Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 10

prayojanāntaram āha -- pratinidhir apī ti. darśapūrṇamāsayoḥ prakrāntayor vrīhyapacāre yat tatsadṛśā nīvārāḥ pratinidhīyante, tad apy upamānasya phalam iti. idam aparaṃ prayojanam ity āha -- pratikṛtir iti yuktam antena. mukhyāpacāre gauṇe śāstrārtha āśrayitavye yatrātigauṇair jaghanyair dvitrādisāmānyaiḥ pratikṛtiḥ sādṛśyaṃ bodhyate, tatra susadṛśalābhe yanmandasadṛśaṃ, mithyā bhavati, tad apy upamānasya phalam iti. kathaṃ punarmandasadṛśaṃ mithyā,{3,157}susadṛśalābhe 'pi hy alpayā mātrayā tatsadṛśam avagamyata eva. ato 'stu tatrālpaṃ nāmāvayavasāmānyam ata āha -- matir iti. na kevalaṃ vastutas tayos susadṛśālpasadṛśayoḥ (?strīva/tīvra)mandratvamatir (?apīti/api tu) tathaiva -- mukhyarūṣeṇaiva susadṛśe drāk śīghram utpadyate. ivaśabdo 'laṅkāre. ato mandasadṛśasya mātrayā sādṛśyabodhe 'py anupādānalakṣaṇo bodho bhaviṣyatīty asti hānopādānayor upamānopayogaḥ || 53 -- 54 ||
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyām
upamānaparicchehaḥ samāptaḥ |
008 arthāpattipariccheda
athārthāpattiparicchedaḥ
atra bhāṣyam. arthāpattir api dṛṣṭaḥ śruto vārtho 'nyathā nopapadyata ity arthakalpanā. yathā jīvato devadattasya gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasyādṛṣṭasya parikalpanā iti. asyārthaḥ -- arthāpattir api na parīkṣitavyā, evaṃlakṣaṇakatvenāvyabhicārād iti. kiṃ punar anenārthāpatter lakṣaṇam uktam. artho 'nyathānupapadyamāno yadarthāntaraṃ kalpayati sārthāpattiḥ. yathā jīvato devadattasya gṛhābhāvo bahirbhāvena vinā nopapadyamāno yad bahirbhāvaṃ kalpayati sārthāpattir ity uktam.
yady evaṃ keyam anyathānupapattir nāma. yadi tāvad anena vināsya sadbhāvo nopapadyata iti, tad idaṃ kāryataḥ kāraṇānumānam upanyastaṃ, na pramāṇāntaram. atha jñātasambandhasyānumānam, arthāpattau na sambandhajñānam apekṣata ity ucyate, tad ayuktam. na hy ajñāte sambandhe 'nena vinā nopapadyata iti śakyate vaktum.{3,158}yad eva hy asyedaṃ kāryam ityādinā rūpeṇa jñātasambandhaniyamaḥ, tad eva svakāraṇena vinā nopapadyata iti śakyam avasātum, dhūma ivāgninā vinā. ato 'vinābhāvasambandhabalottham evedaṃ jñānam iti śabdāntareṇoktam. syād etat. dṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayam anumānam agnyādiṣu dṛṣṭam, adṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayārthāpattiś śaktyādiṣūpajāyata iti. tan na. dṛṣṭam adṛṣṭaṃ vā jñātasambandham avagamyate 'nyathānupapattyā, kāryasāmānyaṃ hi kāraṇasāmānyena vinānupapadyamānaṃ yat tat kalpayati tad api sambandhajñānena jāyamānaṃ katham anumānād bhidyate. adṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayatā cānumānasya kriyānumāne varṇitaiva. ataḥ pramāṇāntaramṛgatṛṣṇikaiveyam. satyam, yadi yad yena vinā nopapadyate tad tadgamakaṃ syāt. iha tu yan nopapadyate tad eva gamyam. kim idānīṃ bahirbhāvo gṛhāmāvena vinā nopapadyate. bāḍham. na hi gṛhe 'pi bhavan devadatto bahir api bhavati, tad asya bahirbhāvo gṛhābhāvadarśanenaivopapadyate. nanu bhāṣyakāro dṛṣṭaḥ śruto vetyādi vadan gamakasyānyathānupapadyamānatāṃ darśayati. na gamyasya. agranthajño devānāṃ priyaḥ. dṛṣṭaḥ śruto vārtho 'rthakalpaneti hi sambandhaḥ. kim uktaṃ bhavati, arthāntarasya pramāṇam iti. anyathā nopapadyata iti tarhi kena sambadhyate, pramityeti vadāmaḥ. anyathānupapadyamānatām āpādayannarthāntarasya gamaka iti. kasyārthāntarasya. yadi bahirbhāvasya, nāsyānupapattiṃ gṛhābhāva āpādayati, na hi gṛhābhāvadarśino bahirbhāvo nopapadyata iti budhyante laukikāḥ, kin tu caitro bahir astīti. api ca gamyaviśeṣaṇam anyathānupapattim ācakṣāṇair gamakasya kim anyathānupapattir neṣyata eva yady evaṃ kathaṃ tato bahirbhāvasiddhiḥ. atha so 'pi nopapadyate, tato 'vinābhāvabalenaiva jñānam iti punaranumānatvam. kim arthaṃ cānyathā nopapadyata iti gamakaparityāgenāśrūyamāṇayā pratītyā yojyate.
athocyate -- arthāntarasya caitrasambandhino vidyamānatvasyānyathānupapattim āpādayan gṛhābhāvo bahirbhāvaṃ kalpayatīti. saṃśayāpādanaṃ cānyathānupapadyamānatvāpādanaṃ, yena hi prāyeṇa gṛhe nivasaṃś caitro dṛṣṭaḥ sa gṛhābhāvadarśanenaiva caitrasya sadbhāva eva saṃśete. pratīte 'pi hi vastuni{3,159}pūrvapratipannarūpāntarābhāvāvagamas saṃśayam āpādayati. devadattasya vidyamānatā gṛhasambandhāvagateti tadabhāvadarśanād bhavati vidyamānatve saṃśayaḥ -- kim asti caitro na veti. ayaṃ ca saṃśayo 'nupapattir ity ākhyāyate. tām imāṃ vidyamānatvasya saṃśayarūpām anupapattim āpādayan gṛhābhāvo bahirbhāvakalpanayā saṃśayam utsārayaṃś caitrasya vidyamānatvam upapādayati. tad iha gṛhābhāvo vidyamānatvasyārthāntarasya saṃśayāpādanadvāreṇa bahirbhāvenānavagatasambandho 'pi taṃ gamayati. vidyamānatvam eva vā gṛhābhāvāpāditānupapattikaṃ svopapādanāya bahirbhāvaṃ kalpayatīti dvedhā darśanam. ata eva cānumānād bhedaḥ. na hy anumāne dhūmādiḥ kasyācit saṃśayarūpām anupapattim āpādayaṃs tadāpāditānupapattikaṃ vā kiñcid agnyādikaṃ gamayati. kin tu asandigdhād eva dhūmād agnir anumīyate. yathā cānumāne niścitarūpaṃ liṅgaṃ gamakam. tatheha sandigdham iti darśanabalād abhyupagantavyam.
tad etad asāmpratam. tathā hi -- yat tāvad uktaṃ gṛhābhāvas saṃśayam āpādayatīti. tad ayuktam. kathaṃ hi tena vidyamānatve saṃśaya āpādyate. gṛhe caitro dṛṣṭaḥ katham iha na bhavatīti ced, na tāvad evaṃ sarve pratiyanti, yenāpi hi sa tatra dṛṣṭaḥ, so 'pi taṃ jīvantaṃ tatrāsantam avagamya sahasā bahirbhāvaṃ kalpayatīti. api ca -- yadi vastudharmavisaṃvādāt sandehaḥ, na tarhi bahirbhāvakalpanāyāṃ nimittaṃ paśyāmaḥ. yathā hi mṛtajaniṣyamāṇayoḥ gṛhābhāvo na bahirbhāvaṃ sūcayati, evaṃ sandigdhasadbhāvasyāpi. yāvad dhi caitrasya vidyamānatā na niścīyate, na tāvad gṛhābhāvamātradarśanena bahiś caitro 'vasthāpayituṃ śakyate. saṃśayanirākaraṇārtham api cātra pramāṇāntaram arthanīyam. na bahirbhāvaḥ. nirākṛte tu saṃśaye niścitasadbhāvo gṛhābhāvadarśanena bahir astīti gamyate. atha niścitasadbhāvasyaiva sthitiprakāre sandehaḥ katham astīti. sa tarhi caitram apaśyato 'pi bhavatīti kiṃ gṛhābhāvadarśanena. na cāsau bahirbhāvakalpanābījam. ato bahirbhāvakalpanāpratyanīkam eva saṃśayāpādanaṃ, yat tatsiddhaye dvāram āśritam. sādhu sampāditam. ato na vidmaḥ kīdṛśo lakṣaṇārtha iti.

{3,160} ata āha -- pramāṇe ti. anyathā nopapadyata ity anyathānupapadyamānatām āpādayan gamayatīti vyācakṣmahe. api tarhi dṛṣṭaśrutaviśeṣaṇam evedam. ya eva kaścit pramāṇaṣaṭkavijñāto 'rtho 'nyathānupapadyamānatayā gṛhītaḥ, sa eva svopapādanāyānyam arthaṃ kalpayati tadviṣayā kalpanābuddhir arthāpattir iti. nanv evam avinābhāvabalotthā buddhir anumānam ity āpāditam. maivam. na hy anyathā nopapadyata ity avinābhāvam ācaṣṭe. sa hy anena vinā na bhavatīty ukte gamyate. kiṃ nāmānenocyate, dṛṣṭaḥ śrutaḥ kalpanām antareṇa nopapadyata iti. kā punar asyānupapattiḥ, na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāma. dṛṣṭam api pramāṇāntaravirodhād yat pratihanyate sānupapattiḥ. dṛṣṭo hi gṛhe caitrābhāvo 'bhāvena. ānumānikī ca tasya jīvataḥ kvacit sattā. sānirdhāritadeśaviśeṣatayā gṛham api vyāpnoti. so 'yam abhāvānumānayor virodho 'nupapattir ākhyāyate. saṃśayo 'pi cātra pramāṇāntaravipratipattir evānavasthitobhayabhānavastulakṣaṇaḥ. athavāyam anadhyavasāya evaikasmin buddhim upasaṃhartuṃ yuktiviśeṣād aśaknuvataḥ. ato nehānyatarad upādātuṃ hātuṃ vā śakyaṃ pramāṇatvāviśeṣāt. tad iha saṅkaṭe prāmāṇiko 'numānasya viṣayaṃ kalpayati -- bahir astīti, na hiṃsyād iti sāmānyaśāstrasyeva vihitavarjitāṃ hiṃsām. evaṃ cobhayam upapāditaṃ bhavati abhāvo 'numānaṃ ceti. sarvatra caivam eva darśayitavyam. trairūpyarahitatvaṃ cāsyā uttaratra vakṣyāmaḥ.
atra ca dṛṣṭa ity ucyate, tatra na vidmaḥ, kim iha cakṣurmātreṇa dṛṣṭo 'bhipretaḥ, uta pratyakṣamātradṛṣṭaḥ. pūrvasmin pakṣe śrotrādipūrvikārthāpattir na syāt, uttarasminn anumānādipūrvikā. atha pramitamātraparigrahārtho dṛṣṭaśabdaḥ, śruto veti tarhi kiṃ bhedenopādīyate, śabdāvagatam api hi pramitam eva. athocyate nedam arthāntaravivakṣayā śrutagrahaṇam, kin tarhi, abhidhānāntaram evedam upalabdher vācakam. upalabdhimātravivakṣayā{3,161}hi dṛṣṭaśrutaśabdam upacaranto laukikā dṛśyante. na dṛṣṭo na śrutaḥ kaścit svayaṃ dattāpahāraka iti. yathā etad evābhipretya ṭīkākāreṇoktaṃ dṛṣṭaḥ śruto veti laukikam abhidhānam iti. śābdīm upalabdhiṃ pramāṇāntarebhyo bhedena laukikā upādadānā dṛśyanta ity uktaṃ bhavati. idam api nopapannam. kathaṃ hi lakṣaṇagranthe sunipuṇo bhāṣyakāro 'bhiprāyāntaram antareṇa śrutapadaṃ prayuṅkta ity utprekṣitum api śakyam iti vācyam ubhayopādānaprayojanam ata āha -- dṛṣṭa iti. satyam. pañcabhir api pratyakṣādibhir dṛṣṭo dṛṣṭo bhavati. upalabdhiparyāya eva dṛṣṭaśabda iti yāvat. tathāpy asmād dṛṣṭād bhedena yacchrutodbhavārthāpattir upādīyate, tad asyāḥ pramāṇagrāhitayā pūrvasyā dṛṣṭārthāpatter vailakṣaṇyaṃ darśayitum. tac copariṣṭād vakṣyate. prathamārthāpattyapekṣayā ca pañcabhir ity uktam iti pramāṇaṣaṭkapūrvikārthāpattyudāharaṇāvasare

idānīṃ pratyakṣapūrvikām eva tāvanmukhyatayodāharati -- tatre ti vahner antena. kā punar iyaṃ śaktiḥ. neyam atīndriyedantayā nirdeṣṭuṃ śakyate. nanu yadbhāvābhāvanibandhanau kāryabhāvābhāvau iyaṃ śaktiḥ, īdṛśī ca pratyakṣavedyaiva. tathā hi -- vahnisaṃyogānantaraṃ dāho dṛśyate asati ca na dṛśyata iti tatsaṃyoga eva śaktir iti gīyate, na tattvāntaram. sa ca pratyakṣa iti kim arthāpattyā. na. vyabhicārāt. yathā khalu svarūpamātram agner vyabhicarati, evaṃ saṃyogo 'pi. bhavati hi kadācid auṣadhādisannikarṣe saṃyujyate vagnir atha ca na dahatīti. tad ihārthāpattyā tattvāntaraṃ śaktirūpaṃ kalpyate. kayānupapattyā, pramāṇāntaravirodhena. tathā hi -- pratyakṣeṇa dāho 'vasthāpyate. hetvabhāvena ca pratikṣipyate. sa hi kāryābhāvena viditapratibandhas taṃ gamayati. tathā hi -- na svarūpam agneḥ kāraṇam, na tatsaṃyogo vyabhicārāt, nānyat kiñcit. na cākasmād eva bhavatīti sāmpratam. evaṃ hi kadācin na syāt, apekṣā hi kadācid bhāve nibandhanam, anapekṣaṃ tu nityaṃ sadasad vā bhavet. ataḥ kāryadarśanādarśanabalād agneḥ svarūpād vyatiriktaṃ kiñcid rūpam unnīyate,{3,162}yadbhāvābhāvanibandhanau kāryabhāvābhāvāv iti. svarūpamātrāyatte tu kāryabhāve tadabhedāt sadāpattir iti. svarūpamātram apratibandham agner dāhasya kāraṇam auṣadhādīnāṃ tu pratibandhṛteti cet, kaḥ pratibandhārthaḥ. svarūpaṃ tāvadavinaṣṭam. tad eva pratyabhijānīmaḥ. na hi bījasyopari ta(?nā/dā)nīte pradīpe kiñcid rūpāpacayam upalabhāmahe. na ca tenāṅkuro janyate. atha vastvantarasannidhau sāmagryantaram eva jātam, ataḥ pūrvasāmagrīkāryaṃ notpadyata iti cen naivam. na hi mantrādisannikarṣe pūrvasāmagrīnāśo dṛśyate. na ca tat kāryam upalabhyate. atha mantrādirahitam eva kāraṇaṃ kāryasya janakam. na tu tatra tena kiñcit kriyata ity ucyate. tan na. na hy akiñcitkarasya sannidhiḥ kāryaṃ pratibadhnāti. anyad api hi tatrodāsīnaṃ sannihitaṃ bhavati. na ca kāryaṃ na jāyate. na ca mantrādisannidhāv arthāntaram eva jātaṃ pūrvakāraṇanāśeneti matir āvirasti. sakalā hi sāmagrī pratyabhijñāyate. asti ca tatra kāraṇam ity uktam. na ca mantrādiprāgabhāva eva vā tadviśiṣṭā vā sāmagrī janiketi yuktam. abhāvasya bhāvāntarasiddhau vyāpārādarśanāt.
vihitākaraṇe 'pi tatkāle 'nyakriyā pratyavāyahetur nā(?kā/ka)raṇam. yadāha --
svakāle yad akurvas tu karoty anyad acetanaḥ |
pratyavāyo 'sya tenaiva nābhāvena sa janyate ||
iti. yadi tu --
karmaṇaḥ prāgabhāvaś ca vihitākaraṇeṣu yaḥ |
sa cānarthakaratvena vastutvān nāpanīyate ||
iti darśanāt mantrādiprāgabhāvaḥ kāraṇam iṣyate. tathāpi parastāt kāryadarśanaṃ nopapadyata iti. mantrādipradhvaṃso 'pi kāraṇam iti cet, sa tarhi prāṅ nāsīd iti prāṅmantrādiprayogāt kāryaṃ na jāyeta. na hi kṣitijalabījānām anyatamāpāye 'py aṅkuro jāyamāno dṛśyate. api ca saty eva prācyamantrādisannidhāne tadviparītamantrādyāgame kāryabhāvam īkṣamāṇā na tadabhāvasya kāraṇabhāvam avasthāpayāmaḥ. na hi vihitākaraṇakāraṇakaḥ pratyavāyaḥ saty api vihitakaraṇe dṛṣṭaḥ. bhavati cātra prayogaḥ -- yadyadabhāvakāraṇakaṃ tattadbhāve na bhavati vihitābhāvabhāvya iva pratyavāyo{3,163}vihitabhāvena. na caivaṃ mantrādibhāve kāryam iti. evaṃ cākiñcitkaro mantrādibhāvo na kadācit kāryaṃ pratibadhnīyāt. ataḥ kāraṇaśakter eva pratibandhako mantraḥ, na tadabhāvaḥ kāraṇam. balavattaropanipātāpahṛtaśaktis tu so 'pi na kiñcit pratibadhnāti. na ca yad balavadruddham ātmānaṃ naiva vindati, avirodhe 'pi tenātmā na labdhavyaḥ. kadācana mābhūt śrautaparipanthiviniyogābhāve 'pi laiṅgikaviniyogābhāva iti. ato 'sti kaścid atiśayaḥ kāraṇānām, yannāśatirodhānābhyāṃ kāryaṃ nārabhanta iti siddhaṃ pratyakṣāvagatād dāhād dahanaśaktikalpanam. anumeyatvaṃ tu śakter upariṣṭānnirākariṣyata iti. anumānapūrvikārthāpattim udāharati anumitād iti. deśāntaraprāptyā sūrye yānam anumīyate, tato 'rthāpattyā tacchaktiḥ. atrāpi pramāṇāntaravirodha evānupapattiḥ. gamanaṃ hi prāṇināṃ viśiṣṭapadādisādhanakam avagatam. ayaṃ cānumitatadvidharmagamanasādhano 'pi tathaiva na gantum arhatīti vitarkaḥ. so 'yaṃ śaktikalpanayā nivāryate. asti nāma sā kācid asya śaktiḥ, yayā gantrantaravidharmagamano vipātanipātayos samam upasarpatīti

śrutārthāpattis tu bhinnaviṣayā dṛṣṭārthāpattibhyo vivicya paścād evābhidhāsyata ity āha -- śrute ti. upamānapūrvikāṃ darśayati -- gavaye ti. gavayasadṛśo gaur ity upamite sadṛśajñānagrāhyaśaktir arthāpattyā kalpyate. īdṛśī ca tatrānupapattir bhavati -- kathaṃ gavi susadṛśajñānaṃ janyate, yadi hi janayet prathamadarśane 'pi kiṃ na janayet, santi hi tadāpi gavi gavayāvayavasāmānyāni, tad evaṃ jātam api gavyupamānam anupattyāvasīdati. śaktikalpanayopapādyate. astināma ko 'pi gor atiśayo yaḥ pratiyogidarśanapratilabdhābhivyaktir gavayasadṛśīṃ dhiyam upajanayati. yac cedaṃ samāne paśutve gaur eva gavayasadṛśa ity upamīyate tad api tasya śaktiviśeṣābhyupagamād vinā nopapadyata iti

arthāpattipūrvikām udāharati -- abhidhāne ti. śabdād anantaram arthapratipattiṃ dṛṣṭvā tasya tatkāraṇatvam avasīyate. na ca vyāpāram antareṇa{3,164}kāraṇatvam upapadyata iti śabdasamavāyī vyāpāro 'numīyate. sa cābhidheti prasiddham. tatsiddhyarthaṃ ca śabde vācakasāmarthyam arthāpattyā pramīyate. abhidhāyakatve hy anumite bhavaty anupapattiḥ, nāyam asyābhidhāyakaḥ. prāg iva sambandhajñānād gṛhītasambandhaḥ pratyāyaka iti ced na. tadabhāvāt. na hy asyārthena saṃyogādīnām anyatamas sambandho dṛśyate. tad asyānupapattau śaktikalpanopapādikā bhavati. asti khalv anayor vācyavācakaśaktirūpas sambandhaḥ. yadagrahān nārtho 'vagamyata iti. evaṃ ca śaktikalpanottarakālaṃ śakter api nityatvam antareṇānupapatter arthāpattyantareṇa śabdasya nityatā pratīyata iti

etad eva vivṛṇoti -- abhidhe ti sārdhena. etac ca svayaṃ jaimininaiva śabdādhikaraṇe 'bhidhāsyata ity āha -- darśanasye ti || 6 -- 7 ||
abhāvapūrvikā tu bhāṣyakāreṇa svayam udāhṛteti na pṛthagudāhriyata ity āha -- pramāṇābhāve ti sārdhena. asyārthaḥ -- yathā jīvati devadatte gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasyādṛṣṭasya parikalpanā iti bhāṣye ya. caitrasya bahirbhāvasiddhir darśitā tām eva prakṛtābhyo 'nyām abhāvapūrvikām arthāpattiṃ bhāṣyakāra udāharat udāhṛtavān iti. prapañcas tv arthāpattyudāharaṇānāṃ pakṣadoṣābhidhānāvasare jñātrādināstitāyām ityādinānumāne varṇita ity āha -- pakṣadoṣeṣv iti || 8 -- 9 ||
{3,165} idānīm arthāpatter anumānād bhede veditavye bhāṣyoktatvād abhāvapūrvikāyā eva bhedaṃ tāvad āha -- abhāve ti. yeyam abhāvapramāṇena gṛhe nāstīty anena rūpeṇāvagatāc caitrād bahirbhāvasūcanātmikārthāpattiḥ sāpi pakṣadharmādīnām anaṅgatvāc chabdavadupamānavadanumānād bhidyata iti

pakṣadharmādyanaṅgatvam eva darśayati -- bahirdeśe ti. iha hi bahirdeśaviśiṣṭaś caitraḥ pakṣas tadviśiṣṭo vā bahirdeśaḥ. na cobhayasyāpi gṛhagato 'bhāvo dharma ity (asya) pakṣadharmatvaṃ katham, na kathañcid ity arthaḥ

nābhāvamātram aviśeṣitaṃ caitrasya bahirbhāve liṅgam. na cāsya gṛhaṃ viśeṣaṇaṃ bhavati, paratantraṃ hi viśeṣaṇam, yathā nīlimotpaladravyasya. evam ihāpi dravyabhūtaṃ gṛham eva tatparatantreṇābhāvena viśeṣyata iti yuktam, vyāpakatvāc cābhāvo gṛhasya viśeṣaṇam, śakyate hi tena caitrādhiṣṭhitaikadeśavyatiriktajagadvyāpinā gṛhaṃ vyāptum. alpaṃ tu gṛhaṃ na mahāviṣayam abhāvaṃ vyāptuṃ śaknoti. ato yathā vyāpyasya dhūmasyāgniviśiṣṭatvam avagamyate, anenāpi prakāreṇa gṛham evābhāvaviśiṣṭaṃ bahirbhāvasya liṅgam ity āpatati. tac ca tadabhāvaviśiṣṭagṛhaṃ na kathañcic caitrabahirdeśābhyāṃ sambadhyate. abhāvasya tāvat kathañcid asti caitrānvayaḥ. caitrābhāva iti hi sa pratīyate. gṛhaṃ tu na kathañcic caitrasambaddham avagamyate ity apakṣadharma ity āha -- tadabhāve ti. itaś ca gṛhābhāvo na pakṣadharma ity āha -- gṛhābhāve ti. gṛhīte hi pakṣe taddharmapratyayo bhavati. na ca caitrabahirdeśau gṛhe 'sattayā gamyete iti

{3,166} gṛham eva tu tatra pratyakṣāvagatam iti taddharmapratītir evābhāve bhavatīty āha -- gamyate tu gṛham iti. na hi tatra gṛha eva caitro 'numīyate, abhāvavirodhād ity abhiprāyeṇāha -- tatre ti. adarśanaṃ hi caitrasambaddham avagatam iti talliṅgaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- na cātre ti. na ca darśanābhāvo bahirbhāve liṅgam, etadabhāve 'bhidhāsyata iti

ato gṛhe 'darśanam api na hetur ity āha -- tene ti. kiñ ca gṛhābhāvāvadhāraṇopakṣīṇe 'darśane bahirbhāvamatir bhavati, katham asau taddhetukā bhaviyiṣyatīty abhiprāyeṇāha -- adarśanād iti. abhiprāyaṃ vivṛṇoti -- nāsāv iti. adarśanāvadhāritasya caitrabhāvasyaivānyatrānupayuktasya hetutvaṃ sambhavati. taccāpakṣadharmatayā nirākṛtam ity āha -- caitrābhāvasye ti || 14 -- 15 ||
evaṃ tāvat pakṣadharmatā nirākṛtā pakṣo 'py atrānumānāt pūrvaṃ nopalakṣyata ity āha -- pūrvaṃ na ce ti

{3,167} atra codayati -- nadī ti. atra hy apratipanna evoparideśe pakṣe 'taddharmaḥ pūro liṅgaṃ tadvad ihāpi bhaviṣyatīti

pariharati -- vṛṣṭimad iti. evaṃ tv anumīyamāne lokavirodhaḥ. na hy evaṃ laukikā budhyante. ata āha -- yad ve ti. dṛṣṭasya nadīpūrasya kāraṇābhāvānupapattyopariṣṭād vṛṣṭiḥ kalpyate. idam api cānvārūḍhenoktam, paramārthena tu vyāptibalottham idam anumānam eva. na cāpakṣadharmatādoṣaḥ. uparideśasya pūrasambaddhadeśasambandhāt, asambaddho hi na hetur bhaviṣyatīti

itaś ca gṛhābhāvo na bahirbhāve liṅgam ity āha -- jīvataś ce ti. niścitarūpaṃ hi liṅgam anumāne gamakam. iha ca yo 'yaṃ jīvato gṛhābhāvaḥ sa pramāṇāntaravirodhān niścetum eva na śakyate. evaṃ hi tatra bhavati vitarkaḥ. jīvatā hi kvacid bhavitavyam, katham iha na syāt. evaṃ cānadhyavasāyād apratiṣṭhito gṛhābhāvo 'siddhatvād aliṅgam. siddhis tu nānantarbhāvya bahirbhāvam asya bhavati, tadantarbhāve ca parastāt prameyābhāva iti bhāvaḥ

anumāne tv anapekṣitaprameyam eva dhūmādiliṅgasya svarūpaṃ siddham avagamyata ity āha -- agnimatte ti

yadi tv ihāpi hetor anapekṣatvasiddhyarthaṃ gṛhābhāvamātram aviśeṣitaṃ jīvanena hetur iṣyate tato naikāntika ity āha -- gehe ti

{3,168} kathaṃ ca vidyamānatvaviśiṣṭo gṛhābhāvo bahirbhāvaṃ sādhayati kathaṃ ca śuddho nety ubhayatra kāraṇam āha -- vidyamānatve ti dvayena. vidyamānatvaviśeṣaṇaviśiṣṭagṛhābhāvabuddhau hi yāvad vidyamānatvasya viṣayo nāvasthāpyate tāvadabhāvaḥ pratyetum eva na śakyate, tad yadā bhāvapratipakṣeṇābhāvena gṛham avaruddhaṃ tadā tatra tāvac caitrasya bhāvo bhavituṃ na prabhavatīty āśrayāpekṣayā pāriśeṣyād bahir eva bhavatīti. śuddhābhāvapratītau tv āśrayāpekṣaiva nāstīti kiṃ bahirbhāvakalpanayeti || 22 -- 23 ||
nanu ca niścitasadbhāvasya caitrasya gṛhābhāvo bahirbhāvam antarbhāvya siddhyet. sandigdhasadbhāvasya tv anapekṣitabahirbhāva eva taṃ gamayiṣyatīty ata āha -- siddha iti. yadi caitrasadbhāve sandehaḥ, na tarhi tadbahirbhāvāvagatiḥ prasidhyet. asandigdha eva tu sadbhāvavijñāne 'bhāvena gehād utkālitā -- utsāritā tatsattā bahirbhavati niyamena, itarathā tatrāpi sandeha eva bhavet. etena gṛhābhāvāpāditasandehaṃ vidyamānatvam eva bahirbhāvaṃ kalpayatīti yair uktaṃ tannirākṛtam iti veditavyam. idaṃ ca prāyevoktam asmābhir iti

ataḥ siddhaṃ jīvananirapekṣasyābhāvasya vyabhicāraḥ avyabhicāriṇaś ca prameyānupraveśadvāraṇaiva samarthanam iti dhūmād ivailakṣaṇyān na liṅgatvam ity āha -- tene ti

{3,169} evam anumānād bhedaṃ prasādhitum upasaṃharati -- tasmād iti. anumānād bahirbhūtam idaṃ pramāṇaṃ sthitam iti

tad evaṃ gṛhābhāvasya prameyānupraveśanasiddhau yadi talliṅgam iṣyate tato duruttaram itaretarāśrayatvam āpadyata ity āha -- pakṣe ti dvayena || 27 -- 28 ||
nanv evam arthāpattāv api prameyānupraveśitā, kathaṃ hi pramāṇāntarāpāditānupapattir anavasthito gṛhābhāvo bahirbhāvaṃ gamayiṣyaty ata āha -- anyathe ti. dvedhā hy anupapannam -- kiñcid anupapannam eva yan na kathañcid upapādayituṃ śakyam, kiñcic cāsati kalpane 'nupapannam. tatra yad ekāntam anupapannaṃ tadupekṣyata eva. yat tu kalpite kasmiṃścid upapadyate anyathā nopapadyate tadupapattir anyakalpanayāvasīyate. evam eva hi sarvalaukikaparīkṣakā budhyante. na ca viparyayo deśāntarādiṣu dṛṣṭaḥ. ataḥ pramāṇam evedam. yathā cānumāne niścitarūpaṃ liṅgaṃ gamakam, evam ihāpi kenacit pramāṇenāvagataṃ pramāṇāntareṇotthāpitavitarkam. na cātrānyataratrāpi prāmāṇye saṃśayaḥ, kin tu niścitaprāmāṇyayor eva dvayos samarthanāpekṣāmātraṃ katham idam ubhayam upapadyatām iti. ṣoḍaśina iva grahaṇāgrahaṇaśāstrayoḥ. na tatraikaparityāgenetarad upapādayituṃ śakyate. ato yathā tatra katham idam ubhayam upapadyatām ity apekṣite prayogabhedenobhayam upapādyate, evam ihāpi pramāṇapratipannam ubhayaṃ niścitasadbhāvam arthāntaraparikalpanayā{3,170}samarthyate. tādrūpyeṇaiva pratibhānāt. vilakṣaṇāni hi pramāṇāni vilakṣaṇasāmagrīkāṇi. ata eva parasparato bhidyante. aprāmāṇyakāraṇāni ca saṃśayaviparyayāvajñānaṃ vā, tac cārthāpattāv api nāstīti katham apramāṇatā. katham ajñātasambandhāt pratītiḥ pramāṇam iti cet. na sambandhaḥ prāmāṇye kāraṇam, api tu bādhavirahaḥ. sa cehāpy aviśiṣṭa iti na kaścid doṣo 'rthāpattāv asmākaṃ pratibhātīti

nanu gṛhābhāvo nāntareṇa bahirbhāvam upapadyate ato nāntarīyakaḥ, nāntarīyakāc ca yadarthāntarajñānaṃ tadanumānam, ato 'numānam evedaṃ bahirbhāvajñānam ata āha -- avine ti. ayam abhiprāyaḥ -- nāntarīyakārthadarśanaṃ tadvido 'numānam iti kecit paṭhanti, teṣām api tadvido nāntarīyakatāvida eva nāntarīyakadarśanam anumānam abhipretam, na ceha nāntareṇa bahirbhāvaṃ gṛhābhāvo bhavatīti prāgavagatam, tadaiva hy arthāpattyā bahirbhāvaṃ parikalpyāyamanena vinā na bhavatīty avinābhāvitā kalpyate. atas sā svarūpasaty api na pūrvam avagateti na jñānotpattau kāraṇam iti

nanv avagatasambandhasya tarhy anumānaṃ syād ata āha -- gṛhābhāve ti tā ntena. na tāvanniyamena sarvair eva dvayos sāhityam avagatam, aviditasāhityasya tāvat siddhaṃ pramāṇāntaram ity abhiprāyaḥ. yenāpi tayos sāhityam avagataṃ tasyāpi nāgṛhītayos tayos sāhityagrahaḥ sambhavati, na ca tayor ekagrahaṇe 'paradarśanam arthāpattyā vinā sambhavati. anyathānupapattyaiva tv ekena gṛhābhāvena{3,171}bahirbhāvena vā tayor ekaḥ pratyetavyaḥ. evaṃ cākalpyamāne nyatarasya sambandhino 'gṛhītatvāt sāhityapratītir eva na syāt, atas sāhityārtham arthāpattir arthanīyeti siddhaṃ pramāṇāntaram ity abhiprāyeṇāha -- pramāṇaṃ ce ti pratīyate 'ntena. abhiprāyaṃ vivṛṇoti -- tene ti || 31 -- 33 ||
nanu ca nāvaśyam arthāpattyaivānyataras sambandhī grahītavyaḥ, śakyate hi gṛhadvārāvasthitenābhāvapratyakṣābhyām ubhayaṃ viditvā sambandho 'nubhavitum, tathā viditasambandhāc ca gṛhābhāvād bahirbhāvānumānam ity āśaṅkate tāvat -- gṛhadvārī ti

atrottaram āha -- tadāpī ti. ayam abhiprāyaḥ -- sidhyaty evaṃ gṛhābhāvād bahirbhāvānumānam, na punar evam eva sarveṣām avagatiḥ, agṛhītasambandhānām api pratītibhāvāt. eṣo 'pi ca prakāro naikatra bhāvena sarvatrābhāvāvagame sambhavati, na hi jagadabhāvenaikatra bhāvo 'nvitaś śakyo 'vagantum. jagadabhāvasya pratyetum aśakyatvād ity abhiprāyaḥ. nanv evaṃ tadāvagataṃ yadāyam ekatra bhavati tadā paratra tatsamīpe na bhavatīti. evaṃ ca viditavyāpter ekadeśabhāne sarvatrābhāvānumānaṃ bhaviṣyati. ata āha -- na ce ti. na hy ekadeśanāstitayā trailokyābhāvena hetor vyāptis sidhyatīti

kiṃ punar jagadabhāvena sambandho nāvagamyate, tasyānavagater iti ced, nanv anupalabdhir abhāvāvagame kāraṇam, yathā caikatra san devadatto deśāntare{3,172}nupalabhyamāno nāstīti niścīyate. evam ekatra san sarvatra nopalabhyata iti sarvatraiva nāstīti śakyam avagantum. na hi darśanavadadarśanam api prayatnam apekṣate, darśanaṃ hi kāryaṃ svakāraṇam arthendriyasannikarṣādyapekṣamāṇam ekatra sato na sarvatra sambhavati, darśanābhāvas tu na kiñcid apekṣata iti codayati -- nanv atre ti. atrety ekadeśaṃ parāmṛśati. atra khalv ekadeśe 'nupalabdhito 'vidyamānatvam avagamyate. tac ca sarvatrāpi samānam iti

atra parihāram āha -- naitaye ti. kim iti na pratīyate ata āha -- taddeśe ti. upalabdhiyogyasya hy anupalabdhir abhāvaṃ vyavasthāpayati, dūrastheṣu tvayogyatvād eva satsv apy anupalabdhis sambhavatīti nābhāvaniścaya iti

yadi tu sarvagrāmanagarasaritkāntārādideśāḥ prāptā bhaveyuḥ, evaṃ caitrasya teṣv abhāvaś śakyāvagamaḥ, na cedaṃ śakyakaraṇam ity abhiprāyeṇāha -- gatvā gatve ti

atra codayati -- nanu ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvad vipakṣād avyāvṛtto hetur gamakaḥ, na ca sarve vipakṣā gatvopalabdhuṃ śakyante, ato 'vaśyam ekadeśasthasyaivānupalabdhyā vipakṣād hetor vyatireko grahītavyaḥ. tadvad ihāpi bhaviṣyatīti. dhūmādayaś ca te vyatirekiṇaś ceti dhūmādivyatirekiṇaḥ. agnyādyabhāve ye vyatirekiṇo dhūmādayas teṣām agnyādyabhāvadeśāgamanād vyatireko na sidhyatīti

{3,173} pariharati -- yasye ti. vyatirekapradhānavādino hi bauddhasyāsati vipakṣād vyatirekagrahaṇe na hetur gamako bhavati, vastvantarābhāvo hi tasya prameyaḥ, agnyāder vastuno 'nyasyānagnyāder abhāva iti yāvat. sa hi sarvānagnivyatirekam antareṇa na sambhavati, mama tu sahacāriṇo hetur gamakaḥ, anvayamātraniyamena. sa ca vipakṣādarśanamātreṇa dvitrair eva darśanaiḥ sidhyatīti

nanv anvayavādino 'py ajātātivṛttapratyutpannānantadeśavartivahnisahacaritadhūmadarśanaṃ durlabham eva. atha katipayāgnisāhityadarśanādevāsahitāvagatā api vahnayo 'numīyante, evaṃ tarhīhāpi caitrābhāvasya jagadvartina ekadeśabhāvena sambandha upapadyata eva. atrāpi hy ekatra caitre bhavati katipayeṣu tadabhāvo dṛṣṭa eva, tāvatā ca sarvatrābhāvo 'numāsyata ity āha -- nanv evam iti

atra parihāram āha -- sāhitya iti. ayam abhiprāyaḥ -- na hi no vyaktiviṣayam anumānam, api tarhy ākṛtiviṣayam, ākṛtyoś ca prativyaktikṛtsnasamavāyāt sulabham eva sāhityadarśanam, sakṛddarśanenaiva hy ākṛtyos sāhityam avagamyate. ata eva dvitrādidarśanam api vyabhicārāśaṅkāyāṃ niyamārtham abhyarthyate. avagate hi sāhitye bhavati śaṅkā -- kim ayam aupādhikas saṃsargo dhūmasyāgninā saha āhosvit sahaja eveti, tatrāsakṛddarśane 'nvayāvyabhicārād upādhyantarapraveśakāraṇābhāvāt svābhāviko 'syāgninānvaya iti bhavati matiḥ. agnes tu prathamam avagatasambandhasyāpi dhūmena darśanāntare vyabhicāradarśanādārderndhanādir upādhir anupraviśati. na ca deśādibhede vyabhicārāśaṅkā, sakṛddarśanāvadhāritasāhacaryayor hi dvayor apy agnes tāvad vyabhicāro dṛṣṭo{3,174}dvitrādidarśanenaiva, tad yadi dhūmo 'py agniṃ vyabhicaret, asyāpi hi dvitricaturair eva darśanair vyabhicāro dṛśyeta, na ca dṛśyate. ato 'gnyanvitasvabhāvo 'yam iti niścīyate. yasya tv evam apy anāśvāsaḥ. tasya sarvapramāṇeṣv eva kvacid vyabhicāradarśanād anāśvāsaḥ syāt. vipakṣavyatireko 'pi caivam arthād eva siddho bhavati. sa hi prathamam anvicchato vipakṣadeśānām anantatvād durlabho bhavati. svabhāvaniyame tu jñāte svabhāvasyāvyabhicārāt sulabho vyatirekaḥ. na hi svābhāvikam uṣṇatvam antareṇa kvacit kadācid agnir bhavatīti kaścid āśaṅkate. mitadeśatvād iti. parimitadeśatvād ity arthaḥ

ekadeśabhāvajagadabhāvayos tu naivaṃ sāhityajñānaṃ bhavatīty āha -- ihe ti. eko hy atra sarvatrābhāvas sahabhāvyanantadeśavartī, na tv agnidhūmākṛtivat parimitadeśaḥ, ato 'tra durgrahaṃ sāhityam iti

atra codayati -- nanv iti. anumānena deśāntarābhāvaś caitrasya pratīyate. evaṃ hy anumāsyate. parokṣās sarvabhūmayaś caitrābhāvasambandhāḥ, tadākrāntadeśavyatirekitvāt sthitacaitradeśasamīpavad iti

pariharati -- viruddhe ti. kathaṃ hi viruddhāvyabhicāritvam ata āha -- tadvad iti. tadvac caitravad deśāntaram iti. ato 'rthāpattyaiva sarvatrābhāvo 'vagantavyaḥ, nānyā gatir asti

tathā tu taṃ gṛhītvā sāhityagrahaṇapurassaraṃ yady anumānam iṣyate tadarthāpattipūrvakam, etāvatā ca siddham arthāpatteḥ prāmāṇyam ity abhiprāyeṇāha --{3,175} puruṣasye ty atrā ntena. yas tu vadati -- svātmanas tāvad ekatra satas sarvatrābhāvena sambandho dṛṣṭaḥ, ato 'nyasyāpy anuminotīti. sa vaktavyaḥ svātmana eva sarvatrāsattā katham avagamyate, yady abhāvena, kasyeti vaktavyam, na tāvat pratyakṣasya nivṛttyā dūradeśeṣv abhāvaś śakyate 'vagantum, dūratvād eva teṣām anupalabdhiyogyatvān na svātmano 'bhāvas teṣu śakyate 'vagantum. atha tatra sato dūrasthatvam eva na syāt, atas sahaiva deśāntare svaśarīram upalabdhiyogyaṃ bhavati, yogyatvāc copalabhyeta, ato 'nupalambhān nāstīti niścīyate. yady evaṃ pramāṇāntaram idam, yo hi yatra bhavati tasya sahaivādhāreṇātmopalabdhiyogyo bhavati, na ceha tathā, ato na deśāntareṣv astīti. evaṃ cānumānena deśāntarābhāvo grahītavyaḥ. na pratyakṣābhāvena. tatra ca viruddhāvyabhicāritoktaiva -- deśāntarāṇi vimatipadāni caitravanti caitravaddeśasamīpavyatiriktadeśatvāc caitravad deśavad iti. yatra ca pratihetunā sandehaḥ kriyate tatra balavatānyena yadupabṛṃhitaṃ pratyakṣādinā bhavati tadvijayate, na cehārthāpatter anyat pramāṇaṃ sarvatrābhāve samartham. sā hy evaṃ pravartate, yad etad ekatra kārtsnyena caitrasyopalambhanaṃ tan nopapadyate, yadi deśāntare caitro bhavet, dvedhā hi bhāvāḥ prādeśikā vibhavaś ca, vibhavo 'pi dvedhā, sarvavyāpinaḥ svāśrayavyāpinaś ca. pūrve gaganādayaḥ. uttare jātyādayaḥ. yad dhi sarvasaṃyogibhir anāgatair agataṃ sambadhyate, tadvibhutayā prasiddham, tayā cātmākāśādaya iti vibhava ity ucyante. na tāvadākāśavac caitraḥ, ekatra parisamāpto hi parimaṇḍalas so 'vagamyate. na ca yathāvayavī svāvayaveṣu vartate tathā deśāntare vartitum arhati. yadi hi tasyānyatra bhāgā bhaveyuḥ iha kṛtsno nopalabhyeta. bhavanvāntarāle vicchedād anyo bhavet. na ca jātivad vartitum arhati. jātir hy amūrtā, saikatra piṇḍe samavetā piṇḍāntare samavaiti. asya tu kuto 'nyatra samavāyaḥ. na hīdaṃ sāmānyam. saṃyogo 'sya deśāntareṇa sambandhaḥ. sa ca nāgatasya sambhavati. gatvā hy ayaṃ deśāntaraiḥ saṃyujyamāno dṛśyate. ata eva na vibhuḥ.{3,176} ato 'sya na kathañcid ekatra sato 'nyatra sattvam upapadyata
ity anyatrābhāvam antarbhāvya kṛtsnabodhas samarthyate, kā punar atrānupapattiḥ, nātra kṛtsnabodhasya kenacit pratighāto dṛśyate. bhāvānumānenaiva kevalaṃ tu durbale pratighātahetau tadbādhenaivārthāpattir ātmānaṃ labhate. durbalaṃ ceha bhāvānumānaṃ pratihetuviruddhatvāt. yatra tu tulyabalam ubhayam ekatropanipatitaṃ bhavati, tatrārthāntarakalpanayopapattir iti na kiñcid anupapannam iti. evaṃ tāvad abhāvapūrvikāyā arthāpatter anumānād bheda uktaḥ pratyakṣapūrvikāyā bhedam idānīṃ darśayituṃ tatpratijñāṃ tāvad āha -- yatra ce ti. yatrāpi dāhādikāryadarśanād agnyādeḥ kāraṇasya śaktir astīti kalpyate tatrāpy arthāpattir eva prathamā. yadi tu paścādanumānaṃ bhavati bhavatu. bhāṣyodāhṛtatvāc cābhāvapūrvikāyā eva prathamam anumānād bhedo varṇita iti || 46 -- 47 ||
atrānumānavādināṃ liṅgam upanyasyati -- kāryasye ti. evaṃ hi manyante -- dvividham anumānaṃ dṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayam adṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayaṃ ca. tatra tāvat dṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayaṃ dhūmādināgnyanumānam, adṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayaṃ ca saṃyogavibhāgādibhya iva kriyādyanumānam. kāryaṃ hi kāraṇena sāmānyato jñātasambandham iti tatas tatpratītir anumānam evedam iti. etad api dūṣayati -- na sambandhe ti. yena hy ekadā bījād aṅkuro dṛṣṭaḥ so 'nyadā tathāvidhād eva punar anupalabhamānaḥ svabhāvānumānena janayitavyo 'nenāṅkura ity anumimāna evātrāśaṅkate katham aṅkuro na jāyata iti, tataḥ kalpayati -- asti kaścid bījasamavāyī śaktibhedo yadvaśāt prāk kāryam āsīd adya ca nāstīti. tac cedam anapekṣitasambandhasyaiva purātanedānīntanāṅkuradarśanādarśanavicārād eva jñānaṃ jāyamānaṃ katham anumānam iti. api ca sambandhagrahaṇādhīnam eva sarvam anumānaṃ na tadagṛhītayos sambandhinos sambhavati. na ceha tayor atīndriyā śaktiḥ{3,177}pramāṇāntareṇa śakyate 'nubhavitum, ata eva ca na tadvato 'pi grahaṇaṃ sambhavati, ataḥ katham agṛhītasambandhāt kāryāc chaktitadvatos siddhir iti. tad etad āha -- dṛṣṭve ti. nanv avagataṃ tāvat kāryasāmānyaṃ kāraṇasāmānyena vyāptam iti, atas tad anumāsyate. satyam, kin tu śaktikalpanayā vinā kāraṇākhyaiva na nivartate. aṅkuro hi bījabhāvabhāvī vyabhicaritabhāvāntaraś ca bījakāraṇaka ity avagataḥ saty api tu bīje 'jāyamānas tad api vyabhicaratīti kāraṇāvagatir evāvasīdati, tāṃ śaktikalpanayottabhnāti. kḷptāyāṃ ca śaktau kāraṇasambandhinyām arthāpattyā yadi sambandho 'vagamyate tad astu siddhāntavacchaktisiddhāv arthāpattiḥ pramāṇam iti. anumānalakṣaṇād vinārthāpattir jāyamānā pramāṇāntaram ity upasaṃharati -- arthāpatter iti

vṛttyantarodāhṛtam udāharaṇa dūṣayati -- anumānād iti. jayo hi parājayena viditavyāptir iti tam ekatra ghātake nakule dṛṣṭvā pratipakṣasya parājayo 'vagamyate. parājayadarśanena pratipakṣasya jaya iti. nedam arthāpattāv udāhāryam iti

śrutārthāpattir abhidhāsyata ity uktam, tām idānīm udāharati -- pīna iti

asyāś ca viṣayaṃ pratyasti vivādaḥ. tam ekanirdhāraṇārtham upanyasyati -- tām arthe ti kalpayanty antena. sarve cāgamābahirbhūtām ātiṣṭhanta ity āha -- āgamāc ce ti

{3,178} āgamābhedābhyupagame 'bhiprāyam āha -- prāyaśa iti. phalāpūrvavidhyantādisiddhau bhūyānasyā vede upayogaḥ, sarvo 'nāgamatve 'vaidikaḥ syād iti

āgamikatve py avāntaravipratipattim upanyasyati -- vacanasye ti [

]
atra niṣkarṣaṃ darśayati -- na tāvad iti. kāraṇam āha -- na hī ti. vākyaṃ tāvad avācakam, prāg evānekeṣām arthānām iti

yady avācakaṃ kathaṃ vākyād arthapratītir ata āha -- padārthe ti. etac ca tadbhūtādhikaraṇe vakṣyata iti. nanu rātryādivākyārtho yadi divāvākyenānabhihitaḥ padārthānvayarūpeṇaiva svārthavad gamayiṣyate. ata āha -- na rātryādī ti. na hi divāvākye rātryādipadārthās santi, kutas tatra teṣām anvaya iti

nanu divādipadārthānvayād eva rātryādivākyārthaḥ pratyeṣyate, ata āha -- na divādī ti

{3,179} na hy anekārthateti yad uktaṃ tad vivṛṇoti -- anyārthe ti. ato vākyāntarasyaivāyam artho na divāvākyasyety āha -- tasmād iti

evaṃ tāvan na mūlāgamasyāyam arthaḥ, yena tu vākyāntareṇa buddhisthenāyam artho 'vagamyate, tasyaiva pratyakṣādiṣu madhye pramāṇaṃ nirdhāraṇīyam ity āha -- tasye ti

tatra pratyakṣaṃ tāvan na tatsiddhau pramāṇam ity āha -- na hī ti. anumānam api tena sambaddhasya divāvākyasyādarśanān na sambhavatīty āha -- nānumānam iti

aviditasambandhe tu divāvākye liṅga iṣyamāṇe 'vyavasthety āha -- yadi tv iti

yadi tūcyate sambandham eva divāvākyasya rātrivākyena gṛhītvā tatas tadanumāsyata iti, sidhyaty evam, na tu śrutārthāpattivedyāni sarvāṇi lokavedavākyāni sarvaiḥ pratipādakavākyais sambaddhāny avagatāni. ataḥ kathaṃ tebhyas tāny anumīyanta ity āha -- na ce ti

{3,180} itaś ca nānumānam ity āha -- na ce ti. kenacid dhi sāmānyātmanā jñātasambandhena viśiṣṭaṃ kiñcid anumīyate na vastusattāmātram. na ca viśiṣṭaḥ, ajñātasambandhatvāt iha tu tadubhayaṃ viparītam iti

yataś cātra vākyasvarūpam eva prameyam ataḥ parvatādir iva pūrvasiddhaḥ svatantro 'sambaddhaḥ kenacid agnyādineva svatantreṇa kenacid viśeṣito dharmī dharmaviśiṣṭo nāstīty āha -- pūrvasiddha iti

atha śrutam eva vākyaṃ dharmitayopādāyāśrutavākyaviśiṣṭatā sādhyate tatas tadaprasiddher aprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣa ity āha -- athe ti

api ca śrute vākye 'śrutavākyaviśiṣṭe sādhyamāne na tāvat kiñcil liṅgam upalabhyate, na cāliṅgakam anumānaṃ bhavati, tad yadi tad eva punarliṅgam iṣyate tataḥ pratijñārthaikadeśitvam, yathā pade pakṣīkṛte rthaviśiṣṭe sādhyamāne 'bhihitam ity āha -- kiñ ce ti

dharmadharmibhāvo 'pi divāvākyarātrivākyayoś śabdārthayor iva nirākārya ity āha -- tadvad eve ti. yathā tatrārthe dharmiṇy apratipanne na padaṃ taddharma ity uktam, evam ihāpi nāpratipanne rātrivākye taddharmatayā{3,181}divāvākyaṃ pratīyate. atha tu pakṣadharmatāpratipattyarthaṃ tat prathamam avagatam ity ucyate tato 'numeyābhāva ity abhiprāyaḥ. abhiprāyaṃ vivṛṇoti -- nāgṛhīta iti

api ca tatraiva pade varṇitam -- na kriyākārakasambandhādṛte sambandho bhavatīti. ato yathā padasya na kaścit kriyānibandhano 'rthasambandho 'stīti na taddharma ity uktam, evaṃ divāvākyasyāpi rātrivākyadharmatā nirākāryety āha -- kriye ti. na cātra viṣayaviṣayibhāvarūpo 'pi dvayor vākyayoś śabdārthayor iva sambandho bhavati, ucyate hi śabdenārthaḥ, na tu vākyaṃ vākyāntarasya vācakam ity āha -- avācake ti. pade tv arthapratītijanakatvena tadviṣayatām aṅgīkṛtyānumeyābhāvo darśitaḥ. iha tu vākyasyāvācakatvāt tadviṣayatvam eva pratyetuṃ na śakyate iti viśeṣaḥ

yadi tūcyate pratīyate tāvad divāvākyād rātrivākyam, atas tasyāpi tadvācakatvam ity asti viṣayaviṣayilakṣaṇas sambandha iti, tatraikaṃ vākyam anekārtham abhyupagataṃ bhavet, svārthaṃ hi tatpratipādayati rātrivākyam api, na caivaṃ nyāyyam ity abhiprāyeṇāha -- pratīter iti. athocyeta -- mābhūd vācakatayā tadviṣayatvam, tena tu tadvākyam anumīyate, atas talliṅgam anumānaviṣayatayā liṅgam eva divāvākyaṃ taddharmatayābhidhīyata iti. yat tāvadanumānaviṣayabhāvād utthitaṃ taddharmatvaṃ tadanumānasya pūrvasiddhatvān niṣphalam ity āha -- anume ti

evaṃ tāvad divāvākyam aliṅgam ity uktaṃ, tadgatapadārthānām apy evam eva liṅgatā nirākāryety āha -- padārthair iti. nanv agṛhītasambandhā eva padārthā{3,182}yathā vākyārthaṃ gamayanti, evaṃ rātrivākyam api kiṃ na gamayanti, ata āha -- sāmānye ti. kriyāsāmānyaṃ kārakasāmānyaṃ vā pratipannam alabdhetaretaravyatiṣaṅgam anyathā na sidhyatīti taṃ viśeṣaṃ gamayati, yaś cāsau viśeṣaḥ sa eva tu vākyārtha ity ucyate iti

na caiṣa prakāro rātrivākyapratipādane sambhavatīty āha -- na tv iti. anyo 'pi taddeśakālādisambandho na rātrivākyena divāvākyasya tatpadārthānāṃ vāstīty āha -- na cāpī ti

syād etat, yady api divāvākyaṃ na rātrivākyasya vācakam, tathāpi kalpayiṣyāmaḥ, tataś ca tatpratyeṣyata iti. tad idam āśaṅkate tāvat -- athaitadvācī ty anyad antena. atra dūṣaṇam āha -- tathaive ti. atra tāvad evaṃ vākyāntarakalpanāyāṃ pramāṇam eva nāstīti tadanādṛtya tāvadanavasthām āpādayati, yad api kalpitaṃ vākyaṃ tad api na rātrivākyam avagamayituṃ śaktam. na ca tadasambaddham eva tasya gamakam iti yuktam. punar api vākyāntarakalpanāyāṃ sa eva doṣaḥ. evaṃ yad eva kiñcid vākyaṃ kalpayitum iṣyate tad eva nāsambaddhaṃ gamakam ity anavasthāpāta iti

atha tv antimam asambaddham eva gamakam iti kalpyate, tad varaṃ prathamasyaiva tathāvidhasya gamakatvaṃ kalpitum, kiṃ vākyāntarakalpanayā. na ca tad yuktam ity abhiprāyeṇāha -- tataś ce ti. evaṃ tāvat pakṣadharmatvādyasambhavena rātrivākyasyānumeyatvaṃ nirastam, anvayavyatirekayor api padavat pratiṣedho darśayitavya ity āha -- anvaye ti. na hi saty eva rātrivākye divāvākyaṃ{3,183}nāsatīty anvayavyatirekau staḥ, taddeśatatkālādisambandhasyābhāvāt. na ca jñānānvayo 'saty api rātrivākyajñāne vyutpannasya divāvākyajñānād, vijñānottarakālabhāvinoś cānvayavyatirekayos tadanupayogād ityādipadavaddarśayitavyam ity abhiprāyaḥ

evaṃ tāvat pratyakṣānumānāgamair na rātrivākyaṃ pratīyata ity uktam, upamānam api tatra na pramāṇam iti darśayati -- śrutavākye ti tvam antena. divāvākyavac ca tadarthenāpi na rātrivākyam upamīyata ity āha -- arthasye ti

yathā ca rātrivākyasya divāvākyatadarthābhyām upamānaṃ nirastam evaṃ rātrivākyārthasyāpi tābhyāṃ nirasanīyam ity āha -- upamānatve ti syād antena. upasaṃharati -- tasmād iti

ataḥ pramāṇāntarābhāvād arthāpattir eva rātrivākyāvagame śaraṇam ity āha -- ata iti. pratyakṣadṛṣṭaṃ pīnatvaṃ bhojanapratiṣedhena pratihanyate, pīnatvena divābhojanam, ataḥ parasparapratighātād divāvākyasya svārthapratipādanam evānupapadyamānaṃ rātrivākyam anupraveśayati, ataḥ tadrātrivākyaṃ kalpyata iti

tām arthaviṣayām iti yad uktaṃ tad idānīṃ dūṣayitum upanyasyati -- etadarthād vine ti. ayam abhiprāyaḥ -- pīnatvaṃ hi bhojanapratiṣedho vā paraspareṇa pratihanyate tayoś cārthakalpanayaivātmalābhaḥ. pīnasya hi divā niṣiddhe{3,184}bhojane rātribhojanenaiva pīnatvam upapadyate, na rātrivākyenāto 'rthakalpanaiva yukteti. api ca, yathā parair abhidhīyamāno 'pi padārthānupapattyā gamyamāno vākyārtha āgamārtho bhavati. evaṃ vākyārthānupapattigamyo 'py arthaḥ kiṃ nāgame 'ntarbhavatīty āha -- vākyārthe ti

prathamaparicodanāṃ tāvat pariharati -- savikalpake ti. savikalpako hi śrutārthāpattibodhaḥ savikalpakajñānāni ca śabdapurassarāṇi. ataś śabdaparyavasitāyām arthāpattau śabdād eva sidhyannartho nārthāpatter viṣaya iti. nanv evaṃ sarvapramāṇavikalpeṣu samānam idam, indriyaliṅgābhyām api śabdapurassaram evāgniḥ pratīyate, tatas tayor api śabdaparyavasāyitaiva bhavet atas tatra smṛtistha eva śabdo 'pratyāyakaḥ, tad ihāpi samānam. yathā hi karmendriyam arthenaiva sannikṛṣṭam iti tam eva prakāśayati liṅgaṃ cārthena sambaddham iti taṃ gamayati, na śabdam, evam ihāpy anupapadyamāno 'rtho 'rthenaivopapadyate na śabdena. tathā ca dṛṣṭārthāpattayo 'rthaviṣayā eva. atrocyate. satyam arthadvārikaiva vākyasyānupapattiḥ. arthāntareṇa copapattiḥ. kin tu tadvākyam anupapannaṃ vākyāntaram evākāṅkṣati, yathā padaṃ padāntaram. na hi pacatīty ukte odanapratyakṣeṇākāṅkṣā nivartate, kiṃ tarhi, odanam iti padena, evaṃ vākyam apy anupapadyamānatayāvagataṃ vākyāntaram evākāṅkṣati, na tu tam arthaṃ svarūpeṇa. ata eva nirvāpamantre 'tideśād vikṛtiṃ gate prākṛtadevatāyā abhāvāt tatpadanivṛttau tasya sthāne sūryāyeti padam ūhyate. chedanamantre tv iṣetvety atra chinadmīti padam adhyāhriyate. hṛdayasyāgre 'vadyati atha jihvāyā atha vakṣasa ity atrāvadyatipadānuṣaṅgaḥ. na cārtha evānuṣajyate anuṣaṅgo vākyasamāptis sarveṣu tulyayogitvād iti vacanāt. pratyakṣādiṣu tu na śabdena rūpeṇārthopekṣyate śabdollekhenāpi gṛhyamāṇaḥ, kin nv artharūpeṇaiva, tam arthaṃ vikalpayan śabdas tv astu nāma sanmātratayā. yadi tu tatrāpi śabdo 'pekṣyate tiraścām arthavikalpo na syāt, sa ca nāsti, dṛśyate hi teṣām api hitāhitaprāptiparihārārthaḥ prayatnaḥ. tṛvitā hi gāvastaṭākāni gacchanti, varṣātapābhibhūtāś{3,185}ca tatpratīkārakṣabhaṃ deśam. ato 'śabdajñānām apy anumānādivikalpadarśanān na tatra śabdāpekṣāstīti niścīyate. śrutārthāpattibodhas tu tiraścāṃ nāsty eva, śabdavyutpattijo hy asau, na ca teṣām asāv astīti pratyakṣe 'pi varṇitam. anyeṣām apy avyutpannaśabdānāṃ śrutārthāpattibodho na dṛśyate. kiṃ punas tiraścām. ato 'nvayavyatirekābhyām avagamyate 'sti śabdāpekṣā śrutārthāpattau. anumānādiṣu
tu saṃskārodbodhenāvarjanīyatayās tu nāma śabdasmṛtiḥ, na tu śabdāpekṣā. ato 'tra vākyasyānupapannasya vākyāntaram evārthavadupapādakaṃ na tv arthamātraṃ śabdamātraṃ vā. ata evāgṛhītasambandhasyārtham aviduṣaś śrute 'py upapādake vākye nānupapannavākyārthajñāne 'nupapattiś śāmyati, pratipannārthasyāpy āśayakalpanā. ato na śrutavākyasya nyūnatābuddhir nivartate. atas siddhaṃ śrutārthāpattau śabdakalpaneti. paraparicodanāyām uttaram āha -- labdhaprayojana iti. yāvad dhy akṛtārthaś śabdas tāvad bodho 'vagamyate, sa tadartho bhavati. prayojanavacano hy arthaśabdaḥ. ata eva vākyārtha āgamārtho bahvati. yāvad dhi padārthā nānyonyānvayam anubhavanti tāvadaprayojanakaṃ jāyate, jāte tu kriyākārakasaṃsarge labdhaprayojanaṃ vākyam iti tataḥ paramarthāntaram avagamyamānaṃ nāgamikaṃ bhavati. na hi prayojanatvāvagatārthānupapattyā yad avagamyate tatprayojanaṃ bhavati. prayojanopapādakaṃ tu tat. padārthānupapattau prayojanam eva nāsādyata iti yuktaṃ vākyārthasya pūrvāvagatasyāgamārthatvam. kaḥ punarviśeṣaḥ, sarvathā tāvadāgamārtho 'sau, kalpitasya śrutasya veti na viśeṣam upalabhāmahe. ucyate. śrutāgamārthatve yadi pramādāt tannāśo bhavati tato yajurvedādivihitanāśanimittaṃ prāyaścittam, itarathā tv avijñātanāśanimittam iti viśeṣaḥ. tadā ca ṛgvedādivihitanāśe pratyekaṃ mahāvyāhṛtibhir homaṃ vidhāya yady avijñāto bhūr bhuvas svas svāheti mahāvyāhṛtīs samāhṛtya prāyaścittaṃ samupadiśati. śrutārthāpattivedya eva hi vedo 'vijñāta ity ucyate, sa hy ṛgādīnāṃ nānyatamatvena jñāyata iti

atra codayati -- nanu ce ti. na tāvad divāvākyarātrivākyayos sambandho 'sti, sann api vā na viditaḥ, na cāviditasambandhānyadarśane{3,186}nyakalpanā yuktā, atiprasaṅgāt. pratibaddhasvabhāvaṃ hi pratibandhabalād eva pratibandhakam upasthāpayati, apratibandhena tv anyakalpanāyāṃ na pratiniyame kāraṇam asti. ato 'pramāṇam evedaṃ rātrivākyajñānam iti

pariharati -- sambandhasye ti. pramāṇatvaṃ pramākāraṇatvam ity arthaḥ. karaṇasādhanaś ca pramāṇaśabda iti. akāraṇatvam eva prāmāṇye sambandhasya darśayati -- pratyakṣasye ti

nanv indriyārthasannikarṣajam eva pratyakṣam ato nākāraṇaṃ prāmāṇye sambandha iti codayati -- astī ti ced antena. pariharati -- nānapekṣaṇād iti. anapekṣatvam eva darśayati -- na hī ti. nirūpito hi sambandhaḥ pramāṇotpattau kāraṇam anumāne, na ceha tatheti

pratyakṣottarakālaṃ tu nirūpaṇaṃ na pramāṇāṅgam ity āha -- yenāpī ti

api cāprāpyakārīndriyavādipakṣe svarūpasattvam api sambandhasya nāsty eva, ato yathā te pratyakṣajñānasya pramāṇatām icchanti, evam ihāpi bhaviṣyatīty ata āha -- aprāpye ti

tenānādṛtyaiva sambaddham utpannam asandigdham aviparītaṃ ca deśādibhede 'pi jñānaṃ pramāṇam ity āśrayaṇīyam ity āha -- tasmād iti. jāyata ittyanutpattilakṣaṇam aprāmāṇyaṃ nirasyati, abhaṅguram iti saṃśayaviparyayāv iti

{3,187} api cārthāpattir apramāṇam ity alaukiko vivāda iti. na hi tayā pravartamānānāṃ pravṛttiḥ pratihanyate. pravṛttisāmarthyaṃ ca prāmāṇyam. anumānād bhedābhedayor asti vivādaḥ, tatra cāsmābhiḥ kṛto nirṇaya ity āha -- na cāpī ti

yady evam anumāne 'pi sambandho nāṅgam evāpadyetāta āha -- ṛta iti. tatra hi buddhir evāsati sambandhajñāne na jāyata iti tadutpattau kāraṇam āśrīyata eva. prāmāṇyaṃ tu tatrāpi bādhavirahād eveti