મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 9

ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયામ્
અનુમાનપરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥
006 શબ્દપરિચ્છેદ
અથ શબ્દપરિચ્છેદઃ
અત્ર પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ અપરીક્ષ્યત્વ ઉક્તે શાસ્ત્રસ્યાપ્ય્ અપરીક્ષ્યતાપ્રતિપાદનાર્થં ભાષ્યમ્ -- શાસ્ત્રં શબ્દવિજ્ઞાનાદ્ અસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. નનુ વૃત્તિકારમતે ન પરીક્ષિતવ્યં નિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય{3,101}પ્રત્યક્ષાદીનિ હિ પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ તદન્તર્ગતં ચ શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તેઃ પ્રત્યક્ષવ્યભિચારેણ પરીક્ષામ્ આશઙ્ક્ય તદવ્યભિચાર ઉક્તે ઽનન્તરમ્ એવ શાસ્ત્રસ્યાપરીક્ષા પ્રતિપાદ્યત ઇતિ યુક્તમ્, તદ્ ધિ પ્રકૃતમ્, કિમ્ અનુમાનેન વ્યવધીયતે. સત્યમ્ એવમ્. અયં તુ તન્ત્રાન્તરાનુસારેણ ક્રમ આશ્રિતઃ. તથા હિ નાપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ઇતિ લોકાયતિકા મન્યન્તે. તે હિ વૈશેષિકાદ્યાશ્રિતપ્રત્યક્ષાનન્તરાનુમાનપ્રામાણ્યપ્રતિપાદનેન પ્રતિબોધ્યન્તે. એવં હિ વૈશેષિકાઃ પઠન્તિ -- દ્વિવિધં પ્રમાણમ્ આલોચિતાધ્યવસાનમ્ અનાલોચિતાનુગમનં ચેતિ. તથાન્યે ઽપિ પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ દ્વે એવ પ્રમાણે ઇતિ. યથાક્ષપાદીયૈર્ અપિ પ્રત્યક્ષાનન્તરમ્ અનુમાનં લક્ષિતમ્ -- તત્પૂર્વકં ત્રિવિધમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ. તેનેહાપિ તાવત્ પ્રત્યક્ષાનન્તરમ્ અનુમાનં વર્ણિતમ્. તતો મહાવિષયતયા પ્રકૃતત્વેન પુરુષાર્થૌપયિકત્વેન ચ શાસ્ત્રમ્. તદનન્તરં ચ યત્ર ક્વચન વાચ્યે બહૂનાં પ્રસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ ઉપમાનમ્ ઉક્તમ્. ન્યાયવિસ્તરે હિ પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમ્ ઉપમાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તતઃ પારાશર્યમતેનાર્થાપત્તિર્ ઉક્તા. તદુત્તરકાલમ્ એવ તન્મતાનુસારિણા કૃતકોટિનોક્તત્વાત્. અભાવપ્રમાણસ્ય તુ ભાવપ્રમાણાભાવ એવાત્મેતિ તદુત્તરઃ પ્રસ્તાવઃ. કિં પુનસ્ તન્ત્રાન્તરાનુસારસ્ય પ્રયોજનમ્. ઉચ્યતે. પ્રસિદ્ધત્વેન હ્ય્ અપરીક્ષા પ્રતિપાદ્યતે. તન્ત્રાન્તરેષ્વ્ એવમ્ ઇમાનિ પ્રમાણાનિ પ્રસિદ્ધાનીતિ પ્રસિદ્ધિપ્રાબલ્યં કથિતં ભવતિ. વ્યુત્થિતાશ્ ચ તેન તેન સાક્ષિણા પ્રતિપાદિતા ભવન્તિ.
અત્ર ચ શબ્દવિજ્ઞાનાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તત્ કથં વિગૃહ્યતે. કિં શબ્દાદ્ વિજ્ઞાનં શબ્દસ્ય વા વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. પૂર્વત્ર સમાસાનુપપત્તિઃ. ભયેન હિ પઞ્ચમી સમસ્યતે. ઉત્તરત્ર તુ સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષે ઽપિ શાસ્ત્રત્વપ્રસઙ્ગઃ, શબ્દવિજ્ઞાનાદ્ એવ હિ ગૌર્ ઇત્ય્ એવમાદયો ઽસન્નિકૃષ્ટાર્થવિકલ્પા ભવન્તિ. અત્રોચ્યતે. ષષ્ઠીસમાસ એવાયમ્. ન ચ સવિકલ્પકે પ્રસઙ્ગઃ, ન હિ તચ્છબ્દપ્રમાણાદ્ ઉત્પદ્યતે, અપિ તુ શબ્દસહાયાદ્ ઇન્દ્રિયાત્. યથૈવ હિ ગન્ધસહકૃતમ્ ઇન્દ્રિયં તૈલાદ્ વિલીનં ઘૃતં વિવિનક્તિ. એવં શબ્દસહકૃતં જાત્યાદીન્. તથા ચાક્ષસમ્બન્ધફલમ્ અપરોક્ષાવભાસિતા. ત(?ત્ર।ચ્ ચ) સવિકલ્પકે ઽસ્તીત્ય્ ઉક્તં પ્રત્યક્ષાન્તે. અતો યદ્ એવ શબ્દશક્તિવિમર્શોત્થં વિજ્ઞાનમ્ અસન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરં તચ્છાબ્દમ્. અત એવ ન પદાર્થમાત્રજ્ઞાનં શાબ્દમ્. ન હિ તદસન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરમ્.{3,102}વક્ષ્યતિ હિ -- સ્મારકાન્ ન વિમૃશ્યત ઇતિ. કિં નામ તર્હિ શાબ્દમ્, વાક્યાર્થજ્ઞાનમ્ ઇતિ વદામઃ. ન (નુ) તત્પદાર્થજ્ઞાનાદ્ ઉત્પદ્યતે, ન શબ્દજ્ઞાનાત્. ન. અવાન્તરવ્યાપારત્વાત્ પદાર્થપ્રતિપાદનસ્ય શબ્દાનામ્, પાક ઇવ કાષ્ઠાનાં જ્વલનસ્ય. વક્ષ્યતિ હિ --
પાકે જ્વાલેવ કાષ્ઠાનાં પદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ।
ઇતિ. અતો ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ.
ઇદં તુ વક્તવ્યં કિમ્ ઇદં સામાન્યલક્ષણાવસરે વિશેષલક્ષણં પ્રણીયતે શબ્દવિશેષો હિ શાસ્ત્રમ્. તદ્ યદિ વક્તવ્યમ્, એવમ્ અપિ સામાન્યલક્ષણમ્ ઉક્ત્વા (?વક્ષ્યતે।લક્ષ્યેત). યત્ પુનરતિત્વરિતેનૈવ સામાન્યલક્ષણાવસરે વિશેષો લક્ષ્યતે તદસામ્પ્રતમ્. ન હીહ પ્રત્યક્ષાદીનાં ચાક્ષુષત્વાદયો વિશેષા લક્ષ્યન્તે. તતઃ પ્રત્યક્ષાદિષુ સામાન્યતો વક્તુમ્ આરબ્ધેષુ મધ્યે શબ્દમાત્રસ્યૈવ લક્ષણં વક્તું યુક્તમ્, ન શાસ્ત્રસ્યેતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- પ્રત્યક્ષાદિષ્વ્ ઇતિ

દૂષણાન્તરમ્ આહ -- સામાન્યે તિ. નિર્જ્ઞાતસામાન્યલક્ષણો હિ તદ્વિશેષં બોધયિતું શક્યો નેતરઃ. ન હ્ય્ અલક્ષિતે દ્રવ્યે તદ્વિશેષાઃ પૃથિવ્યાદયો લક્ષયિતું શક્યન્ત ઇતિ

એવં તાવત્ શાસ્ત્રમ્ ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશો ઽનુપપન્ન ઇત્ય્ ઉક્તમ્. શબ્દવિજ્ઞાનાદ્ ઇત્યાદિ લક્ષણમ્ અપિ લક્ષ્યવિશેષે ન સઙ્ગચ્છત ઇત્ય્ આહ -- યચ્ ચોક્તમ્ ઇતિ

કીદૃક્ તર્હિ શાસ્ત્રલક્ષણમ્ અત આહ -- પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ.{3,103}પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુપદેશકં હિ નિત્યં વેદવાક્યમ્ અનિત્યં ધર્મશાસ્ત્રાદિકં શાસ્ત્રમ્ ઉચ્યતે ન શબ્દમાત્રમ્ ઇતિ

નનુ સ્વરૂપમાત્રાભિધાયિનામ્ અપિ ક્ષેપિષ્ઠાદિવાક્યાનાં શાસ્ત્રત્વમ્ ઇષ્યતે, કિમ્ ઉચ્યતે પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યઙ્ગં શાસ્ત્રમ્ ઇતિ. અત આહ -- સ્વરૂપે તિ. તદઙ્ગત્વેનેતિ. વિધાયકવાક્યૈકદેશત્વેનેત્ય્ અર્થઃ. અસ્તિ હિ તત્રાપિ વાયવ્યં શ્વેતમ્ આલભેત ભૂતિકામ ઇતિ વિધ્યુદ્દેશઃ. તેનૈકવાક્યભૂતો વાયુર્ વૈ ક્ષેપિષ્ઠેત્ય્ એવમાદિઃ. અતો યુક્તં તસ્યાપિ શાસ્ત્રત્વમ્ ઇતિ

નન્વ્ અર્થવાદા ન તાવત્ સાક્ષાત્ ક્રિયાં પ્રતિપાદયન્તિ. નાપિ તદંશમ્. ત્રયો ઽપિ હિ તદંશાઃ સાધ્યં સાધનમ્ ઇતિ કર્તવ્યતા ચેતિ. ન ચૈષામ્ અન્યતમમ્ અમીભિર્ અભિધીયતે. અતો ઽક્રિયાર્થાનામ્ એકવાક્યતામ્ એવ ન મન્યામહે. અત આહ -- ભાવનાયામ્ ઇતિ શાસ્ત્રમ્ ઇત્યન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ય્ અપિ ન ક્રિયાં ગમયતિ, ન ચ ક્રિયાસમ્બદ્ધં કિઞ્ચિત્ સાધનાદિ, તથાપિ વિધિના શબ્દભાવનાપરનામધેયેન સહૈષામ્ એકવાક્યતા. વિધિર્ હિ પુરુષં પ્રવર્તયિતું વિષયપ્રાશસ્ત્યજ્ઞાનમ્ અપેક્ષતે. તચ્ ચાર્થવાદાશ્ શક્નુવન્તિ કર્તુમ્ ઇતિ તત્ કુર્વતામ્ એષામ્ અસ્તિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોર્ ઉપયોગઃ. અતસ્ સમસ્તાયાં ત્ર્યંશપૂર્ણાયામ્ એવ ભાવનાયાં મહાવાક્યાદ્ એવ સાર્થવાદકાત્ પુરુષઃ પ્રવર્તતે નિવર્તતે વા ન વિધ્યુદ્દેશમાત્રાદ્ ઇતિ સાર્થવાદકમ્ એવ વાક્યં શાસ્ત્રમ્ ઇતિ. એતચ્ ચાર્થવાદાધિકરણે પ્રપઞ્ચયિષ્યામઃ. દર્શિતં ચ કિઞ્ચિદ્ વિધિવિવરણે ઇત્ય્ અલમ્ અનેનાતિપરિસ્પન્દેનેતિ. યત એવ સાર્થવાદકાત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિજ્ઞાનમ્, અત એવ વિધિવાચિનઃ પ્રત્યયમાત્રસ્ય પદમાત્રસ્ય વા યજેતેત્ય્ એવમાદિકસ્ય વિધિશ્રુતાવ્ અપિ ન શાસ્ત્રત્વમ્. યત્ર હિ ત્ર્યંશભાવનાવચનમ્ અપ્ય્ અવાન્તરવાક્યમ્ અનપેક્ષિતાર્થવાદકં ન પ્રવૃત્તૌ સમર્થં, કથમ્ ઇવ તત્ર પદપ્રત્યયયોશ્ શક્તિર્ ભવિષ્યતીતિ દુરધિગમમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન પદાદ્યત ઇતિ

{3,104} એવં લક્ષ્યલક્ષણાનુપપત્ત્યા દૂષિતં ભાષ્યમ્ ઉપપાદયતિ -- અપરીક્ષે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વેદવ્યાખ્યા હિ પ્રકૃતા, અતો યદ્ એવ તદુપયોગિ તદ્ એવ વાચ્યમ્ ઇત્ય્ અતિક્રમ્યાપિ સામાન્યપ્રક્રમં વિશેષમ્ એવ લક્ષિતવાન્. ન હીહ લક્ષણકરણમ્ એવ સ્વરૂપેણ વિવક્ષિતમ્. અપરીક્ષાચ્ છલેન હિ લક્ષણાનિ પ્રણીયન્તે. તત્રાપિ યદ્ એવ પ્રકૃતોપયોગિશાસ્ત્રલક્ષણં તદ્ એવ કૃતમ્. સ્વતન્ત્રો વેદઃ અપુરુષતન્ત્રત્વાદ્ ઇતિ

યદિ સ્વતન્ત્રોપયોગિત્વનિરપેક્ષાણિ ન જલ્પતિ, તતઃ કિમ્ અત આહ -- તત્રે તિ. યદા હ્ય્ અયં જલ્પાક ઇવ નાનુપયુક્તં ભાષત ઇતિ સ્થિતમ્, તત્ર યદિ લોકવાક્યસ્થિતં શબ્દલક્ષણં કથયેત્ તદ્ અસ્ય વેદં વ્યાચિખ્યાસોર્ અનુપયુક્તં સ્યાદ્ ઇતિ

નનુ યદ્ય્ અનુપયુક્તં ન લક્ષણીયં, કિમ્ ઇતિ તર્હિ પ્રત્યક્ષાદિ લક્ષ્યતે ન હિ તેષાં વેદોપયોગો દૃશ્યતે અત આહ -- પ્રત્યક્ષાદી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વેદસ્વરૂપાવધારણ એવ તાવન્મહાનુપકારઃ પ્રત્યક્ષસ્ય, ન હિ તદન્તરેણ પુરઃ -- પ્રથમમ્ એવ સ્વાધ્યાયગ્રહણકાલે વર્ણમાત્રાદ્ય્ અવધારયિતું શક્યતે, તદા ચાનવધૃતં શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનવેલાયામ્ અસ્મૃતત્વાન્ નોપયુજ્યેતૈવ. અતઃ પુરસ્તાત્ પરસ્તાચ્ ચ વર્ણમાત્રાદિતઃ કૃતે પ્રત્યક્ષાદ્યુપયોગં મત્વા તલ્લક્ષણં કૃતમ્. અનુમાનમ્ અપિ પ્રતીકવિનિયુક્તમન્ત્રશેષાનુમાન ઉપયુજ્યતે. યથા દેવસ્ય ત્વેતિ નિર્વપતીતિ. ઉપમાનમ્ અપિ સૌર્યાદિકર્મણાં પ્રકૃતિવિશેષોપમાને. અર્થાપત્તિર્ અપ્ય્ અશ્રુતવાક્યૈકદેશકલ્પનાયામ્. અભાવો ઽપિ પદવાક્યેયત્તાવધારણે દ્રવ્યદેવતાદ્યભાવેન ચ કર્મણામ્ અવ્યક્તચોદનાત્વાવધારણ ઉપયુજ્યત ઇતિ દ્વયોર્ આદિશબ્દયોર્ અર્થ ઇતિ

{3,105} ન ચૈવઞ્જાતીયકઃ કશ્ચિદ્ ઉપયોગો ગામાનયેત્યાદિવાક્યસ્થસ્ય શાબ્દલક્ષણસ્યાસ્તીતિ તદુપેક્ષ્યૈવ શાસ્ત્રગતમ્ એવ લક્ષણં પ્રણીતમ્ ઇત્ય્ આહ -- યત્ ત્વ્ ઇતિ

યત્ પુનર્ અલક્ષિતે સામાન્યે ન વિશેષો લક્ષયિતું શક્યત ઇત્ય્ ઉક્તં તત્પરિહરતિ -- વિશેષશ્ ચે તિ. સામાન્યલક્ષણે હિ વિશેષો ન સિધ્યતિ, વ્યભિચારાત્. વિશેષસ્ તુ સામાન્યાવ્યભિચારીતિ તસ્મિન્ લક્ષિતે તદન્તર્ગતં સામાન્યં સુખમ્ એવ લક્ષિતં ભવેત્. યદા હિ વિધાયકવિજ્ઞાનાદ્ અસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે વિજ્ઞાનં શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તદાર્થાદ્ વિધાયકવિશેષરહિતાચ્ છબ્દમાત્રજ્ઞાનાચ્ છાબ્દમ્ ઇતિ શક્યમ્ અવગન્તુમ્ ઇતિ ન પૃથગ્ ઉચ્યત ઇતિ

નનુ નેદં વિશેષલક્ષણં વિશેષોપાદાનાભાવાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત આહ -- સામાન્યે તિ. નાવશ્યમ્ ઉપાત્તમ્ એવ વિશેષણં ભવતિ, કિન્ તુ અધિકારલભ્યમ્ અપિ, યથાગ્નેયાદિષુ વક્ષ્યતે, ત(દ્વ)દ્ ઇહાપિ ચોદનાલક્ષણાધિકારાચ્ છબ્દવિજ્ઞાનાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽપિ વિધાયકવિશેષણં પ્રત્યેષ્યત ઇતિ. નનુ યદિ પ્રકૃતોપયોગિ વક્તવ્યં, એવં તર્હિ ચોદનાલક્ષણમ્ એવ વાચ્યમ્, કિં શાસ્ત્રલક્ષણેનાત આહ -- ચોદને તિ. પર્યાયા એત ઇતિ ભાવઃ

અયં ચાધિકારતો વિશેષલાભો જૈમિનેર્ અપ્ય્ અનુમતશ્ ચોદનાશબ્દમ્ અવિશેષિતં દ્વિતીયે સૂત્રે પ્રયુઞ્જાનસ્યેત્ય્ આહ -- યથા ચે તિ. એવં હિ મન્યતે -- યદ્ય્ અપિ ચોદનાશબ્દઃ પ્રવર્તકવાક્યમાત્રવચનઃ, તથાપિ પ્રથમસૂત્રે ઽથશબ્દેન{3,106}વેદાધ્યયનાનન્તર્યસ્યોપાત્તત્વાત્ તદધિકારાદ્ એવ ચોદનાશબ્દો વૈદિક્યામ્ એવ ચોદનાયામ્ અવતિષ્ઠતે, એવમ્ ઇહાપિ શાસ્ત્રલક્ષણે ચોદનાપ્રામાણ્યાધિકારાત્ શબ્દવિજ્ઞાનાર્થજ્ઞાનશબ્દૌ વિશિષ્ટશબ્દાર્થપરૌ, વિધાયકે શબ્દશબ્દો વિધેયે ચાર્થશબ્દ ઇતિ

યદ્ અપિ વૃત્તિકારમતોપન્યાસાવસરે પ્રત્યક્ષાદીનિ હિ પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ તદન્તર્ગતં ચ શાસ્ત્રમ્ ઇતિ ભાષ્યકારેણોક્તં તત્રાપિ વિશેષશાસ્ત્રાપરીક્ષાપ્રતિજ્ઞાનં પ્રકૃતોપયોગિત્વાભિપ્રાયેણૈવેતિ દર્શયતિ -- પ્રત્યક્ષાદી તિ. ઇદં તુ ચિન્તનીયમ્. યદિ વિધાયકશબ્દજનિતં વિજ્ઞાનં શાસ્ત્રમ્, કિમ્ ઇદાનીમ્ અઙ્ગાનિ મીમાંસા કર્માનુશાસનાનિ ચ ન શાસ્ત્રાણિ, લૌકિકાનિ ચ ગામાનયેત્યાદિવાક્યાનિ શાસ્ત્રાણિ. યદ્ય્ એવં મહાન્ લોકવિરોધઃ. ન હિ લૌકિકા ગામાનયેત્યાદિષુ શાસ્ત્રશબ્દમ્ ઉપચરન્તિ. સ્વવચનવિરોધશ્ ચ. યતો ગામાનયેત્યાદિવાક્યસ્થં શાબ્દલક્ષણમ્ ઇતિ હિ વદન્તિ. મીમાંસાદિષુ વેદવત્ તતો ઽપિ વા સાતિશયં શાસ્ત્રશબ્દોપચારમ્ ઉપલભામહે. અપિ ચાયં શાસ્ત્રશબ્દો રૂઢો વા સ્યાદ્ યૌગિકો વા, સર્વથા ચ વેદાઙ્ગાદિષુ વર્તિતુમ્ અર્હતિ, અસ્તિ હિ તેષુ યથાયથમ્ અર્થાનુશાસનં, રૂઢિશ્ ચ સાતિશયેતિ વર્ણિતમ્. અત્રાભિધીયતે. યોગરૂઢિર્ ઇયં પઙ્કજાદિવત્, અતો ન તાવદ્ગામાનયેત્યાદિષ્વ્ અતિપ્રસજ્યતે. સત્ય્ અપિ યોગે લૌકિકાનાં તેષ્વ્ અપ્રયોગાત્. પુરુષાર્થોપદેશાન્ એવ લૌકિકાશ્ શાસ્ત્રમ્ ઇતિ મન્યન્તે. તથા ચાઙ્ગાનીતિ તેષાં શાસ્ત્રત્વમ્. નનુ વિધાયકં શાસ્ત્રમ્ ઇતિ શાસ્ત્રલક્ષણમ્, ન ચ તાનિ કઞ્ચિદ્ વિદધતિ. મૈવમ્. સર્વેષામ્ એવાનુષ્ઠાનોપદેશપરત્વાત્. વ્યાકરણે હિ યત્સાધુભિર્ ભાષેત તદ્ એભિર્ ઇત્ય્ ઉપદિશ્યતે. મીમાંસાયામ્ અપિ પ્રત્યધિકરણં ન્યાયવ્યુત્પાદનેનાનુષ્ઠાનોપદેશ એવ સર્વત્ર. અતો યચ્છાસ્ત્રં તત્પ્રવૃત્તિવૃત્ત્યુપદેશકમ્ એવેતિ નિયમઃ, ન પુનસ્ તદુપદેશકં શાસ્ત્રમ્ એવેતિ લૌકિકી પ્રસિદ્ધિર્ ઇહ ભાષ્યકારેણાનૂદિતા, ન પુનસ્ તન્નિરપેક્ષં શાસ્ત્રલક્ષણં પ્રણીતમ્. અતો{3,107}યદસન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરં પુરુષશ્રેયોવિધાયકં વાક્યં લોકે શાસ્ત્રમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધં તચ્છાસ્ત્રમ્. યત્ પુનર્ અસન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરં વિધાયકમ્ અવિધાયકં વા તચ્છાબ્દમ્ ઇતિ વિવેકઃ. પ્રત્યક્ષવચ્ ચાત્રાપિ શબ્દતજ્જ્ઞાનાદિષુ વિવક્ષાતઃ પ્રમાણવિકલ્પા દર્શયિતવ્યાઃ. નાવશ્યં જ્ઞાનમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અભિનિવેષ્ટવ્યમ્. પૂર્વપ્રમાણે ચોત્તરં વાક્યાર્થજ્ઞાનં ફલં તત્પ્રામાણ્યે ચ હાનાદિબુદ્ધિર્ ઇતિ વિવેક ઇતિ

ઇદં ચ શાસ્ત્રમ્ અનુમાનાદ્ અભિન્નમ્ ઇતિ પ્રમાણદ્વયવાદિનો મન્યન્તે, તાન્નિરાકર્તુકામસ્ તેષાં મતમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- તત્રે તિ. ઇદં ચ પ્રતિજ્ઞામાત્રમ્ એવ તેષામ્ ઉક્તમ્, તદીયાભેદહેતૂપન્યાસસ્ તુ પરોક્તભેદહેતુનિરાસાવસરે કરિષ્યત ઇતિ. કિં પુનર્ અભેદોપન્યાસનિરાસયોઃ પ્રયસ્યતે, નન્વ્ અયં સાઙ્ખ્યાદિભિર્ એવ ભેદવાદિભિર્ અભેદો નિરાકૃત એવ, અત આહ -- ભેદ ઇતિ. ન તૈસ્ સમ્યગ્ભેદકારણમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

તાન્ એવ તદુક્તાન્ ભેદહેતૂન્ નિરાકર્તુમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- પૂર્વસંસ્કારે ત્ય્ ઉક્તા ન્તેન. એવં હિ તૈર્ ઉક્તમ્ -- શબ્દે હિ પૂર્વસંસ્કારયુક્તો ઽન્ત્યો વર્ણો, વાક્યં, આદ્યો ઽપિ વા વર્ણઃ, સર્વે વા પ્રત્યેકં, સહિતા વા, તેષામ્ એવ ક્રમઃ પદાનાં વા વાક્યત્વજાતિર્ એવ વાવયવી વા નિર્ધૂતનિખિલવર્ણાદિવિભાગઃ સ્ફોટો વા પદાન્ય્ એવ વા સંહત્યાર્થમ્ અભિદધતિ. એતે ચ પદેષ્વ્ અપિ વિકલ્પા દર્શયિતવ્યાઃ. તથા વિવક્ષાપ્રયત્નાદયશ્ ચ શબ્દનિષ્પત્તિહેતવ ઇતિ. સર્વમ્ ઇદં ધૂમાદૌ ન દૃષ્ટમ્ ઇતિ તદ્વૈધર્મ્યાદ્ અ(ન)નુમાનત્વમ્ ઇતિ. અત્ર દૂષણમ્ આહ -- તત્રે તિ. બૌદ્ધેન શાબ્દમ્ અનુમાનાદ્ અભિન્નમ્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ ઉત્પત્તેઃ, ધૂમાદ્ અગ્ન્યનુમાનવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે, યદ્ એતદ્ ધૂમાદિવૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્, ઇયં વૈધર્મ્યસમા નામ જાતિઃ, વિકલ્પસમા વા. કા પુનર્જાતિઃ. સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃ. વાદિના હિ પ્રયુક્તે પ્રયોગે પ્રસઙ્ગો જાયતે, સ જાયત ઇતિ જાતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સ ચ પ્રસઙ્ગઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનમ્.{3,108}યત્રોદાહરણસાધર્મ્યેણ વાદિના હેતુર્ ઉક્તઃ, તત્ર યદા પ્રતિવાદિનો વૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનં ભવતિ. યથા -- ક્રિયાવાન્ આત્મા ક્રિયાહેતુગુણયોગાત્ લોષ્ટવદ્ ઇતિ વાદિનોક્તે, પ્રતિવાદિનો વૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનં ભવતિ -- યથા ક્રિયાવદ્ દ્રવ્યમ્ અવિભુ દૃષ્ટમ્, યથા લોષ્ટમ્, ન તથાત્મા, તસ્માન્ નિષ્ક્રિય ઇતિ. સેયં વૈધર્મ્યસમા જાતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તથા ધર્માન્તરવિકલ્પાત્. યદા પ્રતિવાદિના સાધ્ય(ધ)ર્મસ્યાપિ વિકલ્પ આપાદ્યતે, અસૌ વિકલ્પસમા નામ જાતિર્ ઉચ્યતે. યથાસ્મિન્ન્ એવ પ્રયોગે પ્રતિવાદી વદતિ, ક્રિયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચિદ્ અવિભુ દૃષ્ટં યથા લોષ્ટમ્, કિઞ્ચિદ્ વિભુ યથાત્મા, એવં કિઞ્ચિત્ ક્રિયાવદ્ ભવિષ્યતિ કિઞ્ચિદ્ અક્રિયાવદ્ ઇતિ. એવમ્ ઇહાપિ પરેણાભેદસાધને ઉક્તે ધૂમાદિવૈધર્મ્યમાત્રેણ પ્રત્યવસ્થાને વૈધર્મ્યસમા નામ જાતિર્ આપાદ્યતે. ધૂમાદ્ અગ્ન્યનુમાનં હિ વાક્યવિકલ્પાદિરહિતમ્. ન ચ તથા શાબ્દમ્. અતો નાનુમાનમ્ ઇતિ. તથા વિકલ્પસમાપ્ય્ એવં દર્શયિતવ્યા. અન્વયવ્યતિરેકજમ્ એવ કિઞ્ચિદ્ વાક્યવિકલ્પાદ્ ઇમદ્ દૃષ્ટં યથા શાબ્દમ્, કિઞ્ચિચ્ ચ ન, ધૂમાદિનાગ્નિજ્ઞાનમ્. એવં કિઞ્ચિદ્ અનુમાનં ભવિષ્યતિ, કિઞ્ચિદ્ અનનુમાનમ્ ઇતિ. જાતિદ્વયપ્ર(તિપાદનાત્ પ્ર)ત્યુત્તરં ચ સાધકમ્ ઇતિ ન વચનીયમ્ ઇતિ

કથં પુનર્ ઇયં જાતિઃ, એવં હિ સાધનમ્ ઇદમ્ -- શાબ્દમ્ અનુમાનાદ્ ભિન્નં તદ્વૈધર્મ્યાત્ પ્રત્યક્ષવદ્ ઇતિ, અત આહ -- ધૂમે તિ. ન તાવત્ ત્રૈલક્ષણ્યપ(રિત્યાગેન) વૈધર્મ્યં તૈર્ ઉક્તમ્. કિઞ્ચિદ્ વિશેષણમાત્રેણ તુ વૈધર્મ્યમ્ અવિશિષ્ટમ્ અર્થાત્મકાનામ્ અનુમાનાનામ્ ઇતિ તેષામ્ અપ્ય્ અનુમાનાદ્ ભેદો ભવેત્, ન ચાસાવ્ અસ્તિ, ન હિ ધૂમાદીનાં ... ... ... ... ... ... ... ... વૈલક્ષણ્યમ્ ઇત્ય્ અનનુમાનતા ભવતિ. ત્રૈલક્ષણ્યાપરિત્યાગાદ્ અનિત્યત્વં કૃતકત્વે હેતુર્ ઇતિ. ત્રૈલક્ષણ્યપરિત્યાગપ્રતિપાદને (?પ્ય્ અ।હ્ય્ અ)નુમાનાદ્ ભેદસ્ સિધ્યતીતિ

{3,109} વૈલક્ષણ્યમાત્રેણ તુ ભેદં વદતો વૈલક્ષણ્યવચનસ્ય જાતિતૈવાપદ્યેતેત્ય્ આહ -- ત્રૈલક્ષણ્યે તિ

યદ્ અપિ ચેદમ્ અપરં શાબ્દાનુમાનયોર્ વૈલક્ષણ્યમ્ ઉક્તમ્ -- ધૂમાદયો હિ સ્વાભાવિકેનૈવ પ્રતિબન્ધેન પ્રતિબન્ધકબુદ્ધિમ્ અનુમાને જનયન્તિ, શબ્દાત્ તુ યથેષ્ટવિનિયુક્તાદ્ એવાર્થપ્રત્યયો દૃશ્યતે, અતો ભેદ ઇતિ, તત્રાપ્ય્ આહ -- યથે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અત્રાપિ યદિ કિઞ્ચિદ્ વૈધર્મ્યમાત્રેણ ભેદ ઉચ્યતે, અતો જાતિર્ એવ. અથાયં પ્રયોગઃ -- શાબ્દમ્ અનુમાનાદ્ ભિન્નં યથેષ્ટવિનિયોગેનાર્થપ્રતિપાદનાદ્ અક્ષવદ્. અક્ષં હિ ચક્ષુરાદિ યત્રૈવ વ્યાપાર્યતે, તદ્ એવ પ્રતિપાદયતીતિ. તદ્ અયુક્તમ્. તત્રાપિ સ્વાભાવિક્યૈવાત્મશક્ત્યા રૂપાદિપ્રતિપાદનાત્. અથ સ્વગોચરે યથેષ્ટવિનિયોગેન પ્રતિપાદનં હેતુર્ ઉચ્યતે, અતો લિઙ્ગમ્ અપિ પરાર્થપ્રયોગે યમ્ એવ પ્રતિ પ્રયુજ્યતે તમ્ એવ પ્રતિપાદયતીતિ સમાનમ્. અથ યથેષ્ટવિનિયોગસ્ સઙ્કેતો ઽભિધીયતે, તતો ઽયમ્ અર્થો ભવતિ, યત્રૈવ સઙ્કેત્યતે તમ્ એવ ગમયતીતિ, તતો દૃષ્ટાન્તાભાવઃ, ન હિ શબ્દાદ્ અન્યત્ સઙ્કેતાનુવિધાનેનાર્થં બોધયતિ. અથાવીતહેતુર્ અયમ્. અનુમાનં હિ યથેષ્ટવિનિયોગાનનુવિધાયિપ્રતિપાદનમ્, ન ચેદં તથા, અતો ભિન્નમ્ ઇતિ. તન્ ન. વ્યતિરેકમાત્રસ્યાગમકત્વાદ્ અન્વયવ્યતિરેકી હિ હેતુર્ ઇષ્યતે. ન ચાયં હેતુર્ અનુમાનાદ્ અભેદેન વ્યાપ્તઃ ક્વચિદ્ અવગતઃ, શબ્દાતિરેકિણઃ કસ્યચિદ્ યથેષ્ટવિનિયોગેનાપ્રતિપાદનાત્. અથાસ્તિ હસ્તસઙ્કેતાદીનાં યથાસમયં પ્રતિપાદનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ તર્હિ પ્રમાણાન્તરમ્ અનુમાનં વા. ન તાવત્ પ્રમાણાન્તરમ્, તલ્લક્ષણાભાવાત્. અતો વ્યાપ્તિબલેન જ્ઞાયમાનમ્ અનુમાનમ્ એવ તત્. એવં ચ સતિ તેનૈવ વ્યભિચાર ઇતિ નાનુમાનાદ્ વ્યાવૃત્તિર્ હેતોસ્ સિધ્યતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં વ્યભિચારો ઽઙ્ગવૃત્તિભિર્ ઇતિ. અઙ્ગાનાં હસ્તાદીનામ્ આકુઞ્ચનપ્રસારણાદ્યા વૃત્તયો ઽઙ્ગવૃત્તય ઇતિ

{3,110} એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- હસ્તે તિ. હસ્તાદ્યઙ્ગાશ્રિતવૃત્તય એવાર્થવિશેષજ્ઞાનાઙ્ગતયા હસ્તસંજ્ઞેત્ય્ ઉચ્યન્તે. કથં પુનર્ ઇદમ્ અનુમામ્, ન હિ હસ્તાદિસન્નિવેશાસ્ સઙ્ખ્યાવિશેષાદિભિર્ અર્થૈર્ વ્યાપ્તાઃ. તૈર્ વિનાપિ કદાચિદ્ ભાવાત્. કિન્ તુ અઙ્ગુલ્યાદિસન્નિવેશાત્ સઙ્કેતકાલભાવિશબ્દસ્મરણેનાર્થં પ્રતિપદ્યમાનાઃ શબ્દાદ્ એવ પ્રતિપદ્યન્તે. તન્ ન. અન્તરેણાપિ શબ્દસઙ્કે(?ત।તં) વ્યવહાર એવાવ્યુત્પન્નસ્યાઙ્ગુલ્યાદિસન્નિવેશદર્શિનસ્ તદર્થાવગતેઃ. ન ચાત્ર વ્યભિચારઃ. ન હિ યાદૃશે સન્નિવેશે વ્યાપ્તિર્ અવગતા તાદૃશસ્ય વ્યભિચારો દૃશ્યતે. તદ્ ઇદં તેન ધર્મ્યન્તરેષ્વ્ એષેત્ય્ અત્ર વર્ણિતમ્. અતો ઽનુમાનમ્ એવેદમ્. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં - તે તલ્લિઙ્ગમ્ ઇતિ સ્થિતિર્ ઇતિ. સર્વં ચેદમ્ અન્વારુહ્ય વાર્ત્તિકકારેણ દૂષણં દત્તમ્. ન હિ યથેષ્ટવિનિયોગેન શબ્દાદ્ અર્થપ્રતીતિર્ ભવતિ. ગવાદિશબ્દા હિ નિજશક્ત્યનુસારેણૈવ સ્વાર્થં પ્રતિવેદયન્તિ. યદૃચ્છાશબ્દાસ્ તુ હસ્તસંજ્ઞાદિતુલ્યાસ્તે સઙ્કેતાનુસારેણાર્થં બોધયન્તો ઽનુમાનમ્ એવેતિ કિં તદ્ભેદપ્રતિપાદનેનેતિ

ઇદમ્ અપરં ભેદકારણં, શબ્દાદ્ ધિ પુરુષાપેક્ષો ઽર્થનિશ્ચયઃ, લિઙ્ગં તુ સ્વમહિમ્નૈવાર્થં નિશ્ચાયયતિ, અતસ્ તદ્વૈલક્ષણ્યાદ્ ભેદ ઇતિ. અયમ્ અપિ અવીતહેતુઃ. એવં ચ વક્તવ્યમ્ -- ન પુરુષોપક્ષો ઽનુમાને ઽર્થનિશ્ચયઃ, ન ચ તથા શબ્દ ઇત્ય્ અતો ભિદ્યત ઇતિ. એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- પુરુષે તિ. વ્યતિરેકહેતુર્ વ્યતિરેકપુરસ્કારેણૈવાર્થં સાધયતિ, પ્રાણાદય ઇવાનાત્મકાદ્ દેહાદ્ વ્યાવૃત્તમ્ આત્માનમ્. પુરુષાપેક્ષિતા ત્વ્ અનુમાને ઽપ્ય્ અર્થનિશ્ચયાઙ્ગમ્ અઙ્ગવૃત્તિષુ દૃષ્ટા. યાદૃશો હિ સઙ્કેતો યદર્થપ્રતિપાદને પુરુષૈઃ કૃતઃ, તમ્ એવ પરપુરુષાપેક્ષયા બુધ્યન્તે. અતો ઽત્રાપિ વ્યભિચારિતેતિ. અપિ ચાવ્યાપકત્વાદ્ અસિદ્ધો હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- પદે તિ. પદાનિ હિ સ્વમહિમ્નૈવાર્થં પ્રતિપાદયન્તિ ન પુરુષાપેક્ષયા.{3,111} વેદવાક્યાન્ય્ અપિ ન સ્વાર્થપ્રતિપાદનાય પુરુષમ્ અપેક્ષન્તે, સ્વરૂપાવધારણમાત્ર એવ તેષામ્ આપ્તાપેક્ષેતિ

નનુ નાગૃહીતસમ્બન્ધં પદં પ્રત્યાયકં ભવતિ. ન ચ પુરુષાનપેક્ષા સમ્બન્ધાવગતિર્ અસ્તિ. વેદવાક્યાન્ય્ અપિ નાગૃહીતે પદપદાર્થસમ્બન્ધે સ્વાર્થં પ્રતિપાદયન્તિ. અતો ઽયં પદપદાર્થસમ્બન્ધઃ પુરુષાપેક્ષ એવેતિ નાવ્યાપકત્વમ્. અત આહ -- સમ્બન્ધે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અર્થપ્રતિપાદને તાવદનપેક્ષમ્ એવ પદં વૈદિકાનિ ચ વાક્યાનિ. સમ્બન્ધાનુભવશ્ ચ યથેહ પુરુષાપેક્ષસ્ તથાન્યત્રાપ્ય્ અનુમાને ઽસૌ વિલક્ષણો દૃશ્યત એવેતિ. વૈલક્ષણ્યમ્ એવ દર્શયતિ -- એતસ્મિન્ન્ ઇતિ અન્યો ઽન્તેન. એતસ્મિન્ન્ ઇતિ. હસ્તસંજ્ઞાદૌ પુરુષાપેક્ષઃ, પૌરુષેયો હિ સમયઃ. અગ્નિધૂમયોસ્ તુ દેશાપેક્ષઃ. ચન્દ્રોદયસમુદ્રવૃદ્ધ્યોસ્ તુ કાલાપેક્ષઃ. આદિશબ્દેનાવસ્થાપેક્ષિતાં દર્શયતિ. તદ્ અનેનૈતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- અનુમાને ઽપ્ય્ અનેકપ્રકારસ્ સમ્બન્ધાવગમો દેશાદ્યપેક્ષયા ભેદાત્. એવમ્ ઇહાપિ પુરુષાપેક્ષો ભવિષ્યતિ. અનુમાને ઽપિ તદપેક્ષસ્ સમ્બન્ધબોધો દૃષ્ટ ઇતિ. અપિ ચ પરોક્તાભેદહેતુનિરાસો ઽપિ તૈર્ ન કૃત ઇત્ય્ આહ -- ઉક્તા ચે તિ

તમ્ એવાભેદહેતુમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- આપ્તવાદે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યથા ધૂમાદિષુ ભેદહાનેન સામાન્યધર્મયોર્ વ્યાપ્તિર્ અવધાર્યતે, એવં શાબ્દે ઽપ્ય્ આપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યયોર્ વ્યાપ્તિર્ અવગતા. (?આપ્તવાદાવિસંવાદેતિ). એવં ચ વિદિત્વા વેદે ઽપીશ્વરાપ્તવાદત્વાદ્ અવિસંવાદો ઽનુમીયતે, અતો ઽનુમાનમ્ એવેદમ્. યાવત્ ત્વ્ અવિસંવાદો નાનુમીયતે તાવદર્થગોચરં જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્ અપ્ય્ અનિશ્ચાયકત્વાદ્ અપ્રમાણમ્ એવ. સામાન્યશબ્દઃ પ્રત્યેકમ્ અભિસમ્બધ્યતે. લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી.{3,112}તદ્ અયમ્ અન્વયો ભવતિ -- યદ્ય્ અપ્ય્ આપ્તવાદાવિસંવાદવિશેષાણાં ભેદાન્ ન સમ્બન્ધો ઽવગન્તું શક્યતે, તથાપિ તયોસ્ સામાન્યપ્રતીત્યાનુમાનતા શક્યતે વક્તુમ્, સામાન્યયોર્ વ્યાપ્તિસમ્ભવાદ્ ઇતિ

નન્વ્ ઇદમ્ અસ્તિ ભેદકારણમ્, અનુમાનં સમ્બન્ધાવધારણાધીનમ્, શબ્દાસ્ ત્વ્ અપૂર્વાદયસ્ સમ્બન્ધજ્ઞાનાનપેક્ષા એવ સ્વાર્થં પ્રતિપાદયન્તીતિ, અતો ભિદ્યતે ઇત્ય્ અત આહ -- ન ચે તિ. ગવાદયસ્ તાવત્ વિદિતસમ્બન્ધા એવાર્થં પ્રતિપાદયન્તીતિ તેષાં દુર્વારમ્ અનુમાનત્વમ્, યદિ ત્વ્ અપૂર્વાદિદૃષ્ટાન્તેન તેષામ્ અપિ ભેદો ઽભિધીયતે. તન્ ન. શક્નોતિ હિ વક્તુમ્ ઇતરો ઽપિ તેષામ્ અનુમાનત્વં સમ્બન્ધાધીનબોધકત્વાદ્ ધૂમાદિવદ્ ઇતિ. અપિ ચાપૂર્વશબ્દા અપિ નાશ્વાદિશબ્દેભ્યો વિશિષ્યન્તે, પદત્વેનાભેદાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. યતઃ ખલ્વ્ એતાનિ પદાનિ, ન ચ પદમ્ અજ્ઞાતસમ્બન્ધં પ્રકાશકમ્ અસ્તિ. અતો ઽમીભિર્ અપિ વિદિતસમ્બન્ધૈર્ એવાર્થો વેદનીયઃ, પદત્વાત્. કથં પુનઃ પ્રમાણાન્તરાદૃષ્ટપૂર્વેણાપૂર્વસ્વર્ગાદિના સમ્બન્ધો ઽનુભવિતું શક્યતે. ન શક્યેતાપિ, યદિ પ્રમાણાન્તરાગોચરતા ભવેત્. અપૂર્વં તુ શ્રુતકર્મફલસમ્બન્ધાદ્યન્યથાનુપપત્તિપ્રમાણકમ્. સ્વર્ગશ્ ચ નિરતિશયાનન્દસ્વભાવો વૈદિકવાક્યશેષેભ્યો ઽવગમ્યત ઇતિ તથાવગતયોસ્ સમ્બન્ધગ્રહણોપપત્તિર્ ઇતિ. અતો યત્ પરૈર્ ઉક્તં શબ્દો નાનુમાનં સમ્બન્ધાનપેક્ષત્વાદ્ અક્ષવદ્ ઇતિ તદ્ધેતોર્ અસિદ્ધ્યા દૂષિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- સમ્બન્ધે તિ

ભેદકારણાન્તરમ્ ઉપન્યસ્ય દૂષયતિ -- તુલ્યે તિ. શબ્દઃ પ્રત્યાસત્ત્યા તજ્જ્ઞાનમ્ અર્થશ્ ચ તદ્ધીશ્ ચેતિ વિગ્રહઃ. અયમ્ અપ્ય્ અવીતહેતુર્ દર્શયિતવ્યઃ. તન્નિરાકરણં ચાધ્યાસનિરાકણોક્તમ્ અનુસન્ધાતવ્યમ્. અતસ્ તુલ્યાકારત્વમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ

{3,113} અપિ ચ વિવક્ષાનિવૃત્તેર્ અનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રતિબિમ્બેષ્વ્ ઇતિ. એકાન્તો નિર્ણયઃ, સો ઽસ્ય કાર્યં, તન્નાસ્તીત્ય્ અનેકાન્ત ઇતિ. કથમ્ અનેકાન્તઃ, અત આહ -- બિમ્બમ્ ઇતિ. યાદૃશં હિ દર્પણે બિમ્બમ્ ઉપલભ્યતે તાદૃશમ્ એવ મુખાદિ બુધ્યતે, અતો ઽસ્ત્ય્ અત્રાપિ ગમ્યગમકયોસ્ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ પ્રતિબિમ્બેષુ વર્તમાનો હેતુર્ અનૈકાન્તિકો ભવતીતિ. નનુ નેદમ્ અનુમાનમ્, આદર્શતેજસા હિ પ્રતિહતેન નાયનેન તેજસા પ્રકાશિતં પ્રત્યક્ષમ્ એવ મુખમ્ અવગમ્યત ઇતિ શબ્દાધિકરણે વક્ષ્યતે. અત આહ -- ન ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદા હ્ય્ અયં પ્રત્યક્ષેષ્વ્ અઙ્ગુલ્યાદિષ્વ્ આદર્શવર્તિના પ્રતિબિમ્બેન તાદૃક્ત્વે વિદિતવ્યાપ્તિર્ ભવતિ, તદા મુખમ્ અપ્ય્ આદર્શગતં બિમ્બાનુરૂપમ્ અનુમિનોતિ. ઇતરથા ત્વ્ અઙ્ગુલિસન્નિકર્ષો ઽપ્ય્ અન્યરૂપમ્ અન્યાદૃક્તયા બોધયતીતિ સમ્ભાવયેત્. અતો ન તાદૃક્ત્વં નિશ્ચિનુયાદ્ ઇતિ

અસ્તુ વેદં પ્રત્યક્ષં, કિમ્ ઇતિ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા, વિશદતરમ્ એવાનુમાનમ્ ઉપદર્શયામઃ, યત્ર ગમ્યગમકયોસ્ સાદૃશ્યમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષતે તિ. ગતાનામ્ ઇત્ય્ અનુમાનવિષયસિદ્ધ્યર્થમ્ અપ્રત્યક્ષતાં દર્શાયતીતિ

યદ્ અપીદમ્ ઉક્તમ્ -- શાબ્દે હિ સકૃદુક્તમ્ એવ વાક્યં સહસા નાનાર્થાન્ પ્રતિભાસયતિ વિરુદ્ધાનવિરુદ્ધાંશ્ ચ, ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃ, શ્વેતો ધાવતીતિ ચ યથા, નૈવમ્ અનુમાને. ધૂમો હિ યેનૈવ વિદિતવ્યાપ્તિસ્ તત્રૈકત્રૈવે ધિયમ્ આદધાતિ. અતશ્ શબ્દાનુમાનયોર્ ભેદઃ. પ્રયોગશ્ ચ ભવતિ -- શબ્દો ઽનુમાનાદ્ ભિન્નઃ, એકદા નાનાર્થપ્રતિભાસાદ્ અક્ષવદ્ ઇતિ. અવીતહેતુર્ વા, લિઙ્ગમ્ એકં એવ{3,114}પ્રકાશયતિ, યથા ધૂમાદિ, ન ચ તથા શબ્દઃ, અતો ભિદ્યત ઇતિ. તદુપન્યસ્ય દૂષયતિ -- એકવાક્યાદ્ ઇતિ. અનેનાપિ પ્રકારેણ ન ભિન્નતેત્ય્ અર્થ ઇતિ

કિમ્ ઇતિ ન ભિન્નતા, અત આહ -- લિઙ્ગસ્યાપી તિ. અનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇતિ ભાવઃ. હેતુર્ હિ ધૂમો ઽગ્નિત્વમ્ ઉષ્ણત્વં દાહકત્વમ્ ઇન્ધનવિકારત્વં ચ એકદૈવ પ્રતિપાદયતિ. તથા વિરુદ્ધઃ -- નિત્યશ્ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ, વિવક્ષાનુસારેણ તાવન્નિત્યત્વાં પ્રતિપાદયતિ, વ્યાપ્તિબલેન ચાનિત્યત્વમ્ અતો ઽનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇતિ. નનુ ન વિરુદ્ધો ઽનેકમ્ અર્થં પ્રતિપાદયતિ, વ્યાપ્તિબલેન હિ લિઙ્ગં પ્રતિપાદકં ભવતિ. અતઃ કૃતકત્વમ્ અનિત્યત્વેન વ્યાપ્તમ્ ઇતિ તદ્ એવ ગમયતિ, વિરુદ્ધાર્થવ્યાપ્તિસ્ ત્વ્ એકસ્ય વિરોધાદ્ એવ ન સમ્ભવતીતિ. તત્ તાવદ્ આશઙ્કતે -- વિરોધાદ્ ઇતિ. ઉત્તરમ્ આહ -- સ્યાદ્ ઇતિ. વિવક્ષિતાર્થપ્રતિપાદને હિ શબ્દસ્ય શક્તિર્ અવગતા, અતસ્ સો ઽપ્ય્ એકદૈકમ્ અર્થં પ્રતિપાદયતિ, અર્થાન્તરે ત્વ્ અસાવ્ અપિ વિરોધાદ્ અનાગમક એવેતિ

ભૂયસાં ચૈકાર્થાનાં વાક્યાનાં નાનેન હેતુના ભેદસ્ સિધ્યતીત્ય્ આહ -- યત્ર ચે તિ. ન કેવલં વિરુદ્ધમ્ અનેકં શબ્દો ન પ્રતિપાદયતિ, કિન્ તુ અવિરુદ્ધમ્ અપિ. ઉક્તમ્ ઇદં - વિવક્ષિતે શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ. સકૃદુચ્ચરિતાચ્ ચ વાક્યાદ્ એકૈવ વક્તૃગામિની વિવક્ષોન્નીયત ઇતિ. તદનુસારેણાર્થો ઽપ્ય્ એક એવ બુદ્ધો ભવતિ. અતો ન ક્વચિદ્ અનેકાર્થપ્રતિપાદનમ્ ઇત્ય્ અસિદ્ધો હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- સકૃદ્ ઇતિ

નન્વ્ અસ્તિ તાવદનેકાર્થપ્રતિભાનં શબ્દાત્, પ્રમાણં ત્વ્ એકત્ર ભવતુ નામ, એતાવતા ચ સિદ્ધમ્ અનુમાનાદ્ વૈધર્મ્યત આહ -- યસ્ ત્વ્ ઇતિ. યથા હિ{3,115}ન્યાય્યવચનવ્યક્તિપરિચયાત્ પૂર્વં શબ્દાદ્ અનેકાર્થાઃ પરિપ્લવન્તે, તથા લિઙ્ગે ઽપિ ધૂમાદાવ્ અસ્ફુટવિદિતે ઽનેકાર્થપ્રતિભાનં દૃષ્ટમ્ એવ. ભવતિ હિ દૂરાદ્ ધૂમો ઽયમ્ આહોસ્વિદ્ ધૂલિસન્તાન ઇતિ સંશયાનસ્યાગ્નિવાતાવર્તયોર્ અનવસ્થિતો વિતર્ક ઇતિ

તથા શબ્દે દૃષ્ટાન્તાનભિધાનમ્ અપિ ધૂમાદૌ વ્યભિચારાન્ ન ભેદહેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- દૃષ્ટાન્તે તિ. કથં વ્યભિચારઃ, અત આહ -- પ્રસિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ

નન્વ્ અપ્રસિદ્ધે તાવદ્ અસ્તિ દૃષ્ટાન્તાપેક્ષા, શબ્દે તુ તદ્ અપિ નાસ્તીત્ય્ અત આહ -- અનભ્યસ્ત ઇતિ. અપેક્ષામ્ એવ દર્શયતિ -- અત્રે તિ. યત્ર હ્ય્ અપ્રસિદ્ધપદાર્થગોચરસ્ સંશયો ભવતિ, તત્ર યાવદ્ અયં શબ્દો ઽમુષ્મિન્ન્ અર્થે વૃદ્ધૈર્ આચરિત ઇતિ ચિરેણ પ્રણિધાય ન બુધ્યતે, ન તાવત્ તમ્ અર્થં નિશ્ચિનુયાદ્ ઇતિ. તદ્ એવં તાવદ્ ભેદવાદિભિર્ ન ભેદહેતવસ્ સમ્યગુક્તા ઇતિ દર્શિતમ્

બૌદ્ધોક્તાભેદહેતુનિરાસો ઽપિ તૈર્ ન કૃત ઇત્ય્ આહ -- પરોક્તા ઇતિ. તાન્ એવાભેદહેતૂન્ ઉપન્યસ્યતિ -- શબ્દાનુમાનયોર્ ઇતિ સાર્ધદ્વયેન. અસ્યાર્થઃ -- યથા ધૂમાદ્ અગ્ન્યનુમાનમ્ અન્વયવ્યતિરેકજમ્, એકસ્ય ચ ધૂમસ્ય પ્રત્યક્ષદર્શનાત્,{3,116} સમ્બન્ધપૂર્વકં ચ ભવતિ, એવં શબ્દાદ્ અપિ જ્ઞાનં જાયમાનમ્ એવં જાયતે. પ્રત્યક્ષાચ્ ચ તદન્યત્ પ્રમાણં, પ્રત્યક્ષાદૃષ્ટં ચાર્થં બોધયતિ, સામાન્યવિષયં ચ શાબ્દં, ત્રૈકાલ્યાશ્રયં ચ. અતો ન ભિદ્યતે. ઇદં ચ સાધનવાક્યસ્યાર્થકથનમ્. સાધનપ્રયોગાસ્ ત્વ્ એવં દર્શયિતવ્યાઃ -- શાબ્દં જ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્ અન્વયવ્યતિરેકજત્વાત્ અગ્ન્યનુમાનવદ્ ઇતિ. એકપ્રત્યક્ષદર્શનોત્પત્તેઃ, તદ્વદ્ એવ સમ્બન્ધપૂર્વકત્વં (?વા।ચ) હેતુઃ. તાવ્ એવ સાધ્યદૃષ્ટાન્તૌ. ન ચ વાચ્યમ્ અન્વયવ્યતિરેકજત્વાત્ સમ્બન્ધપૂર્વકત્વં ન ભિદ્યતે, અન્વયવ્યતિરેકાત્મકત્વાદ્ અનુમાનસમ્બન્ધસ્યેતિ. પૂર્વં હિ સમ્બન્ધવિશેષજત્વં હેતુર્ ઉક્તઃ ઇદાનીં ત્વ્ અવિવક્ષિતવિશેષં સમ્બન્ધસામાન્યપૂર્વકત્વમ્ ઇતિ. એવમ્ ઉત્તરેષ્વ્ અપિ ત્રિષુ પૂર્વવત્સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોજના કાર્યા. ચતુર્થે ત્વ્ અગ્ન્યનુમાનં પ્રદર્શનમાત્રમ્. ભવિષ્યદ્વૃત્તવૃ(?ત્ત્ય।ષ્ટ્ય)નુમાને અપિ દર્શયિતવ્યે ઇતિ ॥ 35 - 37 ॥
મીમાંસકૈકદેશિનાં ભેદહેતુમ્ ઇદાનીં દૂષયિતુમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- કૈશ્ચિદ્ ઇતિ. વિષયાન્તરમ્ એવ દર્શયતિ -- પૂર્વાભ્યામ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્યદપરિચ્છિન્ને પ્રવર્તતે તત્ તતો ભિદ્યતે, અનુમાનમ્ ઇવ પ્રત્યક્ષાત્. શાસ્ત્રં ચ પૂર્વદ્વયાપરિચ્છિન્ને ઽર્થે પ્રવર્તતે. તતસ્ તાભ્યાં ભિદ્યતે. કિં પુનઃ પ્રત્યક્ષાદ્ ભેદપ્રતિપાદનેન પ્રયોજનમ્, ન હિ તદભેદઃ કૈશ્ચિદ્ આશ્રિતઃ, યન્ નિરાક્રિયતે. ઉચ્યતે. અસ્ત્ય્ એવ કેષાઞ્ચિદ્ વિભ્રમઃ, શ્રોત્રવ્યાપારાશ્રયાજ્ જાયમાનમ્ ઇદં શાબ્દં શ્રોત્રપ્રત્યક્ષમ્ એવ, તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્. અત એવ બધિરસ્ય ન ભવતીતિ. તદ્ અનેન પ્રત્યક્ષતો ભેદપ્રતિપાદનેન નિરાક્રિયતે. એવં હિ મન્યતે -- વિદ્યમાનોપલમ્ભનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ દર્શિતમ્. ઇદં તુ શાબ્દં ત્રિકાલાર્થવિષયમ્ અતઃ કથં પ્રત્યક્ષો ઽન્તર્ભવિષ્યતિ. બધિરસ્ તુ શબ્દાશ્રવણાદ્ અર્થં ન જાનાતિ, નાર્થાશ્રવણાત્. પ્રયોગશ્ ચ ભવતિ -- શાબ્દં પ્રત્યક્ષાદ્ ભિન્નં, તદપરિચ્છિન્નવિષયત્વાદ્ અનુમાનવદ્ ઇતિ

{3,117} તદ્ ઇમં પ્રત્યક્ષતો ભેદમ્ અભ્યુપેત્યાનુમાનાદ્ ભેદકારણં નિરાકરોતિ -- તત્રાપી તિ. એવં હિ મન્યતે -- યદ્ય્ અનુમાનાપરિચ્છિન્નવિષયતયા ભેદોભિધીયતે, તર્હિ પુંવાક્યાનામ્ અનાગમત્વમ્, પ્રમાણાન્તરપરિચ્છિન્નવિષયવાત્, વેદવાક્યાન્ય્ એવ તુ માનાન્તરાવિષયાર્થાનિ ભિદ્યન્તે ઇત્ય્ અવ્યાપકો હેતુર્ ઇતિ. કિં પુનર્ ઇદમ્ અનિષ્ટમ્ આપાદિતમ્, નન્વ્ ઇષ્યત એવ પુંવચસામ્ અનાગમત્વમ્, આગમો હિ શાસ્ત્રમ્, અપ્રાપ્તે શાસ્ત્રમ્ અર્થવદ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ. ઇમાનિ પુનઃ પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્તવિષયપ્રતિપાદકાનીત્ય્ અનુવાદવાક્યાન્ય્ એવ. અત એવ શાસ્ત્રમ્ એવ વેદવાક્યં ભિન્નતયા પક્ષીકૃતં શાસ્ત્રમ્ અર્થે પ્રવર્તત ઇતિ. તદ્ભેદસ્યૈવોપયોગાદ્ ઇતિ ભાવઃ. તદ્ એતદ્ આહ -- તથે તિ. અત્ર દૂષણમ્ આહ -- પ્રત્યય ઇતિ. એવમ્ અયં પુંવચનાપ્રામાણ્યવાદી વક્તવ્યઃ. કિમ્ અસ્તિ તેભ્યો ઽર્થપ્રત્યયો ન વા, ન તાવન્ નાસ્તિ, સર્વલોકવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્. સતસ્ તુ નાનિમિત્તોત્પત્તિસ્ સમ્ભવતીતિ વિમિત્તં વાચ્યમ્. ન ચ શબ્દાદ્ અન્યન્નિમિત્તમ્ અસ્યોપપદ્યત ઇતિ જાતમ્ અસન્દિગ્ધમ્ અવાધિતં ચ જ્ઞાનાન્તરેણ પ્રમાણમ્ એવ પુંવચનજનિતં જ્ઞાનમ્ ઇતિ નાસ્યાનાગમત્વાભ્યુપગમો યુક્ત ઇતિ. ઇતરસ્ ત્વ્ અનુમાનાન્તર્ભાવાભિપ્રાયેણાહ -- વક્તૃબુદ્ધેર્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વિસંવાદભૂયિષ્ઠાનિ હિ પુંવચનાનિ, તન્નૈતાનિ શ્રુતમાત્રાણ્ય્ એવાર્થં નિશ્ચાયયન્તિ. ન ચાનિશ્ચિતો ઽર્થો જ્ઞાતો ભવતિ, નિશ્ચયસ્યૈવ જ્ઞાનત્વાત્. અતઃ પ્રાઙ્નિશ્ચયોત્પત્તેર્ જ્ઞાનાભાવ એવેતિ કિં નિમિત્તપ્રયત્નેન. યદા તુ વક્તૈવમ્ અવધારિતવ્યાપ્તિર્ ભવતિ -- ન ચાયમ્ અનવગતં બ્રવીતીતિ, તદા તદ્વાક્યાદ્ એવ જ્ઞાનકાર્યાત્ કારણભૂતં જ્ઞાનમ્ અનુમાય જ્ઞાનસ્યાર્થાવ્યભિચારેણાર્થો નિશ્ચીયતે. તસ્યાં ચાવસ્થાયાં જ્ઞાનલિઙ્ગાવગતત્વાદ્ અર્થસ્ય વાક્યમ્ અનુવાદકમ્ એવ. અતો નાગમ ઇતિ. સિદ્ધાન્તવાદી ત્વ્ આહ -- કુતો ન્વસાવ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અવગતા હિ બુદ્ધિર્ અર્થં નિશ્ચાયયતિ. ન ચાસ્યાઃ કિઞ્ચિદ્ અવગમે કારણમ્ અસ્તીતિ વક્ષ્યામ ઇતિ

{3,118} અતઃ સ્વયમ્ એવાનવગતા નાર્થસ્ય લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- ને તિ. નનૂક્તં કાર્યાત્ શબ્દાદ્ અનુમાસ્યતે, અત આહ -- ન શબ્દ ઇતિ. યથા નોભયમ્ ઉભયત્ર લિઙ્ગં, તથા દર્શયતિ -- વિશેષ ઇતિ. અનુમાનં હિ વ્યાપ્તિબલેન ભવતિ, ઇહ ચ વાક્યસામાન્યં જ્ઞાનસામાન્યેન વ્યાપ્તમ્ અવગતમ્ ઇતિ તતસ્ તત્ સિધ્યેદ્, જ્ઞાનમાત્રાચ્ ચાર્થમાત્રમ્, ન ચેહ તથા, જ્ઞાનાર્થવિશેષયોર્ અનુમિત્સિતત્વાત્. તયોશ્ ચ સમ્બન્ધગ્રહણાભાવેનાનનુમેયત્વાત્. નનુ યત્રાપ્તો વાક્યં પ્રયુઙ્ક્તે તદ્ એવ જ્ઞાત્વા પ્રયુઙ્ક્ત ઇતિ વિજ્ઞાનવિશેષેણૈવ સમ્બન્ધો ઽવગતઃ. અતસ્ સ એવાનુમાસ્યતે. યદ્ય્ એવમ્, અવગતસ્ તર્હિ પ્રાગ્ એવ વાક્યાદ્ અર્થઃ, ન હ્ય્ અન્યથા યત્ર પ્રયુઙ્ક્ત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. અપિ ચાવિદિતે પ્રથમમ્ અર્થે કથં જ્ઞાનમ્ અનુમાતવ્યમ્. કિમ્ અજ્ઞાસીદ્ અયં વક્તા કિઞ્ચિદ્ ઇતિ, આહોસ્વિદ્ ઇમમ્ અર્થમ્ ઇતિ, નાપ્રતિપન્નમ્ ઇદમા શક્યતે પ્રતિનિર્દેષ્ટુમ્. ન ચાર્થોપરાગમ્ અન્તરેણ જ્ઞાનસ્ય વિશેષસ્ સમ્ભવતિ યો ઽનુમીયતે. ન ચાકર્મકં જ્ઞાનમાત્રમ્ અનુમીયતે. ન ચ તતો ઽર્થવિશેષસ્ સિધ્યતિ. ન ચાનિશ્ચિતં જ્ઞાનં, સંશયાત્મનો વિજ્ઞાનવિધાયા દર્શિતત્વાત્. ન ચૈવં પુંવાક્યેભ્યસ્ સન્દેહઃ. યા તુ ક્વચિદ્ વ્યભિચારાદ્ અપ્રામાણ્યાશઙ્કા સા આપ્તત્વાદિના નિરાક્રિયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. યદિ ત્વ્ એવં જ્ઞાનવિશેષાવગતિર્ ઉચ્યતે, ય એવમ્ અવધારિતો ભવતિ -- નાયમ્ અનન્વિતાર્થાનિ પદાનિ પ્રયુઙ્ક્તે, ન ચાનવગતાન્વયાનિ, તન્ નૂનમ્ અમીષામ્ અનેનાન્વયો જ્ઞાત ઇતિ. કિમ્ ઇદાનીં વિદિતપદપદાર્થસઙ્ગતિઃ શ્રોતા પુંવાક્યાદ્ અર્થં ન બુધ્યત એવ. યદ્ય્ એવમ્ અનુત્તરા ગુરવઃ. જાતા તુ બુદ્ધિર્ અસન્દિગ્ધાવિપર્યસ્તા ચ ન વેદવાક્યજનિતાયા ધિયો વિશિષ્યેત. શઙ્કામાત્રં તુ કથઞ્ચિદ્ વેદે ઽપિ વાક્યત્વાદિના ભવતીતિ ન તાવતા તદપ્રામાણ્યમ્. તાભ્યામ્ ઇતિ. બુદ્ધિશબ્દાભ્યામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અતો વક્ત્રભિપ્રાયાવગતૌ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાસમ્ભવાત્ તદનવગમે{3,119}ચાર્થાનુમાનાનુપપત્તેશ્ શ્રોતુર્ અપ્રાપ્તપૂર્વમ્ અર્થં પ્રાપયન્તી પુરુષોક્તિર્ વેદવદાગમ એવેત્ય્ આહ -- તેને તિ

યદ્ અપિ ચેદમ્ ઉચ્યતે. વેદસ્ તાવદ્ ભિન્નવિષયતયા પ્રમાણાન્તરમ્ એવેતિ, તદ્ અપિ મનોરથમાત્રમ્ એવેત્ય્ આહ -- ન ચાપી તિ. ન શક્યતે વક્તુમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કિમ્ ઇતિ ન શક્યતે. અત આહ -- લિઙ્ગમ્ ઇતિ. યદા પૂર્વોક્તૈર્ હેતુભિર્ અવિશેષેણ સર્વમ્ એવ શાબ્દમ્ અનુમાનાદ્ અભિન્નમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદા કથં તદ્ગોચરસ્યાનનુમેયત્વં ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ

નન્વ્ અર્થાત્મના તાવલ્લિઙ્ગેનાનનુમિતપૂર્વમ્ અર્થં વેદો બોધયતીતિ પ્રમાણાન્તરં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- ન ચે તિ. ધૂમવત્ત્વકૃતકત્વાદીનાં હિ સત્ય્ અપ્ય્ અવાન્તરભેદે યથૈવ ત્રૈલક્ષણ્યાપરિત્યાગેનાનુમાનત્વમ્ એવમ્ ઇહાપિ સ્યાત્. યદિ તુ તદ્ એવ નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે, તત્ તર્હિ વચનીયમ્, કિમ્ અવાન્તરભેદોપન્યાસેનેતિ

અન્યે તુ પ્રક્ષીણશક્તયો ઽભેદમ્ એવાશ્રિત્યૈકદેશિનઃ પ્રત્યવસ્થિતાઃ, તદ્ દર્શયતિ -- એવં સ્થિત ઇતિ. અયં હિ તેષામ્ અભિપ્રાયઃ -- ચોદનાપ્રામાણ્યં હિ પ્રતિજ્ઞાતં, તચ્ ચાનુમાનત્વે ઽપિ વેદવચસસ્ સિધ્યત્ય્ એવ. યથૈવ હિ શબ્દમધ્યાદ્ વેદઃ પ્રમાણમ્. એવમ્ અનુમાનેભ્યો વેદોનુમાનમ્ ઇતિ કિમ્ અતિપ્રયત્નતો ભેદપ્રતિપાદનેનેતિ. નનુ ભવિષ્યત્વાદ્ ધર્મો નાનુમીયતે ઇત્ય્ ઉક્તં ભાષ્યકારેણ. અતો ઽનુમાનત્વાભ્યુપગમે તદ્વિરોધો ભવેદ્ અત આહ -- ભવિષ્યતી તિ. અર્થરૂપલિઙ્ગાભિપ્રાયેણ તન્નિરાકૃતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

{3,120} એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- સંજ્ઞે તિ. યદિ પશ્ચાન્માનસામાન્યાદ્ અનુમાનત્વં તદ્ અસ્તુ, ન ચ તદભ્યુપગમે દોષ ઇત્ય્ અર્થઃ. લક્ષણૈકત્વેન ત્વ્ અભેદ ઇષ્ટે ઽનુમાનલક્ષણાભાવાત્ પ્રમાણાન્તરાનભ્યુપગમાચ્ ચાપ્રામાણ્યમ્ એવ વેદવચસામ્ આપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- લક્ષણેને તિ

નનૂક્તં લક્ષણૈકત્વમ્ આપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યાદ્ ઇત્ય્ અત્રાહ -- આપ્તવાદે તિ. પુંવાક્યાનામ્ અનેન પ્રકારેણાનુમાનત્વાત્ પ્રામાણ્યં સિદ્ધ્યતિ ન વેદવચસામ્ ઇતિ ભાવઃ

કિમ્ ઇતિ ન સિદ્ધ્યતિ. અત આહ -- વેદે ત્વ્ ઇતિ. આપ્તનરાભાવાત્ તાવન્નાપ્તવાદત્વેનાવિસંવાદાદ્ અનુમાનમ્. ન ચાતીન્દ્રિયૈર્ અર્થૈર્ વેદાનાં સમ્બન્ધાનુભવસ્ સિધ્યતીત્ય્ અપ્રમાણમ્ એવ ભવેયુઃ. નાપ્તસન્દૃબ્ધા વેદા ઇતિ વેદાધિકરણે વક્ષ્યતીતિ

નનુ પ્રમાણાન્તરસઙ્ગતાર્થાનિ વેદૈકદેશભૂતાનિ ક્ષેપિષ્ઠાદિવાક્યાનિ દૃષ્ટ્વા ઇતરાણ્ય્ અપ્ય્ અગ્નિહોત્રાદિવાક્યાનિ વેદત્વાત્ સત્યાર્થાન્ય્ અનુમાસ્યન્તે. અતો ઽસ્તિ લક્ષણેનાનુમાનત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- નન્વ્ ઇતિ

{3,121} એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- નાદિત્યે તિ. આદિત્યયૂપવાક્યે વર્તમાનો વેદત્વહેતુર્ અનૈકાન્તિક ઇતિ. નનુ નેદં વાક્યમ્ અસત્યાર્થમ્, આદિત્યશબ્દો હિ સારૂપ્યાદ્ ગૌણો યૂપે વર્તત ઇતિ તત્સિદ્ધિસૂત્રે વક્ષ્યતે, અત આહ -- તદ્વદ્ ઇતિ. કર્મફલસમ્બન્ધવાક્યાન્ય્ અપિ તદ્વદ્ એવ ગૌણાનિ ભવેયુર્ ઇતિ. અપિ ચ પ્રાક્ સ્વમહિમ્ના વેદપ્રામાણ્યબલેનાપ્રામાણ્યાનુમાનાનિ પ્રત્યુક્તાનિ. અનુમાનત્વાભ્યુપગમે તુલ્યબલતયા તાન્ય્ અપિ દુર્વારપ્રસરણાનીત્ય્ આહ -- નાત ઇતિ

અતો લક્ષણભેદેનૈવ શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરત્વે ઇષ્યમાણે વેદાઃ પ્રમાણં ભવન્તિ. લોકવેદયોશ્ ચ સમમ્ એવ પ્રમાણતા સિદ્ધેત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

લક્ષણમ્ અપિ યથા પરૈર્ આશ્રિતમ્ -- આપ્તોપદેશશ્ શબ્દ ઇતિ, તથાપ્ય્ આપ્તાભાવાન્ ન પ્રામાણ્યં વેદસ્યેતિ તન્નાશ્રયણીયમ્ ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ વેદા ન્તેન. લોકે ઽપિ નાપ્તત્વં પ્રામાણ્યે કારણમ્ ઇત્ય્ આહ -- લોક ઇતિ

કારણમ્ આહ -- પુરસ્તાદ્ ઇતિ. આપ્તત્વેન હ્ય્ અપવાદાશઙ્કાનિરાકરણમાત્રમ્. પ્રામાણ્યં તુ સર્વસંવિદાં સહજમ્ એવેતિ સ્વતઃપ્રામાણ્યવાદે વર્ણિતમ્ ઇતિ. કિં તર્હ્ય્ આગમલક્ષણમ્ અત આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. નિર્દોષશબ્દજનિતં વિજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ

{3,122} એકઞ્જાતીયકસ્ય શબ્દસ્ય ચાનુમાનેન પ્રામાણ્યમ્ એવ સમં, ન લક્ષણમ્ ઇત્ય્ આહ -- અનુમાનેને તિ

સ્વમતેનેદાનીં પદસ્યાનુમાનાદ્ ભેદં વદિષ્યંસ્ તત્પ્રતિપાદને કારણમ્ આહ -- પદ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ પદસ્ય પદાર્થે પ્રમાણત્વાન્ ન તદ્ભેદપ્રતિપાદનમ્ ઉપયુજ્યતે, તથાપિ પરૈઃ પદાન્ય્ ઉદાહૃત્ય વિચારઃ કૃત ઇતિ તદ્ભેદમ્ એવ પ્રતિપાદયામઃ. અત્રે તિ. પદ ઇત્ય્ અર્થઃ

તદ્ ઇદાનીં ભેદકારણમ્ આહ -- વિષય ઇતિ. વિષયભેદમ્ એવ દર્શયતિ -- સામાન્યે તિ. આકૃત્યધિકરણે હિ પદસ્ય સામાન્યવિષયત્વં સ્થાપયિષ્યત ઇતિ

અનુમાનં તુ ધર્મવિશિષ્ટધર્મિવિષયમ્ ઇત્ય્ અનુમાનપરિચ્છેદે સાધિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- ધર્મી તિ. લિઙ્ગમ્ અસ્યાસ્તીતિ લિઙ્ગી. તસ્ય વિશિષ્ટસ્ય પ્રસાધકં લિઙ્ગમ્ અસ્તીતિ. નન્વ્ અનુમાને વ્યાપ્તિબલેન ધર્મસામાન્યમ્ અનુમીયત ઇત્ય્ અત આહ -- ન તાવદ્ ઇતિ. યાવત્ તદનુમાનં તદ્વિષયં વિશિષ્ટવિષયં ન ભવતિ તાવદનુમાનમ્ એવ ન ભવતિ, ન ધર્મમા(?ત્રં।ત્રવિષયં) સિદ્ધત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ

નનુ પદમ્ અપિ વિશિષ્ટગોચરં દૃષ્ટં યથા -- કો રાજા યાતીતિ પૃષ્ટે પરઃ પ્રતિબ્રવીતિ, પાઞ્ચાલરાજ ઇતિ. તદા કેવલાદ્ એવ પાઞ્ચાલરાજપદાત્ ક્રિયાવિશિષ્ટઃ પુરુષો ઽવગમ્યતે, અત આહ -- સામાન્યાદ્ ઇતિ. યદ્ એવ{3,123}કિઞ્ચિત્ શાબ્દે સામાન્યાદ્ અતિરિક્તમ્ અવગમ્યતે સ વાક્યસ્યૈવ વિષયઃ. વાક્યમ્ એવ હિ તદનુષક્તયાતિપદં પાઞ્ચાલરાજો યાતીતિ. નન્વ્ અસ્તુ શ્રુતસ્યાનુષઙ્ગઃ, અશ્રુતે ઽપિ પદાન્તરે પદાદ્ એકસ્માદ્ વિશિષ્ટબોધો દૃષ્ટઃ, યથા -- દ્વારમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે વિવ્રિયતામ્ ઇતિ, અત્ર કથમ્ અત આહ -- સામર્થ્યાદ્ ઇતિ. કારકં હિ ક્રિયયા વિદિતવ્યાપ્તિકમ્, વ્યાપ્તિસામર્થ્યાદ્ એવ ક્રિયાપદમ્ અનુમાપયતિ. અનુમિતક્રિયાપદાદ્ વાક્યાદ્ એવ તત્રાપિ વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યય ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- સઙ્ખ્યે તિ. પરિહરતિ -- ન તાવદ્ ઇતિ. યત્ર હિ સઙ્ખ્યાદયો ઽવગમ્યન્તે તત્ર કથમ્ અત આહ -- યત્રાપી તિ. સમ્ભવવ્યભિચારાભ્યાં હિ વિશેષણમ્ અર્થવદ્ ભવતિ. આકૃતિસ્ તુ ન તાવદ્ એકત્વં વ્યભિચરતિ, દ્વિત્વાદયસ્ ત્વ્ એકત્વાન્ ન સમ્ભવન્તીતિ તદાક્ષિપ્તાયા વ્યક્તેર્ એવ વિશેષણં સઙ્ખ્યાદય ઇતિ

તદ્ એવં તાવદ્ અનુરઞ્જનેન વ્યક્તેર્ વિશેષણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તાદર્થ્યેન તુ ક્રિયાં ભાવનાં સઙ્ખ્યાદયો વિશિંષન્તિ. તત્ર હિ શ્રુત્યાદિભિર્ વિનિયુજ્યન્તે. યથા પશોર્ એકત્વે ઽરુણાદિષુ ચ વક્ષ્યત ઇત્ય્ આહ -- પદાન્તરે તિ. પદાન્તરત્વેનાત્યન્તવિપ્રકૃષ્ટવિશેષણતાં દર્શયતીતિ

યત્ તર્હિ વાક્યાર્થવૃત્તિવિશિષ્ટવિષયં ગોમદાદિપદં તદનુમાનં ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- વાક્યાર્થ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ તાવદ્ ઇદં વિશિષ્ટાર્થગોચરમ્, તથાપિ નાનુમાનત્વમ્. સિદ્ધો હિ ધર્મી કેનચિદ્ ધર્મેણાસિદ્ધેન વિશિષ્ટસ્ સાધ્યમાનઃ પક્ષો ભવતિ. ઇહ તુ પદોચ્ચારણાત્ પ્રાઙ્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિપન્નમ્. ઉચ્ચરિત્રે તુ પદે વિશિષ્ટઃ પ્રતિપન્ન એવેતિ કિં સાધ્યમ્ ઇતિ. સિદ્ધત્વમ્ એવ{3,124}દર્શયતિ -- તાવાન્ ઇતિ. ન તાવદગૃહીતસમ્બન્ધશ્ શબ્દાદ્ વિશિષ્ટં પ્રત્યેતિ. ગૃહીતસમ્બન્ધસ્ તુ પ્રતિપદ્યમાનો વ્યુત્પત્તિકાલાવગતાન્ ન કિઞ્ચિદ્ અધિકં પ્રત્યેતીતિ કથમ્ અનુમાનં ભવતીતિ

અપિ ચાત્ર ભિન્નયોર્ એવ પ્રકૃતિપ્રત્યયાત્મનોઃ પદભાગયોર્ ભિન્નાવ્ એવાર્થૌ પ્રતિપન્નૌ વિશેષણવિશેષ્યભાવમ્ અનુભવત ઇતિ સિદ્ધં વૈષમ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- ભેદબુદ્ધેર્ ઇતિ. ઇદં તુ પાચકાદિશબ્દેષુ યુક્તં વક્તુમ્, તત્ર હિ (ધાતુના) પાકઃ પ્રત્યયેન ચ કર્તૃમાત્રમ્ ઉપાત્તમ્. આર્થસ્ તુ વિશિષ્ટપ્રત્યયઃ. ગોમદાદૌ તુ તદસ્યાસ્તીતિ વિશિષ્ટ એવાર્થે તદ્ધિતઃ સ્મર્યત ઇતિ કુતો વૈષમ્યમ્, ઉક્તમ્ અત્ર તાવાન્ એવ હીતિ વ્યુત્પત્તિકાલાવગતાદ્ અનધિકવિષયત્વમ્, ઇદં તુ પાચકાદિશબ્દાર્થ(?મ્ એ।એ)વોક્તમ્ ઇતિ. કિઞ્ચાનુમાને સ્વતન્ત્રગૃહીત એવ પર્વતાદિર્ વિશેષ્યઃ સ્વતન્ત્રસ્મૃતેનાગ્ન્યાદિના વિશેષણેન વિશિષ્ટો ઽવગમ્યતે. શબ્દેનોભયોઃ સ્વતન્ત્રગ્રહણમ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- વિશેષણે તિ. ગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણાર્થં, સ્મરણં ચેત્યર્થઃ

વૈષમ્યાન્તરમ્ આહ -- વિશેષ્યે તિ

અત્ર ચોદયતિ -- અથે તિ. અત્રાપિ શબ્દસ્યૈવ પ્રથમાવગતસ્યાર્થવિશિષ્ટત્વેન સાધ્યત્વાન્ ન ક્રમવ્યતિક્રમો ભવિષ્યતીતિ

અત્ર દૂષણમ્ આહ -- પ્રતિજ્ઞાર્થે તિ. પ્રતિજ્ઞાર્થઃ પક્ષઃ, સ ચ ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી, વિશિષ્ટાપેક્ષયા ધર્મ્યેકદેશ ઉચ્યતે. સ એવ હેતુઃ પ્રસજ્યતે. શબ્દો હિ ધર્મિતયોપાત્તઃ સ એવ હેતુર્ ઇતિ. નનુ યદા દૂરાદ્ ધૂમસ્યાધારવિશેષો ન લક્ષ્યતે તદા ધૂમો ઽગ્નિમત્તયા સાધ્યતે, હેતુશ્ ચ ભવતિ. તદ્વદ્ ઇહાપિ ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- પક્ષ ઇતિ. ધૂમવિશેષો હિ સમ્પ્રતિ{3,125}દૃશ્યમાનઃ પક્ષઃ પૂર્વાવગતસ્ સપક્ષઃ તદનુગતં ચ સામાન્યં હેતુર્ ઇતિ પક્ષસપક્ષહેતુવિભાગોપપત્તિર્ ઇતિ

નન્વ્ ઇહાપિ શબ્દવિશેષં પક્ષીકૃત્ય શબ્દત્વં હેતું વક્ષ્યામઃ, અત આહ -- શબ્દત્વમ્ ઇતિ. અર્થવિશેષો હ્ય્ અનુમિત્સિતઃ, ન ચાસ્ય શબ્દત્વં ગમકમ્ અનૈકાન્તિકત્વાદ્ ઇતિ. નન્વ્ અવાન્તરસામાન્યં તર્હિ ગોશબ્દત્વં હેતુર્ ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- ગોશબ્દત્વમ્ ઇતિ. અતો ઽત્રૈકૈવ વ્યક્તિર્ અર્થેન વિશેષ્યા હેતુતયા ચાભિધાતવ્યેતિ દુષ્પરિહરં પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- વ્યક્તિર્ ઇતિ

નનુ વ્યઞ્જકભેદભિન્નૈકૈવ વ્યક્તિઃ પક્ષીકરિષ્યતે ઇત્ય્ આહ -- ભવેદ્ ઇતિ. પરિહરતિ -- ન ત્વ્ ઇતિ. નૌપાધિકો ભેદો વસ્તુ ભિનત્તિ, તત્પ્રત્યયાનપાયાદ્ ઇતિ ભાવઃ. અપિ ચ વિશિષ્ટતા સમ્બન્ધે સતિ ભવતિ, તદ્ ઇહ કીદૃશો ઽર્થશબ્દયોસ્ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ આહ -- કથં વે તિ. ન તાવત્ શબ્દદેશે ઽર્થો દૃશ્યતે, મુખે હિ શબ્દઃ, ભૂમાવર્થઃ. નાપિ શબ્દકાલે, કલૌ કૃતયુગાર્થસ્યાભાવાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ન તાવદ્ ઇતિ

અથાર્થપ્રતીત્યા વિશિષ્ટશ્ શબ્દસ્ સાધ્યતે, અસ્તિ હિ સા શબ્દકાલ ઇતિ તદ્ એતદ્ આશઙ્કતે તત્પ્રતીતિર્ ઇતિ. એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- પરમ્ ઇતિ. પ્રતીત્યા વિશિષ્ટે ઽનુમીયમાને સા તાવત્ પૂર્વસિદ્ધા ગ્રહીતવ્યા. સા ચેત્ જ્ઞાતા કિમ્ અપરમ્ અનુમીયત ઇતિ. નનુ સમ્પ્રત્યુપલભ્યમાનં દ્રુતાદિવિશેષં પક્ષીકૃત્ય તસ્ય પ્રત્યાયનશક્તિવિશિષ્ટતા સાધ્યતે, સપક્ષં ચ{3,126}વ્યુત્પત્તિકાલાવગતવિશેષમ્, ઉભયાનુગતં ગોશબ્દસામાન્યં હેતું કરિષ્યામઃ, ન પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશતા ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- ન પ્રત્યાયને તિ અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન દ્રુતાદિવિશેષાણાં દેશાદિનિબન્ધનો ઽર્થેન સમ્બન્ધો વિદ્યતે. પ્રત્યાયનશક્તિવિશિષ્ટતા ચાપિ તેષાં ન સમ્ભવતીતિ

કિમ્ ઇતિ ન સમ્ભવત્ય્ અત આહ -- વિશેષાણામ્ ઇતિ. યથા પક્ષીકૃતસ્ય મહતો ધૂમસ્યૈકદેશે ઽધસ્તાદગ્નિર્ અસ્તીતિ તદ્વિશિષ્ટો ધૂમસ્ સાધ્યો ભવતિ. નૈવં દ્રુતાદિવિશેષાણાં પ્રત્યાયનશક્તિયોગઃ. તેષાં વ્યભિચારેણાપ્રત્યાયકત્વાદ્ ઇતિ. યત્ તુ તેષાં સામાન્યં ગોશબ્દસ્ સ પ્રત્યાયનશક્તિવિશિષ્ટઃ, તત્ર ચ પક્ષે સ એવ પક્ષો હેતુશ્ ચેત્ય્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ આહ સામાન્યસ્યેતિ

અતો ઽર્થવિશિષ્ટશ્ શબ્દો નાનુમેય ઇત્ય્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

એવં તાવત્ શબ્દો ન પક્ષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. યદિ ત્વ્ અર્થં પક્ષીકૃત્ય શબ્દો હેતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. અપક્ષધર્મત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- કથં ચે તિ. કથં ચ નિરૂપ્યત ઇતિ ભાવઃ

કિમ્ ઇતિ ન નિરૂપ્યતે ઽત આહ -- ન ક્રિયે તિ. કસ્યાઞ્ચિત્ ક્રિયાયાં કર્તૃતયા સમ્બદ્ધં કિઞ્ચિત્ કસ્યચિત્ સમ્બન્ધી ભવતિ, ક્રિયાકારકસમ્બન્ધપૂર્વકત્વાત્ શેષસમ્બન્ધાનાં સ્વસ્વામ્યાદીનામ્ ઇતિ. તત્ર સ્વસ્વામિસમ્બન્ધસ્ તાવત્ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધપૂર્વક ઇત્ય્ આહ -- રાજે તિ. પ્રથમં હિ ભરણક્રિયાયાં કર્તૃકર્મભાવમ્ આપન્નૌ રાજપુરુષૌ સ્વસ્વામિસમ્બન્ધમ્ અનુભવત ઇતિ

{3,127} એવમ્ અવયવાવયવિસમ્બન્ધો ઽપિ ક્રિયાગર્ભ ઇત્ય્ આહ -- વૃક્ષ ઇતિ. વૃક્ષો ઽવયવી હ્ય્ અવયવેષુ તિષ્ઠતીતિ પ્રતીતિઃ. કદાચિત્ ત્વ્ અવયવા એવ શાખાદયસ્ તસ્મિન્ન્ ઇતિ પ્રિતીતિઃ. તદ્ એવં સ્થિતિક્રિયાકર્તૃભાવનિબન્ધનો ઽવયવાવયવિસમ્બન્ધ ઇતિ. એવં સંયોગો ઽપિ ક્રિયાગર્ભ એવેત્ય્ આહ -- દેશ ઇતિ. અગ્નિમદ્દેશે ભવને કર્તા ભવન્ ધૂમો ઽગ્નિમતો દેશસ્ય સંયોગી ભવતીતિ ॥ [70] ॥
એવં કાર્યકારણભાવાદયો ઽપિ સમ્બન્ધાઃ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધપૂર્વકા ઇત્ય્ આહ -- કાર્યે તિ. કિણ્વં હિ સુરાયા બીજં સુરાત્મકે પરિણામે કર્તૃભવત્સુરાયાઃ કારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તથા સમૂહસમૂહિસમ્બન્ધો ઽપિ. સેનાકાર્યં પ્રતિપક્ષજયમ્ અંશેન કુર્વન્ હસ્તી સેનાયાસ્ સમ્બન્ધિતયોચ્યત ઇતિ. શબ્દાર્થયોસ્ તુ ન કશ્ચિદ્ એવમ્ આકારસ્ સમ્બન્ધસ્યાવગમ્યતે. ન ચાનિરૂપિતાકારસ્ સમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ શક્યતે વક્તુમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ ॥ [71] ॥
ન ચ સમ્બન્ધમ્ અન્તરેણ પક્ષસ્ય ધર્મ ઇતિ વિગ્રહગતા ષષ્ઠી પક્ષધર્મ ઇતિ ચ તત્પુરુષસમાસો વા ઘટત ઇત્ય્ આહ -- ન ચાસ્તી તિ. વૃત્તિવિગ્રહાવ્ અપિ નોપપન્નાવ્ ઇતિ. ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

અન્યે તુ શબ્દો ઽર્થવિષય ઇત્ય્ એવં તદ્ધર્મતામ્ આહુઃ. યથાનુપલબ્ધિર્ અભાવે પ્રમેય ઇતિ વક્ષ્યતે. તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- નિવૃત્ત ઇતિ

{3,128} એતદ્ અપિ નોપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- તૈર્ અપી તિ. ન કેનાપિ પ્રકારેણ વિષયવિષયિભાવો ઘટત ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા ન ઘટતે તદ્ એતદ્ આહ -- ન તદ્ ઇતિ

સર્વપ્રકારાસમ્ભવાત્ પારિશેષ્યેણ તદ્વિષયબુદ્ધિજનકતયા તદ્વિષયતા વક્તવ્યા, એવં ચ તદ્વિષયબુદ્ધિજનકત્વસ્ય વાચ્યવાચકભાવમ્ અન્તરેણાનુપપત્તેસ્ તદભ્યુપગમઃ કાર્યઃ. તત્સિદ્ધૌ ચ ન પ્રતીત્યઙ્ગં પક્ષધર્મતા. ન ચાપક્ષધર્મજનિતા પ્રતીતિર્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ દ્વયેન ॥ 75 -- 76 ॥
યદિ તુ પક્ષધર્મતૈવ તદ્વિષયબુદ્ધિજનને હેતુર્ ઇષ્યતે. તતસ્ તદ્વ્યતિરેકેણ પક્ષધર્મતાયા એવાનુપપત્તેર્ ઇતરેતરાશ્રયત્વમ્ અતો નેયમ્ અપિ કલ્પના ઘટત ઇત્ય્ આહ -- ગમકત્વાદ્ ઇતિ

ઇતશ્ ચ ન પક્ષધર્મતેત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. અનવગતવાચ્યવાચકસમ્બન્ધાઃ સ્વરૂપાતિરેકેણ ન શબ્દં કસ્યચિદ્ ધર્મતયા જાનન્તિ. યેન પક્ષધર્મબુદ્ધિશ્ શબ્દે ભવેદ્ ઇતિ

{3,129} સ્વરૂપમાત્રવિજ્ઞાનં તુ ન ધૂમાદૌ પક્ષધર્મતાયાં હેતુઃ, અપિ તુ ધર્મિસમ્બન્ધઃ. ન ચાસાવ્ અસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ન ચે તિ. નન્વ્ અત્રાપ્ય્ અર્થેન ધર્મિણા પ્રથમં વ્યુત્પત્તિકાલે સમ્બન્ધો ઽવગત એવ, આહ -- ન ચાપી તિ

પૂર્વસમ્બન્ધનિરપેક્ષ એવાયમ્ અવ્યુત્પન્નસમ્બન્ધસ્યાપિ પક્ષધર્મસમ્બન્ધો ભાસતે, ન ચાત્ર તથેત્ય્ આહ -- ધૂમવાન્ ઇતિ મતિર્ અન્તેન. યત એવ તન્નિરપેક્ષો ઽયં પક્ષધર્મસમ્બન્ધઃ, અત એવ તદુત્તરસ્માત્ સપક્ષસત્ત્વલક્ષણાદ્ ભિદ્યતે, અન્યથા તદભેદ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ. ત્રીણિ હેતોર્ લક્ષણાનિ પક્ષધર્મતા સપક્ષે સત્તા વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિઃ. તત્ર ચ પક્ષધર્મતાયા ઉત્તરં સપક્ષસમ્બન્ધમ્ ઉત્તરલક્ષણમ્ અપદિશતીતિ

શબ્દે ત્વ્ એવં નાસ્તીત્ય્ આહ -- ન ત્વ્ અત્રે તિ. પૂર્વસમ્બન્ધાપેક્ષયા ચેયમ્ અવગમ્યમાનાર્થપ્રતીત્યુત્તરકાલમ્ અવગમ્યતે. અતો ન તદઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ ॥ [81] ॥
ઇતશ્ ચ ન પક્ષધર્મતેત્ય્ આહ -- ન ચ ધર્મી તિ. અર્થાદ્ અન્યસ્ તાવદ્ ધર્મી ન પ્રમીયત ઇતિ ભાવઃ

યસ્ ત્વ્ અસાવ્ અર્થો ધર્મિતયા કલ્પનીયઃ, યદ્ધર્મતયાવગતશ્ શબ્દઃ{3,130}પક્ષધર્મો ભવતિ, પરસ્તાદ્ અપિ સ તાવાન્ એવ પ્રમાતવ્યઃ. તદ્ યદિ પક્ષધર્મત્વમ્ અવગન્તુમ્ અસૌ પ્રથમમ્ એવાવગમ્યતે, તતો ગૃહીતે તસ્મિન્ કિં પરભાવિના પક્ષધર્માદિજ્ઞાનેન અતો નાનુમાનતેત્ય્ આહ -- યશ્ ચે તિ દ્વયેન ॥ 83 -- 84 ॥
અન્વયમ્ ઇદાનીં દૂષયતિ -- અન્વય ઇતિ. કથં ન નિરૂપ્યતે, અત આહ -- વ્યાપારેણે તિ

એતદ્ એવ દર્શયતિ -- યત્રે તિ. ઇહ ત્વ્ એવં નાસ્તીત્ય્ આહ -- ન ત્વ્ ઇતિ

કથં નેત્ય્ અત આહ -- ન તાવદ્ ઇતિ. ઇદં ચ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્ ઇતિ. નનુ વૈભવાચ્ છબ્દસ્ય નિત્યત્વાચ્ ચાર્થસ્ય શબ્દાર્થયોશ્ શક્યતે ઽન્વયો દર્શયિતુમ્ ઇત્ય્ આહ -- ભવેદ્ ઇતિ. પરિહરતિ -- સર્વાર્થેષ્વ્ ઇતિ

કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- તેને તિ

પ્રકારાન્તરેણ સમ્બન્ધમ્ આશઙ્કતે -- અથૈવમ્ ઇતિ

{3,131} એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- નૈવમ્ ઇતિ. કારણમ્ આહ -- દૃષ્ટો હી તિ (અસ્મા)ભિર્ અન્તેન. ક્વ દૃષ્ટઃ, અત આહ -- અવ્યુત્પન્ને તિ

નનુ દ્વિતીયાદિપ્રયોગે શબ્દાર્થપ્રત્યયયોર્ અન્વયો ગ્રહીષ્યત ઇત્ય્ આશઙ્કતે -- દ્વિતીયાદી તિ. એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- શતકૃત્વ ઇતિ. શતકૃત્વઃ પ્રયોગે ઽપ્ય્ અજિજ્ઞાસુર્ ન સમ્બન્ધં બુધ્યતે. અવિદિતસમ્બન્ધશ્ ચ નાર્થં પ્રત્યેતીતિ

નનુ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્ય તાવન્ ન શબ્દજ્ઞાનમ્ અર્થજ્ઞાનં વ્યભિચરતિ. તસ્યૈવ ચાનુમાનત્વમ્ ઇષ્યત ઇત્ય્ આહ -- નન્વ્ ઇતિ. પરિહરતિ -- યદ્ય્ એવમ્ ઇતિ. યદિ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યાન્વયઃ, અન્ય એવ તર્હિ સમ્બન્ધશ્ શબ્દાર્થયોર્ અભ્યુપગમ્યત ઇતિ

તતઃ કિમ્ અત આહ -- નાઙ્ગમ્ ઇતિ. યદિ નાઙ્ગં, કિં જાતમ્ અત આહ -- અન્વયે તિ. અસત્ય્ અન્વયે જ્ઞાનં નાનુમાનમ્ ઇતિ ભાવઃ

અન્વયસ્ તુ પૂર્વાવગતપ્રતીતિસામર્થ્યાનુસારેણૈવ જાયમાનો નાર્થપ્રતીતૌ કારણમ્ ઇત્ય્ આહ -- જ્ઞાત ઇતિ

{3,132} ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અનુમાને તુ નાન્વયાત્ પૂર્વં ગમકત્વસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

વ્યતિરેકમ્ ઇદાનીં દૂષયતિ -- વ્યતિરેક ઇતિ. ન હ્ય્ અનવગતે ઽર્થે તજ્જ્ઞાનેન વિના શબ્દજ્ઞાનં ભવતીતિ વ્યતિરેકશ્ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. અવગતશ્ ચેદ્ અર્થઃ કિં વ્યતિરેકાશ્રયણેનેતિ

કિમ્ ઇદાનીમ્ અનુપયોગિનાવ્ અન્વયવ્યતિરેકૌ શબ્દે નેત્ય્ આહ -- સમ્બન્ધમ્ ઇતિ. શક્તિનિ(ષ્કર્ષે ત)યોર્ વ્યાપારો વાચ્યવાચકરૂપશ્ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ

એવં ચ ત્રૈલક્ષણ્યપરિત્યાગેનાનનુમાનત્વં પ્રસાધ્ય પ્રયોગેણ દર્શયતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. શબ્દો નાનુમાનં ત્રૈરૂપ્યરહિતત્વાત્ પ્રત્યક્ષવત્. તાદૃગ્વિષયવર્જનાત્. તદ્વદ્ એવ તાદૃક્. વિષયવર્જનં ચ સામાન્યવિષયત્વં હીત્યાદિના વર્ણિતમ્ એવેતિ

ઇદં ચ પદસ્યાનુમાનાદ્ ભેદપ્રતિપાદનં પ્રૌઢિપ્રદર્શનાર્થમ્ અસ્માભિઃ કૃતમ્. ન તુ પદં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- સતી તિ

{3,133} યથા ન પ્રમાણં તથા દર્શયતિ -- પદમ્ ઇતિ. તાન્ એવ ચતુરઃ પ્રકારાનાહ -- પ્રત્યક્ષ ઇતિ

એષ્વ્ અર્થેષુ પ્રયુક્તસ્ય યથા ન પ્રામાણ્યં તથાહ -- તત્રે તિ

અદૃષ્ટપૂર્વે તુ સમ્પ્રતિ પ્રત્યક્ષે ઽનુત્પત્તિલક્ષણમ્ એવાપ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- અદૃષ્ટપૂર્વ ઇતિ. સમ્બન્ધજ્ઞાનમ્ એવ વા તદા જાયત ઇત્ય્ આહ -- સમ્બન્ધે તિ. ન ચ સમ્બન્ધ એવ પદસ્ય પ્રમેય ઇતિ વાચ્યમ્, તસ્યાર્થાપત્તિપ્રમેયત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- સમ્બન્ધ ઇતિ. તદર્થસ્ તુ પ્રત્યક્ષાદ્ અવગત ઇત્ય્ આહ -- યો ઽર્થ ઇતિ

અનનુભૂતપૂર્વે પરોક્ષે ચ જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ એવેત્ય્ આહ -- પરોક્ષ ઇતિ. અનુભૂતે તુ પરોક્ષે સ્મૃતિર્ ઇત્ય્ આહ -- પરોક્ષ ઇતિ

નનુ સ્મૃતિમ્ એવ જનયત્ પ્રમાણં ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- પ્રમિત ઇતિ. પ્રમિતવિષયા હિ સ્મૃતિઃ, સન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરં ચ પ્રમાણમ્ ઇતિ સ્થિતિર્ ઇતિ. કથં પુનઃ પ્રમિતવિષયં ન પ્રમાણમ્ અત આહ -- પરિચ્છેદે તિ. પરિચ્છેદફલં હિ પ્રમાણમ્. ન ચ સ્મૃત્યા કિઞ્ચિત્ પરિચ્છિદ્યતે, પૂર્વવિજ્ઞાનમાત્રોપસ્થાપકત્વાદ્ ઇતિ

{3,134} અત્ર ચોદયતિ -- તાદાત્વિકે તિ. યદ્ય્ અપિ પૂર્વમ્ અસાવ્ અર્થો ઽવગતઃ, તથાપિ તદાનીં સત્તાં બોધયન્તી પ્રત્યભિજ્ઞાનવત્ સ્મૃતિઃ પ્રમાણં કિમ્ ઇતિ ન ભવતીતિ

પરિહરતિ -- યાવાન્ ઇતિ. ઉત્પદ્યતે સ્મૃતિર્ અન્યદા, ન તુ પ્રત્યભિજ્ઞાનવત્ તદનીં વસ્તુનસ્ સત્તાં નિશ્ચાયયતિ, પૂર્વજ્ઞાનાનુસારિત્વાદ્ ઇતિ

નનુ પૂર્વસંસ્કારમાત્રજા હિ સ્મૃતિઃ, ઇદં તુ પ્રત્યુત્પન્નકારણકં પદાત્ પદાર્થજ્ઞાનં ગ્રહણમ્ એવ, કથં સ્મૃતિર્ ઉચ્યતે. અત આહ -- પદમ્ ઇતિ. મા ભૂત્ સ્મરણં, ગ્રહણમ્ અપીદમ્ અનધિકવિષયમ્ એવાધિકપ્રતિભાસાભાવાત્, અતો ન પદં સ્મારકેભ્યસ્ સદૃશાદૃષ્ટાદિભ્યો વિશિષ્યત ઇત્ય્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ. નનુ ક્રિયાકારકયોર્ અન્યતરોચ્ચારણે ઽવશ્યમ્ અન્યતરસ્યાન્યતરવ્યતિષઙ્ગો બુદ્ધૌ ભવતિ. અતઃ કથમ્ ઉચ્યતે નાધિક્યમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ અત આહ -- યદાધિક્યમ્ ઇતિ. પદાન્તરસ્યૈવાસૌ પ્રસાદો ન પદસ્યૈકસ્યૈવેત્ય્ અર્થઃ

ઇદં ચાસ્માભિસ્ સૌહૃદમાત્રેણ શિષ્યેભ્યઃ કથ્યતે ન પદં પ્રમાણમ્ ઇતિ. ન તુ તત્પ્રમાણત્વે વાક્યાર્થો નાગમાર્થો ભવતિ. તેન હિ પ્રમાણેનાપિ ભવતાવશ્યં પદાર્થે ભવિતવ્યમ્. અતઃ પ્રમાણાન્તરાનધિગતમ્ અર્થં ગમયદ્વાક્યં પ્રમાણમ્ એવ. એવમ્ અનુમાનાન્તર્ગતત્વે ઽપિ પદસ્ય ન કાચિત્ ક્ષતિઃ, વાક્યાર્થસ્યાનનુમેયત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાણમ્ ઇતિ

{3,135}આહ વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્યૈવ કથમ્ અનનુમાનત્વં, તદ્ અપ્ય્ આલોચિતાનુગમનમ્ અનુમાનમ્ એવાત આહ -- વાક્યાર્થ ઇતિ. અગૃહીતસમ્બન્ધા એવ પદાર્થાઃ વાક્યાર્થં ગમયન્તિ. અતો ન વાક્યાર્થજ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્. એવઞ્ ચ દર્શયિતવ્યં વાક્યાર્થબુદ્ધિર્ અનુમાનાદ્ ભિન્ના સમ્બન્ધાનુભવાદૃતે જાયમાનત્વાદ્ અક્ષબુદ્ધિવદ્ ઇતિ

કથં પુનર્ અપ્રતિબદ્ધમ્ અર્થાન્તરસ્ય પ્રતિપાદકમ્, એવં હ્ય્ અતિપ્રસઙ્ગઃ. અતો ઽસિદ્ધો હેતુર્ અત આહ -- વાક્યે તિ. યે ચ પરૈઃ પદાર્થબુદ્ધેર્ અનુમાનાદ્ અભેદહેતવ ઉક્તાઃ, તે તાવદ્ બહવો વાક્યાર્થબુદ્ધાવસિદ્ધા ઇત્ય્ આહ -- સર્વેષામ્ ઇતિ. વાક્યાર્થબુદ્ધિર્ હિ ન તાવદ્ અન્વયવ્યતિરેકજા. નાપિ સમ્બન્ધપૂર્વિકા. નૈવ પ્રત્યક્ષદર્શનપ્રભવા. પદાદ્ અવગતાનાં પદાર્થાનાં તત્કારણત્વાત્. સામાન્યવિષયત્વમ્ અપ્ય્ અસિદ્ધં વિશિષ્ટવિષયત્વાત્. પ્રત્યક્ષાન્યપ્રમાણત્વતદદૃષ્ટાર્થબોધને તૂપમાનાદીનિ પ્રસાધ્ય નૈકાન્તિકીકાર્યે. તદદૃષ્ટાર્થબોધનં ચાનુમાનાભાસૈર્ અપ્ય્ અનૈકાન્તિકમ્. એવં ત્રિકાલવિષયમ્ અપ્ય્ અનુમાનાભાસેનૈવ. એવમ્ એવ પદાર્થબુદ્ધાવ્ અપિ દર્શયિતવ્યમ્. અન્વયવ્યતિરેકજત્વં તુ તત્રાપ્ય્ અસિદ્ધમ્ એવ. ઉક્તં હિ શબ્દશક્તિનિર્ધારણે તયોર્ વ્યાપારો ન બુદ્ધિજન્મનીતિ. સમ્બન્ધપૂર્વકત્વં તુ યદ્ય્ અવિશેષિતં તત્ પ્રત્યક્ષેણૈવાનૈકાન્તિકમ્, તદ્ અપિ હીન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધપૂર્વકમ્ એવ. અથાનુમાનાઙ્ગસમ્બન્ધપૂર્વકત્વં, તદસિદ્ધમ્, વ્યાપ્તિર્ હિ તદઙ્ગમ્. ન ચ પદાત્ પદાર્થજ્ઞાને વ્યાપ્તિઃ કારણમ્. સામાન્યવિષયત્વં ચાભાસેનૈવાનૈકાન્તિકમ્ એવ પ્રત્યક્ષદર્શન(પ્રભવત્વ)પ્રત્યક્ષાન્યપ્રમાણત્વતદદૃષ્ટાર્થબોધનાનિ તૂપમાનાદિભિર્ અપીતિ

યત એવૈવં વાક્યાર્થબુદ્ધિસ્ સહાર્થૈર્ અદૃષ્ટેષ્વ્ અપિ વાક્યેષુ પદાર્થમાત્રવિદો જાયતે. અતો ઽસ્યાઃ સ્ફુટતરમ્ અનુમાનાદ્ ભેદં પશ્યન્તસ્ સૌગતાસ્ તતો ઽવતીર્યાગમસ્યાનુમાનવ્યતિરેકાત્ બિભ્યતઃ પદાભેદવિચારણાયામ્ એવ ક્લિષ્ટાઃ. એવં હિ{3,136}મન્યન્તે. અસ્તુ તાવત્પદમ્ અપ્ય્ અનુમાનાદ્ અભિન્નમ્. એતાવતાપીહ શબ્દાનુમાનયોર્ ઐક્યમ્ ઇતિ વાક્ પ્રવર્તત એવેતિ સોપહાસમ્ આહ -- વાક્યેષ્વ્ ઇતિ

ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
શબ્દપરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥
007 ઉપમાનપરિચ્છેદ
અથોપમાનપરિચ્છેદઃ
ઉપમાનમ્ અપિ સાદૃશ્યમ્ અસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતિ. યથા ગવયદર્શનં ગોસ્મરણસ્યેતિ ભાષ્યમ્. અસ્યાયં તાત્પર્યાર્થઃ -- ઉપમાનમ્ અપિ ન પરીક્ષણીયમ્, એવં લક્ષણકત્વેનાવ્યભિચારાદ્ ઇતિ. અવયવાર્થસ્ ત્વ્ એકત્ર દૃશ્યમાનં સાદૃશ્યં પ્રતિયોગ્યન્તરે દૃશ્યમાનપ્રતિયોગિસાદૃશ્યવિશિષ્ટતયાસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે યાં બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતિ એતત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટો ઽસાવ્ ઇતિ, સોપમાનમ્ ઇતિ યત્તદોરધ્યાહારઃ. ન ચ વાચ્યં વિષયવિશેષાનુપાદાનાત્ કથં સાદૃશ્યવિશિષ્ટવિષયા બુદ્ધિર્ અવગમ્યત ઇતિ, પ્રસિદ્ધપ્રમાણાનુવાદેન હ્ય્ અત્રાપરીક્ષા પ્રતિપાદ્યતે. લોકે ચ સાદૃશ્યવિશિષ્ટવિષયૈવ{3,137}બુદ્ધિર્ ઉપમાનમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્. અતો ન દોષઃ. દૃશ્યમાનવિશેષણમ્ એકદેશદર્શનાદ્ ઇતિવદ્ અનુપાત્તમ્ ઇતિ ચેદ્ ન. ઉદાહરણે ઉપાદાનાત્. એવં હ્ય્ આહ -- યથા ગવયદર્શનં ગોસ્મરણસ્યેતિ. અસ્યાર્થઃ -- દૃશ્યતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ દર્શનં, અધિકરણે લ્યુટ્. ગવયો દર્શનમ્ અસ્યેતિ ગવયદર્શનમ્. સાદૃશ્યમ્ અન્યપદાર્થઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- ગવયે દૃશ્યમાનં સાદૃશ્યમ્ ઇતિ. અત્રોદાહરણાનુસારેણ લક્ષણવાક્યે ઽપિ દૃશ્યમાનમ્ એવ સાદૃશ્યમ્ અભિમતમ્ ઇતિ ગમ્યતે. ગોસ્મરણસ્યેતિ ચ નન્દિગ્રહી(પા 3.1.134)ત્યાદિના કર્તરિ લ્યુઃ. ગાં સ્મરતઃ પ્રમાતુઃ. યથા ગવયે દૃશ્યમાનં સાદૃશ્યમ્ એતત્સદૃશા ગૌર્ ઇતિ બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતીતિ. સઙ્ગતિસ્ તુ પ્રસિદ્ધિબાહુલ્યાત્ શાબ્દાનન્તરમ્ ઉપમાનમ્ ઇતિ પ્રાગ્ એવોક્તમ્. અત્ર ચોદયતિ -- પ્રસિદ્ધપ્રમાણાનુવાદેનાત્રાપરીક્ષા પ્રતિપાદ્યતે. અતો યથા નૈયાયિકોક્તમ્ ઉપમાનં પ્રમાણમ્ આશ્રીયતે, એવં તદ્ ઉક્તમ્ એવોપમાનલક્ષણમ્ આશ્રયિતુમ્ ઉચિતમ્. એવં હિ તૈર્ ઉક્તં - પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમ્ ઉપમાનમ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- પ્રસિદ્ધેન ગવાદિના સાધર્મ્યાત્ સાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય ગવયાદેઃ કઞ્ચિદ્ અનભિજ્ઞં પ્રતિ સાધનં પ્રજ્ઞાપનં યાદૃશો ગૌસ્ તાદૃશો ગવય ઇતિ વાક્યં, તજ્જનિતા વા બુદ્ધિર્ ઉપમાનમ્ ઇતિ. તદ્ એતત્પરિહારેણ લક્ષણાન્તરપ્રણયને કારણં વાચ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- કીદૃગ્ ઇતિ દ્વયેન. સત્યં નૈયાયિકૈર્ ઇદમ્ ઉક્તમ્. ન તુ યુક્તમ્. અનન્તરોક્તાગમાબહિર્ભાવાત્. શબ્દવિજ્ઞાનાદ્ ધીદમ્ અસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે વિજ્ઞાનમ્. અતો ઽન્યથૈવ શાબરે તન્ત્રે ઉપમાનં વર્ણિતમ્ ઇતિ ॥ 1 -- 2 ॥
નૈયાયિકાગમલક્ષણાનુસારેણાપ્ય્ અસ્યાગમત્વમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- પુરુષે તિ. એવં હિ નૈયાયિકાનાં શાબ્દલક્ષણમ્ આપ્તોપદેશશ્ શબ્દ ઇતિ. અત્રાપિ ચાપ્તપુરુષપ્રત્યયેનૈવાપરિદૃષ્ટે ગવયાદૌ સાદૃશ્યેન સમ્પ્રત્યયો ભવતિ. નાનાપ્તા(?દ્ ધિ।દ્ વિ)સંવાદાત્. અત આપ્તસ્યૈવેદં વચનમ્ અવ્યભિચારીતિ મત્વા તદ્બલભાવી નિશ્ચયો જાયતે, તેષામ્ અપ્ય્ આગમ એવેતિ

{3,138} નનુ શાબરે ઽપિ સદૃશદર્શનાત્ સદૃશાન્તરે જ્ઞાનમ્ ઉપમાનમ્ ઇતિ વર્ણિતમ્. એતદ્ અપિ સ્મરણાબહિર્ભાવાદ્ અપ્રમાણમ્ એવ. યથા હિ કિઞ્ચિદ્ ધ્યાયતઃ સ્મરણં ભવતિ, એવં સદૃશદર્શિનો ઽપિ સદૃશાન્તરે સ્મરણમ્, અતો ન ધ્યાનાદિજન્મના સ્મૃત્યા સહાસ્યાઃ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. અતો ઽપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- સદૃશાદ્ ઇતિ. નૈયાયિકલક્ષણં તાવદાગમાબહિર્ભાવિ. શાબરં ત્વ્ અપ્રમાણમ્ એવ સઙ્ગૃહાતીતિ

નનુ સ્મૃતિસમ્ભિન્નમ્ અપિ દેશાદિભેદેન જાયમાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રમાણં દૃષ્ટમ્. એવમ્ ઇહાપિ ગાં નગરે દૃષ્ટવતો વને ગવયદર્શિનસ્ તદ્ભાનં પ્રમાણં ભવત્ય્ અત આહ -- દેશકાલાદી તિ. ન ખલુ દેશાદિભેદસ્ સન્માત્રતયા પ્રામાણ્યે કારણમ્, અપિ તર્હિ પ્રમેયતયા, ન ચેહ દેશાન્તરાદિવિશિષ્ટો ગૌઃ પ્રમીયતે, અપિ તુ નગરાવગતસ્ સમ્પ્રત્ય્ અપિ તત્સ્થ એવ સ્મર્યત ઇતિ

નૈયાયિકૈકદેશિનાં મતમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- શ્રુતે તિ. યેન કિલાતિદેશવાક્યં શ્રુતં યાદૃશો ગૌસ્ તાદૃશો ગવય ઇતિ, તસ્ય શ્રુતાતિદેશવાક્યસ્ય વનં પ્રાપ્તસ્ય યત્ સ્વયમ્ અસૌ ગોસદૃશો ગવય ઇતિ સાદૃશ્યાનુરઞ્જિતં ગવયજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉપમાનમ્ ઇતિ

{3,139} એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- પ્રત્યક્ષ ઇતિ. ગવયસ્ તાવદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાત્ પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતે. ગોસાદૃશ્યમ્ અપ્ય્ અતિદેશવાક્યાદ્ અવગતં સ્મર્યત ઇતિ નોપમેયમ્ અસ્તીતિ. અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટો હ્ય્ અત્ર ગવયો ઽવગમ્યતે. ન ચ તત્પ્રત્યક્ષં, ગોર્ અપ્રત્યક્ષત્વાત્. તદ્વિશિષ્ટો ગવય ઉપમાનસ્ય વિષયઃ. ન હ્ય્ અસૌ પ્રત્યક્ષેણાવસીયતે, ગવયમાત્રવિષયત્વાત્ તસ્ય. ન ચાગમાદ્ અવગતઃ સ્મર્યતે, સામાન્યવિષયત્વાદ્ આગમસ્ય. ઇહ ચાયમ્ અસાવ્ ઇતિ વિશેષપ્રતિભાનાદ્ ઇતિ

એતદ્ અપિ વિકલ્પ્ય દૂષયતિ -- પૂર્વે તિ સાર્ધેન. ઇદમ્ અત્ર વિકલ્પનીયમ્ -- અતિદેશવાક્યાદ્ અવગતાત્ કિઞ્ચિદ્ અધિકમ્ અવગમ્યતે ન વા, યદિ નેત્ય્ આહ, તતઃ સ્મરણાદ્ અવિશિષ્ટા સઙ્ગતિર્ ઇયમ્ અપ્રમાણમ્. યથા પદાત્ પદાર્થજ્ઞાનં પ્રત્યુત્પન્નકારણજત્વેનાસ્મરણમ્ અપ્ય્ અનધિકવિષયત્વાદ્ અપ્રમાણમ્, એવમ્ ઇહાપ્ય્ અતિદેશવાક્યાવગતગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયજ્ઞાનમ્. યદિ તુ સામાન્યાવગતાદ્ વિશેષાવગમે ઽસ્તિ વિશેષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સ તર્હિ પ્રત્યક્ષાદ્ એવ લભ્યત ઇતિ ન પ્રમાણાન્તરાવકાશ ઇતિ

નનૂક્તમ્ અસન્નિહિતે ગવિ તત્સાદૃશ્યસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાન્ ન તદ્વિશિષ્ટો ગવયઃ પ્રત્યક્ષેણાવગન્તું શક્યત ઇતિ સાવકાશં પ્રમાણાન્તરમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- યાવદ્ ધી તિ. યાવદિન્દ્રિયવ્યાપારાનન્તરમ્ અપરોક્ષં ભાસતે તન્ નઃ પ્રત્યક્ષમ્. તથા ચ સાદૃશ્યવિશિષ્ટો ગવય ઇતિ કથમ્ અપ્રત્યક્ષો ભવિષ્યતિ. પ્રતિજાતિ કૃત્સ્નપરિસમાપ્તમ્ એવ જાતિબત્ સાદૃશ્યમ્ ઇત્ય્ અપ્રત્યક્ષે ઽપિ ગવિ તત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયપ્રત્યક્ષમ્ ઉપપદ્યત એવેતિ ભાવઃ

{3,140} ન ચ શબ્દાદિસ્મરણસમ્ભેદાદ્ અપ્રમાણતા, ગૃહ્યમાણસ્મર્યમાણયોર્ વિવેકસ્ય સવિકલ્પકસિદ્ધૌ ફણિતત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્મર્યમાણસ્યે તિ. વિવેકે સતિ નાપ્રમાણતેત્ય્ અર્થઃ. શ્રુતાતિદેશવાક્યવિશેષણોપાદાનસ્યાપિ ન ફલમ્ ઉપલભ્યત ઇત્ય્ આહ -- શ્રુતે તિ

કથં નોપયુજ્યતે -- યે ઽપી તિ. ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયદર્શનં ચેદ્ ઉપમાનમ્ અભિમતં તદાશ્રુતતદ્વાક્યાનામ્ અપિ નગરે ગાં દૃષ્ટવતાં વને ગવયં પશ્યતામ્ અસ્ત્ય્ એવેતિ મન્દં વિશેષણફલમ્ ઇતિ

નન્વ્ અશ્રુતાતિદેશવાક્યાનામ્ અયમ્ અસૌ ગવય ઇતિ સંજ્ઞાનુસન્ધાનં નાસ્તિ, ઇતરેષામ્ અસ્તીત્ય્ અયમ્ અસ્તિ વિશેષ ઇત્ય્ આહ -- અથે તિ. પરિહરતિ -- ન નામે તિ. યદુપમાનસ્ય પ્રમેયમ્ અભિમતં તત્તાવત્તે ઽપિ જાનન્તિ. સંજ્ઞિત્વં મા નામાનુસન્ધીયતામ્ ઇતિ

સ્યાન્ મતમ્ -- સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધ એવોપમાનસ્ય વિષયઃ. યથોક્તં ન્યાયવિસ્તરે સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિર્ ઉપમાનાર્થ ઇતિ. વિવૃતં ચ -- યથા ગૌર્ ઇવ ગવય ઇત્ય્ ઉક્તે ગવા સમાનાર્થમ્ ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદ્ ઉપલભમાનો ઽસ્ય ગવયશબ્દસ્ સંજ્ઞેતિ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધં પ્રતિપદ્યત ઇતિ. ન ચાશ્રુતાતિદેશવાક્યસ્ય શબ્દમ્ અવિદુષસ્ સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિસ્ સમ્ભવતીતિ{3,141}ફલવદ્વિશેષણમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. કારણમ્ આહ -- સાદૃશ્યે તિ. અતિદેશવાક્યાદ્ એવ ગોસાદૃશ્યેન ગવયશબ્દવાચ્યે ઽર્થે ઽવધારિતે વ્યક્તિરૂપેણાનવગતો ઽપિ શબ્દાર્થસમ્બન્ધો ઽવગત એવ. એતદ્ ધિ તદાવગતં ગોસદૃશં વસ્તુ ગવયશબ્દવાચ્યમ્ ઇતિ. એતાવચ્ ચ સમ્બન્ધસ્ય સ્વરૂપમ્, અતસ્ સૂક્તં વિશેષણાનર્થક્યમ્ ઇતિ

નનુ જ્ઞાતસ્યાપિ સમ્બન્ધસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાને પ્રામાણ્યમ્ અવિહતમ્ એવાત આહ -- ન ચે તિ. અત્ર કારણમ્ આહ -- શક્ત્યોર્ ઇતિ. વાચ્યવાચકશક્તિનિયમો હિ શબ્દાર્થયોસ્ સમ્બન્ધઃ. સ ચાતીન્દ્રિયત્વાન્ નેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે. પૂર્વાવગત એવાન્યૂનાનતિરિક્તઃ સ્મર્યતે. કિમ્ ઇદાનીમ્ અતીન્દ્રિયે નૈવ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ, યદ્ય્ એવમ્ અનુમાનેન કથં પૂર્વાનુભૂતમ્ અગ્ન્યાદિ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે. આહ ચ -- ગૃહીતે ઽપિ દેશાદિભેદભિન્ને પુનઃ પ્રમાપ્રત્યભિજ્ઞાનુમાનાત્ સ્યાત્ પ્રત્યક્ષવદ્ અવધારિતે ઽપીતિ. ઇહાપિ ચ વક્ષ્યતિ --
યેન નામ પ્રમાણેન ગ્રહણં બુદ્ધિકર્મણોઃ ।
ઇતિ. સત્યમ્. ન બ્રૂમઃ પરોક્ષં ન પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ, યદ્ એતદ્ અયમ્ અસૌ ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટો ગવય ઇતીન્દ્રિયજમ્ અપરોક્ષાવભાસં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ --
અસ્ય શબ્દાર્થસમ્બન્ધશ્ શક્તિરૂપો ન ગોચરઃ ।
ગોસાદૃશ્યેન વિજ્ઞાતપૂર્વો ગવય એવ તુ ॥
ઇતિ. અત એવ ન ચાસ્યેતિ સમ્બન્ધસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનવિષયત્વં નિરાકરોતિ. ગવયસ્ ત્વ્ ઇહ ગોસાદૃશ્યેનાવગત પૂર્વઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ

અથોચ્યેત (?વૃ।પ્રત્ય)ક્ષાદ્ વ્યાવર્તયિતું વિશેષણોપાદાનમ્. શ્રુતશબ્દોલ્લિખિતમ્ ઇદં ગવયજ્ઞાનમ્ અતો ન પ્રત્યક્ષસ્ય વિષય ઇત્યુપમાનસ્ય ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- શબ્દે તિ. શબ્દાનુવિદ્ધબોધે ઽપિ{3,142}હીન્દ્રિયસમ્બન્ધાનુસારિ જ્ઞાનં ન શબ્દશક્તિપરામર્શજમ્ એવેતિ પ્રત્યક્ષમ્ એવેતિ વર્ણિતમ્ ઇત્ય્ અતો નૈકત્રાપિ લક્ષણે ઉપમાનસ્ય પ્રમેયમ્ અધિકં પશ્યામ ઇતિ વાચ્યમ્ અસ્યાપૂર્વં પ્રમેયમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

યદિ તૂચ્યતે -- પ્રતિયોગિસાપેક્ષં સાદૃશ્યગ્રહણમ્ અતો ન પ્રત્યક્ષમ્, અર્થેન્દ્રિયસામર્થ્યમાત્રજં હિ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં, ન તત્પૂર્વમ્ અપરં વાનુસન્ધત્તે. અતઃ પ્રત્યક્ષે ઽપિ ધર્મિણિ પરોક્ષમ્ એવ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ ન તદ્વિશિષ્ટસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇતિ સાવકાશમ્ ઉપમાનમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- વ્યવસાયે તિ. બૌદ્ધાનામ્ અયં સિદ્ધાન્તઃ -- યદવિકલ્પકમ્ આપાતજં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. નૈયાયિકાસ્ તુ વ્યવસાયાત્મકપ્રત્યક્ષવાદિનઃ. અતો જાત્યાદિવત્સાદૃશ્યમ્ અપિ તેષાં કિં ન પ્રત્યક્ષેણ પ્રમીયત ઇતિ

નિર્વિકલ્પકવાદિનામ્ અપિ નેદં પ્રમાણાન્તરં, પ્રત્યક્ષાભાસત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષે તિ. એવં તાવત્ સાદૃશ્યસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વમ્ અઙ્ગીકૃત્ય તત્પ્રત્યક્ષતયોપમાનસ્ય વિષયાભાવેનાપ્રામાણ્યમ્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં બૌદ્ધમતેન સાદૃશ્યાપલાપમ્ આહ -- પ્રમેયે તિ. નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષવાદિનામ્ અપિ સાદૃશ્યપ્રમેયાભાવાદ્ ઉપમાનસ્ય પ્રમાણતા નાભિપ્રેતા. અતસ્ તેષુ સ્પર્ધમાનેષુ કથમ્ ઉપમાનં પ્રમાણમ્. અયં ચ તેષામ્ અભિપ્રાયઃ -- સાદૃશ્યં હિ ન તાવદાશ્રયેભ્યો ભિન્નમ્ અનુપલમ્ભાત્. અભેદે ચાશ્રયાત્ તન્માત્રાપાતાત્. કથં ચાશ્રયેષુ વર્તતે. ન તાવત્ કાર્ત્સ્ન્યેન ભેદપ્રસઙ્ગાત્, ન હ્ય્ એકમ્ અત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન વૃત્તમ્ અન્યત્રાપિ તથૈવ વર્તત ઇતિ સામ્પ્રતમ્. ન ચ ભાગશઃ, તદભાવાત્. કિઞ્ચેદં સાદૃશ્યં ન તાવદ્ દ્રવ્યગુણકર્મણામ્ અન્યતમમ્, પદાર્થપણ્ડિતૈસ્ તેષ્વ્ અનુપસંખ્યાતત્વાત્. ન હિ નવસુ દ્રવ્યેષુ ચતુર્વિંશત્યાં ગુણેષુ પઞ્ચસુ વા કર્મસુ સાદૃશ્યમ્ અન્તર્ગતં પશ્યામઃ. ન ચ સામાન્યમ્ એવ સાદૃશ્યં, તદ્ ધિ તદ્બુદ્ધૌ કરણં, તદ્વદ્બુદ્ધિવેદ્યં ચ સાદૃશ્યં, તત્સાદૃશ્યે ચ ગોત્વાદાવ્ અપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગઃ.{3,143}અવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ ચેદ્. ન. તેષ્વ્ અપ્ય્ ઐકૈકશ્યેન સાદૃશ્યબુદ્ધેર્ ઉપજનનાત્.[729]ભૂયાંસિ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ ચેદ્. ન. ભૂયસ્સ્વ્ અપ્ય્ એકત્ર સમાહૃતેષુ પ્રતિયોગ્ય(?ન્યતરા)નપેક્ષેષુ સાદૃશ્યબુદ્ધેર્ ઉપજનનાત્.[730]સન્તિ ખલુ તાન્ય્ એકત્ર સમાહૃતાનિ વસ્તૂનિ, ન ચ સાદૃશ્યબુદ્ધ્યા ગૃહ્યન્તે, ન હ્ય્ અનપેક્ષિતપ્રતિયોગિભેદં સદૃશો ઽયમ્ ઇતિ ગાં જાનાતિ. પ્રતિયોગ્યપેક્ષયા સામાન્યાનિ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ ચેત્. કિમ્ ઇદાનીમ્ આપેક્ષિકં સાદૃશ્યમ્. બાઢમ્. યદ્ય્ એવમ્ અપેક્ષયા તદભિવ્યજ્યતે જન્યતે વા. ન તાવજ્ જન્યતે દ્વિત્વમ્ ઇવાપેક્ષાબુદ્ધ્યા, સહજસિદ્ધત્વાત્. અભિવ્યઞ્જકાનિ ત્વ્ આલોકેન્દ્રિયાદીનિ સન્તીતિ કિમ્ અન્યદ્ અપેક્ષતે. યદિ ચાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યં, યમયોસ્ તુ તદભાવાદ્ અભાવપ્રસઙ્ગઃ. તત્રાપિ તદભ્યુપગમે તન્નાશે સામાન્યનાશાત્ સિદ્ધાન્તહાનિઃ. ચિત્રાદૌ ચ પારિણામિકાનામ્ અવયવાનાં કરશિરઋપ્રભૃતીનામ્ અભાવાત્ સામાન્યાભાવે સાદૃશ્યાભાવઃ. એવમ્ એવ ગન્ધાદિષ્વ્ અપિ પ્રસઙ્ગો દર્શયિતવ્યઃ. અવયવાનાં કર્ણાદીનામ્ અવયવાન્તરાભાવાદ્ અસાદૃશ્યમ્. અથ
મતમ્, સત્યં નાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમ્. કિન્ તુ તત્ત્વાન્તરમ્ એવેદં દ્રવ્યજાતિગુણકર્મભ્યો વ્યતિરિક્તં ગુણભેદો વા. યથાહ ગુરુઃ -- ન સામાન્યં સાદૃશ્યમ્. કિં તર્હિ. તદ્ એવ તત્, ગોત્વાદેર્ એકત્વાદ્ ઇતિ. એવં ચોપપન્નો ભવતિ સદૃશસમ્ભાવનમ્ એવ તત્ર વિધ્યર્થઃ શ્યેનચિચ્ ચોદનાર્થઃ. શ્યેનવ્યક્તિજાત્યોસ્ સ્વભાવનિર્મિતપક્ષત્વગ્રસમાંસલોહિતાસ્થિશિરઋપૃષ્ઠપાદોદરાદ્યવયવારબ્ધાવયવિસમવાયિત્વેનેષ્ટકાભિર્ અશક્યસમ્પાદનત્વાત્. યદિ ચાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમ્ ઇષ્યન્તે તતસ્ તેષામ્ ઇહાભાવાત્ સાદૃશ્યમ્ અપિ દુસ્સમ્પાદનમ્ ઇતિ સો ઽનારભ્યો ઽર્થઃ પ્રતિજ્ઞાતો ભવેત્ શ્યેનચિતં ચિન્વીતેતિ. એવં ચાનવયવેષ્વ્ અપિ ગન્ધાદિષુ સાદૃશ્યસંવિદુપપત્સ્યત ઇતિ. તચ્ ચ નૈવમ્. તત્ત્વાન્તરે હિ સાદૃશ્યે ગામ્ અનપેક્ષ્યાપિ ગવયં સદૃશમ્ ઇતિ જાનીયુઃ. તત્ર હિ તન્નિરવશેષમ્ એવ સાદૃશ્યં પરિસમાપ્તમ્ ઇતિ કિમ્ અન્યદ્ અપેક્ષ્યતે. કથમ્ અનપેક્ષિતે ગવિ તત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટો ઽવગમ્યત ઇતિ ચેત્ કસ્ તસ્ય ગવા સમ્બન્ધઃ. સમવાય ઇતિ ચેત્, સો ઽપિ તર્હિ ગવયવદ્ ગોસદૃશતયા જ્ઞાતવ્યઃ. અપિ ચ સમવેતં નામ તત્સાદૃશ્યં ગવયગતસાદૃશ્યગ્રહણે ઽપિ કિમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષ્યતે. ન હિ ગોત્વં શાબલેયે સમવેતમ્ ઇતિ{3,144}બાહુલેયે તદ્બોધે ઽપિ તદપેક્ષા દૃષ્ટા. તથેદં ગવિ ગવયસાદૃશ્યમ્ ઇતિ ન તદપેક્ષાહેતુર્ ઉપલભ્યત ઇતિ. અપિ ચાપેક્ષતાં નામ ગૌઃ, દૂરાદ્ ગામ્ ઉપલબ્ધવતો ()વિદિતાવયવસામાન્યવિભાગસ્યાપિ ગોસદૃશગવયજ્ઞાનં ભવેત્. અવયવસામાન્યાન્ય્ અપિ તદ્બોધે ઽપ્ય્ અપેક્ષ્યન્ત ઇતિ ચેત્. વક્તવ્યો ઽપેક્ષાર્થઃ. યદિ મતમ્, અભિવ્યઞ્જકાનિ તસ્યાવયવસામાન્યાનીતિ, તાનિ તર્હિ ગવયવર્તીનિ તસ્યાભિવ્યઞ્જકાનિ, સન્તિ ચ તાનિ ગવે(?વિ) ઇતિ કિં ગોગતતદ્વેદનેન, અતો ગવ્યવગતે ઽનવગતેષુ ચાવયવસામાન્યેષુ ગોસાદૃશ્યજ્ઞાનં જાયેત. જાત્યોર્ હિ તત્સાદૃશ્યમ્, અવગતે ચ તે ઇતિ કિમ્ અન્યદ્ અપેક્ષ્યતે. યચ્ ચેદમ્ અવયવસામાન્યાનાં બાહુલ્યે સદૃશત્વમ્, ઇદં ચ ન સ્યાદ્ અર્થાન્તરત્વે સાદૃશ્યસ્ય સર્વત્ર તાવત્ત્વાત્. સ્યાન્ મતમ્ વ્યઞ્જકાનિ તાનિ તસ્ય. ભવતિ ચાભિવ્યઞ્જકપ્રકર્ષે ઽભિવ્યઙ્ગ્યબુદ્ધિપ્રકર્ષઃ. યથા ઘટાદૌ તદ્વદ્ ઇહાપિ ભવિષ્યતીતિ. તન્ ન. ન હિ બુદ્ધિમાત્રમ્ અત્ર પ્રકૃષ્યતે. અપિ તર્હિ વસ્ત્વ્ એવ સાતિશયમ્ ઉપાલભામહે. અત એવ મુખ્યાપચારે સદૃશોપાદિત્સયા સુસદૃશં પ્રતિનિધીયતે. ન મન્દસદૃશમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ યત્ કિઞ્ચિત્. અતઃ કલ્પનામાત્રકલ્પિતં
દ્વિચન્દ્રાલાતચક્રાદિવદ્ ભ્રાન્તિકારણં સાદૃશ્યં ન પ્રામાણિકમ્ ઇતિ. પ્રમેયાભાવાદ્ અપિ નોપમાનાઙ્ગમ્ અન્યદ્ વા સાદૃશ્યે પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આપેક્ષ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[729] રૂપજનનાપાતાત્ ઇતિ ભાવ્યમ્.
[730] રૂપજનનાપાતાત્ ઇતિ ભાવ્યમ્.
અત્ર સમાધિમ્ આહ -- સાદૃશ્યસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નેદં કલ્પનામાત્રકલ્પિતં, મિથ્યાત્વહેતુદ્વયાસમ્ભવાત્. દ્વિચન્દ્રાદિપ્રત્યયા હિ કુતશ્ચિદ્ દોષાદ્ ઉત્પન્નાઃ કાલાદિભેદેષુ બાધ્યન્તે. સાદૃશ્યં તુ જાત્યાદિવદબાધિતબુદ્ધિવેદ્યં કથમ્ અન્યથા ભવિષ્યતિ. યથા ચાસાધારણપ્રત્યક્ષવાદિનાં તત્સત્યમ્ એવં સાદૃશ્યમ્ અપીતિ કિમ્ અપહ્નૂયતે. તદ્ ઇદમ્ અવગતમ્ અસંશયિતમ્ અબાધિતં ચ દેશાન્તરાદિષ્વ્ અપીત્ય્ અસ્તિ તાવત્ સાદૃશ્યં, પ્રમાણબલેન યથા તદુપપદ્યતે તથા કલ્પનીયમ્. ન હિ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામ કિઞ્ચિદ્ અસ્તીતિ.
તત્ર યત્ તાવદ્ ઉક્તં કિમ્ અસ્ય સ્વરૂપમ્ ઇતિ. તત્રોત્તરમ્ આહ -- ભૂયોવયવેતિ. અસ્યાર્થઃ -- ભૂયોભિર્ અવયવસામાન્યૈર્ યો જાત્યન્તરસ્ય યોગઃ{3,145}તત્ સાદૃશ્યમ્. જાત્યન્તરાવયવસામાન્યગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણાર્થમ્, વ્યક્તિસાદૃશ્યમ્ અપિ યમાદિષુ દૃષ્ટમ્ એવ. એવમ્ અવયવસામાન્યૈર્ વિનાપિ ગુણકર્માદિસામાન્યયોગેનાપિ સાદૃશ્યં દૃષ્ટમ્ એવ, યથા ચિત્રાદિષુ. એતેન યદ્ ઉક્તં ચિત્રાદૌ કથં સાદૃશ્યમ્ ઇતિ તત્ પરિહૃતમ્. એવમ્ અગ્નાવ્ અપિ સંસ્થાનપરિમાણસામાન્યં દર્શયિતવ્યમ્. યમયોસ્ ત્વ્ અવયવસામાન્યાભ્યુપગમે યાન્ ઉપપત્તિર્ ઉક્તા, અસૌ પરિહરિષ્યત એવ. ગુણાનાં ત્વ્ અસત્ય્ અપ્ય્ અવયવસામાન્યે ઽવયવગુણસામાન્યમ્ એવાવયવિગુણાનાં સાદૃશ્યમ્ ઇતિ દર્શયિતવ્યમ્. કર્મણાં ચ સૌર્યાદીનાં દ્રવ્યદેવતાદિધર્મસામાન્યમ્ એવ સાદૃશ્યમ્, અવયવસામાન્યસ્યોપલક્ષણાર્થત્વાદ્ ઇતિ. તત્ત્વાન્તરવાદિનાં ચેદમ્ આશ્રયપારતન્ત્ર્યાદ્ ગુણાન્તર્ગતમ્ એવાસ્થેયમ્. ન પઞ્ચમમ્ અલૌકિકત્વાત્. જાતિદ્રવ્યગુણક્રિયાઃ પદાર્થા ઇતિ લોકસિદ્ધમ્. અતો ઽસ્ય ગુણસ્ય સતો ગુણકર્મણોર્ અનુપપન્ન એવ સમવાયઃ. અથ દ્રવ્યસમવેતમ્ એવ ગુણકર્મણી અપિ સદૃશતયા બોધયતિ, એકાર્થસમવાયાત્. યથાવયવસમવેતં સામાન્યં ગોગવયજાત્યોર્ અસમવેતમ્ અપિ તે સદૃશતયા બોધયતિ, એકાર્થસમવેતસમવાયાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન. દ્રવ્યસમવાયે પ્રમાણા ભાવાત્, અવયવસામાન્યાનિ હિ કર્ણાદીનિ વ્યક્તિસમવેતાનિ પ્રત્યક્ષાણિ. સાદૃશ્યં તુ સદૃશબુદ્ધ્યા ગ્રહીતવ્યમ્. ન ચ ગન્ધાદિસદૃશં દ્રવ્યમ્ ઇતિ પ્રત્યયો ઽસ્તિ. અતઃ કથં તદ્વર્તિના સાદૃશ્યેન ગન્ધાદીનિ સદૃશાનિ ભવેયુઃ. અતો ઽવયવસામાન્યમ્ એવ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ. નન્વ્ એકત્રૈવ ભૂયસામ્ અવયવસામાન્યાનામ્ ઉપલમ્ભાત્ સાદૃશ્યબોધપ્રસક્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, પરિહૃતમ્ ઇદં જાત્યન્તરસ્યેતિ વદતા. જાત્યન્તરસમવાયિનાં જાત્યન્તરે સમવાયાત્ સાદૃશ્યમ્, ન સ્વરૂપમાત્રમ્, ન ચ ભૂયસ્ત્વમ્. એતચ્ ચોપરિષ્ટાદ્ વિવરિષ્યત એવ. અતો જાત્યન્તરગ્રહણમ્ અપેક્ષિતવ્યમ્. યત્ તુ ન તેન તજ્જન્યત ઇતિ. સત્યમ્. અભિવ્યજ્યતે તુ તત્. યથોક્તમ્ --
સામાન્યાનિ ચ ભૂયાંસિ ગુણાવયવકર્મણામ્ ।
ભિન્નપ્રધાનસામાન્યવ્યક્તં સાદૃશ્યમ્ ઉચ્યતે ॥
ઇતિ. યદ્ ધિ યસ્યોપલબ્ધૌ નિમિત્તં, તત્તદભિવ્યઞ્જકમ્. અત એકૈકત્રાપિ સ્વરૂપમાત્રેણ સામાન્યાનિ ગમ્યન્ત એવ. જાત્યન્તરસમવાયાત્મના{3,146}તુ તાનિ સાદૃશ્યમ્, સમવાયાત્મા ચ નાપ્રતિસંહિતે જાત્યન્તરે ઽભિવ્યક્તો ભવતીતિ યુક્તૈવ તદપેક્ષા. ન ચ યદર્થાન્તરાપેક્ષપ્રતિભાસં તદવસ્તુ ભવતિ. ન હિ દેવદત્તસ્ય પિતૃત્વં પુત્રાપેક્ષયા પ્રતીયત ઇતિ, તદ્ અવસ્તુ. અતઃ આપેક્ષિકાણ્ય્ એવઞ્જાતીયકાનિ ન ચાલયિતું શક્યન્તે. અત એવાવયવસામાન્યપ્રચયાપ્રચયયોસ્ સુસદૃશાદિબોધોપપત્તિઃ. અતઃ સિદ્ધં જાતિવ્યક્ત્યન્તરાવચ્છિન્નાનિ ગુણાવયવાદિસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ

નનુ પદ્મદલાક્ષીયમઙ્ગનેતિ પદ્માવયવેન દલેનાઙ્ગનાયાશ્ ચક્ષુર્ ઉપમીયતે, યદિ ચાવયવસામાન્યં સાદૃશ્યં, ન તદ્ ઇહ સમ્ભવતિ, સ્વયમ્ એવાવયવત્વાત્, ન હિ ચક્ષુષશ્ ચક્ષુરાદ્યવયવાન્તરમ્ અસ્તિ. અત આહ -- સદૃશે તિ. નાવશ્યં મહાવયવિનો યો ઽવયવસ્ તત્સામાન્યં સાદૃશ્યમ્. અવયવસામાન્યાનિ તુ સાદૃશ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તચ્ ચાવયવાનામ્ અપિ ચક્ષુરાદીનાં સ્વાવયવસામાન્યભૂમ્ના સમ્ભવત્ય્ એવેતિ યુક્તો ઽઙ્ગનાદીનાં સદૃશાવયવબોધ ઇત્ય્ આહ

અસ્તુ તાવદ્ અવયવેષ્વ્ અવાન્તરાવયવસામાન્યયોગાત્ સાદૃશ્યમ્, વિનાપિ તુ તાનિ તત્ર તત્ર સદૃશબોધો દૃષ્ટઃ. સ કથમ્ ઉપપદ્યતે અત આહ -- એવમ્ ઇતિ. નેદમ્ અવયવસામાન્યગ્રહણં તન્ત્રમ્. યદ્ એવ તુ કિઞ્ચિદ્ ગુણાદિસામાન્યં સદૃશધિયમ્ ઉપજનયતિ તદ્ એવ સાદૃશ્યમ્ અતો નાત્રૈકરૂપ્યમ્ એવ. વિચિત્રતા તુ સાદૃશ્યસ્ય યથાદર્શનમ્ અઙ્ગીકર્તવ્યમ્. તદ્ યથા -- જાતિસાદૃશ્યમ્ અગ્નિર્ વૈ બ્રાહ્મણ ઇતિ, અગ્નિસદૃશ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિમ્ અનયોસ્ સાદૃશ્યમ્, એકસ્માદ્ બ્રહ્મણો મુખાજ્ જાતિર્ ઉત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇદં ચ તદ્સિદ્ધિસૂત્રે વક્ષ્યતે. કુતઃ પુનર્ અનયોસ્ સમાનાભિજનનત્વમ્ અવગમ્યતે. શ્રુતેઃ. એવં હ્ય્ આહ -- પ્રજાપતિર્ મુખતસ્ ત્રિવૃતં છન્દસાં નિરમિમીત અગ્નિં દેવતાનાં બ્રાહ્મણં મનુષ્યાણામ્ ઇતિ. લોકે ચ સમાનાભિજનનયોર્ દર્શયિતવ્યમ્. ગુણસામાન્યં તુ ચિત્રાદૌ સુપ્રકાશમ્ એવ લોકે, વેદે ચ આદિત્યો યૂપ ઇતિ.{3,147}દ્રવ્યસાદૃશ્યં સમાલઙ્કારધારિણોર્ લોકે, વેદે ચ લોહિતોષ્ણીષા ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તીતિ. ક્રિયાસાદૃશ્યમ્ અધ્યયનાદિસામાન્યાલ્ લોકે, વેદે ચ યજ્ઞવિહઙ્ગમયોર્ નિપત્યાદાનસામાન્યાત્. એવં હ્ય્ આહ -- યથા વૈ શ્યેનો નિપત્યાદત્તે, એવમ્ અયં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં નિપત્યાદત્તે ઇતિ. શક્તિસાદૃશ્યં તુ ભીમો મલ્લ ઇતિ લોકે, વેદે ચ સોમપૂતીકયોઃ. અવગમ્યતે હિ પૂતીકાનાં સોમશક્તિર્ અર્થવાદાત્. તત્કાર્યત્વેનાવગમાત્. કાર્યસ્ય ચ કારણાનુવિધાયિશક્તિકત્વાત્. ઉક્તં ચ -- સોમસ્ય યો ઽંશઃ પરાપતત્ સ પૂતીકો ઽભવદ્ ઇતિ. સ્વધર્મસાદૃશ્યં કેચિત્ ત્રિશિખાઃ કેચિત્ પઞ્ચશિખા ઇતિ લોકે ત્રિશિખાદીનામ્ અન્યોન્યસાદૃશ્યં, વેદે ચ વસિષ્ઠાત્ર્યાદીનાં નરાશંસો દ્વિતીયઃ પ્રયાજ ઇતિ. ધર્મનિયમ એવ હિ તત્ર સાદૃશ્યમ્, પ્રકૃતિવિકૃતિકર્મણોશ્ ચ ધર્મસામાન્યમ્ એવ સાદૃશ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. એતે ચ જાત્યાદય એકૈકશો દ્વિશસ્ત્રિશસ્ સમસ્તશશ્ ચ સમાના ભવન્તસ્ સાદૃશ્યસ્ય વિચિત્રતામ્ આપાદયન્તીતિ

નનુ યત્ર સાદૃશ્યં સમવૈતિ તત્સદૃશબુદ્ધ્યા ગૃહ્યતે. યદિ ચાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યં, તાનિ તર્હ્ય્ અવયવેષુ સમવયન્તીતિ તેષ્વ્ એવ સદૃશધિયં જનયેયુઃ. અથ તેષાં ભૂયસ્તા, સા ચાવયવસામાન્યેષ્વ્ ઇતિ તાન્ય્ એવ સદૃશાનિ સ્યુઃ. કથં જાત્યન્તરે સદૃશબુદ્ધિર્ અત આહ -- ન ધર્મા ઇતિ. સત્યમ્. અત એવ હેતોર્ ન ધર્માખ્યાવયવસામાન્યાનિ તદ્ભૂયસ્તા વા સાદૃશ્યં, તેષુ સાદૃશ્યબુદ્ધ્યનુત્પત્તેઃ. યદ્ એવ હિ તેષાં ભૂયસ્ તયા યુક્તં જાત્યન્તરં ગવયાદિ વ્યક્ત્યન્તરં વાગ્નેયસૌર્યાદિ, તદ્ એવ સદૃશબુદ્ધ્યા ગૃહ્યતે. અતો જાત્યન્તરસમવાય એવ તેષાં સાદૃશ્યમ્. સ્વરૂપતસ્ ત્વ્ એકૈકશસ્તાનિ સામાન્યાનિ પ્રધાનસામાન્યવદેકત્વબુદ્ધિનિબન્ધનમ્ એવ. પિણ્ડિતાનિ તુ જાત્યન્તરસમવાયોપહિતાનિ સાદૃશ્યમ્, અયં ચ ભૂયો ઽવયવસામાન્યેત્ય્ અસ્યૈવ પ્રપઞ્ચ ઇતિ

{3,148} અત્ર ચોદયતિ -- યમયોર્ ઇતિ. જાત્યન્તરસ્યેતિ યાવચ્છ્રુતગ્રાહિણઃ પરિચોદનમ્ ઇદમ્ -- યદિ જાત્યન્તરસ્ય ભૂયો ઽવયવસામાન્યયોગતસ્ સાદૃશ્યં કથં યમયોર્ વ્યક્તિસાદૃશ્યમ્ ઇતિ. ઇતરસ્ તુ -- પ્રદર્શનમાત્રં જાત્યન્તરસ્યેતિ કેયમ્ અત્રૈવાસ્થા, તદ્ અયમ્ અર્ભકો વરાક ઇત્ય્ અપહસતિ -- દૃષ્ટત્વાદ્ ઇતિ. યત્રૈવ સાદૃશ્યં દૃશ્યતે જાતૌ વ્યક્તૌ વા, તત્રૈવ તદાશ્રયણીયમ્. કિમ્ એકત્રૈવાસ્થાં બધ્નાસીતિ. સ્યાદ્ એતત્. એકસ્વભાવા હિ ભાવા જાત્યાદયઃ. તદ્ ઇદં સાદૃશ્યમ્ અપિ તથૈવ યુક્તમ્. યદિ તાવદલ્પવૃત્તિસ્વભાવં વ્યક્ત્યોર્ એવ યુક્તમ્, અથ બહુવૃત્તિસ્વભાવં તતો જાત્યોર્ એવ. અર્ધવૈશસં ત્વ્ અવસ્તુતામ્ આપાદયતીતિ, અત આહ -- ક્વચિદ્ ધી તિ. પ્રતીત્યવિસંવાદાદ્ ઉભયોપપત્તિર્ ઇતિ ભાવઃ

નનુ સામાન્યાનિ સાદૃશ્યં, તાનિ ચ વ્યક્તિનાશેન નશ્યેયુઃ. અતો નિત્યં સામાન્યમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તહાનિર્ અત આહ -- સામાન્યાની તિ. એતાનિ તાવન્નાશીનિ ભવન્તુ, સામાન્યાન્તરાણિ ગોત્વાદીનિ નિત્યાન્ય્ એવેતિ ન કશ્ચિલ્ લોકવિરોધ ઇતિ

કઃ પુનસ્ સામાન્યાન્તરેષુ વિશેષઃ, અત આહ -- અનન્તે તિ. અનન્તો હિ ગોત્વાદીનામ્ આશ્રયઃ. તદેકસ્ય નાશે ઽપ્ય્ આશ્રયાન્તરે પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નૈકાન્તિકો નાશ ઇતિ. નિત્યસામાન્યવાદો ઽપિ ન નસ્ સાર્વત્રિક ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ

{3,149} અથવાવયવસામાન્યાનામ્ અપિ નાત્યન્તિકો નાશો ઽસ્તીત્ય્ આહ -- સામાન્યસ્યે તિ. કારણમ્ આહ -- સર્વસ્યે તિ

યદ્ય્ અસ્તિ તત્રાપિ સાદૃશ્યધિયા ભવિતવ્યમ્ અત આહ -- તેષામ્ ઇતિ. ભૂયસ્ તયા તેષાં સાદૃશ્યમ્ અતિરિક્તં ભવતિ, ન ત્વ્ એકૈકશો ન સન્તીતિ. ન કેવલં સામાન્યમ્ અનશ્વરમ્ ઇતિ દેશાન્તરાદિષ્વ્ આશ્રયસદ્ભાવઃ કલ્પ્યતે. અપિ તુ પ્રત્યક્ષે ઽપિ ક્વચિદ્ અર્થે તાન્ય્ ઉપલભ્યન્ત એવેત્ય્ આહ -- તાની તિ

નન્વ્ અક્ષ્યાદીનાં સ્વાવયવસામાન્યભૂમ્ના સાદૃશ્યમ્ ઉક્તં, તદવયવાનાં તુ કથં સાદૃશ્યં ભવિષ્યત્ય્ અત આહ -- સદૃશે તિ. યથા મહાવયવિનો યે ઽવયવાઃ સ્વાવયવસામાન્યૈસ્ સદૃશા ભવન્તિ, એવં યત્ર નામાવયવેષ્વ્ અપિ સદૃશાવયવત્વમ્ અવગમ્યતે તે ઽપ્ય્ અવાન્તરાવયવસામાન્યૈસ્ સદૃશા ભવન્તીતિ ન કાશ્ચદ્ દોષ ઇતિ

તાવચ્ ચૈવં દર્શયિતવ્યં યાવન્નિર્ભાગા ભાગા ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ. તતઃ પરં પરમાણુત્વમ્ એવ કેવલં સામાન્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત ઇતિ

નનુ યદિ સામાન્યાનિ સાદૃશ્યં ગોત્વાદૌ પ્રસઙ્ગઃ, તત્ત્વાભેદાદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- પ્રધાનાનામ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સંવિન્નિષ્ઠા હિ નો{3,150}વસ્તુવ્યવસ્થિતયઃ, અતો યત્સદૃશબુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતિ તત્સાદૃશ્યમ્. પ્રધાનાવયવિનાં તુ યત્ર ગોત્વાદિસામાન્યમ્ એકં પ્રતીયતે, તત્ર સ એવેતિ પ્રતિભાસો ભવતિ, ન સ ઇવેતિ. અતઃ પ્રધાનસામાન્યં ન સદૃશબુદ્ધેર્ હેતુર્ ઇતિ ન સાદૃશ્યમ્. તદ્ભેદે પ્રધાનસામાન્યભેદે ગોગવયયોસ્ સાદૃશ્યબુદ્ધિર્ ભવતિ, ન ચ તયોર્ ઇતરેતરસાદૃશ્યબુદ્ધિઃ. અતો યત્ર ગોત્વાદિસામાન્યં વર્તતે ન તત્ર સદૃશબુદ્ધિઃ. યત્ર સદૃશબુદ્ધિર્ ન તત્ર તદ્વર્તત ઇતિ તદ્વર્તીન્ય્ અવયવસામાન્યાન્ય્ એવ પિણ્ડિતાનિ સદૃશબુદ્ધેર્ હેતુત્વાત્ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્. એવં ચ યન્નિબન્ધનકારેણ સાદૃશ્યસ્ય તત્ત્વાન્તરત્વે કારણમ્ ઉક્તં ગોત્વાદાવ્ અપિ પ્રસઙ્ગ ઇતિ, તત્ પ્રત્યુક્તમ્ ઇતિ

ચિત્રાદાવ્ અવયવસામાન્યાભાવાત્ સાદૃશ્યાનુપપત્તિર્ ઇતિ ચોદયતિ -- ચિત્રાદાવ્ ઇતિ. પરિહરતિ -- તત્રાપીતિ. પારિણામિકાવયવસમવેતસામાન્યાભાવે ઽપિ પૃથિવ્યંશે શુક્લાદયો વર્ણવિશેષાઃ પરિમાણશ્ ચ તૈસ્ સાદૃશ્યમ્ ઉપપાદિતમ્ ઇતિ. કિં પુનર્ ઇદં જાતિસાદૃશ્યં વ્યક્તિસાદૃશ્યં વા. નેદમ્ ઉભયમ્ અપિ સમ્ભવતિ, ઉભયાભાવાત્. ન હિ ચિત્રાદૌ નરત્વાદિજાતયસ્ તદ્વ્યક્તયો વા સમ્ભવન્તિ. સ્વભાવનિર્મિતપાણ્યાદ્યવયવસમવાયિત્વાદ્ વ્યક્તેઃ, તત્સમવાયિત્વાચ્ ચ જાતેઃ. ઉચ્યતે. વ્યક્તિર્ એવાત્ર સદૃશી. યદ્ય્ અપિ ચાત્ર નરત્વં નાસ્તિ, દ્રવ્યત્વં ત્વ્ અસ્તીતિ તદ્વ્યક્તિસ્ સદૃશતયા પ્રતીયતે. પ્રાયેણ ચાકૃતિસાદૃશ્યમ્ એવ તત્રાવગમ્યતે. કુશલસ્ તુ ચિત્રકારો વ્યક્તિસાદૃશ્યમ્ ઉન્મીલયતીતિ

નનુ પિણ્ડિતાન્ય્ એવાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમ્. એવં ગુણસામાન્યાન્ય્ અપિ મિલિતાનિ સાદૃશ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ચિત્રાદૌ તુ રૂપમાત્રમ્ એવ સમાનં ન ગન્ધાદયઃ. અત આહ -- રૂપે તિ. રૂપાદીનાં મધ્યે કસ્યચિદ્ એકસ્યાપિ{3,151}તુલ્યતયા સાદૃશ્યં ભવત્ય્ એવ. ઉક્તમ્ અસકૃત્ યથા દર્શનં તદાશ્રીયત ઇતિ. તદ્ ઇહ ચિત્રાદૌ વર્ણસામાન્યમ્ એવ. કુસુમાદિગન્ધવિશેષાણાં ગન્ધસામાન્યં, ક્ષીરશર્કરાદૌ રસસામાન્યં સાદૃશ્યમ્. અવશ્યં સર્વગુણસામાન્યસમવાયો નાનુસર્તવ્ય ઇતિ

પરિહારાન્તરમ્ આહ -- પૃથિવ્યાદિષ્વ્ ઇતિ. એવં હિ સત્કાર્યવાદિનો વદન્તિ -- નાત્યન્તમ્ અસત્કર્તું શક્યં, ગગનકુસુમવત્, અતો ઽસતઃ કાર્યત્વં નિવૃત્તં સત્તાં ગમયતિ. અતો નરાદ્યવયવસામાન્યાન્ય્ અપિ નાત્યન્તમ્ અસન્તિ જાયન્તે. કિન્ તુ સન્ત્ય્ એવ સ્વકારણેષુ પૃથિવ્યાદિષુ ભૂતેષુ પરિણામાદ્ અભિવ્યજ્યન્તે. સા ચ તેષાં પારિણામિક્યભિવ્યક્તિર્ યથાદર્શનમ્ એવાવધારયિતવ્યા. યથા ચ તાનિ પાણ્યાદિમત્સુ દેવદત્તાદિષુ દૃશ્યન્તે, એવં ચિત્રાદિભાગેષ્વ્ ઇતીતિ તત્ર કિમ્ ઇતિ નાભ્યુપગમ્યન્તે. અતો ઽવયવસામાન્યાન્ય્ એવ ચિત્રાદાવ્ અપિ સાદૃશ્યમ્ ઇતિ

પ્રાક્સત્ત્વે કારણમ્ આહ -- ન હી તિ. ઇદં ચ પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ઇતિ. યત્ તુ સાદૃશ્યં ભિન્નમ્ અભિન્નં વેતિ વિકલ્પ્યાવસ્તુત્વમ્ આપાદિતમ્, તત્રોત્તરમ્ આહ -- ધર્માણામ્ ઇતિ. સર્વધર્માણામ્ એવ જાત્યાદીનાં ન ધર્મિણો નાનાત્વમ્, અથ ચાવાન્તરસ્થિતિર્ અપિ ધર્મધર્મિકૃતાસ્ત્ય્ એવ. એવં સાદૃશ્યે ઽપિ. અતો નાનેન તદપલપિતું શક્યતે. સર્વત્રાનૈકાન્ત એવ પ્રતીત્ય્ અવિસંવાદાત્ સમર્થનીય ઇતિ

તદ્ એવં સાદૃશ્યસ્ય વસ્તુત્વે સિદ્ધે ચક્ષુષા સમ્બદ્ધસ્ય સતોર્ દ્વયોર્ ધર્મિણોર્ યુગપદીક્ષમાણસ્યૈકત્ર વા પ્રત્યક્ષત્વં સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ -- વસ્તુત્વે ઇતિ

{3,152} વૃત્તિપરિચોદનાયામ્ ઉત્તરમ્ આહ -- સામાન્યવદ્ ઇતિ. કારણમ્ આહ -- પ્રતિયોગી તિ. જાત્યાદિવદુપપત્તિર્ ઇતિ

પ્રત્યેકં કૃત્સ્નસમવાયે ચાસન્નિહિતે ઽપિ ગોત્વે સ્મૃતિસ્થે ગવયસ્થસ્ય સન્નિહિતસ્ય સાદૃશ્યસ્યેન્દ્રિયગોચરતા સિદ્ધેત્ય્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તત્રે તિ

સ્વમતેનેદાનીમ્ ઉપમાનસ્ય પ્રમેયં દર્શયતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. યથા વિવક્ષં વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઇતિ

નનુ ગૌઃ સ્મર્યતે સાદૃશ્યં ચ પ્રત્યક્ષેણ ગમ્યત ઇતિ ન પ્રમેયમ્ ઉપમાનસ્ય પશ્યામઃ. અત આહ -- પ્રત્યક્ષેણે તિ

અત્ર દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- પ્રત્યક્ષે ઇતિ

કા પુનર્ અત્ર વ્યભિચારશઙ્કા, યન્નિરાકરણાર્થં લક્ષણપ્રણયનમ્, અત આહ -- યત્ર ત્વ્ ઇતિ

{3,153} આભાસેતરવિવેકે કારણમ્ આહ -- બાધકે તિ. અત્રોદાહરણમ્ આહ -- યથે તિ

કથં પુનસ્ તદાભાસત્વમ્ અત આહ -- સમીપસ્થ ઇતિ. બાધકં હિ તત્ર જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ ભાવઃ. નેતિ પ્રત્યયાભાવે તુ પરમાર્થસાદૃશ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન બાધ્યત ઇતિ

સર્વમ્ એવાલોચિતાનુગમનમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ મન્યમાના યે ઽસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવમ્ ઇચ્છન્તિ તાન્ પ્રત્યાહ -- ન ચે તિ. પક્ષધર્માદ્યસમ્ભવમ્ એવ દર્શયતિ -- પ્રાગ્ ઇતિ. ધૂમાદિર્ હિ પ્રમેયસ્ય પર્વતાદેર્ ધર્મતયાનુમાનોત્પત્તેઃ પ્રાગવગતઃ પક્ષધર્મો ભવતિ. ઇહ ચ ગૌઃ પ્રમેયઃ. ન ચોપમાનોત્પત્તેઃ પ્રાક્ તદ્ધર્મતયા સાદૃશ્યં ગૃહ્યતે. અતસ્ તાવન્ ન પક્ષધર્મઃ. ગવયશૃઙ્ગિત્વાદીનાં તુ પક્ષધર્મતોપરિષ્ટાન્નિરાકરિષ્યત ઇતિ

ગવયગતમ્ અપિ સાદૃશ્યમ્ અપક્ષધર્મત્વાન્ ન સાદૃશ્યવિશિષ્ટાનાં ગવામ્ અનુમાપકમ્ ઇત્ય્ આહ -- ગવય ઇતિ. ગોગતં ચ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વાન્ લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રતિજ્ઞાર્થે તિ

{3,154} ગવયો ઽપ્ય્ અપક્ષધર્મત્વાન્ ન સાદૃશ્યવિશિષ્ટસ્ય ગોર્ લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- ગવયશ્ ચે તિ. અન્વયો ઽપિ તસ્ય સાદૃશ્યવિશિષ્ટેન ગવા નાવશ્યં વિદિતપૂર્વ ઇત્ય્ આહ -- સાદૃશ્યમ્ ઇતિ. દ્વેધાપ્ય્ ઉપમાનસ્ય પ્રમેયં સાદૃશ્યવિશિષ્ટો વા ગૌસ્ તદ્ વા ગોવિશિષ્ટમ્, ઉભયસ્યાપિ ગવયાન્વયો ન દૃષ્ટપૂર્વ ઇતિ

નનુ યુગપદ્ ઉભયં પશ્યતાં સાદૃશ્યગવયયોસ્ સમ્બન્ધો ઽવગત એવાત આહ -- એકસ્મિન્ન્ ઇતિ. સત્યમ્ અવગતં, ન તુ સર્વેણેત્ય્ ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ. યદિ ચાન્વયો જ્ઞાનાઙ્ગં સ્યાત્, એકસ્યાપ્ય્ અગૃહીતાન્વયસ્ય જ્ઞાનં ન સ્યાદ્ ઇતિ ॥ [46] ॥
યદિ તુ શૃઙ્ગિત્વાદેર્ ગવા સમ્બન્ધો ઽવગતઃ, અતસ્ તદ્ગવયે ગૃહ્યમાણં ગવિ લિઙ્ગં ભવિષ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે. તન્ ન. તેષામ્ અવયવભૂતાનાં ગવયાવયવિજ્ઞાનવ્યાપારં પ્રત્યુપક્ષીણત્વાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્કયા સહાહ -- શૃઙ્ગિત્વાદેર્ ઇતિ

યદિ તુ ગવયજ્ઞાનં પ્રત્યનુપક્ષીણાનિ સ્વરૂપેણૈવ શૃઙ્ગિત્વાદીનિ લિઙ્ગમ્ ઇષ્યન્તે, તતસ્ તેભ્યઃ પૂર્વાવગતસમ્બન્ધાનુસારેણ નિસ્સાદૃશ્યમ્ એવ ગોસ્મરણં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- યદી તિ. કથં નિસ્સાદૃશ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- ન ગૌર્ ઇતિ

અયં તુ પ્રતીતિક્રમ ઇત્ય્ આહ -- સદૃશે તિ. શૃઙ્ગાદિપ્રત્યયાત્{3,155}પરાવર્તિનં સાદૃશ્યપ્રત્યયમ્ અપેક્ષ્ય ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયપ્રત્યયાદ્ એવ પુનસ્ તત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટગોજ્ઞાનમ્ ઉપજાયતે, ન પુનઃ શૃઙ્ગાદિપ્રત્યયમાત્રાદ્ ઇતિ

નનુ શૃઙ્ગાદયો ઽપિ પરસ્પરસદૃશા એવેતિ કથં તેભ્યો નિસ્સાદૃશ્યા પ્રતીતિર્ ઉચ્યતે. અત આહ -- સદૃશે તિ. યદિ ગવયાદીનાં સદૃશાવયવત્વમ્ અવગમ્યતે, ન તર્હિ તે સદૃશતયા પ્રમીયન્તે. કિન્ ત્વ્ અવયવા એવ પરસ્પરં સદૃશતયા. અતો ન સાદૃશ્યવિશિષ્ટગોપ્રમિતૌ શૃઙ્ગિત્વાદીનાં લિઙ્ગત્વમ્. નિસ્સાદૃશ્યં તુ તેભ્યો ગોસ્મરણમાત્રં સ્યાદ્ ઇતિ. અપિ ચાનુમાને યદ્ એકદેશતયા ધૂમાદિર્ અવગમ્યતે પ્રમેયમ્ અપ્ય્ અગ્ન્યાદિ તદેકદેશતયૈવ. ઇહ તુ શૃઙ્ગિત્વાદયો ગવયૈકદેશતયા પ્રમીયન્તે. ન ચ તદેકદેશો ગૌર્ અપ્ય્ અનુમીયત ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

યદિ તુ કશ્ચિદ્ વૈયાત્યાદ્ એવમ્ એવાનુમાસ્યત ઇતિ બ્રૂયાત્, તં પ્રત્યાહ -- ઇત્થમ્ ઇતિ. ભ્રાન્તિર્ ઇયમ્ અભાવવિરોધાદ્ ઇતિ. નગરસ્થગોજ્ઞાનમ્ અવિશેષિતં સાદૃશ્યેન સ્મૃતિર્ એવેત્ય્ આહ -- નગરસ્થમ્ ઇતિ. વિષયતાત્સ્થ્યાદ્ જ્ઞાને ઽપિ તાત્સ્થ્યવ્યપદેશઃ તદધીનત્વાત્ તસ્યેતિ

કઃ પુનર્ ઉપમાનસ્ય વેદાર્થ ઉપયોગઃ. યદિ પ્રાકૃતાનાં ધર્માણાં વિકૃતૌ પ્રાપ્તિર્ ઉચ્યતે, તન્ ન. અનુમાનાદ્ એવ તત્સિદ્ધેઃ. પ્રાકૃતં લિઙ્ગં ધર્મૈસ્ સમ્બદ્ધં કિઞ્ચિદ્ વિકૃતૌ દૃષ્ટં તેષામ્ અનુમાપકં ભવિષ્યતિ. જૈમિનેર્ અપ્ય્ એતદ્ એવાભિમતમ્ ઇતિ લક્ષ્યતે. યદ્ એવમ્ આહ -- યસ્ય લિઙ્ગમ્ અર્થસંયોગાદ્ ઇતિ. અત્ર હિ વ્યક્તમ્ એવ લૈઙ્ગિકીં ધર્મપ્રાપ્તિમ્ અપદિશતિ. અત આહ -- ભિન્ને તિ.{3,156}અયં ભાવઃ -- પ્રતિબન્ધદર્શિનો હિ પ્રતિબન્ધકજ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્. ન ચેહ સૌર્યાદિવાક્યાનામ્ આગ્નેયાદિવિધ્યન્તેન પ્રતિબન્ધો ઽવગતઃ. ન ચ દ્રવ્યદેવતયોઃ. ન કર્મણઃ. અતઃ કથં તજ્જ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ. પ્રમાણાન્તરાદ્ એવોપમાનાત્ પ્રાકૃતવિધ્યન્તપ્રાપ્તિર્ અધ્યવસાતવ્યા. વૈકૃતાનિ હિ પ્રધાનાન્ય્ અશ્રુતવિધ્યન્તાનિ ન તમ્ અન્તરેણ પર્યવસ્યન્તિ. યત્ કિઞ્ચિદ્ વિધ્યન્તાપેક્ષાં દ્રવ્યદેવતાદિસાદૃશ્યદર્શનોત્થાપિતોપમાનપર્યવસ્થાપિતાગ્નેયવિધ્યન્તાનિ ઇતિકર્તવ્યતામ્ આપાદ્ય કૃતાર્થાનિ ભવન્તિ. યથેહૈવ તાવત્ સૌર્યાગ્નેયયોર્ એકદેવતાત્વેન તદ્ધિતદેવતાનિર્દેશેનૌષધદ્રવ્યકતયા ચ સાદૃશ્યાદ્ ઉપમાનેનાગ્નેયધર્માસ્ સૌર્ય ઉન્નીયન્તે. અયં ચાવયવાર્થઃ -- ઇયમ્ ઉપમા(નુમા)નાદ્ ભિન્નોક્તા અગ્ન્યાદિયુતમ્ ઇતિકર્તવ્યતાજાતં સાદૃશ્યમાત્રાત્ કથં નુ પ્રત્યાયયોદિત્ય્ એવમ્ ઉપયુજ્યતે. ઇતરથા સૌર્યાદિવાક્યૈસ્ સહ તસ્યાદર્શનાન્ નાનુમાનં સમ્ભવતીત્ય્ અપ્રાપ્તિર્ એવ સ્યાત્. અગ્ન્યાદિયુતમ્ ઇતિ. અગ્ન્યાદિના દેવતયાગ્નેયાદિકર્મ લક્ષયતિ. આગ્નેયાદિના કર્મણા યુક્તમ્ ઇતિકર્તવ્યતામાત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતીતિ