318: ત, ત્બ્, ત્ચ્; એ1,2,5,6, અ: મોહાન્ત-}*
*{1।319: એ1,2,5,6, અ ઓમ્. વચનસ્ય}*
*{1।320: એ1,2,5,6 ઓમ્. ઽહં}*
*{1।321: બુ (મ્) 4.5.15 (વ્ગ્લ્. ક્ 4.5.14)}*
કર્મૈકે તત્ર દર્શનાત્

ઉક્તમ્ - નિત્યઃ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધ ઇતિ. તદ્ અનુપપન્નમ્, શબ્દસ્યાનિત્યત્વાત્. વિનષ્ટઃ શબ્દઃ, પુનર્ અસ્ય ક્રિયમાણસ્યાર્થેનાકૃતકઃ સંબન્ધો નોપપદ્યતે. ન હિ પ્રથમશ્રુતાચ્ છબ્દાત્ કશ્ચિદ્ અર્થં પ્રત્યેતિ. કથં પુનર્ અનિત્યઃ શબ્દઃ. પ્રયત્નાદ્ ઉત્તરકાલં દૃશ્યતે યતઃ. અતઃ પ્રયત્નાનન્તર્યાત્ તેન ક્રિયત ઇતિ ગમ્યતે.
નન્વ્ અભિવ્યઞ્જ્યાત્ સ એનમ્. નેતિ બ્રૂમઃ. ન હ્ય્ અસ્ય પ્રાગ્ અભિવ્યઞ્જનાત્ સદ્ભાવે કિંચન પ્રમાણમ્ અસ્તિ. સંશ્ ચાભિવ્યજ્યતે નાસન્.
અસ્થાનાત્

નો{*1।322*} ખલ્વ્ અપ્ય્ ઉચ્ચરિતં મુહૂર્તમ્ અપ્ય્ ઉપલભામહે. અતો વિનષ્ટ ઇત્ય્ અવગચ્છામઃ. ન ચ સન્ નોપલભ્યતે. અનુપલંભકારણાનાં વ્યવધાનાદીનામ્ અભાવે ઽપ્ય્ અનુપલમ્ભનાત્. ન ચાસૌ વિષયમ્ અપ્રાપ્તઃ, આકાશાવિષયત્વાત્, કર્ણચ્છિદ્રે ઽપ્ય્ અનુપલમ્ભનાત્.
નોતેસ્:
*{1।322: એ1 ગિબ્ત્ અલ્સ્ વ્.લ્.: ન ચૈનમ્ ઉચ્ચરિતં}*
કરોતિશબ્દાત્

અપિ ચ શબ્દં કુરુ, મા શબ્દં કાર્ષીર્ ઇતિ વ્યવહર્તારઃ પ્રયુઞ્જતે, ન તે નૂનમ્ અવગચ્છન્તિ સ એવાયં શબ્દ ઇતિ.
સત્ત્વાન્તરે ચ યૌગપદ્યાત્

નાનાદેશેષુ ચ યુગપચ્ છબ્દમ્ ઉપલભામહે, તદ્ એકસ્ય નિત્યસ્યાનુપપન્નમ્ ઇતિ. અસતિ વિશેષે નિત્યસ્ય નાનેકત્વમ્. કાર્યાણાં તુ બહૂનાં નાનાદેશેષુ ક્રિયમાણાનામ્ ઉપપદ્યતે ઽનેકદેશસંબન્ધઃ. તસ્માદ્ અપ્ય્ અનિત્યઃ.
પ્રકૃતિવિકૃત્યોશ્ ચ

અપિ ચ દધ્યત્રેત્ય્ અત્રેકારઃ પ્રકૃતિઃ, યકારો વિકૃતિર્ ઇત્ય્ ઉપપદિશન્તિ. યદ્ વિક્રિયતે, તદ્ અનિત્યમ્. ઇકારસાદૃશ્યં ચ યકારસ્યોપલભ્યતે, તેનાપિ તયોઃ પ્રકૃતિવિકારભાવો લક્ષ્યતે.
વૃદ્ધિશ્ ચ કર્તૃભૂમ્નાસ્ય

અપિ ચ બહુભિર્ ઉચ્ચારયદ્ભિર્ મહાન્ શબ્દઃ શ્રૂયતે. સ યદ્ય્ અભિવ્યજ્યતે, બહુભિર્ અલ્પૈશ્ ચોચ્ચાર્યમાણસ્ તાવાન્ એવોપલભ્યેત. અતો મન્યામહે નૂનમ્ અસ્યૈકૈકેન કશ્ચિદ્ અવયવઃ ક્રિયતે, યત્ પ્રચયાદ્ અયં મહાન્ ઉપલભ્યતે.
[26]{*1।323*}
નોતેસ્:
*{1।323: એ2: 1,90; એ5: 1,272; એ6: 1,19}*
સમં તુ તત્ર દર્શનમ્

તુશબ્દાત્ પક્ષો વિપરિવર્તતે. યદ્{*1।324*} ઉક્તમ્ - પ્રયત્નાદ્ ઉત્તરકાલે દર્શનાત્ કૃતકો ઽયમ્ ઇતિ{*1।325*}. યદિ વિસ્પષ્ટેન હેતુના શબ્દસ્ય નિત્યત્વં વક્તું શક્ષ્યામઃ, તતો નિત્યપ્રત્યયસામર્થ્યાત્ પ્રયત્નેનાભિવ્યજ્યત ઇતિ ભવિષ્યતિ. યદિ પ્રાગ્ ઉચ્ચારણાદ્ અનભિવ્યક્તઃ પ્રયત્નેનાભિવ્યજ્યતે. તસ્માદ્ ઉભયોઃ પક્ષયોઃ સમમ્ એતત્.
નોતેસ્:
*{1।324: એ1,5,6; એ2: તદ્}*
*{1।325: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.1.6}*
સતઃ પરમ્ અદર્શનં વિષયાનાગમાત્

યદ્ અપરં કારણમ્ ઉક્તમ્ - ઉચ્ચરિતપ્રધ્વસ્ત ઇતિ{*1।326*}. અત્રાપિ યદિ શક્ષ્યામો નિત્યતામ્ અસ્ય વિસ્પષ્ટં વક્તુમ્, તતો નિત્યપ્રત્યયસામર્થ્યાત્ કદાચિદ્ ઉપલમ્ભં કદાચિદ્ અનુપલમ્ભં દૃષ્ટ્વા કિંચિદ્ ઉપલમ્ભસ્ય નિમિત્તં કલ્પયિષ્યામઃ. તચ્ ચ સંયોગવિભાગસદ્ભાવે સતિ ભવતીતિ સંયોગવિભાગાવ્ એવાભિવ્યઞ્જકાવ્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ. ઉપરતયોઃ સંયોગવિભાગયોઃ શ્રૂયત ઇતિ ચેત્. નૈતદ્ એવમ્. ન નૂનમ્ ઉપરમન્તિ સંયોગવિભાગાઃ, યત ઉપલભ્યતે શબ્દ ઇતિ. ન હિ તે પ્રત્યક્ષા ઇતિ.
યદિ શબ્દં સંયોગવિભાગા એવાભિવ્યઞ્જન્તિ ન કુર્વન્તિ, આકાશવિષયત્વાચ્ છબ્દસ્યાકાશસ્યૈકત્વાદ્ ય એવાયમ્ અત્ર શ્રોત્રાકાશઃ, સ એવ દેશાન્તરેષ્વ્ અપીતિ શ્રુઘ્નસ્થૈઃ{*1।327*} સંયોગવિભાગૈર્ અભિવ્યક્તઃ પાટલિપુત્રે ઽપ્ય્ ઉપલભ્યેત.
યસ્ય પુનઃ કુર્વન્તિ, તસ્ય વાયવીયાઃ સંયોગવિભાગા વાય્વાશ્રિતત્વાદ્ વાયુષ્વ્ એવ કરિષ્યન્તિ, યથા તન્તવસ્ તન્તુષ્વ્ એવ પટમ્. તસ્ય પાટલિપુત્રેષ્વ્ અનુપલમ્ભો યુક્તઃ, શ્રુઘ્નસ્થત્વાત્ તેષામ્. યસ્યાપ્ય્ અભિવ્યઞ્જન્તિ, તસ્યાપ્ય્ એષ ન દોષઃ, દૂરે સત્યાઃ કર્ણશષ્કુલ્યા અનુપકારકાઃ સંયોગવિભાગાઃ, તેન દૂરે યચ્ છ્રોત્રં તેન નોપલભ્યત ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્. અપ્રાપ્તાશ્ ચેત્ [28]{*1।328*}સંયોગવિભાગાઃ શ્રોત્રસ્યોપકુર્યુઃ. સંનિકૃષ્ટવિકૃષ્ટદેશસ્થૌ યુગપચ્ છબ્દમ્ ઉપલભેયાતામ્. ન ચ યુગપદ્ ઉપલભેતે. તસ્માન્ નાપ્રાપ્તા ઉપકુર્વન્તિ. ન ચેદ્ ઉપકુર્વન્તિ{*1।329*}, તસ્માદ્ અનિમિત્તં શબ્દોપલમ્ભને સંયોગવિભાગાવ્ ઇતિ.
નૈતદ્ એવમ્. અભિઘાતેન હિ પ્રેરિતા વાયવસ્ તિમિતાનિ{*1।330*} વાય્વન્તરાણિ પ્રતિબાધમાનાઃ સર્વતોદિક્કાન્ સંયોગવિભાગાન્ ઉત્પાદયન્તિ. યાવદ્ વેગમ્ અભિપ્રતિષ્ઠન્તે. તે ચ વાયોર્ અપ્રત્યક્ષત્વાત્ સંયોગવિભાગા નોપલભ્યન્તે. અનુપરતેષ્વ્ એવ તેષુ શબ્દ ઉપલભ્યતે નોપરતેષુ. અતો ન દોષઃ. અત એવ ચાનુવાતં દૂરાદ્ ઉપલભ્યતે શબ્દઃ.
નોતેસ્:
*{1।326: ચ્f. શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.1.7}*
*{1।327: એ2,5,6 હબેન્ સ્રુઘ્ન-}*
*{1।328: એ2: 1,95; એ5: 1,280; એ6: 1,20}*
*{1।329: એ2 ઓમ્. ન ચેદ્ ઉપકુર્વન્તિ}*
*{1।330: એ1,6; એ2,5 (રિછ્તિગ્): વાયવઃ સ્તિમિતાનિ}*
પ્રયોગસ્ય પરમ્

યદ્ અપરં કારણમ્ ઉક્તમ્ - શબ્દં કુરુ મા કાર્ષીર્ ઇતિ વ્યવહર્તારઃ પ્રયુઞ્જતે{*1।331*}. યદ્ય્ અસંશયં નિત્યઃ શબ્દઃ, શબ્દપ્રયોગં કુર્વ્ ઇતિ ભવિષ્યતિ, યથા ગોમયાત્{*1।332*} કુર્વ્ ઇતિ સંહારે{*1।333*}.
નોતેસ્:
*{1।331: શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.1.8}*
*{1।332: એ2,5,6 (રિછ્તિગ્): ગોમયાન્}*
*{1।333: એ1,5; એ2,6: સંવાહે (એ1 ગિબ્ત્ સંવાહે અલ્સ્ fન્.)}*
આદિત્યવદ્ યૌગપદ્યમ્

યત્ ત્વ્ એકદેશસ્ય{*1।334*} સતો નાનાદેશેષુ યુગપદ્ દર્શનમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ{*1।335*}. આદિત્યં પશ્ય દેવાનાંપ્રિય. એકઃ સન્ન્ અનેકદેશાવ્ અસ્થિત ઇવ લક્ષ્યતે. કથં પુનર્ અવગમ્યત એક આદિત્ય ઇતિ. ઉચ્યતે - પ્રાઙ્મુખો દેવદત્તઃ પૂર્વાહ્ને સંપ્રતિ પુરસ્તાદ્ આદિત્યં પશ્યતિ. તસ્ય દક્ષિણતો ઽવસ્થિતો ન દ્વૌ પશ્યતિ, આત્મનશ્ ચ સંપ્રતિ ન તિરશ્ચીનં{*1।336*} દેવદત્તસ્યાર્જવે. [28]{*1।337*} તસ્માદ્ એક આદિત્ય ઇતિ. દૂરત્વાદ્ અસ્ય દેશો નાવધાર્યતે. અતો વ્યામોહઃ. એવં શબ્દે ઽપિ વ્યામોહાદ્ અનવધારણં દેશસ્ય. યદિ શ્રોત્રં સંયોગવિભાગદેશમ્ આગત્ય શબ્દં ગૃહ્ણીયાત્, તથાપિ તાવદ્ અનેકદેશતા કદાચિદ્ અવગમ્યેત. ન ચ તત્સંયોગદેશમ્ આગચ્છતિ. પ્રત્યક્ષા હિ કર્ણશષ્કુલી તદ્દેશા
ગૃહ્યતે. વાયવીયાઃ પુનઃ સંયોગવિભાગા અપ્રત્યક્ષસ્ય વાયોઃ, કર્ણશષ્કુલીપ્રદેશે પ્રાદુર્ભવન્તો નોપલભ્યન્ત ઇતિ નાનુપપન્નમ્. અત એવ વ્યામોહો યન્ નાનાદેશેષુ શબ્દ ઇતિ. આકાશદેશશ્ ચ શબ્દ ઇતિ. એકં ચ પુનર્ આકાશમ્. અતો ઽપિ ન નાનાદેશેષુ.
અપિ ચૈકરૂપ્યે સતિ દેશભેદેન કામં દેશા એવ ભિન્નાઃ, ન તુ શબ્દઃ. તસ્માદ્ અયમ્ અપ્ય્ અદોષઃ.
નોતેસ્:
*{1।334: એ5: યથૈતદ્ એકસ્ય}*
*{1।335: ચ્f. શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.1.9}*
*{1।336: એ2: સંપ્રતિ સ્થિતં તિરશ્ચીનં (એ1 ગિબ્ત્: સંપ્રતિસ્થિતે તિરશ્ચીનં અલ્સ્ fન્.)}*
*{1।337: એ2: 1,98; એ5: 1,308; એ6: 1,20}*
વર્ણાન્તરમ્ અવિકારઃ

ન ચ દધ્યત્રેત્ય્{*1।338*} અત્ર પ્રકૃતિવિકારભાવઃ. શબ્દાન્તરમ્ ઇકારાદ્ યકારઃ. ન હિ યકારં પ્રયુઞ્જાના ઇકારમ્ ઉપાદદતે, યથા કટં ચિક્રીર્ષન્તો વીરણાનિ. ન ચ સાદૃશ્યમાત્રં દૃષ્ટ્વા પ્રકૃતિર્ વિકૃતિર્ વોચ્યતે. ન હિ દાધિપિટકં દૃષ્ટ્વા કુન્દપિટકં ચ પ્રકૃતિવિકારભાવો ઽવગમ્યતે. તસ્માદ્ અયમ્ અપ્ય્ અદોષઃ.
નોતેસ્:
*{1।338: ચ્f. શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.1.10}*
નાદવૃદ્ધિપરા

{*1।339*}
યચ્ ચૈતદ્ બહુભિર્ ભેરીમ્ આધ્મનદ્ભિઃ{*1।340*} શબ્દમ્{*1।341*} ઉચ્ચારયદ્ભિર્ મહાઞ્ શબ્દ ઉપલભ્યતે, તેન પ્રતિપુરુષં શબ્દાવયવપ્રચય ઇતિ ગમ્યતે{*1।342*}. નૈવમ્. નિરવયવો હિ શબ્દઃ અવયવભેદાનવગમાન્ નિરવયવત્વાચ્ ચ મહત્ત્વાનુપપત્તિઃ. અતો ન વર્ધતે શબ્દઃ. મૃદુર્ એકેન [29]{*1।343*} બહુભિશ્ ચોચ્ચાર્યમાણે તાન્ય્ એવાક્ષરાણિ કર્ણશષ્કુલીમણ્ડલસ્ય સર્વાં નેમિં વ્યાપ્નુવદ્ભિઃ સંયોગવિભાગૈર્ નૈરન્તર્યેણાનેકશો ગ્રહણાન્ મહાન્ ઇવાવયવવાન્ ઇવોપલભ્યન્તે. સંયોગવિભાગા નૈરન્તર્યેણ ક્રિયમાણાઃ શબ્દમ્ અભિવ્યઞ્જન્તો નાદશબ્દવાચ્યાઃ. તેન નાદસ્યૈષા વૃદ્ધિઃ, ન શબ્દસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{1।339: એ5: નાદવૃદ્ધિઃ પરા}*
*{1।340: એ1,6; એ2: આધમદ્ભિઃ, એ5: અઘ્નદ્ભિઃ (?)}*
*{1।341: એ5: ગોશબ્દમ્}*
*{1।342: ચ્f. શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.1.11}*
*{1।343: એ2: 1,101; એ5: 1,318; એ6: 1,21}*
નિત્યસ્ તુ સ્યાદ્ દર્શનસ્ય પરાર્થત્વાત્

નિત્યઃ શબ્દો ભવિતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ? દર્શનસ્ય પરાર્થત્વાત્. દર્શનમ્ ઉચ્ચારણમ્, તત્ પરાર્થં પરમ્ અર્થં પ્રત્યાયયિતુમ્. ઉચ્ચરિતમાત્રે હિ વિનષ્ટે શબ્દે ન ચાન્યો ઽન્યાન્ અર્થં પ્રત્યાયયિતું શક્નુયાત્. અતો ન પરાર્થમ્ ઉચ્ચાર્યેત. અથ ન વિનષ્ટઃ, તતો બહુશ ઉપલબ્ધત્વાદ્ અર્થાવગમ ઇતિ યુક્તમ્. અર્થવત્ સાદૃશ્યાદ્ અર્થાવગમ ઇતિ ચેત્. ન કશ્ચિદ્ અર્થવાન્, સર્વેષાં નવત્વાત્. કસ્યચિત્ પૂર્વસ્ય કૃત્રિમઃ સંબન્ધો{*1।344*} ભવિષ્યતીતિ ચેત્. તદ્ ઉક્તં સદૃશ ઇતિ ચાવગતે વ્યામોહાત્ પ્રત્યયો વ્યાવર્તેત માલાશબ્દાન્ માલાપ્રત્યય ઇવ{*1।345*}.
યથા ગાવીશબ્દાત્ સાસ્નાદિમ્ ઇતિ પ્રત્યયસ્યાનિવૃત્તિઃ, તદ્વદ્ ભવિષ્યતીતિ ચેત્. ન હિ ગોશબ્દં તત્રોચ્ચારયિતુમ્ ઇચ્છા. નેહાન્યશબ્દોચ્ચિચારયિષા. ન ચૈકેનોચ્ચારણાયત્નેન{*1।346*} સંવ્યવહારશ્ ચાર્થસંબન્ધશ્ ચ શક્યતે{*1।347*} કર્તુમ્. તસ્માદ્ દર્શનસ્ય પરાર્થત્વાત્, નિત્યઃ શબ્દઃ.
નોતેસ્:
*{1।344: એ2: કૃત્રિમસંબન્ધો}*
*{1।345: એ1,6; એ2 (રિછ્તિગ્): શાલાશબ્દાન્ માલાપ્રત્યય ઇવ, એ5: શાલાશબ્દાન્ માલાપ્રત્યયવત્}*
*{1।346: એ1,6; એ2,5: ચૈકેનોચ્ચારણયત્નેન}*
*{1।347: એ2 ઓમ્. શક્યતે}*
સર્વત્ર યૌગપદ્યાત્

ગોશબ્દ ઉચ્ચરિતે સર્વગવીષુ યુગપત્ પ્રત્યયો ભવતિ. અત આકૃતિવચનો ઽયમ્. ન ચાકૃત્યા શબ્દસ્ય સંબન્ધઃ શક્યતે કર્તુમ્. નિર્દિશ્ય હ્ય્ આકૃતિં કર્તા સંબધ્નીયાત્. ગોપિણ્ડે ચ બહૂનામ્ આકૃતીનાં સદ્ભાવાચ્ છબ્દમ્ અન્તરેણ ગોશબ્દવાચ્યાં વિભક્તામ્ આકૃતિં કેન પ્રકારેણોપદેક્ષ્યતિ? નિત્યે તુ સતિ ગોશબ્દે બહુકૃત્વ [30]{*1।348*} ઉચ્ચરિતઃ શ્રુતપૂર્વશ્ ચાન્યાસુ ગોવ્યક્તિષ્વ્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ આકૃતિવચનમ્ અવગમિષ્યતિ. તસ્માદ્ અપિ નિત્યઃ.
નોતેસ્:
*{1।348: એ2: 1,105; એ5: 1,328; એ6: 1,22}*
સંખ્યાભાવાત્

અષ્ટકૃત્વો ગોશબ્દ ઉચ્ચરિત ઇતિ વદન્તિ, નાષ્ટૌ ગોશબ્દા ઇતિ. કિમ્ અતો, યદ્ય્ એવમ્. અનેન વચનેનાવગમ્યતે, પ્રત્યભિજાનન્તીતિ{*1।349*}. વયં તાવત્ પ્રત્યભિજાનીમો ન નઃ કરણદૌર્બલ્યમ્. એવમ્ અન્યે ઽપિ પ્રત્યભિજાનન્તિ. સ એવાયમ્ ઇતિ. પ્રત્યભિજાનાના{*1।350*} વયમ્ ઇવાન્યે ઽપિ નાન્ય ઇતિ વક્તુમ્ અર્હન્તિ.
અથ મતમ્ અન્યત્વે સતિ સાદૃશ્યેન વ્યામૂઢાઃ સ ઇતિ વક્ષ્યન્તિ. તન્ ન. ન હિ તે સદૃશ ઇતિ પ્રતિયન્તિ, કિં તર્હિ સ એવાયમ્ ઇતિ. વિદિતે ચ સ્ફુટે ઽન્યત્વે વ્યામોહ ઇતિ ગમ્યતે. ન ચાયમ્ અન્ય ઇતિ પ્રત્ય્-અક્ષમ્ અન્યદ્ વા પ્રમાણમ્ અસ્તિ.
સ્યાદ્ એતત્ - બુદ્ધિકર્મણી અપિ તે પ્રત્યભિજ્ઞાયેતે. તે ઽપિ નિત્યે પ્રાપ્નુતઃ. નૈષ દોષઃ. ન હિ તે પ્રત્યક્ષે. અથ પ્રત્યક્ષે નિત્યે એવ{*1।351*}. હ્ય્ અસ્તનસ્ય શબ્દસ્ય વિનાશાદ્ અન્યો ઽદ્યતન ઇતિ ચેત્. નૈષ વિનષ્ટઃ, યત એનં પુનર્ ઉપલભામહે. ન હિ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટં મુહૂર્તમ્ અદૃષ્ટ્વા પુનર્ ઉપલભ્યમાનં પ્રત્યભિજાનન્તો વિનષ્ટં પરિકલ્પયન્તિ. પરિકલ્પયન્તો દ્વિતીયસંદર્શને માતરિ, જાયાયાં પિતરિ વા નાશ્વસ્યુઃ. ન હ્ય્ અનુપલમ્ભમાત્રેણ નાસ્તીત્ય્ અવગમ્ય નષ્ટ ઇત્ય્ એવ કલ્પયન્તિ. અપ્રમાણતાયાં વિદિતાયાં નાસ્તીત્ય્ અવગચ્છામઃ. ન હિ પ્રમાણે પ્રત્યક્ષે સત્ય્ અપ્રમાણતા સ્યાત્. અસ્તીતિ પુનર્ અવ્યામોહેનાવગમ્યમાને ન ક્વચિદ્ અપ્ય્ અભાવઃ. ન ચાસિદ્ધે ઽભાવે વ્યામોહઃ, ન ચ સિદ્ધો ઽભાવઃ. તસ્માદ્ અસતિ વ્યામોહે, નાભાવઃ{*1।352*}. તદ્ એ[31]{*1।353*}તદ્ આનુપૂર્વ્યા સિદ્ધમ્. તસ્માત્ પુરસ્તાદ્ અનુચ્ચારિતમ્ અનુપલભમાના અપિ ન વિનષ્ટ ઇત્ય્ અવગન્તુમ્ અર્હન્તિ. યથા{*1।354*} ગૃહાન્ નિર્ગતાઃ સર્વગૃહજનમ્ અપશ્યન્તઃ પુનઃ પ્રવિશ્યોપલભમાના અપિ ન પ્રાક્ પ્રવેશાદ્ વિનષ્ટ ઇત્ય્ અવગચ્છન્તિ. તદ્વદ્ એનમ્ અપિ નાન્ય ઇતિ વક્તુમ્ અર્હન્તિ. યે ઽપિ સર્વેષાં ભાવાનાં પ્રતિક્ષણં વિનાશમ્ અભ્યુપગચ્છન્તિ, તે ઽપિ ન શક્નુવન્તિ શબ્દસ્ય વદિતુમ્. અન્તે હિ ક્ષયદર્શનાત્ તે મન્યન્તે. ન ચ શબ્દસ્યાન્તો ન ચ ક્ષયો લક્ષ્યતે. સ ઇતિ પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યયઃ સદૃશ ઇત્ય્ આનુમાનિકઃ. ન ચ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમ્ અનુમાનમ્ ઉદેતિ. સ્વકાર્યં વા સાધયતિ. તસ્માન્ નિત્યઃ.
નોતેસ્:
*{1।349: વ્ગ્લ્. સ્ફોટસિદ્ધિવ્યાખ્યા, વ્. 212}*
*{1।350: એ1,5; એ2, એ1 (fન્.), એ6: પ્રત્યભિજાનાનાઃ પ્રત્યભિજાનન્તિ ચેદ્ વયમ્}*
*{1।351: ચ્f. કુમારિલ, શ્વ્, શબ્દનિત્યતાધિકરણ, વ્વ્. 389।90-393।94}*
*{1।352: એ5: તસ્માદ્ અવ્યામોહઃ. સતિ ચાવ્યામોહે નાભાવાઃ}*
*{1।353: એ2: 1,106; એ5: 1,340; એ6: 1,22}*
*{1।354: એ2: તથા}*
અનપેક્ષત્વાત્

યેષામ્ અનવગતોત્પત્તીનાં દ્રવ્યાણાં ભાવ એવ લક્ષ્યતે, તેષામ્ અપિ કેષાંચિદ્ અનિત્યતા ગમ્યતે, યેષાં વિનાશકારણમ્ ઉપલભ્યતે. યથાભિનવં પટં દૃષ્ટ્વા, ન ચૈવં ક્રિયમાણમ્ ઉપલબ્ધવાન્, અથવાનિત્યત્વમ્ અવગચ્છતિ રૂપમ્ એવ દૃષ્ટ્વા, તન્તુવ્યતિષઙ્ગજનિતો ઽયં તન્તુવ્યતિષઙ્ગવિનાશાત્ તન્તુવિનાશાદ્ વા વિનશ્યતીત્ય્ અવગચ્છતિ. નૈવં શબ્દસ્ય કિંચિત્ કારણમ્ અવગમ્યતે, યદ્ વિનાશાદ્ વિનઙ્ક્ષ્યતીત્ય્ અવગમ્યતે.
પ્રખ્યાભાવાચ્ ચ યોગસ્ય

ઇદં પદેભ્યઃ કેભ્યશ્ચિદ્ ઉત્તરં સૂત્રમ્. નનુ વાયુકારણકઃ સ્યાદ્ ઇતિ વાયુર્ ઉદ્ગતઃ સંયોગવિભાગૈઃ શબ્દો ભવતીતિ. તથા ચ શિક્ષાકારા આહુઃ - વાયુર્ આપદ્યતે શબ્દતામ્ ઇતિ{*1।355*}. નૈતદ્ એવમ્. વાયવીયશ્ ચેચ્ છબ્દો ભવેદ્, વાયોઃ સંનિવેશવિશેષઃ સ્યાત્. ન ચ વાયવીયાન્ અવયવાઞ્ શબ્દે સતઃ પ્રત્યભિજાનીમો યથા પટસ્ય તન્તુમયાન્. ન ચૈવં ભવતિ. સ્યાચ્ ચેદ્ એવમ્, સ્પર્શ-ને[32]{*1।356*}નોપલભેમહિ. ન ચ વાયવીયાન્ અવયવાઞ્ શબ્દગતાન્ સ્પૃશામઃ. તસ્માન્ ન વાયુકારણકઃ. અતો નિત્યઃ.
નોતેસ્:
*{1।355: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્wએઇસ્બર્. વ્ગ્લ્. અબેર્ નારદશિક્ષા 1.5.8-10}*
*{1।356: એ2: 1,109; એ5:1,346; એ6: 1,23}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચૈવ ભવતિ, વાચા વિરૂપનિત્યયેતિ{*1।357*}. અન્યપરં હીદં વાક્યં વાચો નિત્યતામ્ અનુવદતિ. તસ્માન્ નિત્યઃ શબ્દઃ.
નોતેસ્:
*{1।357: qઉએલ્લે નિછ્ત્ નછ્ગેwઇએસેન્}*
ઉત્પત્તૌ વાવચનાઃ{*1।358*} સ્યુર્ અર્થસ્યાતન્નિમિત્તત્વાત્

યદ્ય્ અપ્ય્ ઔત્પત્તિકો નિત્યઃ શબ્દો અર્થસંબન્ધશ્ ચ{*1।359*}, તથાપિ ન ચોદનાલક્ષણો ધર્મઃ. ચોદના હિ વાક્યમ્. ન હ્ય્ અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ ઇત્ય્ અતો વાક્યાદ્ અન્યતમાત્{*1।360*} પદાદ્ અગ્નિહોત્રાત્ સ્વર્ગો ભવતીતિ ગમ્યતે. ગમ્યતે તુ પદત્રય ઉચ્ચરિતે. ન ચાત્ર ચતુર્થઃ શબ્દો ઽસ્ત્ય્ અન્યદ્ અતઃ પદત્રયસમુદાયાત્. ન ચાયં સમુદાયો ઽસ્તિ લોકે, યતો ઽસ્ય વ્યવહારાદ્ અર્થો ઽવગમ્યતે. પદાન્ય્ અમૂનિ પ્રયુક્તાનિ, તેષાં નિત્યો ઽર્થઃ. અપ્રયુક્તશ્ ચ સમુદાયઃ. તસ્માત્ સમુદાયસ્યાર્થઃ કૃત્રિમો વ્યામોહો વા. ન ચ પદાર્થા એવ વાક્યાર્થઃ. સામાન્યે હિ પદં પ્રવર્તતે, વિશેષે વાક્યમ્. અન્યચ્ ચ સામાન્યમ્, અન્યો વિશેષઃ. ન ચ પદાર્થાદ્ વાક્યાર્થાવગતિઃ, અસંબન્ધાત્. અસતિ ચેત્ સંબન્ધે કસ્મિંશ્ચિત્ પદાર્થે ઽવગતે ઽર્થાન્તરમ્ અવગમ્યેત, એકસ્મિન્ન્ અવગતે સર્વમ્ અવગતં સ્યાત્. ન ચૈતદ્ એવં ભવતિ. તસ્માદ્ અન્યો વાક્યાર્થઃ.
સ્યાદ્ એતત્ - અપ્રયુક્તાદ્ અપિ વાક્યાદ્ અસતિ સંબન્ધે સ્વભાવાદ્ અર્થાવગમ ઇતિ. યદિ કલ્પ્યેત - શબ્દો ધર્મમ્ આત્મીયં વ્યુત્ક્રામેત્. ન ચૈષ શબ્દધર્મો યદ્ અપ્રયુક્તાદ્ અપિ શબ્દાર્થઃ પ્રતીયતે. ન હિ [33]{*1।361*} પ્રથમશ્રુતાત્ કુતશ્ચિચ્ છબ્દાત્ કેચિદ્ અર્થં પ્રતિયન્તિ. તદ્ અભિધીયતે - પદધર્મો ઽયં ન વાક્યધર્મઃ. વાક્યાદ્ ધિ પ્રથમાવગતાદ્ અપિ પ્રતિયન્તો ઽર્થં દૃશ્યન્તે. નૈતદ્ એવમ્. યદિ પ્રથમશ્રુતાદ્ અવગચ્છેયુઃ, અપિ તર્હિ સર્વે ઽવગચ્છેયુઃ પદાર્થવિદો ઽન્યે ચ. ન ત્વ્ અપદાર્થવિદો ઽવગચ્છન્તિ. તસ્માન્ નૈતદ્ એવમ્. નનુ પદાર્થવદ્ભિર્ અપ્ય્ અવગચ્છદ્ભિર્ અકૃત એવ વાક્યાર્થસંબન્ધો ભવિષ્યતિ. પદાર્થવેદનેન હિ સંસ્કૃતા અવગમિશ્યન્તિ, યથા તમ્ એવ પદાર્થં દ્વિતીયાદિશ્રવણેનેતિ. નેતિ બ્રૂમઃ. યદિ વાક્યે ઽન્ત્યો વર્ણઃ પૂર્વવર્ણજનિતસંસ્કારસહિતઃ પદાર્થેભ્યો ઽર્થાન્તરં પ્રત્યાયયતિ, ઉપકારસ્ તુ તદાનીં{*1।362*} પદાર્થજ્ઞાનાદ્ અવકલ્પતે. તસ્માત્ કૃત્રિમો વાક્યાર્થપ્રત્યયો વ્યામોહો વા. ન પદાર્થદ્વારેણ સંભવતિ વાક્યાર્થજ્ઞાનમ્ ઇતિ. નન્વ્ એવં ભવિષ્યતિ સામાન્યવાચિનઃ પદસ્ય ગૌર્{*1।363*} ઇતિ વાશ્વ ઇતિ વા, વિશેષકં શુક્લ ઇતિ વા કૃષ્ણ ઇતિ વા પદમ્ અન્તિકાદ્ ઉપનિપતતિ યદા, તદા વાક્યાર્થો ઽવગમ્યતે. તન્ ન. ન હિ{*1।364*} કથમ્ ઇવ ગૌર્ ઇતિ વાશ્વ ઇતિ વા સામાન્યવાચિનઃ પદાત્ સર્વગવીષુ સર્વાશ્વેષુ ચ બુદ્ધિર્ ઉપસર્પન્તી શ્રુતિજનિતા, વાક્યાનુરોધેન કુતશ્ચિદ્ વિશેષાદ્ અપવર્તેત. ન ચ શુક્લ ઇત્યાદેર્ વિશેષવચનસ્ય કૃષ્ણાદિ-નિવૃત્તિર્ ભવતિ શબ્દાર્થઃ. ન ચાનર્થકો મા ભૂદ્ ઇત્ય્ અર્થપરિકલ્પના શક્યા. અતો ન પદાર્થજનિતો વાક્યાર્થઃ. તસ્માત્ કૃત્રિમઃ. પદસંઘાતાઃ ખલ્વ્ એતે સંઘાતાશ્ ચ પુરુષકૃતા દૃશ્યન્તે, યથા -
નીલોત્પલવનેષ્વ્ અદ્ય ચરન્તશ્ ચારુસંરવાઃ।
નીલકૌશેયસંવીતાઃ પ્રણશ્યન્તીવ{*1।365*} કાદમ્બાઃ॥{*1।366*}
અતો વૈદિકા અપિ પુરુષકૃતા ઇતિ॥
[34]{*1।367*}
નોતેસ્:
*{1।358: એ1 (fન્.): વાવચનાનિ}*
*{1।359: એ1,6; એ2,5: શબ્દઃ સંબન્ધશ્ ચ}*
*{1।360: એ1; એ2 (બેસ્સેર્): અન્યતમાત્, એ5: એકસ્માત્, એ6: અન્યતમસ્માત્}*
*{1।361: એ2: 1,113; એ5: 1,377; એ6: 1,24}*
*{1।362: એ1,5,6; એ2: તદા ન}*
*{1।363: એ2: ગોર્}*
*{1।364: એ2 ઓમ્. ન હિ}*
*{1।365: એ1,6; એ2,5 (રિછ્તિગ્): પ્રનૃત્યન્તીવ}*
*{1।366: qઉએલ્લે ઉન્બેકન્ન્ત્}*
*{1।367: એ2: 1,115; એ5: 1,382; એ6: 1,24}*
તદ્ ભૂતાનં ક્રિયાર્થેન સમામ્નાયો ઽર્થસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્

તેષ્વ્ એવ પદાર્થેષુ ભૂતાનાં વર્તમાનાનાં (પદાનાં){*1।368*} ક્રિયાર્થેન{*1।369*} સમુચ્ચારણમ્. નાનપેક્ષ્ય પદાર્થાન્ પાર્થગર્થ્યેન વાક્યમ્ અર્થાન્તરપ્રસિદ્ધમ્. કુતઃ. પ્રમાણાભાવાત્. ન કિંચન પ્રમાણમ્ અસ્તિ યેન પ્રમિમીમહે. ન હ્ય્ અનપેક્ષિતપદાર્થસ્ય વાક્યાન્ત્યવર્ણસ્ય પૂર્વવર્ણજનિતસંસ્કારરહિતસ્ય શક્તિર્ અસ્તિ પદાર્થેભ્યો ઽર્થાન્તરે વર્તિતમ્{*1।370*} ઇતિ.
નન્વ્ અર્થાપત્તિર્ અસ્તિ, યત્ પદાર્થવ્યતિરિક્તમ્ અર્થમ્ અવગચ્છામઃ. ન ચ શક્તિમ્ અન્તરેણ તદ્ અવકલ્પ્યત ઇતિ. તન્ ન. અર્થસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્. ભવેદ્ અર્થાપત્તિઃ, યદ્ય્ અસત્યામ્ અપિ શક્તૌ નાન્યન્ નિમિત્તમ્ અવકલ્પ્યેત. અવગમ્યતે તુ નિમિત્તમ્. કિમ્? પદાર્થાઃ. પદાનિ હિ સ્વં સ્વં પદાર્થમ્ અભિધાય નિવૃત્તવ્યાપારાણિ. અથેદાનીં પદાર્થા અવગતાઃ સન્તો વાક્યાર્થં ગમયન્તિ. કથમ્. યત્ર હિ શુક્લ ઇતિ વા કૃષ્ણ ઇતિ વા ગુણઃ પ્રતીતે ભવતિ. ભવતિ ખલ્વ્ અસાવલં ગુણવતિ પ્રત્યયમ્ આધાતુમ્. તેન ગુણવતિ પ્રત્યયમ્ ઇચ્છન્તઃ કેવલં ગુણવચનમ્ ઉચ્ચારયન્તિ. સંપત્સ્યત એષાં યથાસંકલ્પિતો ઽભિપ્રાયઃ. ભવિષ્યતિ વિશિષ્ટાર્થસંપ્રત્યયઃ. વિશિષ્ટાર્થસંપ્રત્યયશ્ ચ વાક્યાર્થઃ. એવં ચેદ્ અવગમ્યતે ઽન્યત એવ વાક્યાર્થઃ કો જાતુચિદ્ અદૃષ્ટા પદસમુદાયસ્ય શક્તિર્ અર્થાદ્ અવગમ્યત ઇતિ વદિષ્યતિ. અપિ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ એતદ્ અવગમ્યતે, ભવતિ હિ કદાચિદ્ ઇયમ્ અવસ્થા, માનસાદ્ અપ્ય્ આધાતાત્{*1।371*}. યદ્ ઉચ્ચરિતેભ્યઃ{*1।372*} પદેભ્યો ન પદાર્થા અવધાર્યન્તે. તદાનીં{*1।373*} નિયોગતો વાક્યાર્થં નાવગચ્છેયુઃ. યદ્ય્ અસ્ય [35]{*1।374*} અપાર્થગર્થ્યમ્{*1।375*} અભવિષ્યત્. નિયોગતસ્ તુ નાવગચ્છન્તિ. અપિ ચાન્તરેણાપિ પદોચ્ચારણં યઃ શૌક્ત્યમ્{*1।376*} અવગચ્છતિ, અવગચ્છત્ય્ એવાસૌ શુક્લગુણકમ્. તસ્માત્ પદાર્થપ્રત્યય એવ વાક્યાર્થઃ. નાસ્ય પદસમુદાયેન સંબન્ધઃ. યત્ તુ - શ્રૌતઃ પદાર્થો ન વાક્યાનુરોધેન કુતશ્ચિદ્ વિશેષાદ્ અપવર્તિતુમ્ અર્હતીતિ{*1।377*}. સત્યમ્, એવમ્ એતત્{*1।378*}. યત્ર કેવલઃ પદાર્થઃ પ્રયુજ્યમાનઃ પ્રયોજનાભાવાદ્ અનર્થકઃ સંજાયત ઇત્ય્ અવગતં ભવતિ તત્ર વાક્યાર્થો ઽપિ તાવદ્ ભવત્વ્ ઇતિ વિશિષ્ટાર્થતાવગમ્યતે, ન સર્વત્ર. એવં ચ સતિ, ગુણાન્તરપ્રતિષેધો ન શબ્દાર્થ ઇત્ય્{*1।379*} એતદ્ અપિ પરિહૃતં ભવતિ. અપિ ચ પ્રાતિપદિકાદ્ ઉચ્ચરન્તી દ્વિતીયાદિવિભક્તિઃ પ્રાતિપદિકાર્થો વિશેષક ઇત્ય્ આહ. સા ચ વિશેષશ્રુતિઃ સામાન્યશ્રુતિં બાધેત. યચ્ ચૈતે પદસંઘાતાઃ પુરુષકૃતા દૃશ્યન્ત ઇતિ{*1।380*}. પરિહૃતં તદ્ અસ્મરણાદિભિઃ{*1।381*}. અપિ ચૈવંજાતીયકે ઽર્થે વાક્યાનિ સંહર્તું ન કિંચન પુરુષાણં બીજમ્ અસ્તિ.
નોતેસ્:
*{1।368: એ2 ઓમ્. પદાનાં, એ1 ગિબ્ત્ એસ્ ગેક્લમ્મેર્ત્, એ5,6 ઉન્ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{1।369: એ5: ક્રિયાર્થેન સમાનાયઃ સમુચ્ચારણમ્}*
*{1।370: એ2,5,6: વર્તિતુમ્}*
*{1।371: એ5: માનસાદ્ અપચારાત્}*
*{1।372: એ5: ઉચ્ચરિતેભ્યો ઽપિ}*
*{1।373: એ5 (રિછ્તિગ્): ન તદાનીં}*
*{1।374: એ2: 1,117; એ5: 1,393; એ6: 1,25}*
*{1।375: એ5 (રિછ્તિગ્): પાર્થગર્થ્યમ્}*
*{1।376: એ2,5,6 (રિછ્તિગ્): શૌક્લ્યમ્}*
*{1।377: ચ્f. એ1, સ્.33।17}*
*{1।378: એ2: સત્યમ્ એવૈવમ્ એતત્}*
*{1।379: ચ્f. એ1, સ્.33।18-19}*
*{1।380: ચ્f. એ1, સ્.33।23}*
*{1।381: ચ્f. એ1, સ્.15।23}*
લોકે સન્નિયમાત્ પ્રયોગસંનિકર્ષઃ સ્યાત્

લૌકિકેષુ પુનર્ અર્થેષુ પ્રત્યક્ષેણાર્થમ્ ઉપલભ્ય સન્નિયમઃ, સન્નિબન્ધનં શક્યં તત્ર સંહર્તુમ્, એવંજાતીયકાનિ વાક્યાનિ નીલોત્પલવનેષ્વ્ અદ્ય ઇતિ{*1।382*}. તસ્માદ્ અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ ઇત્ય્ એતેભ્ય એવ પદેભ્યો યે ઽર્થા અવગતાઃ, તેભ્યો એવૈતદ્ અવગમ્યતે, અગ્નિહોત્રાત્ સ્વર્ગો ભવતીતિ. પદેભ્ય એવ પદાર્થપ્રત્યયઃ, પદાર્થેભ્યો વાક્યાર્થ ઇતિ.
[36]{*1।383*}
નોતેસ્:
*{1।382: એ1, સ્.33।21-22}*
*{1।383: એ2: 1,120; એ5: 1,401; એ6: 1,26}*
વેદાંશ્ ચૈકે સંનિકર્ષં પુરુષાખ્યાઃ

ઉક્તમ્ - ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ{*1।384*}, યતો ન પુરુષકૃતઃ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધઃ. તત્ર પદવાક્યાશ્રય આક્ષેપઃ પરિહૃતઃ. ઇદાનીમ્ અન્યથાક્ષેપ્સ્યામઃ. પૌરુષેયાશ્ ચોદના ઇતિ વદામઃ, સંનિકૃષ્ટકાલાઃ કૃતકા વેદા ઇદાનીં તનાઃ, તે ચ ચોદનાનાં સમૂહાઃ, તત્ર પૌરુષેયાશ્ ચેદ્ વેદાઃ, અસંશયં પૌરુષેયાશ્ ચોદનાઃ. કથં પુનઃ કૃતકા વેદા ઇતિ કેચિન્ મન્યન્તે. યતઃ પુરુષાખ્યાઃ પુરુષેણ હિ સમાખ્યાયન્તે વેદાઃ - કાઠકં કાલાપકમ્, પૈપ્પલાદકં મૌહુલમ્{*1।385*} ઇતિ. ન હિ સંબન્ધાદ્ ઋતે સમાખ્યાનમ્, ન ચ પુરુષસ્ય શબ્દેનાસ્તિ{*1।386*} સંબન્ધઃ, અન્યતઃ{*1।387*} કર્તા પુરુષઃ કાર્યઃ શબ્દ ઇતિ. નનુ પ્રવચનલક્ષણા સમાખ્યા સ્યાત્. નેતિ બ્રૂમઃ. અસાધારણં હિ વિશેષણં ભવતિ, એક એવ હિ કર્તા બહવો ઽપિ પ્રબ્રૂયુઃ. અતો ઽસ્મર્યમાણો ઽપિ ચોદનાયાઃ કર્તા સ્યાત્. તસ્માન્ ન પ્રમાણં ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।384: મ્સ્ 1.1.2}*
*{1।385: એ1,6; એ2 ઓમ્. મૌહુલમ્, એ5: મૌદ્ગલમ્}*
*{1।386: એ2: પુરુષસ્યાન્યઃ શબ્દેનાસ્તિ}*
*{1।387: એ1,6, એ6: સંબન્ધો ઽન્યતઃ; એ2: સંબન્ધો યદ્ અતઃ. એ5: સંબન્ધો ઽન્યદ્ અતઃ}*
અનિત્યદર્શનાચ્ ચ

જનનમરણવન્તશ્ ચ વેદાર્થાઃ શ્રૂયન્તે. બબરઃ પ્રાવાહણિર્ અકામયત{*1।388*}, કુસુરુવિન્દ ઔદ્દાલકિર્ અકામયત{*1।389*} ઇત્યેવમાદ્યઃ. ઉદ્દાલકસ્યાપત્યં ગમ્યત ઔદ્દાલકિઃ, યદ્ય્ એવમ્, પ્રાગ્ ઔદ્દાલકિજન્મનઃ, નાયં ગ્રન્થો ભૂતપૂર્વઃ. એવમ્ અપ્ય્ અનિત્યતા.
[37]{*1।390*}
નોતેસ્:
*{1।388: ચ્f. તૈત્.સ્. 7.1.20}*
*{1।389: ચ્f. તૈત્.સ્. 7.2.2}*
*{1।390: એ2: 1,122; એ5: 1,404; એ6: 1,26}*
ઉક્તં તુ શબ્દપૂર્વત્વમ્

ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ શબ્દપૂર્વત્વમ્ અધ્યેતૄણામ્{*1।391*}. કેવલમ્ આક્ષેપપરિહારો વક્તવ્યઃ, સો ઽભિધીયતે.
નોતેસ્:
*{1।391: ચ્f. શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 1.1.5}*
આખ્યા પ્રવચનાત્

યદ્ ઉક્તમ્ - કર્તૃલક્ષણા સમાખ્યા કાઠકાદ્યેતિ. તદ્ ઉચ્યતે - નેયમ્ અર્થાપત્તિઃ, અકર્તૃભિર્ અપિ હ્ય્ એનામ્ આચક્ષીરન્, પ્રકર્ષેણ વચનમ્ (અનન્યસાધારણં){*1।392*} કઠાદિભિર્ અનુષ્ઠિતં સ્યાત્, તથાપિ હિ સમાખ્યાતારો ભવન્તિ. સ્મર્યતે ચ વૈશંપાયનઃ સર્વશાખાધ્યાયી, કઠઃ પુનર્ ઇમાં કેવલાં શાખામ્ અધ્યાપયાં બભૂવેતિ. સ બહુશાખાધ્યાયિનાં સંનિધાવ્ એકશાખાધ્યાય્ય્ અન્યાં શાખામ્ અનધીયાનઃ, તસ્યાં પ્રકૃષ્ટત્વાદ્ અસાધારણમ્ ઉપપદ્યતે વિશેષણમ્.
નોતેસ્:
*{1।392: એ2,6, ઇન્ એ2 ગેક્લમ્મેર્ત્; એ5 ઓમ્}*
પરં તુ શ્રુતિસામાન્યમાત્રમ્

યચ્ ચ પ્રાવાહણિર્ ઇતિ. તન્ ન, પ્રવાહણસ્ય પુરુષસ્યાસિદ્ધત્વાન્ ન પ્રવાહણસ્યાપત્યં પ્રાવાહાનિઃ. પ્રશબ્દઃ પ્રકર્ષે સિદ્ધઃ, વહતિશ્ ચ પ્રાપણે. (ન ત્વ્ અસ્ય સમુદાયઃ ક્વચિત્ સિદ્ધઃ.){*1।393*} ઇકારસ્ તુ યથૈવાપત્યે સિદ્ધસ્ તથા ક્રિયાયામ્ અપિ કર્તરિ. તસ્માદ્ યઃ પ્રવાહયતિ, સ પ્રાવાહણિઃ. બબર ઇતિ શબ્દાનુકૃતિઃ. તેન યો નિત્યાર્થસ્ તમ્ એવૈતૌ શબ્દૌ વદિષ્યતઃ. અત ઉક્તમ્ - પરં તુ શ્રુતિસામાન્યમાત્રમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{1।393: ઇન્ એ2 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
કૃતે વા વિનિયોગઃ સ્યાત્ કર્મણઃ સંબન્ધાત્