Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 9

ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyām
anumānaparicchedaḥ samāptaḥ ||
006 śabdapariccheda
atha śabdaparicchedaḥ
atra pratyakṣānumānayor aparīkṣyatva ukte śāstrasyāpy aparīkṣyatāpratipādanārthaṃ bhāṣyam -- śāstraṃ śabdavijñānād asannikṛṣṭe 'rthe vijñānam iti. nanu vṛttikāramate na parīkṣitavyaṃ nimittam iti pratijñāya{3,101}pratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstram ity ukteḥ pratyakṣavyabhicāreṇa parīkṣām āśaṅkya tadavyabhicāra ukte 'nantaram eva śāstrasyāparīkṣā pratipādyata iti yuktam, tad dhi prakṛtam, kim anumānena vyavadhīyate. satyam evam. ayaṃ tu tantrāntarānusāreṇa krama āśritaḥ. tathā hi nāpratyakṣaṃ pramāṇam iti lokāyatikā manyante. te hi vaiśeṣikādyāśritapratyakṣānantarānumānaprāmāṇyapratipādanena pratibodhyante. evaṃ hi vaiśeṣikāḥ paṭhanti -- dvividhaṃ pramāṇam ālocitādhyavasānam anālocitānugamanaṃ ceti. tathānye 'pi pratyakṣam anumānaṃ ca dve eva pramāṇe iti. yathākṣapādīyair api pratyakṣānantaram anumānaṃ lakṣitam -- tatpūrvakaṃ trividham anumānam iti. tenehāpi tāvat pratyakṣānantaram anumānaṃ varṇitam. tato mahāviṣayatayā prakṛtatvena puruṣārthaupayikatvena ca śāstram. tadanantaraṃ ca yatra kvacana vācye bahūnāṃ prasiddham ity upamānam uktam. nyāyavistare hi prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam ity uktam. tataḥ pārāśaryamatenārthāpattir uktā. taduttarakālam eva tanmatānusāriṇā kṛtakoṭinoktatvāt. abhāvapramāṇasya tu bhāvapramāṇābhāva evātmeti taduttaraḥ prastāvaḥ. kiṃ punas tantrāntarānusārasya prayojanam. ucyate. prasiddhatvena hy aparīkṣā pratipādyate. tantrāntareṣv evam imāni pramāṇāni prasiddhānīti prasiddhiprābalyaṃ kathitaṃ bhavati. vyutthitāś ca tena tena sākṣiṇā pratipāditā bhavanti.
atra ca śabdavijñānād ity ucyate, tat kathaṃ vigṛhyate. kiṃ śabdād vijñānaṃ śabdasya vā vijñānam iti. pūrvatra samāsānupapattiḥ. bhayena hi pañcamī samasyate. uttaratra tu savikalpakapratyakṣe 'pi śāstratvaprasaṅgaḥ, śabdavijñānād eva hi gaur ity evamādayo 'sannikṛṣṭārthavikalpā bhavanti. atrocyate. ṣaṣṭhīsamāsa evāyam. na ca savikalpake prasaṅgaḥ, na hi tacchabdapramāṇād utpadyate, api tu śabdasahāyād indriyāt. yathaiva hi gandhasahakṛtam indriyaṃ tailād vilīnaṃ ghṛtaṃ vivinakti. evaṃ śabdasahakṛtaṃ jātyādīn. tathā cākṣasambandhaphalam aparokṣāvabhāsitā. ta(?tra/c ca) savikalpake 'stīty uktaṃ pratyakṣānte. ato yad eva śabdaśaktivimarśotthaṃ vijñānam asannikṛṣṭārthagocaraṃ tacchābdam. ata eva na padārthamātrajñānaṃ śābdam. na hi tadasannikṛṣṭārthagocaram.{3,102}vakṣyati hi -- smārakān na vimṛśyata iti. kiṃ nāma tarhi śābdam, vākyārthajñānam iti vadāmaḥ. na (nu) tatpadārthajñānād utpadyate, na śabdajñānāt. na. avāntaravyāpāratvāt padārthapratipādanasya śabdānām, pāka iva kāṣṭhānāṃ jvalanasya. vakṣyati hi --
pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam |
iti. ato na kiñcid anupapannam iti.
idaṃ tu vaktavyaṃ kim idaṃ sāmānyalakṣaṇāvasare viśeṣalakṣaṇaṃ praṇīyate śabdaviśeṣo hi śāstram. tad yadi vaktavyam, evam api sāmānyalakṣaṇam uktvā (?vakṣyate/lakṣyeta). yat punaratitvaritenaiva sāmānyalakṣaṇāvasare viśeṣo lakṣyate tadasāmpratam. na hīha pratyakṣādīnāṃ cākṣuṣatvādayo viśeṣā lakṣyante. tataḥ pratyakṣādiṣu sāmānyato vaktum ārabdheṣu madhye śabdamātrasyaiva lakṣaṇaṃ vaktuṃ yuktam, na śāstrasyeti. tad etad āha -- pratyakṣādiṣv iti

dūṣaṇāntaram āha -- sāmānye ti. nirjñātasāmānyalakṣaṇo hi tadviśeṣaṃ bodhayituṃ śakyo netaraḥ. na hy alakṣite dravye tadviśeṣāḥ pṛthivyādayo lakṣayituṃ śakyanta iti

evaṃ tāvat śāstram iti lakṣyanirdeśo 'nupapanna ity uktam. śabdavijñānād ityādi lakṣaṇam api lakṣyaviśeṣe na saṅgacchata ity āha -- yac coktam iti

kīdṛk tarhi śāstralakṣaṇam ata āha -- pravṛttir iti.{3,103}pravṛttinivṛttyupadeśakaṃ hi nityaṃ vedavākyam anityaṃ dharmaśāstrādikaṃ śāstram ucyate na śabdamātram iti

nanu svarūpamātrābhidhāyinām api kṣepiṣṭhādivākyānāṃ śāstratvam iṣyate, kim ucyate pravṛttinivṛttyaṅgaṃ śāstram iti. ata āha -- svarūpe ti. tadaṅgatveneti. vidhāyakavākyaikadeśatvenety arthaḥ. asti hi tatrāpi vāyavyaṃ śvetam ālabheta bhūtikāma iti vidhyuddeśaḥ. tenaikavākyabhūto vāyur vai kṣepiṣṭhety evamādiḥ. ato yuktaṃ tasyāpi śāstratvam iti

nanv arthavādā na tāvat sākṣāt kriyāṃ pratipādayanti. nāpi tadaṃśam. trayo 'pi hi tadaṃśāḥ sādhyaṃ sādhanam iti kartavyatā ceti. na caiṣām anyatamam amībhir abhidhīyate. ato 'kriyārthānām ekavākyatām eva na manyāmahe. ata āha -- bhāvanāyām iti śāstram ityantena. ayam abhiprāyaḥ -- yady api na kriyāṃ gamayati, na ca kriyāsambaddhaṃ kiñcit sādhanādi, tathāpi vidhinā śabdabhāvanāparanāmadheyena sahaiṣām ekavākyatā. vidhir hi puruṣaṃ pravartayituṃ viṣayaprāśastyajñānam apekṣate. tac cārthavādāś śaknuvanti kartum iti tat kurvatām eṣām asti pravṛttinivṛttyor upayogaḥ. atas samastāyāṃ tryaṃśapūrṇāyām eva bhāvanāyāṃ mahāvākyād eva sārthavādakāt puruṣaḥ pravartate nivartate vā na vidhyuddeśamātrād iti sārthavādakam eva vākyaṃ śāstram iti. etac cārthavādādhikaraṇe prapañcayiṣyāmaḥ. darśitaṃ ca kiñcid vidhivivaraṇe ity alam anenātiparispandeneti. yata eva sārthavādakāt pravṛttinivṛttijñānam, ata eva vidhivācinaḥ pratyayamātrasya padamātrasya vā yajetety evamādikasya vidhiśrutāv api na śāstratvam. yatra hi tryaṃśabhāvanāvacanam apy avāntaravākyam anapekṣitārthavādakaṃ na pravṛttau samarthaṃ, katham iva tatra padapratyayayoś śaktir bhaviṣyatīti duradhigamam ity āha -- na padādyata iti

{3,104} evaṃ lakṣyalakṣaṇānupapattyā dūṣitaṃ bhāṣyam upapādayati -- aparīkṣe ti. ayam abhiprāyaḥ -- vedavyākhyā hi prakṛtā, ato yad eva tadupayogi tad eva vācyam ity atikramyāpi sāmānyaprakramaṃ viśeṣam eva lakṣitavān. na hīha lakṣaṇakaraṇam eva svarūpeṇa vivakṣitam. aparīkṣāc chalena hi lakṣaṇāni praṇīyante. tatrāpi yad eva prakṛtopayogiśāstralakṣaṇaṃ tad eva kṛtam. svatantro vedaḥ apuruṣatantratvād iti

yadi svatantropayogitvanirapekṣāṇi na jalpati, tataḥ kim ata āha -- tatre ti. yadā hy ayaṃ jalpāka iva nānupayuktaṃ bhāṣata iti sthitam, tatra yadi lokavākyasthitaṃ śabdalakṣaṇaṃ kathayet tad asya vedaṃ vyācikhyāsor anupayuktaṃ syād iti

nanu yady anupayuktaṃ na lakṣaṇīyaṃ, kim iti tarhi pratyakṣādi lakṣyate na hi teṣāṃ vedopayogo dṛśyate ata āha -- pratyakṣādī ti. ayam abhiprāyaḥ -- vedasvarūpāvadhāraṇa eva tāvanmahānupakāraḥ pratyakṣasya, na hi tadantareṇa puraḥ -- prathamam eva svādhyāyagrahaṇakāle varṇamātrādy avadhārayituṃ śakyate, tadā cānavadhṛtaṃ śāstrārthajñānavelāyām asmṛtatvān nopayujyetaiva. ataḥ purastāt parastāc ca varṇamātrāditaḥ kṛte pratyakṣādyupayogaṃ matvā tallakṣaṇaṃ kṛtam. anumānam api pratīkaviniyuktamantraśeṣānumāna upayujyate. yathā devasya tveti nirvapatīti. upamānam api sauryādikarmaṇāṃ prakṛtiviśeṣopamāne. arthāpattir apy aśrutavākyaikadeśakalpanāyām. abhāvo 'pi padavākyeyattāvadhāraṇe dravyadevatādyabhāvena ca karmaṇām avyaktacodanātvāvadhāraṇa upayujyata iti dvayor ādiśabdayor artha iti

{3,105} na caivañjātīyakaḥ kaścid upayogo gāmānayetyādivākyasthasya śābdalakṣaṇasyāstīti tadupekṣyaiva śāstragatam eva lakṣaṇaṃ praṇītam ity āha -- yat tv iti

yat punar alakṣite sāmānye na viśeṣo lakṣayituṃ śakyata ity uktaṃ tatpariharati -- viśeṣaś ce ti. sāmānyalakṣaṇe hi viśeṣo na sidhyati, vyabhicārāt. viśeṣas tu sāmānyāvyabhicārīti tasmin lakṣite tadantargataṃ sāmānyaṃ sukham eva lakṣitaṃ bhavet. yadā hi vidhāyakavijñānād asannikṛṣṭe 'rthe vijñānaṃ śāstram ity uktaṃ tadārthād vidhāyakaviśeṣarahitāc chabdamātrajñānāc chābdam iti śakyam avagantum iti na pṛthag ucyata iti

nanu nedaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ viśeṣopādānābhāvād ity uktam. ata āha -- sāmānye ti. nāvaśyam upāttam eva viśeṣaṇaṃ bhavati, kin tu adhikāralabhyam api, yathāgneyādiṣu vakṣyate, ta(dva)d ihāpi codanālakṣaṇādhikārāc chabdavijñānād ity ukte 'pi vidhāyakaviśeṣaṇaṃ pratyeṣyata iti. nanu yadi prakṛtopayogi vaktavyaṃ, evaṃ tarhi codanālakṣaṇam eva vācyam, kiṃ śāstralakṣaṇenāta āha -- codane ti. paryāyā eta iti bhāvaḥ

ayaṃ cādhikārato viśeṣalābho jaiminer apy anumataś codanāśabdam aviśeṣitaṃ dvitīye sūtre prayuñjānasyety āha -- yathā ce ti. evaṃ hi manyate -- yady api codanāśabdaḥ pravartakavākyamātravacanaḥ, tathāpi prathamasūtre 'thaśabdena{3,106}vedādhyayanānantaryasyopāttatvāt tadadhikārād eva codanāśabdo vaidikyām eva codanāyām avatiṣṭhate, evam ihāpi śāstralakṣaṇe codanāprāmāṇyādhikārāt śabdavijñānārthajñānaśabdau viśiṣṭaśabdārthaparau, vidhāyake śabdaśabdo vidheye cārthaśabda iti

yad api vṛttikāramatopanyāsāvasare pratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstram iti bhāṣyakāreṇoktaṃ tatrāpi viśeṣaśāstrāparīkṣāpratijñānaṃ prakṛtopayogitvābhiprāyeṇaiveti darśayati -- pratyakṣādī ti. idaṃ tu cintanīyam. yadi vidhāyakaśabdajanitaṃ vijñānaṃ śāstram, kim idānīm aṅgāni mīmāṃsā karmānuśāsanāni ca na śāstrāṇi, laukikāni ca gāmānayetyādivākyāni śāstrāṇi. yady evaṃ mahān lokavirodhaḥ. na hi laukikā gāmānayetyādiṣu śāstraśabdam upacaranti. svavacanavirodhaś ca. yato gāmānayetyādivākyasthaṃ śābdalakṣaṇam iti hi vadanti. mīmāṃsādiṣu vedavat tato 'pi vā sātiśayaṃ śāstraśabdopacāram upalabhāmahe. api cāyaṃ śāstraśabdo rūḍho vā syād yaugiko vā, sarvathā ca vedāṅgādiṣu vartitum arhati, asti hi teṣu yathāyatham arthānuśāsanaṃ, rūḍhiś ca sātiśayeti varṇitam. atrābhidhīyate. yogarūḍhir iyaṃ paṅkajādivat, ato na tāvadgāmānayetyādiṣv atiprasajyate. saty api yoge laukikānāṃ teṣv aprayogāt. puruṣārthopadeśān eva laukikāś śāstram iti manyante. tathā cāṅgānīti teṣāṃ śāstratvam. nanu vidhāyakaṃ śāstram iti śāstralakṣaṇam, na ca tāni kañcid vidadhati. maivam. sarveṣām evānuṣṭhānopadeśaparatvāt. vyākaraṇe hi yatsādhubhir bhāṣeta tad ebhir ity upadiśyate. mīmāṃsāyām api pratyadhikaraṇaṃ nyāyavyutpādanenānuṣṭhānopadeśa eva sarvatra. ato yacchāstraṃ tatpravṛttivṛttyupadeśakam eveti niyamaḥ, na punas tadupadeśakaṃ śāstram eveti laukikī prasiddhir iha bhāṣyakāreṇānūditā, na punas tannirapekṣaṃ śāstralakṣaṇaṃ praṇītam. ato{3,107}yadasannikṛṣṭārthagocaraṃ puruṣaśreyovidhāyakaṃ vākyaṃ loke śāstram iti prasiddhaṃ tacchāstram. yat punar asannikṛṣṭārthagocaraṃ vidhāyakam avidhāyakaṃ vā tacchābdam iti vivekaḥ. pratyakṣavac cātrāpi śabdatajjñānādiṣu vivakṣātaḥ pramāṇavikalpā darśayitavyāḥ. nāvaśyaṃ jñānam eva pramāṇam ity abhiniveṣṭavyam. pūrvapramāṇe cottaraṃ vākyārthajñānaṃ phalaṃ tatprāmāṇye ca hānādibuddhir iti viveka iti

idaṃ ca śāstram anumānād abhinnam iti pramāṇadvayavādino manyante, tānnirākartukāmas teṣāṃ matam upanyasyati -- tatre ti. idaṃ ca pratijñāmātram eva teṣām uktam, tadīyābhedahetūpanyāsas tu paroktabhedahetunirāsāvasare kariṣyata iti. kiṃ punar abhedopanyāsanirāsayoḥ prayasyate, nanv ayaṃ sāṅkhyādibhir eva bhedavādibhir abhedo nirākṛta eva, ata āha -- bheda iti. na tais samyagbhedakāraṇam uktam ity arthaḥ

tān eva taduktān bhedahetūn nirākartum upanyasyati -- pūrvasaṃskāre ty uktā ntena. evaṃ hi tair uktam -- śabde hi pūrvasaṃskārayukto 'ntyo varṇo, vākyaṃ, ādyo 'pi vā varṇaḥ, sarve vā pratyekaṃ, sahitā vā, teṣām eva kramaḥ padānāṃ vā vākyatvajātir eva vāvayavī vā nirdhūtanikhilavarṇādivibhāgaḥ sphoṭo vā padāny eva vā saṃhatyārtham abhidadhati. ete ca padeṣv api vikalpā darśayitavyāḥ. tathā vivakṣāprayatnādayaś ca śabdaniṣpattihetava iti. sarvam idaṃ dhūmādau na dṛṣṭam iti tadvaidharmyād a(na)numānatvam iti. atra dūṣaṇam āha -- tatre ti. bauddhena śābdam anumānād abhinnam anvayavyatirekābhyām utpatteḥ, dhūmād agnyanumānavad ity ukte, yad etad dhūmādivaidharmyeṇa pratyavasthānam, iyaṃ vaidharmyasamā nāma jātiḥ, vikalpasamā vā. kā punarjātiḥ. sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ. vādinā hi prayukte prayoge prasaṅgo jāyate, sa jāyata iti jātir ity ucyate, sa ca prasaṅgaḥ sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānam.{3,108}yatrodāharaṇasādharmyeṇa vādinā hetur uktaḥ, tatra yadā prativādino vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ bhavati. yathā -- kriyāvān ātmā kriyāhetuguṇayogāt loṣṭavad iti vādinokte, prativādino vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ bhavati -- yathā kriyāvad dravyam avibhu dṛṣṭam, yathā loṣṭam, na tathātmā, tasmān niṣkriya iti. seyaṃ vaidharmyasamā jātir ity ucyate. tathā dharmāntaravikalpāt. yadā prativādinā sādhya(dha)rmasyāpi vikalpa āpādyate, asau vikalpasamā nāma jātir ucyate. yathāsminn eva prayoge prativādī vadati, kriyāhetuguṇayuktaṃ kiñcid avibhu dṛṣṭaṃ yathā loṣṭam, kiñcid vibhu yathātmā, evaṃ kiñcit kriyāvad bhaviṣyati kiñcid akriyāvad iti. evam ihāpi pareṇābhedasādhane ukte dhūmādivaidharmyamātreṇa pratyavasthāne vaidharmyasamā nāma jātir āpādyate. dhūmād agnyanumānaṃ hi vākyavikalpādirahitam. na ca tathā śābdam. ato nānumānam iti. tathā vikalpasamāpy evaṃ darśayitavyā. anvayavyatirekajam eva kiñcid vākyavikalpād imad dṛṣṭaṃ yathā śābdam, kiñcic ca na, dhūmādināgnijñānam. evaṃ kiñcid anumānaṃ bhaviṣyati, kiñcid ananumānam iti. jātidvayapra(tipādanāt pra)tyuttaraṃ ca sādhakam iti na vacanīyam iti

kathaṃ punar iyaṃ jātiḥ, evaṃ hi sādhanam idam -- śābdam anumānād bhinnaṃ tadvaidharmyāt pratyakṣavad iti, ata āha -- dhūme ti. na tāvat trailakṣaṇyapa(rityāgena) vaidharmyaṃ tair uktam. kiñcid viśeṣaṇamātreṇa tu vaidharmyam aviśiṣṭam arthātmakānām anumānānām iti teṣām apy anumānād bhedo bhavet, na cāsāv asti, na hi dhūmādīnāṃ ... ... ... ... ... ... ... ... vailakṣaṇyam ity ananumānatā bhavati. trailakṣaṇyāparityāgād anityatvaṃ kṛtakatve hetur iti. trailakṣaṇyaparityāgapratipādane (?py a/hy a)numānād bhedas sidhyatīti

{3,109} vailakṣaṇyamātreṇa tu bhedaṃ vadato vailakṣaṇyavacanasya jātitaivāpadyetety āha -- trailakṣaṇye ti

yad api cedam aparaṃ śābdānumānayor vailakṣaṇyam uktam -- dhūmādayo hi svābhāvikenaiva pratibandhena pratibandhakabuddhim anumāne janayanti, śabdāt tu yatheṣṭaviniyuktād evārthapratyayo dṛśyate, ato bheda iti, tatrāpy āha -- yathe ti. ayam abhiprāyaḥ -- atrāpi yadi kiñcid vaidharmyamātreṇa bheda ucyate, ato jātir eva. athāyaṃ prayogaḥ -- śābdam anumānād bhinnaṃ yatheṣṭaviniyogenārthapratipādanād akṣavad. akṣaṃ hi cakṣurādi yatraiva vyāpāryate, tad eva pratipādayatīti. tad ayuktam. tatrāpi svābhāvikyaivātmaśaktyā rūpādipratipādanāt. atha svagocare yatheṣṭaviniyogena pratipādanaṃ hetur ucyate, ato liṅgam api parārthaprayoge yam eva prati prayujyate tam eva pratipādayatīti samānam. atha yatheṣṭaviniyogas saṅketo 'bhidhīyate, tato 'yam artho bhavati, yatraiva saṅketyate tam eva gamayatīti, tato dṛṣṭāntābhāvaḥ, na hi śabdād anyat saṅketānuvidhānenārthaṃ bodhayati. athāvītahetur ayam. anumānaṃ hi yatheṣṭaviniyogānanuvidhāyipratipādanam, na cedaṃ tathā, ato bhinnam iti. tan na. vyatirekamātrasyāgamakatvād anvayavyatirekī hi hetur iṣyate. na cāyaṃ hetur anumānād abhedena vyāptaḥ kvacid avagataḥ, śabdātirekiṇaḥ kasyacid yatheṣṭaviniyogenāpratipādanāt. athāsti hastasaṅketādīnāṃ yathāsamayaṃ pratipādanam ity ucyate. tat tarhi pramāṇāntaram anumānaṃ vā. na tāvat pramāṇāntaram, tallakṣaṇābhāvāt. ato vyāptibalena jñāyamānam anumānam eva tat. evaṃ ca sati tenaiva vyabhicāra iti nānumānād vyāvṛttir hetos sidhyati. tad idam uktaṃ vyabhicāro 'ṅgavṛttibhir iti. aṅgānāṃ hastādīnām ākuñcanaprasāraṇādyā vṛttayo 'ṅgavṛttaya iti

{3,110} etad eva vivṛṇoti -- haste ti. hastādyaṅgāśritavṛttaya evārthaviśeṣajñānāṅgatayā hastasaṃjñety ucyante. kathaṃ punar idam anumām, na hi hastādisanniveśās saṅkhyāviśeṣādibhir arthair vyāptāḥ. tair vināpi kadācid bhāvāt. kin tu aṅgulyādisanniveśāt saṅketakālabhāviśabdasmaraṇenārthaṃ pratipadyamānāḥ śabdād eva pratipadyante. tan na. antareṇāpi śabdasaṅke(?ta/taṃ) vyavahāra evāvyutpannasyāṅgulyādisanniveśadarśinas tadarthāvagateḥ. na cātra vyabhicāraḥ. na hi yādṛśe sanniveśe vyāptir avagatā tādṛśasya vyabhicāro dṛśyate. tad idaṃ tena dharmyantareṣv eṣety atra varṇitam. ato 'numānam evedam. tad idam uktaṃ - te talliṅgam iti sthitir iti. sarvaṃ cedam anvāruhya vārttikakāreṇa dūṣaṇaṃ dattam. na hi yatheṣṭaviniyogena śabdād arthapratītir bhavati. gavādiśabdā hi nijaśaktyanusāreṇaiva svārthaṃ prativedayanti. yadṛcchāśabdās tu hastasaṃjñāditulyāste saṅketānusāreṇārthaṃ bodhayanto 'numānam eveti kiṃ tadbhedapratipādaneneti

idam aparaṃ bhedakāraṇaṃ, śabdād dhi puruṣāpekṣo 'rthaniścayaḥ, liṅgaṃ tu svamahimnaivārthaṃ niścāyayati, atas tadvailakṣaṇyād bheda iti. ayam api avītahetuḥ. evaṃ ca vaktavyam -- na puruṣopakṣo 'numāne 'rthaniścayaḥ, na ca tathā śabda ity ato bhidyata iti. etad api dūṣayati -- puruṣe ti. vyatirekahetur vyatirekapuraskāreṇaivārthaṃ sādhayati, prāṇādaya ivānātmakād dehād vyāvṛttam ātmānam. puruṣāpekṣitā tv anumāne 'py arthaniścayāṅgam aṅgavṛttiṣu dṛṣṭā. yādṛśo hi saṅketo yadarthapratipādane puruṣaiḥ kṛtaḥ, tam eva parapuruṣāpekṣayā budhyante. ato 'trāpi vyabhicāriteti. api cāvyāpakatvād asiddho hetur ity āha -- pade ti. padāni hi svamahimnaivārthaṃ pratipādayanti na puruṣāpekṣayā.{3,111} vedavākyāny api na svārthapratipādanāya puruṣam apekṣante, svarūpāvadhāraṇamātra eva teṣām āptāpekṣeti

nanu nāgṛhītasambandhaṃ padaṃ pratyāyakaṃ bhavati. na ca puruṣānapekṣā sambandhāvagatir asti. vedavākyāny api nāgṛhīte padapadārthasambandhe svārthaṃ pratipādayanti. ato 'yaṃ padapadārthasambandhaḥ puruṣāpekṣa eveti nāvyāpakatvam. ata āha -- sambandhe ti. ayam abhiprāyaḥ -- arthapratipādane tāvadanapekṣam eva padaṃ vaidikāni ca vākyāni. sambandhānubhavaś ca yatheha puruṣāpekṣas tathānyatrāpy anumāne 'sau vilakṣaṇo dṛśyata eveti. vailakṣaṇyam eva darśayati -- etasminn iti anyo 'ntena. etasminn iti. hastasaṃjñādau puruṣāpekṣaḥ, pauruṣeyo hi samayaḥ. agnidhūmayos tu deśāpekṣaḥ. candrodayasamudravṛddhyos tu kālāpekṣaḥ. ādiśabdenāvasthāpekṣitāṃ darśayati. tad anenaitad uktaṃ bhavati -- anumāne 'py anekaprakāras sambandhāvagamo deśādyapekṣayā bhedāt. evam ihāpi puruṣāpekṣo bhaviṣyati. anumāne 'pi tadapekṣas sambandhabodho dṛṣṭa iti. api ca paroktābhedahetunirāso 'pi tair na kṛta ity āha -- uktā ce ti

tam evābhedahetum upanyasyati -- āptavāde ti. ayam arthaḥ -- yathā dhūmādiṣu bhedahānena sāmānyadharmayor vyāptir avadhāryate, evaṃ śābde 'py āptavādāvisaṃvādasāmānyayor vyāptir avagatā. (?āptavādāvisaṃvādeti). evaṃ ca viditvā vede 'pīśvarāptavādatvād avisaṃvādo 'numīyate, ato 'numānam evedam. yāvat tv avisaṃvādo nānumīyate tāvadarthagocaraṃ jñānam utpannam apy aniścāyakatvād apramāṇam eva. sāmānyaśabdaḥ pratyekam abhisambadhyate. lyablope pañcamī.{3,112}tad ayam anvayo bhavati -- yady apy āptavādāvisaṃvādaviśeṣāṇāṃ bhedān na sambandho 'vagantuṃ śakyate, tathāpi tayos sāmānyapratītyānumānatā śakyate vaktum, sāmānyayor vyāptisambhavād iti

nanv idam asti bhedakāraṇam, anumānaṃ sambandhāvadhāraṇādhīnam, śabdās tv apūrvādayas sambandhajñānānapekṣā eva svārthaṃ pratipādayantīti, ato bhidyate ity ata āha -- na ce ti. gavādayas tāvat viditasambandhā evārthaṃ pratipādayantīti teṣāṃ durvāram anumānatvam, yadi tv apūrvādidṛṣṭāntena teṣām api bhedo 'bhidhīyate. tan na. śaknoti hi vaktum itaro 'pi teṣām anumānatvaṃ sambandhādhīnabodhakatvād dhūmādivad iti. api cāpūrvaśabdā api nāśvādiśabdebhyo viśiṣyante, padatvenābhedād ity āha -- na ce ti

kim ato yady evam ata āha -- na ce ti. yataḥ khalv etāni padāni, na ca padam ajñātasambandhaṃ prakāśakam asti. ato 'mībhir api viditasambandhair evārtho vedanīyaḥ, padatvāt. kathaṃ punaḥ pramāṇāntarādṛṣṭapūrveṇāpūrvasvargādinā sambandho 'nubhavituṃ śakyate. na śakyetāpi, yadi pramāṇāntarāgocaratā bhavet. apūrvaṃ tu śrutakarmaphalasambandhādyanyathānupapattipramāṇakam. svargaś ca niratiśayānandasvabhāvo vaidikavākyaśeṣebhyo 'vagamyata iti tathāvagatayos sambandhagrahaṇopapattir iti. ato yat parair uktaṃ śabdo nānumānaṃ sambandhānapekṣatvād akṣavad iti taddhetor asiddhyā dūṣitam ity āha -- sambandhe ti

bhedakāraṇāntaram upanyasya dūṣayati -- tulye ti. śabdaḥ pratyāsattyā tajjñānam arthaś ca taddhīś ceti vigrahaḥ. ayam apy avītahetur darśayitavyaḥ. tannirākaraṇaṃ cādhyāsanirākaṇoktam anusandhātavyam. atas tulyākāratvam asiddham iti

{3,113} api ca vivakṣānivṛtter anaikāntiko hetur ity āha -- pratibimbeṣv iti. ekānto nirṇayaḥ, so 'sya kāryaṃ, tannāstīty anekānta iti. katham anekāntaḥ, ata āha -- bimbam iti. yādṛśaṃ hi darpaṇe bimbam upalabhyate tādṛśam eva mukhādi budhyate, ato 'sty atrāpi gamyagamakayos sādṛśyam iti pratibimbeṣu vartamāno hetur anaikāntiko bhavatīti. nanu nedam anumānam, ādarśatejasā hi pratihatena nāyanena tejasā prakāśitaṃ pratyakṣam eva mukham avagamyata iti śabdādhikaraṇe vakṣyate. ata āha -- na ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- yadā hy ayaṃ pratyakṣeṣv aṅgulyādiṣv ādarśavartinā pratibimbena tādṛktve viditavyāptir bhavati, tadā mukham apy ādarśagataṃ bimbānurūpam anuminoti. itarathā tv aṅgulisannikarṣo 'py anyarūpam anyādṛktayā bodhayatīti sambhāvayet. ato na tādṛktvaṃ niścinuyād iti

astu vedaṃ pratyakṣaṃ, kim iti sūkṣmekṣikayā, viśadataram evānumānam upadarśayāmaḥ, yatra gamyagamakayos sādṛśyam avagamyata ity āha -- pratyakṣate ti. gatānām ity anumānaviṣayasiddhyartham apratyakṣatāṃ darśāyatīti

yad apīdam uktam -- śābde hi sakṛduktam eva vākyaṃ sahasā nānārthān pratibhāsayati viruddhānaviruddhāṃś ca, codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ, śveto dhāvatīti ca yathā, naivam anumāne. dhūmo hi yenaiva viditavyāptis tatraikatraive dhiyam ādadhāti. ataś śabdānumānayor bhedaḥ. prayogaś ca bhavati -- śabdo 'numānād bhinnaḥ, ekadā nānārthapratibhāsād akṣavad iti. avītahetur vā, liṅgam ekaṃ eva{3,114}prakāśayati, yathā dhūmādi, na ca tathā śabdaḥ, ato bhidyata iti. tadupanyasya dūṣayati -- ekavākyād iti. anenāpi prakāreṇa na bhinnatety artha iti

kim iti na bhinnatā, ata āha -- liṅgasyāpī ti. anaikāntiko hetur iti bhāvaḥ. hetur hi dhūmo 'gnitvam uṣṇatvaṃ dāhakatvam indhanavikāratvaṃ ca ekadaiva pratipādayati. tathā viruddhaḥ -- nityaś śabdaḥ kṛtakatvād iti, vivakṣānusāreṇa tāvannityatvāṃ pratipādayati, vyāptibalena cānityatvam ato 'naikāntiko hetur iti. nanu na viruddho 'nekam arthaṃ pratipādayati, vyāptibalena hi liṅgaṃ pratipādakaṃ bhavati. ataḥ kṛtakatvam anityatvena vyāptam iti tad eva gamayati, viruddhārthavyāptis tv ekasya virodhād eva na sambhavatīti. tat tāvad āśaṅkate -- virodhād iti. uttaram āha -- syād iti. vivakṣitārthapratipādane hi śabdasya śaktir avagatā, atas so 'py ekadaikam arthaṃ pratipādayati, arthāntare tv asāv api virodhād anāgamaka eveti

bhūyasāṃ caikārthānāṃ vākyānāṃ nānena hetunā bhedas sidhyatīty āha -- yatra ce ti. na kevalaṃ viruddham anekaṃ śabdo na pratipādayati, kin tu aviruddham api. uktam idaṃ - vivakṣite śabdaḥ pramāṇam iti. sakṛduccaritāc ca vākyād ekaiva vaktṛgāminī vivakṣonnīyata iti. tadanusāreṇārtho 'py eka eva buddho bhavati. ato na kvacid anekārthapratipādanam ity asiddho hetur ity āha -- sakṛd iti

nanv asti tāvadanekārthapratibhānaṃ śabdāt, pramāṇaṃ tv ekatra bhavatu nāma, etāvatā ca siddham anumānād vaidharmyata āha -- yas tv iti. yathā hi{3,115}nyāyyavacanavyaktiparicayāt pūrvaṃ śabdād anekārthāḥ pariplavante, tathā liṅge 'pi dhūmādāv asphuṭavidite 'nekārthapratibhānaṃ dṛṣṭam eva. bhavati hi dūrād dhūmo 'yam āhosvid dhūlisantāna iti saṃśayānasyāgnivātāvartayor anavasthito vitarka iti

tathā śabde dṛṣṭāntānabhidhānam api dhūmādau vyabhicārān na bhedahetur ity āha -- dṛṣṭānte ti. kathaṃ vyabhicāraḥ, ata āha -- prasiddhatvād iti

nanv aprasiddhe tāvad asti dṛṣṭāntāpekṣā, śabde tu tad api nāstīty ata āha -- anabhyasta iti. apekṣām eva darśayati -- atre ti. yatra hy aprasiddhapadārthagocaras saṃśayo bhavati, tatra yāvad ayaṃ śabdo 'muṣminn arthe vṛddhair ācarita iti cireṇa praṇidhāya na budhyate, na tāvat tam arthaṃ niścinuyād iti. tad evaṃ tāvad bhedavādibhir na bhedahetavas samyaguktā iti darśitam

bauddhoktābhedahetunirāso 'pi tair na kṛta ity āha -- paroktā iti. tān evābhedahetūn upanyasyati -- śabdānumānayor iti sārdhadvayena. asyārthaḥ -- yathā dhūmād agnyanumānam anvayavyatirekajam, ekasya ca dhūmasya pratyakṣadarśanāt,{3,116} sambandhapūrvakaṃ ca bhavati, evaṃ śabdād api jñānaṃ jāyamānam evaṃ jāyate. pratyakṣāc ca tadanyat pramāṇaṃ, pratyakṣādṛṣṭaṃ cārthaṃ bodhayati, sāmānyaviṣayaṃ ca śābdaṃ, traikālyāśrayaṃ ca. ato na bhidyate. idaṃ ca sādhanavākyasyārthakathanam. sādhanaprayogās tv evaṃ darśayitavyāḥ -- śābdaṃ jñānam anumānam anvayavyatirekajatvāt agnyanumānavad iti. ekapratyakṣadarśanotpatteḥ, tadvad eva sambandhapūrvakatvaṃ (?vā/ca) hetuḥ. tāv eva sādhyadṛṣṭāntau. na ca vācyam anvayavyatirekajatvāt sambandhapūrvakatvaṃ na bhidyate, anvayavyatirekātmakatvād anumānasambandhasyeti. pūrvaṃ hi sambandhaviśeṣajatvaṃ hetur uktaḥ idānīṃ tv avivakṣitaviśeṣaṃ sambandhasāmānyapūrvakatvam iti. evam uttareṣv api triṣu pūrvavatsādhyadṛṣṭāntayojanā kāryā. caturthe tv agnyanumānaṃ pradarśanamātram. bhaviṣyadvṛttavṛ(?ttya/ṣṭya)numāne api darśayitavye iti || 35 - 37 ||
mīmāṃsakaikadeśināṃ bhedahetum idānīṃ dūṣayitum upanyasyati -- kaiścid iti. viṣayāntaram eva darśayati -- pūrvābhyām iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadyadaparicchinne pravartate tat tato bhidyate, anumānam iva pratyakṣāt. śāstraṃ ca pūrvadvayāparicchinne 'rthe pravartate. tatas tābhyāṃ bhidyate. kiṃ punaḥ pratyakṣād bhedapratipādanena prayojanam, na hi tadabhedaḥ kaiścid āśritaḥ, yan nirākriyate. ucyate. asty eva keṣāñcid vibhramaḥ, śrotravyāpārāśrayāj jāyamānam idaṃ śābdaṃ śrotrapratyakṣam eva, tadanvayavyatirekānuvidhānāt. ata eva badhirasya na bhavatīti. tad anena pratyakṣato bhedapratipādanena nirākriyate. evaṃ hi manyate -- vidyamānopalambhanaṃ pratyakṣam iti darśitam. idaṃ tu śābdaṃ trikālārthaviṣayam ataḥ kathaṃ pratyakṣo 'ntarbhaviṣyati. badhiras tu śabdāśravaṇād arthaṃ na jānāti, nārthāśravaṇāt. prayogaś ca bhavati -- śābdaṃ pratyakṣād bhinnaṃ, tadaparicchinnaviṣayatvād anumānavad iti

{3,117} tad imaṃ pratyakṣato bhedam abhyupetyānumānād bhedakāraṇaṃ nirākaroti -- tatrāpī ti. evaṃ hi manyate -- yady anumānāparicchinnaviṣayatayā bhedobhidhīyate, tarhi puṃvākyānām anāgamatvam, pramāṇāntaraparicchinnaviṣayavāt, vedavākyāny eva tu mānāntarāviṣayārthāni bhidyante ity avyāpako hetur iti. kiṃ punar idam aniṣṭam āpāditam, nanv iṣyata eva puṃvacasām anāgamatvam, āgamo hi śāstram, aprāpte śāstram arthavad iti vakṣyati. imāni punaḥ pramāṇāntaraprāptaviṣayapratipādakānīty anuvādavākyāny eva. ata eva śāstram eva vedavākyaṃ bhinnatayā pakṣīkṛtaṃ śāstram arthe pravartata iti. tadbhedasyaivopayogād iti bhāvaḥ. tad etad āha -- tathe ti. atra dūṣaṇam āha -- pratyaya iti. evam ayaṃ puṃvacanāprāmāṇyavādī vaktavyaḥ. kim asti tebhyo 'rthapratyayo na vā, na tāvan nāsti, sarvalokavyavahārocchedaprasaṅgāt. satas tu nānimittotpattis sambhavatīti vimittaṃ vācyam. na ca śabdād anyannimittam asyopapadyata iti jātam asandigdham avādhitaṃ ca jñānāntareṇa pramāṇam eva puṃvacanajanitaṃ jñānam iti nāsyānāgamatvābhyupagamo yukta iti. itaras tv anumānāntarbhāvābhiprāyeṇāha -- vaktṛbuddher iti. ayam abhiprāyaḥ -- visaṃvādabhūyiṣṭhāni hi puṃvacanāni, tannaitāni śrutamātrāṇy evārthaṃ niścāyayanti. na cāniścito 'rtho jñāto bhavati, niścayasyaiva jñānatvāt. ataḥ prāṅniścayotpatter jñānābhāva eveti kiṃ nimittaprayatnena. yadā tu vaktaivam avadhāritavyāptir bhavati -- na cāyam anavagataṃ bravītīti, tadā tadvākyād eva jñānakāryāt kāraṇabhūtaṃ jñānam anumāya jñānasyārthāvyabhicāreṇārtho niścīyate. tasyāṃ cāvasthāyāṃ jñānaliṅgāvagatatvād arthasya vākyam anuvādakam eva. ato nāgama iti. siddhāntavādī tv āha -- kuto nvasāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- avagatā hi buddhir arthaṃ niścāyayati. na cāsyāḥ kiñcid avagame kāraṇam astīti vakṣyāma iti

{3,118} ataḥ svayam evānavagatā nārthasya liṅgam ity āha -- ne ti. nanūktaṃ kāryāt śabdād anumāsyate, ata āha -- na śabda iti. yathā nobhayam ubhayatra liṅgaṃ, tathā darśayati -- viśeṣa iti. anumānaṃ hi vyāptibalena bhavati, iha ca vākyasāmānyaṃ jñānasāmānyena vyāptam avagatam iti tatas tat sidhyed, jñānamātrāc cārthamātram, na ceha tathā, jñānārthaviśeṣayor anumitsitatvāt. tayoś ca sambandhagrahaṇābhāvenānanumeyatvāt. nanu yatrāpto vākyaṃ prayuṅkte tad eva jñātvā prayuṅkta iti vijñānaviśeṣeṇaiva sambandho 'vagataḥ. atas sa evānumāsyate. yady evam, avagatas tarhi prāg eva vākyād arthaḥ, na hy anyathā yatra prayuṅkta iti śakyate vaktum. api cāvidite prathamam arthe kathaṃ jñānam anumātavyam. kim ajñāsīd ayaṃ vaktā kiñcid iti, āhosvid imam artham iti, nāpratipannam idamā śakyate pratinirdeṣṭum. na cārthoparāgam antareṇa jñānasya viśeṣas sambhavati yo 'numīyate. na cākarmakaṃ jñānamātram anumīyate. na ca tato 'rthaviśeṣas sidhyati. na cāniścitaṃ jñānaṃ, saṃśayātmano vijñānavidhāyā darśitatvāt. na caivaṃ puṃvākyebhyas sandehaḥ. yā tu kvacid vyabhicārād aprāmāṇyāśaṅkā sā āptatvādinā nirākriyata ity uktam. yadi tv evaṃ jñānaviśeṣāvagatir ucyate, ya evam avadhārito bhavati -- nāyam ananvitārthāni padāni prayuṅkte, na cānavagatānvayāni, tan nūnam amīṣām anenānvayo jñāta iti. kim idānīṃ viditapadapadārthasaṅgatiḥ śrotā puṃvākyād arthaṃ na budhyata eva. yady evam anuttarā guravaḥ. jātā tu buddhir asandigdhāviparyastā ca na vedavākyajanitāyā dhiyo viśiṣyeta. śaṅkāmātraṃ tu kathañcid vede 'pi vākyatvādinā bhavatīti na tāvatā tadaprāmāṇyam. tābhyām iti. buddhiśabdābhyām ity arthaḥ

ato vaktrabhiprāyāvagatau pratyakṣādipramāṇāsambhavāt tadanavagame{3,119}cārthānumānānupapatteś śrotur aprāptapūrvam arthaṃ prāpayantī puruṣoktir vedavadāgama evety āha -- tene ti

yad api cedam ucyate. vedas tāvad bhinnaviṣayatayā pramāṇāntaram eveti, tad api manorathamātram evety āha -- na cāpī ti. na śakyate vaktum ity abhiprāyaḥ. kim iti na śakyate. ata āha -- liṅgam iti. yadā pūrvoktair hetubhir aviśeṣeṇa sarvam eva śābdam anumānād abhinnam ity uktaṃ, tadā kathaṃ tadgocarasyānanumeyatvaṃ bhaviṣyatīti bhāvaḥ

nanv arthātmanā tāvalliṅgenānanumitapūrvam arthaṃ vedo bodhayatīti pramāṇāntaraṃ bhaviṣyatīty ata āha -- na ce ti. dhūmavattvakṛtakatvādīnāṃ hi saty apy avāntarabhede yathaiva trailakṣaṇyāparityāgenānumānatvam evam ihāpi syāt. yadi tu tad eva nāstīty ucyate, tat tarhi vacanīyam, kim avāntarabhedopanyāseneti

anye tu prakṣīṇaśaktayo 'bhedam evāśrityaikadeśinaḥ pratyavasthitāḥ, tad darśayati -- evaṃ sthita iti. ayaṃ hi teṣām abhiprāyaḥ -- codanāprāmāṇyaṃ hi pratijñātaṃ, tac cānumānatve 'pi vedavacasas sidhyaty eva. yathaiva hi śabdamadhyād vedaḥ pramāṇam. evam anumānebhyo vedonumānam iti kim atiprayatnato bhedapratipādaneneti. nanu bhaviṣyatvād dharmo nānumīyate ity uktaṃ bhāṣyakāreṇa. ato 'numānatvābhyupagame tadvirodho bhaved ata āha -- bhaviṣyatī ti. artharūpaliṅgābhiprāyeṇa tannirākṛtam ity arthaḥ

{3,120} etad api dūṣayati -- saṃjñe ti. yadi paścānmānasāmānyād anumānatvaṃ tad astu, na ca tadabhyupagame doṣa ity arthaḥ. lakṣaṇaikatvena tv abheda iṣṭe 'numānalakṣaṇābhāvāt pramāṇāntarānabhyupagamāc cāprāmāṇyam eva vedavacasām āpadyata ity āha -- lakṣaṇene ti

nanūktaṃ lakṣaṇaikatvam āptavādāvisaṃvādasāmānyād ity atrāha -- āptavāde ti. puṃvākyānām anena prakāreṇānumānatvāt prāmāṇyaṃ siddhyati na vedavacasām iti bhāvaḥ

kim iti na siddhyati. ata āha -- vede tv iti. āptanarābhāvāt tāvannāptavādatvenāvisaṃvādād anumānam. na cātīndriyair arthair vedānāṃ sambandhānubhavas sidhyatīty apramāṇam eva bhaveyuḥ. nāptasandṛbdhā vedā iti vedādhikaraṇe vakṣyatīti

nanu pramāṇāntarasaṅgatārthāni vedaikadeśabhūtāni kṣepiṣṭhādivākyāni dṛṣṭvā itarāṇy apy agnihotrādivākyāni vedatvāt satyārthāny anumāsyante. ato 'sti lakṣaṇenānumānatvam ity āha -- nanv iti

{3,121} etad api dūṣayati -- nāditye ti. ādityayūpavākye vartamāno vedatvahetur anaikāntika iti. nanu nedaṃ vākyam asatyārtham, ādityaśabdo hi sārūpyād gauṇo yūpe vartata iti tatsiddhisūtre vakṣyate, ata āha -- tadvad iti. karmaphalasambandhavākyāny api tadvad eva gauṇāni bhaveyur iti. api ca prāk svamahimnā vedaprāmāṇyabalenāprāmāṇyānumānāni pratyuktāni. anumānatvābhyupagame tulyabalatayā tāny api durvāraprasaraṇānīty āha -- nāta iti

ato lakṣaṇabhedenaiva śabdasya pramāṇāntaratve iṣyamāṇe vedāḥ pramāṇaṃ bhavanti. lokavedayoś ca samam eva pramāṇatā siddhety āha -- tasmād iti

lakṣaṇam api yathā parair āśritam -- āptopadeśaś śabda iti, tathāpy āptābhāvān na prāmāṇyaṃ vedasyeti tannāśrayaṇīyam ity āha -- tene ti vedā ntena. loke 'pi nāptatvaṃ prāmāṇye kāraṇam ity āha -- loka iti

kāraṇam āha -- purastād iti. āptatvena hy apavādāśaṅkānirākaraṇamātram. prāmāṇyaṃ tu sarvasaṃvidāṃ sahajam eveti svataḥprāmāṇyavāde varṇitam iti. kiṃ tarhy āgamalakṣaṇam ata āha -- tasmād iti. nirdoṣaśabdajanitaṃ vijñānaṃ pramāṇam iti

{3,122} ekañjātīyakasya śabdasya cānumānena prāmāṇyam eva samaṃ, na lakṣaṇam ity āha -- anumānene ti

svamatenedānīṃ padasyānumānād bhedaṃ vadiṣyaṃs tatpratipādane kāraṇam āha -- pada iti. yady api padasya padārthe pramāṇatvān na tadbhedapratipādanam upayujyate, tathāpi paraiḥ padāny udāhṛtya vicāraḥ kṛta iti tadbhedam eva pratipādayāmaḥ. atre ti. pada ity arthaḥ

tad idānīṃ bhedakāraṇam āha -- viṣaya iti. viṣayabhedam eva darśayati -- sāmānye ti. ākṛtyadhikaraṇe hi padasya sāmānyaviṣayatvaṃ sthāpayiṣyata iti

anumānaṃ tu dharmaviśiṣṭadharmiviṣayam ity anumānaparicchede sādhitam ity āha -- dharmī ti. liṅgam asyāstīti liṅgī. tasya viśiṣṭasya prasādhakaṃ liṅgam astīti. nanv anumāne vyāptibalena dharmasāmānyam anumīyata ity ata āha -- na tāvad iti. yāvat tadanumānaṃ tadviṣayaṃ viśiṣṭaviṣayaṃ na bhavati tāvadanumānam eva na bhavati, na dharmamā(?traṃ/traviṣayaṃ) siddhatvād ity uktam iti

nanu padam api viśiṣṭagocaraṃ dṛṣṭaṃ yathā -- ko rājā yātīti pṛṣṭe paraḥ pratibravīti, pāñcālarāja iti. tadā kevalād eva pāñcālarājapadāt kriyāviśiṣṭaḥ puruṣo 'vagamyate, ata āha -- sāmānyād iti. yad eva{3,123}kiñcit śābde sāmānyād atiriktam avagamyate sa vākyasyaiva viṣayaḥ. vākyam eva hi tadanuṣaktayātipadaṃ pāñcālarājo yātīti. nanv astu śrutasyānuṣaṅgaḥ, aśrute 'pi padāntare padād ekasmād viśiṣṭabodho dṛṣṭaḥ, yathā -- dvāram ity ukte vivriyatām iti, atra katham ata āha -- sāmarthyād iti. kārakaṃ hi kriyayā viditavyāptikam, vyāptisāmarthyād eva kriyāpadam anumāpayati. anumitakriyāpadād vākyād eva tatrāpi viśiṣṭārthapratyaya iti

atra codayati -- saṅkhye ti. pariharati -- na tāvad iti. yatra hi saṅkhyādayo 'vagamyante tatra katham ata āha -- yatrāpī ti. sambhavavyabhicārābhyāṃ hi viśeṣaṇam arthavad bhavati. ākṛtis tu na tāvad ekatvaṃ vyabhicarati, dvitvādayas tv ekatvān na sambhavantīti tadākṣiptāyā vyakter eva viśeṣaṇaṃ saṅkhyādaya iti

tad evaṃ tāvad anurañjanena vyakter viśeṣaṇam ity uktam, tādarthyena tu kriyāṃ bhāvanāṃ saṅkhyādayo viśiṃṣanti. tatra hi śrutyādibhir viniyujyante. yathā paśor ekatve 'ruṇādiṣu ca vakṣyata ity āha -- padāntare ti. padāntaratvenātyantaviprakṛṣṭaviśeṣaṇatāṃ darśayatīti

yat tarhi vākyārthavṛttiviśiṣṭaviṣayaṃ gomadādipadaṃ tadanumānaṃ bhaviṣyaty ata āha -- vākyārtha iti. yady api tāvad idaṃ viśiṣṭārthagocaram, tathāpi nānumānatvam. siddho hi dharmī kenacid dharmeṇāsiddhena viśiṣṭas sādhyamānaḥ pakṣo bhavati. iha tu padoccāraṇāt prāṅ na kiñcit pratipannam. uccaritre tu pade viśiṣṭaḥ pratipanna eveti kiṃ sādhyam iti. siddhatvam eva{3,124}darśayati -- tāvān iti. na tāvadagṛhītasambandhaś śabdād viśiṣṭaṃ pratyeti. gṛhītasambandhas tu pratipadyamāno vyutpattikālāvagatān na kiñcid adhikaṃ pratyetīti katham anumānaṃ bhavatīti

api cātra bhinnayor eva prakṛtipratyayātmanoḥ padabhāgayor bhinnāv evārthau pratipannau viśeṣaṇaviśeṣyabhāvam anubhavata iti siddhaṃ vaiṣamyam ity āha -- bhedabuddher iti. idaṃ tu pācakādiśabdeṣu yuktaṃ vaktum, tatra hi (dhātunā) pākaḥ pratyayena ca kartṛmātram upāttam. ārthas tu viśiṣṭapratyayaḥ. gomadādau tu tadasyāstīti viśiṣṭa evārthe taddhitaḥ smaryata iti kuto vaiṣamyam, uktam atra tāvān eva hīti vyutpattikālāvagatād anadhikaviṣayatvam, idaṃ tu pācakādiśabdārtha(?m e/e)voktam iti. kiñcānumāne svatantragṛhīta eva parvatādir viśeṣyaḥ svatantrasmṛtenāgnyādinā viśeṣaṇena viśiṣṭo 'vagamyate. śabdenobhayoḥ svatantragrahaṇam astīty āha -- viśeṣaṇe ti. grahaṇam upalakṣaṇārthaṃ, smaraṇaṃ cetyarthaḥ

vaiṣamyāntaram āha -- viśeṣye ti

atra codayati -- athe ti. atrāpi śabdasyaiva prathamāvagatasyārthaviśiṣṭatvena sādhyatvān na kramavyatikramo bhaviṣyatīti

atra dūṣaṇam āha -- pratijñārthe ti. pratijñārthaḥ pakṣaḥ, sa ca dharmaviśiṣṭo dharmī, viśiṣṭāpekṣayā dharmyekadeśa ucyate. sa eva hetuḥ prasajyate. śabdo hi dharmitayopāttaḥ sa eva hetur iti. nanu yadā dūrād dhūmasyādhāraviśeṣo na lakṣyate tadā dhūmo 'gnimattayā sādhyate, hetuś ca bhavati. tadvad ihāpi bhaviṣyaty ata āha -- pakṣa iti. dhūmaviśeṣo hi samprati{3,125}dṛśyamānaḥ pakṣaḥ pūrvāvagatas sapakṣaḥ tadanugataṃ ca sāmānyaṃ hetur iti pakṣasapakṣahetuvibhāgopapattir iti

nanv ihāpi śabdaviśeṣaṃ pakṣīkṛtya śabdatvaṃ hetuṃ vakṣyāmaḥ, ata āha -- śabdatvam iti. arthaviśeṣo hy anumitsitaḥ, na cāsya śabdatvaṃ gamakam anaikāntikatvād iti. nanv avāntarasāmānyaṃ tarhi gośabdatvaṃ hetur bhaviṣyaty ata āha -- gośabdatvam iti. ato 'traikaiva vyaktir arthena viśeṣyā hetutayā cābhidhātavyeti duṣpariharaṃ pratijñārthaikadeśatvam ity abhiprāyeṇāha -- vyaktir iti

nanu vyañjakabhedabhinnaikaiva vyaktiḥ pakṣīkariṣyate ity āha -- bhaved iti. pariharati -- na tv iti. naupādhiko bhedo vastu bhinatti, tatpratyayānapāyād iti bhāvaḥ. api ca viśiṣṭatā sambandhe sati bhavati, tad iha kīdṛśo 'rthaśabdayos sambandha ity āha -- kathaṃ ve ti. na tāvat śabdadeśe 'rtho dṛśyate, mukhe hi śabdaḥ, bhūmāvarthaḥ. nāpi śabdakāle, kalau kṛtayugārthasyābhāvād ity āha -- na tāvad iti

athārthapratītyā viśiṣṭaś śabdas sādhyate, asti hi sā śabdakāla iti tad etad āśaṅkate tatpratītir iti. etad api dūṣayati -- param iti. pratītyā viśiṣṭe 'numīyamāne sā tāvat pūrvasiddhā grahītavyā. sā cet jñātā kim aparam anumīyata iti. nanu sampratyupalabhyamānaṃ drutādiviśeṣaṃ pakṣīkṛtya tasya pratyāyanaśaktiviśiṣṭatā sādhyate, sapakṣaṃ ca{3,126}vyutpattikālāvagataviśeṣam, ubhayānugataṃ gośabdasāmānyaṃ hetuṃ kariṣyāmaḥ, na pratijñārthaikadeśatā bhaviṣyaty ata āha -- na pratyāyane ti ayam abhiprāyaḥ -- na drutādiviśeṣāṇāṃ deśādinibandhano 'rthena sambandho vidyate. pratyāyanaśaktiviśiṣṭatā cāpi teṣāṃ na sambhavatīti

kim iti na sambhavaty ata āha -- viśeṣāṇām iti. yathā pakṣīkṛtasya mahato dhūmasyaikadeśe 'dhastādagnir astīti tadviśiṣṭo dhūmas sādhyo bhavati. naivaṃ drutādiviśeṣāṇāṃ pratyāyanaśaktiyogaḥ. teṣāṃ vyabhicāreṇāpratyāyakatvād iti. yat tu teṣāṃ sāmānyaṃ gośabdas sa pratyāyanaśaktiviśiṣṭaḥ, tatra ca pakṣe sa eva pakṣo hetuś cety uktam evety āha sāmānyasyeti

ato 'rthaviśiṣṭaś śabdo nānumeya ity upasaṃharann āha -- tasmād iti

evaṃ tāvat śabdo na pakṣa ity uktam. yadi tv arthaṃ pakṣīkṛtya śabdo hetur ity ucyate. tad apy ayuktam. apakṣadharmatvād ity āha -- kathaṃ ce ti. kathaṃ ca nirūpyata iti bhāvaḥ

kim iti na nirūpyate 'ta āha -- na kriye ti. kasyāñcit kriyāyāṃ kartṛtayā sambaddhaṃ kiñcit kasyacit sambandhī bhavati, kriyākārakasambandhapūrvakatvāt śeṣasambandhānāṃ svasvāmyādīnām iti. tatra svasvāmisambandhas tāvat kriyākārakasambandhapūrvaka ity āha -- rāje ti. prathamaṃ hi bharaṇakriyāyāṃ kartṛkarmabhāvam āpannau rājapuruṣau svasvāmisambandham anubhavata iti

{3,127} evam avayavāvayavisambandho 'pi kriyāgarbha ity āha -- vṛkṣa iti. vṛkṣo 'vayavī hy avayaveṣu tiṣṭhatīti pratītiḥ. kadācit tv avayavā eva śākhādayas tasminn iti pritītiḥ. tad evaṃ sthitikriyākartṛbhāvanibandhano 'vayavāvayavisambandha iti. evaṃ saṃyogo 'pi kriyāgarbha evety āha -- deśa iti. agnimaddeśe bhavane kartā bhavan dhūmo 'gnimato deśasya saṃyogī bhavatīti || [70] ||
evaṃ kāryakāraṇabhāvādayo 'pi sambandhāḥ kriyākārakasambandhapūrvakā ity āha -- kārye ti. kiṇvaṃ hi surāyā bījaṃ surātmake pariṇāme kartṛbhavatsurāyāḥ kāraṇam ity ucyate. tathā samūhasamūhisambandho 'pi. senākāryaṃ pratipakṣajayam aṃśena kurvan hastī senāyās sambandhitayocyata iti. śabdārthayos tu na kaścid evam ākāras sambandhasyāvagamyate. na cānirūpitākāras sambandho 'stīti śakyate vaktum ity āha -- na ce ti || [71] ||
na ca sambandham antareṇa pakṣasya dharma iti vigrahagatā ṣaṣṭhī pakṣadharma iti ca tatpuruṣasamāso vā ghaṭata ity āha -- na cāstī ti. vṛttivigrahāv api nopapannāv iti. upasaṃharati -- tasmād iti

anye tu śabdo 'rthaviṣaya ity evaṃ taddharmatām āhuḥ. yathānupalabdhir abhāve prameya iti vakṣyate. tad etad upanyasyati -- nivṛtta iti

{3,128} etad api nopapannam ity āha -- tair apī ti. na kenāpi prakāreṇa viṣayaviṣayibhāvo ghaṭata ity arthaḥ. yathā na ghaṭate tad etad āha -- na tad iti

sarvaprakārāsambhavāt pāriśeṣyeṇa tadviṣayabuddhijanakatayā tadviṣayatā vaktavyā, evaṃ ca tadviṣayabuddhijanakatvasya vācyavācakabhāvam antareṇānupapattes tadabhyupagamaḥ kāryaḥ. tatsiddhau ca na pratītyaṅgaṃ pakṣadharmatā. na cāpakṣadharmajanitā pratītir anumānam ity āha -- tasmād iti dvayena || 75 -- 76 ||
yadi tu pakṣadharmataiva tadviṣayabuddhijanane hetur iṣyate. tatas tadvyatirekeṇa pakṣadharmatāyā evānupapatter itaretarāśrayatvam ato neyam api kalpanā ghaṭata ity āha -- gamakatvād iti

itaś ca na pakṣadharmatety āha -- na ce ti. anavagatavācyavācakasambandhāḥ svarūpātirekeṇa na śabdaṃ kasyacid dharmatayā jānanti. yena pakṣadharmabuddhiś śabde bhaved iti

{3,129} svarūpamātravijñānaṃ tu na dhūmādau pakṣadharmatāyāṃ hetuḥ, api tu dharmisambandhaḥ. na cāsāv astīty abhiprāyeṇāha -- na ce ti. nanv atrāpy arthena dharmiṇā prathamaṃ vyutpattikāle sambandho 'vagata eva, āha -- na cāpī ti

pūrvasambandhanirapekṣa evāyam avyutpannasambandhasyāpi pakṣadharmasambandho bhāsate, na cātra tathety āha -- dhūmavān iti matir antena. yata eva tannirapekṣo 'yaṃ pakṣadharmasambandhaḥ, ata eva taduttarasmāt sapakṣasattvalakṣaṇād bhidyate, anyathā tadabheda eva syād ity āha -- tene ti. trīṇi hetor lakṣaṇāni pakṣadharmatā sapakṣe sattā vipakṣād vyāvṛttiḥ. tatra ca pakṣadharmatāyā uttaraṃ sapakṣasambandham uttaralakṣaṇam apadiśatīti

śabde tv evaṃ nāstīty āha -- na tv atre ti. pūrvasambandhāpekṣayā ceyam avagamyamānārthapratītyuttarakālam avagamyate. ato na tadaṅgam ity āha -- na ce ti || [81] ||
itaś ca na pakṣadharmatety āha -- na ca dharmī ti. arthād anyas tāvad dharmī na pramīyata iti bhāvaḥ

yas tv asāv artho dharmitayā kalpanīyaḥ, yaddharmatayāvagataś śabdaḥ{3,130}pakṣadharmo bhavati, parastād api sa tāvān eva pramātavyaḥ. tad yadi pakṣadharmatvam avagantum asau prathamam evāvagamyate, tato gṛhīte tasmin kiṃ parabhāvinā pakṣadharmādijñānena ato nānumānatety āha -- yaś ce ti dvayena || 83 -- 84 ||
anvayam idānīṃ dūṣayati -- anvaya iti. kathaṃ na nirūpyate, ata āha -- vyāpāreṇe ti

etad eva darśayati -- yatre ti. iha tv evaṃ nāstīty āha -- na tv iti

kathaṃ nety ata āha -- na tāvad iti. idaṃ ca pūrvam evoktam iti. nanu vaibhavāc chabdasya nityatvāc cārthasya śabdārthayoś śakyate 'nvayo darśayitum ity āha -- bhaved iti. pariharati -- sarvārtheṣv iti

kim ato yady evam ata āha -- tene ti

prakārāntareṇa sambandham āśaṅkate -- athaivam iti

{3,131} etad api dūṣayati -- naivam iti. kāraṇam āha -- dṛṣṭo hī ti (asmā)bhir antena. kva dṛṣṭaḥ, ata āha -- avyutpanne ti

nanu dvitīyādiprayoge śabdārthapratyayayor anvayo grahīṣyata ity āśaṅkate -- dvitīyādī ti. etad api dūṣayati -- śatakṛtva iti. śatakṛtvaḥ prayoge 'py ajijñāsur na sambandhaṃ budhyate. aviditasambandhaś ca nārthaṃ pratyetīti

nanu jñātasambandhasya tāvan na śabdajñānam arthajñānaṃ vyabhicarati. tasyaiva cānumānatvam iṣyata ity āha -- nanv iti. pariharati -- yady evam iti. yadi jñātasambandhasyānvayaḥ, anya eva tarhi sambandhaś śabdārthayor abhyupagamyata iti

tataḥ kim ata āha -- nāṅgam iti. yadi nāṅgaṃ, kiṃ jātam ata āha -- anvaye ti. asaty anvaye jñānaṃ nānumānam iti bhāvaḥ

anvayas tu pūrvāvagatapratītisāmarthyānusāreṇaiva jāyamāno nārthapratītau kāraṇam ity āha -- jñāta iti

{3,132} upasaṃharati -- tasmād iti. anumāne tu nānvayāt pūrvaṃ gamakatvasiddhir ity āha -- na ce ti

vyatirekam idānīṃ dūṣayati -- vyatireka iti. na hy anavagate 'rthe tajjñānena vinā śabdajñānaṃ bhavatīti vyatirekaś śakyate 'vagantum. avagataś ced arthaḥ kiṃ vyatirekāśrayaṇeneti

kim idānīm anupayogināv anvayavyatirekau śabde nety āha -- sambandham iti. śaktini(ṣkarṣe ta)yor vyāpāro vācyavācakarūpaś śabdārthayoḥ sambandha iti

evaṃ ca trailakṣaṇyaparityāgenānanumānatvaṃ prasādhya prayogeṇa darśayati -- tasmād iti. śabdo nānumānaṃ trairūpyarahitatvāt pratyakṣavat. tādṛgviṣayavarjanāt. tadvad eva tādṛk. viṣayavarjanaṃ ca sāmānyaviṣayatvaṃ hītyādinā varṇitam eveti

idaṃ ca padasyānumānād bhedapratipādanaṃ prauḍhipradarśanārtham asmābhiḥ kṛtam. na tu padaṃ pramāṇam ity āha -- satī ti

{3,133} yathā na pramāṇaṃ tathā darśayati -- padam iti. tān eva caturaḥ prakārānāha -- pratyakṣa iti

eṣv artheṣu prayuktasya yathā na prāmāṇyaṃ tathāha -- tatre ti

adṛṣṭapūrve tu samprati pratyakṣe 'nutpattilakṣaṇam evāprāmāṇyam ity āha -- adṛṣṭapūrva iti. sambandhajñānam eva vā tadā jāyata ity āha -- sambandhe ti. na ca sambandha eva padasya prameya iti vācyam, tasyārthāpattiprameyatvād ity abhiprāyeṇāha -- sambandha iti. tadarthas tu pratyakṣād avagata ity āha -- yo 'rtha iti

ananubhūtapūrve parokṣe ca jñānānutpattir evety āha -- parokṣa iti. anubhūte tu parokṣe smṛtir ity āha -- parokṣa iti

nanu smṛtim eva janayat pramāṇaṃ bhaviṣyaty ata āha -- pramita iti. pramitaviṣayā hi smṛtiḥ, sannikṛṣṭārthagocaraṃ ca pramāṇam iti sthitir iti. kathaṃ punaḥ pramitaviṣayaṃ na pramāṇam ata āha -- paricchede ti. paricchedaphalaṃ hi pramāṇam. na ca smṛtyā kiñcit paricchidyate, pūrvavijñānamātropasthāpakatvād iti

{3,134} atra codayati -- tādātvike ti. yady api pūrvam asāv artho 'vagataḥ, tathāpi tadānīṃ sattāṃ bodhayantī pratyabhijñānavat smṛtiḥ pramāṇaṃ kim iti na bhavatīti

pariharati -- yāvān iti. utpadyate smṛtir anyadā, na tu pratyabhijñānavat tadanīṃ vastunas sattāṃ niścāyayati, pūrvajñānānusāritvād iti

nanu pūrvasaṃskāramātrajā hi smṛtiḥ, idaṃ tu pratyutpannakāraṇakaṃ padāt padārthajñānaṃ grahaṇam eva, kathaṃ smṛtir ucyate. ata āha -- padam iti. mā bhūt smaraṇaṃ, grahaṇam apīdam anadhikaviṣayam evādhikapratibhāsābhāvāt, ato na padaṃ smārakebhyas sadṛśādṛṣṭādibhyo viśiṣyata ity apramāṇam iti. nanu kriyākārakayor anyataroccāraṇe 'vaśyam anyatarasyānyataravyatiṣaṅgo buddhau bhavati. ataḥ katham ucyate nādhikyam avagamyata ity ata āha -- yadādhikyam iti. padāntarasyaivāsau prasādo na padasyaikasyaivety arthaḥ

idaṃ cāsmābhis sauhṛdamātreṇa śiṣyebhyaḥ kathyate na padaṃ pramāṇam iti. na tu tatpramāṇatve vākyārtho nāgamārtho bhavati. tena hi pramāṇenāpi bhavatāvaśyaṃ padārthe bhavitavyam. ataḥ pramāṇāntarānadhigatam arthaṃ gamayadvākyaṃ pramāṇam eva. evam anumānāntargatatve 'pi padasya na kācit kṣatiḥ, vākyārthasyānanumeyatvād ity āha -- pramāṇam iti

{3,135}āha vākyārthajñānasyaiva katham ananumānatvaṃ, tad apy ālocitānugamanam anumānam evāta āha -- vākyārtha iti. agṛhītasambandhā eva padārthāḥ vākyārthaṃ gamayanti. ato na vākyārthajñānam anumānam. evañ ca darśayitavyaṃ vākyārthabuddhir anumānād bhinnā sambandhānubhavādṛte jāyamānatvād akṣabuddhivad iti

kathaṃ punar apratibaddham arthāntarasya pratipādakam, evaṃ hy atiprasaṅgaḥ. ato 'siddho hetur ata āha -- vākye ti. ye ca paraiḥ padārthabuddher anumānād abhedahetava uktāḥ, te tāvad bahavo vākyārthabuddhāvasiddhā ity āha -- sarveṣām iti. vākyārthabuddhir hi na tāvad anvayavyatirekajā. nāpi sambandhapūrvikā. naiva pratyakṣadarśanaprabhavā. padād avagatānāṃ padārthānāṃ tatkāraṇatvāt. sāmānyaviṣayatvam apy asiddhaṃ viśiṣṭaviṣayatvāt. pratyakṣānyapramāṇatvatadadṛṣṭārthabodhane tūpamānādīni prasādhya naikāntikīkārye. tadadṛṣṭārthabodhanaṃ cānumānābhāsair apy anaikāntikam. evaṃ trikālaviṣayam apy anumānābhāsenaiva. evam eva padārthabuddhāv api darśayitavyam. anvayavyatirekajatvaṃ tu tatrāpy asiddham eva. uktaṃ hi śabdaśaktinirdhāraṇe tayor vyāpāro na buddhijanmanīti. sambandhapūrvakatvaṃ tu yady aviśeṣitaṃ tat pratyakṣeṇaivānaikāntikam, tad api hīndriyārthasambandhapūrvakam eva. athānumānāṅgasambandhapūrvakatvaṃ, tadasiddham, vyāptir hi tadaṅgam. na ca padāt padārthajñāne vyāptiḥ kāraṇam. sāmānyaviṣayatvaṃ cābhāsenaivānaikāntikam eva pratyakṣadarśana(prabhavatva)pratyakṣānyapramāṇatvatadadṛṣṭārthabodhanāni tūpamānādibhir apīti

yata evaivaṃ vākyārthabuddhis sahārthair adṛṣṭeṣv api vākyeṣu padārthamātravido jāyate. ato 'syāḥ sphuṭataram anumānād bhedaṃ paśyantas saugatās tato 'vatīryāgamasyānumānavyatirekāt bibhyataḥ padābhedavicāraṇāyām eva kliṣṭāḥ. evaṃ hi{3,136}manyante. astu tāvatpadam apy anumānād abhinnam. etāvatāpīha śabdānumānayor aikyam iti vāk pravartata eveti sopahāsam āha -- vākyeṣv iti

ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
śabdaparicchedaḥ samāptaḥ ||
007 upamānapariccheda
athopamānaparicchedaḥ
upamānam api sādṛśyam asannikṛṣṭe 'rthe buddhim utpādayati. yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasyeti bhāṣyam. asyāyaṃ tātparyārthaḥ -- upamānam api na parīkṣaṇīyam, evaṃ lakṣaṇakatvenāvyabhicārād iti. avayavārthas tv ekatra dṛśyamānaṃ sādṛśyaṃ pratiyogyantare dṛśyamānapratiyogisādṛśyaviśiṣṭatayāsannikṛṣṭe 'rthe yāṃ buddhim utpādayati etatsādṛśyaviśiṣṭo 'sāv iti, sopamānam iti yattadoradhyāhāraḥ. na ca vācyaṃ viṣayaviśeṣānupādānāt kathaṃ sādṛśyaviśiṣṭaviṣayā buddhir avagamyata iti, prasiddhapramāṇānuvādena hy atrāparīkṣā pratipādyate. loke ca sādṛśyaviśiṣṭaviṣayaiva{3,137}buddhir upamānam iti prasiddham. ato na doṣaḥ. dṛśyamānaviśeṣaṇam ekadeśadarśanād itivad anupāttam iti ced na. udāharaṇe upādānāt. evaṃ hy āha -- yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasyeti. asyārthaḥ -- dṛśyate 'sminn iti darśanaṃ, adhikaraṇe lyuṭ. gavayo darśanam asyeti gavayadarśanam. sādṛśyam anyapadārthaḥ. etad uktaṃ bhavati -- gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyam iti. atrodāharaṇānusāreṇa lakṣaṇavākye 'pi dṛśyamānam eva sādṛśyam abhimatam iti gamyate. gosmaraṇasyeti ca nandigrahī(Pā 3.1.134)tyādinā kartari lyuḥ. gāṃ smarataḥ pramātuḥ. yathā gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyam etatsadṛśā gaur iti buddhim utpādayatīti. saṅgatis tu prasiddhibāhulyāt śābdānantaram upamānam iti prāg evoktam. atra codayati -- prasiddhapramāṇānuvādenātrāparīkṣā pratipādyate. ato yathā naiyāyikoktam upamānaṃ pramāṇam āśrīyate, evaṃ tad uktam evopamānalakṣaṇam āśrayitum ucitam. evaṃ hi tair uktaṃ - prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam iti. asyārthaḥ -- prasiddhena gavādinā sādharmyāt sādhyasyāprasiddhasya gavayādeḥ kañcid anabhijñaṃ prati sādhanaṃ prajñāpanaṃ yādṛśo gaus tādṛśo gavaya iti vākyaṃ, tajjanitā vā buddhir upamānam iti. tad etatparihāreṇa lakṣaṇāntarapraṇayane kāraṇaṃ vācyam ity ata āha -- kīdṛg iti dvayena. satyaṃ naiyāyikair idam uktam. na tu yuktam. anantaroktāgamābahirbhāvāt. śabdavijñānād dhīdam asannikṛṣṭe 'rthe vijñānam. ato 'nyathaiva śābare tantre upamānaṃ varṇitam iti || 1 -- 2 ||
naiyāyikāgamalakṣaṇānusāreṇāpy asyāgamatvam avagamyata ity āha -- puruṣe ti. evaṃ hi naiyāyikānāṃ śābdalakṣaṇam āptopadeśaś śabda iti. atrāpi cāptapuruṣapratyayenaivāparidṛṣṭe gavayādau sādṛśyena sampratyayo bhavati. nānāptā(?d dhi/d vi)saṃvādāt. ata āptasyaivedaṃ vacanam avyabhicārīti matvā tadbalabhāvī niścayo jāyate, teṣām apy āgama eveti

{3,138} nanu śābare 'pi sadṛśadarśanāt sadṛśāntare jñānam upamānam iti varṇitam. etad api smaraṇābahirbhāvād apramāṇam eva. yathā hi kiñcid dhyāyataḥ smaraṇaṃ bhavati, evaṃ sadṛśadarśino 'pi sadṛśāntare smaraṇam, ato na dhyānādijanmanā smṛtyā sahāsyāḥ kaścid viśeṣaḥ. ato 'pramāṇam ity āha -- sadṛśād iti. naiyāyikalakṣaṇaṃ tāvadāgamābahirbhāvi. śābaraṃ tv apramāṇam eva saṅgṛhātīti

nanu smṛtisambhinnam api deśādibhedena jāyamānaṃ pratyabhijñānaṃ pramāṇaṃ dṛṣṭam. evam ihāpi gāṃ nagare dṛṣṭavato vane gavayadarśinas tadbhānaṃ pramāṇaṃ bhavaty ata āha -- deśakālādī ti. na khalu deśādibhedas sanmātratayā prāmāṇye kāraṇam, api tarhi prameyatayā, na ceha deśāntarādiviśiṣṭo gauḥ pramīyate, api tu nagarāvagatas sampraty api tatstha eva smaryata iti

naiyāyikaikadeśināṃ matam upanyasyati -- śrute ti. yena kilātideśavākyaṃ śrutaṃ yādṛśo gaus tādṛśo gavaya iti, tasya śrutātideśavākyasya vanaṃ prāptasya yat svayam asau gosadṛśo gavaya iti sādṛśyānurañjitaṃ gavayajñānam idam upamānam iti

{3,139} etad api dūṣayati -- pratyakṣa iti. gavayas tāvadindriyasannikarṣāt pratyakṣeṇa pratīyate. gosādṛśyam apy atideśavākyād avagataṃ smaryata iti nopameyam astīti. atra codayati -- nanv iti. ayam abhiprāyaḥ -- gosādṛśyaviśiṣṭo hy atra gavayo 'vagamyate. na ca tatpratyakṣaṃ, gor apratyakṣatvāt. tadviśiṣṭo gavaya upamānasya viṣayaḥ. na hy asau pratyakṣeṇāvasīyate, gavayamātraviṣayatvāt tasya. na cāgamād avagataḥ smaryate, sāmānyaviṣayatvād āgamasya. iha cāyam asāv iti viśeṣapratibhānād iti

etad api vikalpya dūṣayati -- pūrve ti sārdhena. idam atra vikalpanīyam -- atideśavākyād avagatāt kiñcid adhikam avagamyate na vā, yadi nety āha, tataḥ smaraṇād aviśiṣṭā saṅgatir iyam apramāṇam. yathā padāt padārthajñānaṃ pratyutpannakāraṇajatvenāsmaraṇam apy anadhikaviṣayatvād apramāṇam, evam ihāpy atideśavākyāvagatagosādṛśyaviśiṣṭagavayajñānam. yadi tu sāmānyāvagatād viśeṣāvagame 'sti viśeṣa ity ucyate, sa tarhi pratyakṣād eva labhyata iti na pramāṇāntarāvakāśa iti

nanūktam asannihite gavi tatsādṛśyasyāpratyakṣatvān na tadviśiṣṭo gavayaḥ pratyakṣeṇāvagantuṃ śakyata iti sāvakāśaṃ pramāṇāntaram ity ata āha -- yāvad dhī ti. yāvadindriyavyāpārānantaram aparokṣaṃ bhāsate tan naḥ pratyakṣam. tathā ca sādṛśyaviśiṣṭo gavaya iti katham apratyakṣo bhaviṣyati. pratijāti kṛtsnaparisamāptam eva jātibat sādṛśyam ity apratyakṣe 'pi gavi tatsādṛśyaviśiṣṭagavayapratyakṣam upapadyata eveti bhāvaḥ

{3,140} na ca śabdādismaraṇasambhedād apramāṇatā, gṛhyamāṇasmaryamāṇayor vivekasya savikalpakasiddhau phaṇitatvād ity āha -- smaryamāṇasye ti. viveke sati nāpramāṇatety arthaḥ. śrutātideśavākyaviśeṣaṇopādānasyāpi na phalam upalabhyata ity āha -- śrute ti

kathaṃ nopayujyate -- ye 'pī ti. gosādṛśyaviśiṣṭagavayadarśanaṃ ced upamānam abhimataṃ tadāśrutatadvākyānām api nagare gāṃ dṛṣṭavatāṃ vane gavayaṃ paśyatām asty eveti mandaṃ viśeṣaṇaphalam iti

nanv aśrutātideśavākyānām ayam asau gavaya iti saṃjñānusandhānaṃ nāsti, itareṣām astīty ayam asti viśeṣa ity āha -- athe ti. pariharati -- na nāme ti. yadupamānasya prameyam abhimataṃ tattāvatte 'pi jānanti. saṃjñitvaṃ mā nāmānusandhīyatām iti

syān matam -- saṃjñāsaṃjñisambandha evopamānasya viṣayaḥ. yathoktaṃ nyāyavistare samākhyāsambandhapratipattir upamānārtha iti. vivṛtaṃ ca -- yathā gaur iva gavaya ity ukte gavā samānārtham indriyasannikarṣād upalabhamāno 'sya gavayaśabdas saṃjñeti saṃjñāsaṃjñisambandhaṃ pratipadyata iti. na cāśrutātideśavākyasya śabdam aviduṣas samākhyāsambandhapratipattis sambhavatīti{3,141}phalavadviśeṣaṇam ata āha -- na ce ti. kāraṇam āha -- sādṛśye ti. atideśavākyād eva gosādṛśyena gavayaśabdavācye 'rthe 'vadhārite vyaktirūpeṇānavagato 'pi śabdārthasambandho 'vagata eva. etad dhi tadāvagataṃ gosadṛśaṃ vastu gavayaśabdavācyam iti. etāvac ca sambandhasya svarūpam, atas sūktaṃ viśeṣaṇānarthakyam iti

nanu jñātasyāpi sambandhasya pratyabhijñāne prāmāṇyam avihatam evāta āha -- na ce ti. atra kāraṇam āha -- śaktyor iti. vācyavācakaśaktiniyamo hi śabdārthayos sambandhaḥ. sa cātīndriyatvān neha pratyabhijñāyate. pūrvāvagata evānyūnānatiriktaḥ smaryate. kim idānīm atīndriye naiva pratyabhijñānam asti, yady evam anumānena kathaṃ pūrvānubhūtam agnyādi pratyabhijñāyate. āha ca -- gṛhīte 'pi deśādibhedabhinne punaḥ pramāpratyabhijñānumānāt syāt pratyakṣavad avadhārite 'pīti. ihāpi ca vakṣyati --
yena nāma pramāṇena grahaṇaṃ buddhikarmaṇoḥ |
iti. satyam. na brūmaḥ parokṣaṃ na pratyabhijñāyata iti, yad etad ayam asau gosādṛśyaviśiṣṭo gavaya itīndriyajam aparokṣāvabhāsaṃ pratyabhijñānam --
asya śabdārthasambandhaś śaktirūpo na gocaraḥ |
gosādṛśyena vijñātapūrvo gavaya eva tu ||
iti. ata eva na cāsyeti sambandhasya pratyabhijñānaviṣayatvaṃ nirākaroti. gavayas tv iha gosādṛśyenāvagata pūrvaḥ pratyabhijñāyata iti na kiñcid anupapannam iti

athocyeta (?vṛ/pratya)kṣād vyāvartayituṃ viśeṣaṇopādānam. śrutaśabdollikhitam idaṃ gavayajñānam ato na pratyakṣasya viṣaya ityupamānasya bhaviṣyatīty ata āha -- śabde ti. śabdānuviddhabodhe 'pi{3,142}hīndriyasambandhānusāri jñānaṃ na śabdaśaktiparāmarśajam eveti pratyakṣam eveti varṇitam ity ato naikatrāpi lakṣaṇe upamānasya prameyam adhikaṃ paśyāma iti vācyam asyāpūrvaṃ prameyam ity upasaṃharati -- tasmād iti

yadi tūcyate -- pratiyogisāpekṣaṃ sādṛśyagrahaṇam ato na pratyakṣam, arthendriyasāmarthyamātrajaṃ hi pratyakṣaṃ jñānaṃ, na tatpūrvam aparaṃ vānusandhatte. ataḥ pratyakṣe 'pi dharmiṇi parokṣam eva sādṛśyam iti na tadviśiṣṭasya pratyakṣatvam iti sāvakāśam upamānam ity ata āha -- vyavasāye ti. bauddhānām ayaṃ siddhāntaḥ -- yadavikalpakam āpātajaṃ pratyakṣam iti. naiyāyikās tu vyavasāyātmakapratyakṣavādinaḥ. ato jātyādivatsādṛśyam api teṣāṃ kiṃ na pratyakṣeṇa pramīyata iti

nirvikalpakavādinām api nedaṃ pramāṇāntaraṃ, pratyakṣābhāsatvād ity āha -- pratyakṣe ti. evaṃ tāvat sādṛśyasya vastvantaratvam aṅgīkṛtya tatpratyakṣatayopamānasya viṣayābhāvenāprāmāṇyam uktam. idānīṃ bauddhamatena sādṛśyāpalāpam āha -- prameye ti. nirvikalpakapratyakṣavādinām api sādṛśyaprameyābhāvād upamānasya pramāṇatā nābhipretā. atas teṣu spardhamāneṣu katham upamānaṃ pramāṇam. ayaṃ ca teṣām abhiprāyaḥ -- sādṛśyaṃ hi na tāvadāśrayebhyo bhinnam anupalambhāt. abhede cāśrayāt tanmātrāpātāt. kathaṃ cāśrayeṣu vartate. na tāvat kārtsnyena bhedaprasaṅgāt, na hy ekam atra kārtsnyena vṛttam anyatrāpi tathaiva vartata iti sāmpratam. na ca bhāgaśaḥ, tadabhāvāt. kiñcedaṃ sādṛśyaṃ na tāvad dravyaguṇakarmaṇām anyatamam, padārthapaṇḍitais teṣv anupasaṃkhyātatvāt. na hi navasu dravyeṣu caturviṃśatyāṃ guṇeṣu pañcasu vā karmasu sādṛśyam antargataṃ paśyāmaḥ. na ca sāmānyam eva sādṛśyaṃ, tad dhi tadbuddhau karaṇaṃ, tadvadbuddhivedyaṃ ca sādṛśyaṃ, tatsādṛśye ca gotvādāv api tathātvaprasaṅgaḥ.{3,143}avayavasāmānyāni sādṛśyam iti ced. na. teṣv apy aikaikaśyena sādṛśyabuddher upajananāt.[729]bhūyāṃsi sādṛśyam iti ced. na. bhūyassv apy ekatra samāhṛteṣu pratiyogya(?nyatarā)napekṣeṣu sādṛśyabuddher upajananāt.[730]santi khalu tāny ekatra samāhṛtāni vastūni, na ca sādṛśyabuddhyā gṛhyante, na hy anapekṣitapratiyogibhedaṃ sadṛśo 'yam iti gāṃ jānāti. pratiyogyapekṣayā sāmānyāni sādṛśyam iti cet. kim idānīm āpekṣikaṃ sādṛśyam. bāḍham. yady evam apekṣayā tadabhivyajyate janyate vā. na tāvaj janyate dvitvam ivāpekṣābuddhyā, sahajasiddhatvāt. abhivyañjakāni tv ālokendriyādīni santīti kim anyad apekṣate. yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyaṃ, yamayos tu tadabhāvād abhāvaprasaṅgaḥ. tatrāpi tadabhyupagame tannāśe sāmānyanāśāt siddhāntahāniḥ. citrādau ca pāriṇāmikānām avayavānāṃ karaśiraṛprabhṛtīnām abhāvāt sāmānyābhāve sādṛśyābhāvaḥ. evam eva gandhādiṣv api prasaṅgo darśayitavyaḥ. avayavānāṃ karṇādīnām avayavāntarābhāvād asādṛśyam. atha
matam, satyaṃ nāvayavasāmānyāni sādṛśyam. kin tu tattvāntaram evedaṃ dravyajātiguṇakarmabhyo vyatiriktaṃ guṇabhedo vā. yathāha guruḥ -- na sāmānyaṃ sādṛśyam. kiṃ tarhi. tad eva tat, gotvāder ekatvād iti. evaṃ copapanno bhavati sadṛśasambhāvanam eva tatra vidhyarthaḥ śyenacic codanārthaḥ. śyenavyaktijātyos svabhāvanirmitapakṣatvagrasamāṃsalohitāsthiśiraṛpṛṣṭhapādodarādyavayavārabdhāvayavisamavāyitveneṣṭakābhir aśakyasampādanatvāt. yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyam iṣyante tatas teṣām ihābhāvāt sādṛśyam api dussampādanam iti so 'nārabhyo 'rthaḥ pratijñāto bhavet śyenacitaṃ cinvīteti. evaṃ cānavayaveṣv api gandhādiṣu sādṛśyasaṃvidupapatsyata iti. tac ca naivam. tattvāntare hi sādṛśye gām anapekṣyāpi gavayaṃ sadṛśam iti jānīyuḥ. tatra hi tanniravaśeṣam eva sādṛśyaṃ parisamāptam iti kim anyad apekṣyate. katham anapekṣite gavi tatsādṛśyaviśiṣṭo 'vagamyata iti cet kas tasya gavā sambandhaḥ. samavāya iti cet, so 'pi tarhi gavayavad gosadṛśatayā jñātavyaḥ. api ca samavetaṃ nāma tatsādṛśyaṃ gavayagatasādṛśyagrahaṇe 'pi kim ity apekṣyate. na hi gotvaṃ śābaleye samavetam iti{3,144}bāhuleye tadbodhe 'pi tadapekṣā dṛṣṭā. tathedaṃ gavi gavayasādṛśyam iti na tadapekṣāhetur upalabhyata iti. api cāpekṣatāṃ nāma gauḥ, dūrād gām upalabdhavato ()viditāvayavasāmānyavibhāgasyāpi gosadṛśagavayajñānaṃ bhavet. avayavasāmānyāny api tadbodhe 'py apekṣyanta iti cet. vaktavyo 'pekṣārthaḥ. yadi matam, abhivyañjakāni tasyāvayavasāmānyānīti, tāni tarhi gavayavartīni tasyābhivyañjakāni, santi ca tāni gave(?vi) iti kiṃ gogatatadvedanena, ato gavyavagate 'navagateṣu cāvayavasāmānyeṣu gosādṛśyajñānaṃ jāyeta. jātyor hi tatsādṛśyam, avagate ca te iti kim anyad apekṣyate. yac cedam avayavasāmānyānāṃ bāhulye sadṛśatvam, idaṃ ca na syād arthāntaratve sādṛśyasya sarvatra tāvattvāt. syān matam vyañjakāni tāni tasya. bhavati cābhivyañjakaprakarṣe 'bhivyaṅgyabuddhiprakarṣaḥ. yathā ghaṭādau tadvad ihāpi bhaviṣyatīti. tan na. na hi buddhimātram atra prakṛṣyate. api tarhi vastv eva sātiśayam upālabhāmahe. ata eva mukhyāpacāre sadṛśopāditsayā susadṛśaṃ pratinidhīyate. na mandasadṛśam ity etad api yat kiñcit. ataḥ kalpanāmātrakalpitaṃ
dvicandrālātacakrādivad bhrāntikāraṇaṃ sādṛśyaṃ na prāmāṇikam iti. prameyābhāvād api nopamānāṅgam anyad vā sādṛśye pramāṇam ity āpekṣa iti

__________NOTES__________
[729] rūpajananāpātāt iti bhāvyam.
[730] rūpajananāpātāt iti bhāvyam.
atra samādhim āha -- sādṛśyasye ti. ayam abhiprāyaḥ -- nedaṃ kalpanāmātrakalpitaṃ, mithyātvahetudvayāsambhavāt. dvicandrādipratyayā hi kutaścid doṣād utpannāḥ kālādibhedeṣu bādhyante. sādṛśyaṃ tu jātyādivadabādhitabuddhivedyaṃ katham anyathā bhaviṣyati. yathā cāsādhāraṇapratyakṣavādināṃ tatsatyam evaṃ sādṛśyam apīti kim apahnūyate. tad idam avagatam asaṃśayitam abādhitaṃ ca deśāntarādiṣv apīty asti tāvat sādṛśyaṃ, pramāṇabalena yathā tadupapadyate tathā kalpanīyam. na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāma kiñcid astīti.
tatra yat tāvad uktaṃ kim asya svarūpam iti. tatrottaram āha -- bhūyovayaveti. asyārthaḥ -- bhūyobhir avayavasāmānyair yo jātyantarasya yogaḥ{3,145}tat sādṛśyam. jātyantarāvayavasāmānyagrahaṇam upalakṣaṇārtham, vyaktisādṛśyam api yamādiṣu dṛṣṭam eva. evam avayavasāmānyair vināpi guṇakarmādisāmānyayogenāpi sādṛśyaṃ dṛṣṭam eva, yathā citrādiṣu. etena yad uktaṃ citrādau kathaṃ sādṛśyam iti tat parihṛtam. evam agnāv api saṃsthānaparimāṇasāmānyaṃ darśayitavyam. yamayos tv avayavasāmānyābhyupagame yān upapattir uktā, asau parihariṣyata eva. guṇānāṃ tv asaty apy avayavasāmānye 'vayavaguṇasāmānyam evāvayaviguṇānāṃ sādṛśyam iti darśayitavyam. karmaṇāṃ ca sauryādīnāṃ dravyadevatādidharmasāmānyam eva sādṛśyam, avayavasāmānyasyopalakṣaṇārthatvād iti. tattvāntaravādināṃ cedam āśrayapāratantryād guṇāntargatam evāstheyam. na pañcamam alaukikatvāt. jātidravyaguṇakriyāḥ padārthā iti lokasiddham. ato 'sya guṇasya sato guṇakarmaṇor anupapanna eva samavāyaḥ. atha dravyasamavetam eva guṇakarmaṇī api sadṛśatayā bodhayati, ekārthasamavāyāt. yathāvayavasamavetaṃ sāmānyaṃ gogavayajātyor asamavetam api te sadṛśatayā bodhayati, ekārthasamavetasamavāyād ity ucyate. na. dravyasamavāye pramāṇā bhāvāt, avayavasāmānyāni hi karṇādīni vyaktisamavetāni pratyakṣāṇi. sādṛśyaṃ tu sadṛśabuddhyā grahītavyam. na ca gandhādisadṛśaṃ dravyam iti pratyayo 'sti. ataḥ kathaṃ tadvartinā sādṛśyena gandhādīni sadṛśāni bhaveyuḥ. ato 'vayavasāmānyam eva sādṛśyam iti. nanv ekatraiva bhūyasām avayavasāmānyānām upalambhāt sādṛśyabodhaprasaktir ity uktam, parihṛtam idaṃ jātyantarasyeti vadatā. jātyantarasamavāyināṃ jātyantare samavāyāt sādṛśyam, na svarūpamātram, na ca bhūyastvam. etac copariṣṭād vivariṣyata eva. ato jātyantaragrahaṇam apekṣitavyam. yat tu na tena tajjanyata iti. satyam. abhivyajyate tu tat. yathoktam --
sāmānyāni ca bhūyāṃsi guṇāvayavakarmaṇām |
bhinnapradhānasāmānyavyaktaṃ sādṛśyam ucyate ||
iti. yad dhi yasyopalabdhau nimittaṃ, tattadabhivyañjakam. ata ekaikatrāpi svarūpamātreṇa sāmānyāni gamyanta eva. jātyantarasamavāyātmanā{3,146}tu tāni sādṛśyam, samavāyātmā ca nāpratisaṃhite jātyantare 'bhivyakto bhavatīti yuktaiva tadapekṣā. na ca yadarthāntarāpekṣapratibhāsaṃ tadavastu bhavati. na hi devadattasya pitṛtvaṃ putrāpekṣayā pratīyata iti, tad avastu. ataḥ āpekṣikāṇy evañjātīyakāni na cālayituṃ śakyante. ata evāvayavasāmānyapracayāpracayayos susadṛśādibodhopapattiḥ. ataḥ siddhaṃ jātivyaktyantarāvacchinnāni guṇāvayavādisāmānyāni sādṛśyam iti

nanu padmadalākṣīyamaṅganeti padmāvayavena dalenāṅganāyāś cakṣur upamīyate, yadi cāvayavasāmānyaṃ sādṛśyaṃ, na tad iha sambhavati, svayam evāvayavatvāt, na hi cakṣuṣaś cakṣurādyavayavāntaram asti. ata āha -- sadṛśe ti. nāvaśyaṃ mahāvayavino yo 'vayavas tatsāmānyaṃ sādṛśyam. avayavasāmānyāni tu sādṛśyam ity uktam. tac cāvayavānām api cakṣurādīnāṃ svāvayavasāmānyabhūmnā sambhavaty eveti yukto 'ṅganādīnāṃ sadṛśāvayavabodha ity āha

astu tāvad avayaveṣv avāntarāvayavasāmānyayogāt sādṛśyam, vināpi tu tāni tatra tatra sadṛśabodho dṛṣṭaḥ. sa katham upapadyate ata āha -- evam iti. nedam avayavasāmānyagrahaṇaṃ tantram. yad eva tu kiñcid guṇādisāmānyaṃ sadṛśadhiyam upajanayati tad eva sādṛśyam ato nātraikarūpyam eva. vicitratā tu sādṛśyasya yathādarśanam aṅgīkartavyam. tad yathā -- jātisādṛśyam agnir vai brāhmaṇa iti, agnisadṛśa ity arthaḥ. kim anayos sādṛśyam, ekasmād brahmaṇo mukhāj jātir utpattir ity arthaḥ. idaṃ ca tadsiddhisūtre vakṣyate. kutaḥ punar anayos samānābhijananatvam avagamyate. śruteḥ. evaṃ hy āha -- prajāpatir mukhatas trivṛtaṃ chandasāṃ niramimīta agniṃ devatānāṃ brāhmaṇaṃ manuṣyāṇām iti. loke ca samānābhijananayor darśayitavyam. guṇasāmānyaṃ tu citrādau suprakāśam eva loke, vede ca ādityo yūpa iti.{3,147}dravyasādṛśyaṃ samālaṅkāradhāriṇor loke, vede ca lohitoṣṇīṣā ṛtvijaḥ pracarantīti. kriyāsādṛśyam adhyayanādisāmānyāl loke, vede ca yajñavihaṅgamayor nipatyādānasāmānyāt. evaṃ hy āha -- yathā vai śyeno nipatyādatte, evam ayaṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nipatyādatte iti. śaktisādṛśyaṃ tu bhīmo malla iti loke, vede ca somapūtīkayoḥ. avagamyate hi pūtīkānāṃ somaśaktir arthavādāt. tatkāryatvenāvagamāt. kāryasya ca kāraṇānuvidhāyiśaktikatvāt. uktaṃ ca -- somasya yo 'ṃśaḥ parāpatat sa pūtīko 'bhavad iti. svadharmasādṛśyaṃ kecit triśikhāḥ kecit pañcaśikhā iti loke triśikhādīnām anyonyasādṛśyaṃ, vede ca vasiṣṭhātryādīnāṃ narāśaṃso dvitīyaḥ prayāja iti. dharmaniyama eva hi tatra sādṛśyam, prakṛtivikṛtikarmaṇoś ca dharmasāmānyam eva sādṛśyam ity uktam eva. ete ca jātyādaya ekaikaśo dviśastriśas samastaśaś ca samānā bhavantas sādṛśyasya vicitratām āpādayantīti

nanu yatra sādṛśyaṃ samavaiti tatsadṛśabuddhyā gṛhyate. yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyaṃ, tāni tarhy avayaveṣu samavayantīti teṣv eva sadṛśadhiyaṃ janayeyuḥ. atha teṣāṃ bhūyastā, sā cāvayavasāmānyeṣv iti tāny eva sadṛśāni syuḥ. kathaṃ jātyantare sadṛśabuddhir ata āha -- na dharmā iti. satyam. ata eva hetor na dharmākhyāvayavasāmānyāni tadbhūyastā vā sādṛśyaṃ, teṣu sādṛśyabuddhyanutpatteḥ. yad eva hi teṣāṃ bhūyas tayā yuktaṃ jātyantaraṃ gavayādi vyaktyantaraṃ vāgneyasauryādi, tad eva sadṛśabuddhyā gṛhyate. ato jātyantarasamavāya eva teṣāṃ sādṛśyam. svarūpatas tv ekaikaśastāni sāmānyāni pradhānasāmānyavadekatvabuddhinibandhanam eva. piṇḍitāni tu jātyantarasamavāyopahitāni sādṛśyam, ayaṃ ca bhūyo 'vayavasāmānyety asyaiva prapañca iti

{3,148} atra codayati -- yamayor iti. jātyantarasyeti yāvacchrutagrāhiṇaḥ paricodanam idam -- yadi jātyantarasya bhūyo 'vayavasāmānyayogatas sādṛśyaṃ kathaṃ yamayor vyaktisādṛśyam iti. itaras tu -- pradarśanamātraṃ jātyantarasyeti keyam atraivāsthā, tad ayam arbhako varāka ity apahasati -- dṛṣṭatvād iti. yatraiva sādṛśyaṃ dṛśyate jātau vyaktau vā, tatraiva tadāśrayaṇīyam. kim ekatraivāsthāṃ badhnāsīti. syād etat. ekasvabhāvā hi bhāvā jātyādayaḥ. tad idaṃ sādṛśyam api tathaiva yuktam. yadi tāvadalpavṛttisvabhāvaṃ vyaktyor eva yuktam, atha bahuvṛttisvabhāvaṃ tato jātyor eva. ardhavaiśasaṃ tv avastutām āpādayatīti, ata āha -- kvacid dhī ti. pratītyavisaṃvādād ubhayopapattir iti bhāvaḥ

nanu sāmānyāni sādṛśyaṃ, tāni ca vyaktināśena naśyeyuḥ. ato nityaṃ sāmānyam iti siddhāntahānir ata āha -- sāmānyānī ti. etāni tāvannāśīni bhavantu, sāmānyāntarāṇi gotvādīni nityāny eveti na kaścil lokavirodha iti

kaḥ punas sāmānyāntareṣu viśeṣaḥ, ata āha -- anante ti. ananto hi gotvādīnām āśrayaḥ. tadekasya nāśe 'py āśrayāntare pratyabhijñānānnaikāntiko nāśa iti. nityasāmānyavādo 'pi na nas sārvatrika ity āha -- tene ti

{3,149} athavāvayavasāmānyānām api nātyantiko nāśo 'stīty āha -- sāmānyasye ti. kāraṇam āha -- sarvasye ti

yady asti tatrāpi sādṛśyadhiyā bhavitavyam ata āha -- teṣām iti. bhūyas tayā teṣāṃ sādṛśyam atiriktaṃ bhavati, na tv ekaikaśo na santīti. na kevalaṃ sāmānyam anaśvaram iti deśāntarādiṣv āśrayasadbhāvaḥ kalpyate. api tu pratyakṣe 'pi kvacid arthe tāny upalabhyanta evety āha -- tānī ti

nanv akṣyādīnāṃ svāvayavasāmānyabhūmnā sādṛśyam uktaṃ, tadavayavānāṃ tu kathaṃ sādṛśyaṃ bhaviṣyaty ata āha -- sadṛśe ti. yathā mahāvayavino ye 'vayavāḥ svāvayavasāmānyais sadṛśā bhavanti, evaṃ yatra nāmāvayaveṣv api sadṛśāvayavatvam avagamyate te 'py avāntarāvayavasāmānyais sadṛśā bhavantīti na kāścad doṣa iti

tāvac caivaṃ darśayitavyaṃ yāvannirbhāgā bhāgā ity āha -- evam iti. tataḥ paraṃ paramāṇutvam eva kevalaṃ sāmānyam ity āha -- tata iti

nanu yadi sāmānyāni sādṛśyaṃ gotvādau prasaṅgaḥ, tattvābhedād ity ata āha -- pradhānānām iti. ayam abhiprāyaḥ -- saṃvinniṣṭhā hi no{3,150}vastuvyavasthitayaḥ, ato yatsadṛśabuddhim utpādayati tatsādṛśyam. pradhānāvayavināṃ tu yatra gotvādisāmānyam ekaṃ pratīyate, tatra sa eveti pratibhāso bhavati, na sa iveti. ataḥ pradhānasāmānyaṃ na sadṛśabuddher hetur iti na sādṛśyam. tadbhede pradhānasāmānyabhede gogavayayos sādṛśyabuddhir bhavati, na ca tayor itaretarasādṛśyabuddhiḥ. ato yatra gotvādisāmānyaṃ vartate na tatra sadṛśabuddhiḥ. yatra sadṛśabuddhir na tatra tadvartata iti tadvartīny avayavasāmānyāny eva piṇḍitāni sadṛśabuddher hetutvāt sādṛśyam iti siddham. evaṃ ca yannibandhanakāreṇa sādṛśyasya tattvāntaratve kāraṇam uktaṃ gotvādāv api prasaṅga iti, tat pratyuktam iti

citrādāv avayavasāmānyābhāvāt sādṛśyānupapattir iti codayati -- citrādāv iti. pariharati -- tatrāpīti. pāriṇāmikāvayavasamavetasāmānyābhāve 'pi pṛthivyaṃśe śuklādayo varṇaviśeṣāḥ parimāṇaś ca tais sādṛśyam upapāditam iti. kiṃ punar idaṃ jātisādṛśyaṃ vyaktisādṛśyaṃ vā. nedam ubhayam api sambhavati, ubhayābhāvāt. na hi citrādau naratvādijātayas tadvyaktayo vā sambhavanti. svabhāvanirmitapāṇyādyavayavasamavāyitvād vyakteḥ, tatsamavāyitvāc ca jāteḥ. ucyate. vyaktir evātra sadṛśī. yady api cātra naratvaṃ nāsti, dravyatvaṃ tv astīti tadvyaktis sadṛśatayā pratīyate. prāyeṇa cākṛtisādṛśyam eva tatrāvagamyate. kuśalas tu citrakāro vyaktisādṛśyam unmīlayatīti

nanu piṇḍitāny evāvayavasāmānyāni sādṛśyam. evaṃ guṇasāmānyāny api militāni sādṛśyam ity uktam. citrādau tu rūpamātram eva samānaṃ na gandhādayaḥ. ata āha -- rūpe ti. rūpādīnāṃ madhye kasyacid ekasyāpi{3,151}tulyatayā sādṛśyaṃ bhavaty eva. uktam asakṛt yathā darśanaṃ tadāśrīyata iti. tad iha citrādau varṇasāmānyam eva. kusumādigandhaviśeṣāṇāṃ gandhasāmānyaṃ, kṣīraśarkarādau rasasāmānyaṃ sādṛśyam. avaśyaṃ sarvaguṇasāmānyasamavāyo nānusartavya iti

parihārāntaram āha -- pṛthivyādiṣv iti. evaṃ hi satkāryavādino vadanti -- nātyantam asatkartuṃ śakyaṃ, gaganakusumavat, ato 'sataḥ kāryatvaṃ nivṛttaṃ sattāṃ gamayati. ato narādyavayavasāmānyāny api nātyantam asanti jāyante. kin tu santy eva svakāraṇeṣu pṛthivyādiṣu bhūteṣu pariṇāmād abhivyajyante. sā ca teṣāṃ pāriṇāmikyabhivyaktir yathādarśanam evāvadhārayitavyā. yathā ca tāni pāṇyādimatsu devadattādiṣu dṛśyante, evaṃ citrādibhāgeṣv itīti tatra kim iti nābhyupagamyante. ato 'vayavasāmānyāny eva citrādāv api sādṛśyam iti

prāksattve kāraṇam āha -- na hī ti. idaṃ ca prāg evoktam iti. yat tu sādṛśyaṃ bhinnam abhinnaṃ veti vikalpyāvastutvam āpāditam, tatrottaram āha -- dharmāṇām iti. sarvadharmāṇām eva jātyādīnāṃ na dharmiṇo nānātvam, atha cāvāntarasthitir api dharmadharmikṛtāsty eva. evaṃ sādṛśye 'pi. ato nānena tadapalapituṃ śakyate. sarvatrānaikānta eva pratīty avisaṃvādāt samarthanīya iti

tad evaṃ sādṛśyasya vastutve siddhe cakṣuṣā sambaddhasya sator dvayor dharmiṇor yugapadīkṣamāṇasyaikatra vā pratyakṣatvaṃ siddham ity āha -- vastutve iti

{3,152} vṛttiparicodanāyām uttaram āha -- sāmānyavad iti. kāraṇam āha -- pratiyogī ti. jātyādivadupapattir iti

pratyekaṃ kṛtsnasamavāye cāsannihite 'pi gotve smṛtisthe gavayasthasya sannihitasya sādṛśyasyendriyagocaratā siddhety upasaṃharann āha -- tatre ti

svamatenedānīm upamānasya prameyaṃ darśayati -- tasmād iti. yathā vivakṣaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāva iti

nanu gauḥ smaryate sādṛśyaṃ ca pratyakṣeṇa gamyata iti na prameyam upamānasya paśyāmaḥ. ata āha -- pratyakṣeṇe ti

atra dṛṣṭāntam āha -- pratyakṣe iti

kā punar atra vyabhicāraśaṅkā, yannirākaraṇārthaṃ lakṣaṇapraṇayanam, ata āha -- yatra tv iti

{3,153} ābhāsetaraviveke kāraṇam āha -- bādhake ti. atrodāharaṇam āha -- yathe ti

kathaṃ punas tadābhāsatvam ata āha -- samīpastha iti. bādhakaṃ hi tatra jñānam utpadyata iti bhāvaḥ. neti pratyayābhāve tu paramārthasādṛśyam ity āha -- na bādhyata iti

sarvam evālocitānugamanam anumānam iti manyamānā ye 'syānumānāntarbhāvam icchanti tān pratyāha -- na ce ti. pakṣadharmādyasambhavam eva darśayati -- prāg iti. dhūmādir hi prameyasya parvatāder dharmatayānumānotpatteḥ prāgavagataḥ pakṣadharmo bhavati. iha ca gauḥ prameyaḥ. na copamānotpatteḥ prāk taddharmatayā sādṛśyaṃ gṛhyate. atas tāvan na pakṣadharmaḥ. gavayaśṛṅgitvādīnāṃ tu pakṣadharmatopariṣṭānnirākariṣyata iti

gavayagatam api sādṛśyam apakṣadharmatvān na sādṛśyaviśiṣṭānāṃ gavām anumāpakam ity āha -- gavaya iti. gogataṃ ca pratijñārthaikadeśatvān liṅgam ity āha -- pratijñārthe ti

{3,154} gavayo 'py apakṣadharmatvān na sādṛśyaviśiṣṭasya gor liṅgam ity āha -- gavayaś ce ti. anvayo 'pi tasya sādṛśyaviśiṣṭena gavā nāvaśyaṃ viditapūrva ity āha -- sādṛśyam iti. dvedhāpy upamānasya prameyaṃ sādṛśyaviśiṣṭo vā gaus tad vā goviśiṣṭam, ubhayasyāpi gavayānvayo na dṛṣṭapūrva iti

nanu yugapad ubhayaṃ paśyatāṃ sādṛśyagavayayos sambandho 'vagata evāta āha -- ekasminn iti. satyam avagataṃ, na tu sarveṇety uktam asmābhiḥ. yadi cānvayo jñānāṅgaṃ syāt, ekasyāpy agṛhītānvayasya jñānaṃ na syād iti || [46] ||
yadi tu śṛṅgitvāder gavā sambandho 'vagataḥ, atas tadgavaye gṛhyamāṇaṃ gavi liṅgaṃ bhaviṣyatīty ucyate. tan na. teṣām avayavabhūtānāṃ gavayāvayavijñānavyāpāraṃ pratyupakṣīṇatvād ity āśaṅkayā sahāha -- śṛṅgitvāder iti

yadi tu gavayajñānaṃ pratyanupakṣīṇāni svarūpeṇaiva śṛṅgitvādīni liṅgam iṣyante, tatas tebhyaḥ pūrvāvagatasambandhānusāreṇa nissādṛśyam eva gosmaraṇaṃ syād ity āha -- yadī ti. kathaṃ nissādṛśyam ity ata āha -- na gaur iti

ayaṃ tu pratītikrama ity āha -- sadṛśe ti. śṛṅgādipratyayāt{3,155}parāvartinaṃ sādṛśyapratyayam apekṣya gosādṛśyaviśiṣṭagavayapratyayād eva punas tatsādṛśyaviśiṣṭagojñānam upajāyate, na punaḥ śṛṅgādipratyayamātrād iti

nanu śṛṅgādayo 'pi parasparasadṛśā eveti kathaṃ tebhyo nissādṛśyā pratītir ucyate. ata āha -- sadṛśe ti. yadi gavayādīnāṃ sadṛśāvayavatvam avagamyate, na tarhi te sadṛśatayā pramīyante. kin tv avayavā eva parasparaṃ sadṛśatayā. ato na sādṛśyaviśiṣṭagopramitau śṛṅgitvādīnāṃ liṅgatvam. nissādṛśyaṃ tu tebhyo gosmaraṇamātraṃ syād iti. api cānumāne yad ekadeśatayā dhūmādir avagamyate prameyam apy agnyādi tadekadeśatayaiva. iha tu śṛṅgitvādayo gavayaikadeśatayā pramīyante. na ca tadekadeśo gaur apy anumīyata ity āha -- na ce ti

yadi tu kaścid vaiyātyād evam evānumāsyata iti brūyāt, taṃ pratyāha -- ittham iti. bhrāntir iyam abhāvavirodhād iti. nagarasthagojñānam aviśeṣitaṃ sādṛśyena smṛtir evety āha -- nagarastham iti. viṣayatātsthyād jñāne 'pi tātsthyavyapadeśaḥ tadadhīnatvāt tasyeti

kaḥ punar upamānasya vedārtha upayogaḥ. yadi prākṛtānāṃ dharmāṇāṃ vikṛtau prāptir ucyate, tan na. anumānād eva tatsiddheḥ. prākṛtaṃ liṅgaṃ dharmais sambaddhaṃ kiñcid vikṛtau dṛṣṭaṃ teṣām anumāpakaṃ bhaviṣyati. jaiminer apy etad evābhimatam iti lakṣyate. yad evam āha -- yasya liṅgam arthasaṃyogād iti. atra hi vyaktam eva laiṅgikīṃ dharmaprāptim apadiśati. ata āha -- bhinne ti.{3,156}ayaṃ bhāvaḥ -- pratibandhadarśino hi pratibandhakajñānam anumānam. na ceha sauryādivākyānām āgneyādividhyantena pratibandho 'vagataḥ. na ca dravyadevatayoḥ. na karmaṇaḥ. ataḥ kathaṃ tajjñānam anumānam iti. pramāṇāntarād evopamānāt prākṛtavidhyantaprāptir adhyavasātavyā. vaikṛtāni hi pradhānāny aśrutavidhyantāni na tam antareṇa paryavasyanti. yat kiñcid vidhyantāpekṣāṃ dravyadevatādisādṛśyadarśanotthāpitopamānaparyavasthāpitāgneyavidhyantāni itikartavyatām āpādya kṛtārthāni bhavanti. yathehaiva tāvat sauryāgneyayor ekadevatātvena taddhitadevatānirdeśenauṣadhadravyakatayā ca sādṛśyād upamānenāgneyadharmās saurya unnīyante. ayaṃ cāvayavārthaḥ -- iyam upamā(numā)nād bhinnoktā agnyādiyutam itikartavyatājātaṃ sādṛśyamātrāt kathaṃ nu pratyāyayodity evam upayujyate. itarathā sauryādivākyais saha tasyādarśanān nānumānaṃ sambhavatīty aprāptir eva syāt. agnyādiyutam iti. agnyādinā devatayāgneyādikarma lakṣayati. āgneyādinā karmaṇā yuktam itikartavyatāmātram ity uktaṃ bhavatīti