Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 6

ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
nirālambanavādaḥ samāptaḥ ||
004 śūnyavāda
atha śūnyavādaḥ
atra bhāṣyaṃ - śūnyas tu. katham. arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe. pratyakṣā ca no buddhiḥ. atas tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiñcid astīti paśyāmaḥ iti. tatra yaḥ śūnyo yena ca śūnyaḥ tadubhayānupādānāt śūnyas tv iti pratijñāvacanam asaṅgatārtham. yadi tu pūrvasādhanavākyagatapratyayaśabdānuṣaṅgeṇa śūnyaḥ pratyayaḥ tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiñcid astīti cottaragranthānusāreṇārthena śūnya iti vyākhyāyate, tatas tenaiva gatārthatvam ata āha -- evam iti. ayam evātra pratijñārthaḥ pratyayo 'rthena śūnya iti. na ca gatārthatvaṃ, pratyavasthānahetubhedāt. sa eva nirālambanavādī nāstikaḥ pratyakṣādivirodhadūṣitasvasādhano dūṣaṇaparihāreṇedānīṃ pratyavatiṣṭhate. bāhyārthagrāhijñānāśrayaṇena hi pratyakṣādivirodho 'bhihitaḥ. tatredam ucyate. na jñānaṃ bahirarthe pravartituṃ śaktam asambandhāt. asambandhaprakāśane cātiprasaṅgāt. ekarūpopalabdheś ca jñānapravṛttiviṣayāsiddheḥ. ekaṃ hīdaṃ nīlam iti nīlaṃ prakāśate. tad ekam eva yuktam, vibhāgānavagame tadabhyupagamāyogāt. tad idam uktam arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe iti. ata evāyam anādikālīnavāsanopaplāvitanikhilanīlādyākāraprakāśaḥ. nātra kenacid bāhyam avasthāpyeta, yena tadapalāpe pratyakṣādivirodho bhavet. ataḥ sa evāyaṃ pakṣo dūṣaṇaparihāreṇa punar anuprāṇitaḥ. tad etat prāg apy uktaṃ -
pratyakṣabādhane cokte paścāt tacchaktyavekṣaṇāt |
iti

{2,92} atra pūrvapakṣaṃ vivakṣan saṃvitparīkṣāṃ tāvad avatārayati -- yat tāvad iti. yad yādṛśaṃ bāhyārthagrāhi pratyakṣaṃ manyamānena bhavatā mīmāṃsakena pratyakṣavirodhādidūṣaṇaṃ nirālambanasādhanasyocyate, tad idānīṃ parīkṣyatām. pratyakṣaparīkṣāmukhena cātra saṃvinmātraparīkṣaivopakṣiptā. sarvasaṃvidām eva bahirviṣayatvānabhyupagamāt. mukhyatayā tu pratyakṣaparīkṣopanyāsa iti

kīdṛśī punar iyaṃ parīkṣeti tatsvarūpaṃ darśayati -- pravartitum iti. kim idaṃ pratyakṣaṃ bāhye pravartituṃ śaktam āhosvit svāṃśaparyavasāyītīdṛśī parīkṣā. parīkṣā ca saṃśayya pūrvottarapakṣabalanirūpaṇam abhidhīyate. tad anena prathamasya parīkṣāparvaṇaḥ svarūpam upanyastam iti veditavyam iti

āha -- vakṣyati bhavān saṃvitparīkṣām. kim asyāḥ prayojanam iti vaktavyam. aprayojanasya hi sandigdhasya kākadantavadaparīkṣaṇīyatvād ata āha -- tad yadī ti. ayam abhiprāyaḥ -- sarvapūrvākṣepeṇāyaṃ vāda udbhavati. sarvākṣepeṣu ca pūrvādhikaraṇasyaiva prayojanam. yathā vakṣyati -- ākṣepe pūrvādhikaraṇasyeti. tad yadi bāhyārthagrāhi pratyakṣam upapādayituṃ śakṣyāmaḥ, tato dūṣaṇasiddhyā bāhyārthaparaṃ vakṣyāmaḥ. yadi tv ātmāṃśa eva sarvasaṃvidāṃ grāhyo bhaviṣyati, tato dūṣaṇabādhanāt sādhanasiddhau nāstikasya bāhyāpalāpaḥ setsyati. tadiyaṃ bāhyārthasiddhāv eva parīkṣopayujyata ity avatāryata iti

sā punar iyam anāśrayā saṃvicchaktiparīkṣeti nāstikaikadeśinaḥ pratyavatiṣṭhante.{2,93}te hi grāhyavaidhuryaduḥrithatāḥ saṃvido 'pi na santīti varṇayāmbabhūvuḥ. ataḥ śūnye saṃsāre kiṃ kutra pravartituṃ śaktam aśaktaṃ veti parīkṣyate. ata āha -- tatre ti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyam ubhayāpalāpaḥ śakyo vaktum. sarvaprāṇināmavigānasiddhatvān nīlādyākārapratibhāsasya. idaṃ tu cintanīyaṃ sarvasaṃvidām evaupādhiko nīlimā svābhāviko bāhyasyeti. tucche tu saṃsāre nirbījapratibhāso nāvakalpate. ataḥ parīkṣaṇīyam idaṃ kiṃ jñānam evānādivāsanopaplāvitanīlādyākāram ātmagocaram evedaṃ prakāśate, paramārthasantaṃ vā bāhyam arthaṃ pratipādayituṃ samartham iti. yadi tat tāvad upasthāpayati, atas tadbalabhuvā pramāṇāntareṇa tad api sidhyatīti. nīlapītādidīrghādīti vividhākāropanyāsena pūrvapakṣabījaṃ darśayati. nāyaṃ vyavasthitaikasvabhāvo nīlādir ākāro dṛśyate, avyavasthitasyāpi dīrghāder aupādhikasya darśanāt. tāttvike vāvyavasthānupapattir iti. etac copariṣṭād vyaktīkariṣyatīti

nanv evam astu yathāpratibhāsam ubhayaṃ, tathāpi kaḥ parīkṣāvasaraḥ. na hi pratyakṣasiddha evobhayasmin parīkṣā yuktā. ata āha -- na ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- sidhyaty ubhayaṃ yadi jñānajñeyayor ākārabhedo dṛśyate. tadā hi viviktākāram ubhayaṃ bhāsamānaṃ na neti śakyam apalapitum. eka eva tu nīlādir ākāro bhāsate. ataḥ katham ubhayam avivādasiddhaṃ bhavati yan na parīkṣyeta. sūkṣmaḥ khalv ayaṃ paṇḍitair upavedanīyo 'rtho nyāyaḥ yenaikatrākāre bhāsamāne 'nyad avasthāpyate. nāyam aparīkṣakāṇāṃ sidhyati. tad idam uktam arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe iti bhāṣye. ato na pratyakṣaikapramāṇikā dvaitasiddhir iti parīkṣāvataraṇīyā. yathā ca nobhayaṃ pratyakṣaṃ tathopariṣṭād vakṣyāma iti. nanv evam ākārabhedānavasāye jñānārthayor anyatarasya yasyaivāyam ākāro dṛśyate tasyaivāyam abhyupagantum ucitaḥ, kim atra parīkṣaṇīyam ata āha -- na ce ti. bhaved evaṃ yadi jñānārthayor anyatarasyāyam ākāra iti viśadataram avagamyeta. na tv anyatarasya dharmatā tasya vispaṣṭā. ato jñānaṃ vā nīlam artho veti yuktaiva parīkṣeti

{2,94} nanv asaty apy ākārabhedāvagame dvayor anyatarasiddhyaivārthād itarat sidhyati. tathā hi -- na tāvaj jaḍasyāsati prakāśāntare prakāśaḥ sidhyatīti tatas siddhiḥ. akarmakajñānānutpatteś ca jñānād jñeyasiddhir iti dvaitavāda eva sādhīyān kiṃ parīkṣayāta āha -- gṛhyamāṇasye ti. ayam abhiprāyaḥ -- yad etan nīlam ity atra grahaṇe sākṣātkāriṇi prakāśate, tasyaivāstitvaṃ netarasyeti saugatā bhrāmyanti. apratyakṣasiddher apramāṇakatvāt. tathā hi -- na tāvadāntarajñānād bahirjñeyasiddhiḥ, asambandhāt. asambandhaprakāśane cātiprasaṅgāt. jñeyāc ca jñānasiddher apramāṇakatvam anantaram eva vakṣyāmaḥ grāhakaṃ niṣpramāṇakam iti. ataḥ pratyakṣāvabhāsinor evobhayor ātmalābhaḥ sambhavatīti. na cākārabhedopalambho 'stīty uktam, ato na sphuṭā dvaitasiddhir iti parīkṣā pratipādayitavyeti bhāvaḥ. yataś ca gṛhyamāṇasyāstitvaṃ, tasmād ekam evedam ākāravad vastv idaṃ nīlam iti gṛhyate tad ekam evāpadyate, na tu tattvāntaram ākarṣatīty abhiprāyeṇāha -- tasmād iti

evañ ca pareṣu bhrāmyatsu nāparīkṣyanirūpaṇaṃ kartuṃ śakyam. tad yadi naḥ parīkṣamāṇānāṃ paroktābhir yuktibhir jñānam evākāravad iti samarthanam abhaviṣyat tatas tanmātra eva pratyakṣapramā kṣīṇeti nārtho 'vakalpiṣyate. atha tu bāhyam eva vastv idam iti pratibhāsānusāreṇākāravad iti samarthyate, tatas tat tāvat pratyakṣagṛhyamāṇam astīti sthite tatsiddhyanyathānupapattyaiva vakṣyamāṇaprakāre(ṇa) buddhisiddhau mama dvaitaṃ sidhyatīty abhiprāyeṇāha -- ata iti dvayena

{2,95} evaṃ tāvat pratyakṣaparīkṣāṃ prastutya tatsvarūpaprayojanārambhākṣepasamādhānādy uktvā pūrvapakṣaṃ grahītukāmo mīmāṃsakaḥ svagotrānusāreṇa svayam ālocayati -- kim iti syād antena. idānīṃ pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti -- jñānam ākāravad iti. kathaṃ punar idam iti vispaṣṭe paraprakāśe pratyagātmany ākāravattvam abhidhīyata iti siddhāntābhiprāyeṇa pṛcchati -- kuta iti. ayaṃ ca katham iti bhāṣyapraśnānusāreṇa praśno vyākhyātavya iti. punar api arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe iti bhāṣyābhiprāyeṇaiva jñānasyākāravattāyām upapattim āha -- ekam iti. ayam abhiprāyaḥ -- ekam eva hi nīlādyākāraṃ tattvam adhigatavanto vayam. atas tanmātram evāśrayāmaḥ, na punar ubhayam āśrayitum utsahāmaha iti

nanv astv ekam ākāravat, tathāpi kuto 'yaṃ niścayaḥ jñānam ākāravann ārtha ity ata āha -- tad yadī ti. yadi bāhyam eva vastvākāravad iṣyate, tatas tasya jaḍasya prakāśāyogād grāhakāntaraṃ kalpanīyam āpadyeta. jñānaṃ tu prakāśasvabhāvam anapekṣitaprakāśāntaram eva sākṣātkāri prakāśata iti nānupapannam. ato jñānam evākāravad ity abhiprāyaḥ

nanu pramāṇabalād āpatantī grāhakāntarakalpanā yuktaivāta āha -- tene ti. ayam abhiprāyaḥ -- bhaved evaṃ yadi pramāṇavatī kalpanā bhavet. niṣpramāṇaṃ tu nirākāraṃ vastu jñānābhidhānam ākāravato bāhyāt kalpanīyaṃ bhavet. bāhyaṃ hi tenāviditaprati(?ba/samba)ndhaṃ na tat tāvad anumāpayati, atiprasaṅgāt. na ca nityaparokṣajñānavādinaḥ kvacid api buddhyā vyāptisiddhiḥ. api ca artho{2,96}jñānānumāne liṅgam arthadharmo vā. pūrvasmin kalpe vyabhicārī hetuḥ, asaty api jñāne 'rthabhāvāt. ajñātasya ca liṅgatānupapattiḥ ekadeśadarśanād ity abhyupagamāt. jñātas tu nāsati jñānajñāne liṅgaṃ bhavati, agṛhītaviśeṣaṇasya jātatvāyogāt. jñāto hi liṅgaṃ na svarūpeṇa, vyabhicārād ity uktam. kiñcedaṃ jñātatvam anyad ato jñānasambandhāt. tadavaśyaṃ jñānaṃ jijñāsamānasyāpannam agre jñānasaṃvedanaṃ jñānam ajñānaṃ vā jñātasya. nanu na brūmaḥ svarūpeṇārtho liṅgaṃ jñānaviśiṣṭo vā. vyaktas tu viṣayo liṅgam. nanu sā vyaktibuddhir eva viṣayasya, tadasiddhau tadupādhiko vyakto viṣayaḥ kathaṃ hi setsyati. na vyaktibuddhir arthātmeti cet, sa buddhijanmā na vā. na tāvat tajjanmā, asambaddhayā buddhyārthe dharmāntarādhānāyogāt. atajjanmanaś cātalliṅgatvāt, hetutadvator asati tādātmye 'pratibandhāt. yathāhuḥ -- sa kiṃ vā buddhijanmāpi na buddhiṃ gamayet pratibandhābhāvāt iti. arthadharmaś cājñātur api sādhāraṇaḥ aviśeṣāt parabuddhim apy anumāpayet. uktaṃ ca -- arthātmanaś ca sādhāraṇatvād anyabuddher apy anumānaprasaṅgaḥ iti. syād etat. nedam anumānam, arthāpattis tu. sācāgṛhītasambandhasyāpi jāyata eveti. tan na tāvat pramāṇāntaram. yathāhuḥ -- tad dvividhaṃ samyagjñānaṃ pratyakṣam anumānaṃ ceti. pramāṇasya sato 'traiva śabdāder antarbhāvāt pramāṇe eveti ca. astu vā pramāṇāntaram. kayānupapattyārtho jñānaṃ gamayati. sa hi svakāraṇasāmagrīto labdhātmā. kiṃ tasyāsati jñāne nopapadyate. asti khalv asāv ajñāto 'pi. satyaṃ, jñātatā tu tasyānupapannā. nāsāv anyā jñānasambandhād ity uktam eva. arthadharmatve cātiprasaṅgo varṇitaḥ. sa pramāṇāntare 'pi samānaḥ. parasparasyāpy arthagatānupalabhyamānadharmadarśinaḥ parabuddhyarthāpattyupapatteḥ. api ca pramāṇāntarapratīghāto
'nupapattiḥ. tatra kena pramāṇena jñāto viṣayaḥ pratihanyate, yajjñānakalpanayopapadyeta. ato nāpratyakṣā buddhiḥ sidhyatīti. yas tu vadati satyam apratyakṣā dhīr na sidhyati. tadvad eva tv artho 'pi pratyakṣasiddha eva. ekasminn eva hi pratibhāse meyamātṛpramāprakāśaḥ nīlam ahaṃ jānāmīti. ataḥ pratyakṣabalasiddham eva dvaitam iti. tadupariṣṭān nirākāraṣyāmaḥ na copalabdhir astīheti. ato 'rthākārābhyupagame niṣpramāṇakaṃ vastvantaraṃ kalpanīyam iti sūktam iti

{2,97} syād etat. aprakāśātmany arthe 'pramāṇikā vastvantarakalpanā bhavet, anyathārthaprakāśāsambhavāt. artham eva tu prakāśasvabhāvam eṣiṣyāmaḥ, na vastvantaraṃ kalpayiṣyāma ity ata āha -- tasye ti. ayam abhiprāyaḥ -- ekam eva vastu grāhyagrāhakākāram iti naḥ pratijñā. tad yady artha eva tādṛśo bhavatāśrīyate, siddho naḥ pakṣaḥ, advaitasiddhāntasiddheḥ. saṃjñāmātre tv āvayor visaṃvādo bhaved na vastuni. ubhayor apy ekatvābhyupagamāt. kathaṃ punar atra saṃjñāmātre visaṃvādaḥ. arthavādī hi sthiram artham anujānāti. jñānavādī tu kṣaṇikam. satyam. anyā'ya viśeṣaḥ tattvaṃ tāvad ekam evāpadyate. etad evātra nirūpaṇīyam. anyattvetad yat sthiram asthiraṃ veti

etad eva vivrṇoti -- grāhye ti. nanv asty ayaṃ viśeṣaḥ bāhyo 'rtho jñānam āntaram iti. ataḥ kathaṃ na vastubhedaḥ. ata āha -- bāhye ti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyaṃ bāhyāntaravivekaḥ pāramārthikas tattvābhede sidhyati. bhede hi tathā bhaved ekaṃ bāhyam ekam āntaram iti. abhinne tu tattve kim apekṣya kiṃ bāhyaṃ kim āntaraṃ vā bhaviṣyati. ato mṛṣaivāyaṃ jñānamātranirmitaḥ parikalpaḥ kalpanam iti

nanu bauddhānām api svacchākāram ekam eva jñānam. ataḥ katham asmin nīlādirūpaṃ grāhyagrāhakākāraśabalaṃ vibhaktam idaṃ nīlam ahaṃ jānāmīti nirūpyate. na hi svacchasya nīlāditā sambhavati. na caikasya grāhyagrāhakatā nīlam ahaṃ jānāmīti, svātmani kriyāvirodhāt. ata eva na pravibhāgaḥ idaṃ jānāmīti. ataḥ pratibhāsānuguṇo 'rthākārapakṣa eva nyāyyaḥ, ata āha -{2,98} matpakṣa iti sārdhadvayena. ayam arthaḥ -- yady api svaccho jñānātmā eka eva, tathāpy anādau saṃsāre yāni pūrvajñānāni tāny eva prasūtiḥ prasavo yāsāṃ vāsanānāṃ tābhiḥ nīlapītādivicitrajñānahetutvād vicitrābhiḥ ātmānurūpeṇa tasya svacchasya jñānātmana upaplavāt. upaplavo bhrāntijñānaṃ, kim uktaṃ bhavati. yādṛśī vāsanā tādṛśaṃ svānurūpaṃ vibhramaṃ janayati. nīlavāsanā nīlaṃ, pītavāsanā pītam iti yāvat. evaṃ ca svānurūpyeṇopaplavād jñānātmani nīlādirūpaṃ tāvat prakāśate. tac ca grāhyagrāhakākāraśabalaṃ tadākāravāsanopaplavād eva. grāhyagrāhakākāraśabalair hi pūrvajñānais tadākā(?ra/rā) eva vāsanā āhitāḥ. ato nīlādyākāravat tadākāraprakāśo nānupapannaḥ. vibhaktākāravāsanāvaśād eva ca vibhaktapratibhāso varṇanīyaḥ. evaṃ ca vāsanāvaśād eva nīlādirūpaṃ grāhyagrāhakākārarūṣitaṃ pravibhaktam ivedaṃ nīlam ity upapannam iti na pāramārthikaṃ bahiḥsantam āśrayabhūtam apekṣate. ekasminn eva hi tattve tritayaṃ samāptaṃ pramitiḥ pramātā prameyaṃ ceti. yathāhuḥ --
avibhakto 'pi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ |
grāhyagrāhakasaṃvittibhedavān iva lakṣyate ||
iti. āha -- santu tāvad vāsanānibandhanāḥ saṃvidāṃ nānāsamullāsāḥ. tadvaicitryam eva kutaḥ. nanūktaṃ vicitrajñānahetutvāc citrābhir iti. na, anyonyāśrayāpatteḥ. tathā hi -- vāsanābhedād jñānabhedas tadbhedād vāsanābhedaḥ iti duruttaram itaretarāśrayam iti. ata āha -- anyonye ti. ayam arthaḥ -- nedam itaretarāśrayam. anādir ayaṃ vāsanājñānayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ bījāṅkurayor iva. nātrānyatarasyāpi pūrvakoṭiḥ prasaṅkhyāyate. ato vāsanāto jñānaṃ tato vāsaneti kim anupapannam. śaktir iti vāsanām apadiśati. sā hi jñānaśaktir iti prasiddhā. ayaṃ cānāditayetaretarāśrayaparihāraḥ anādau saṃsāra ity atra sūtrito 'tra vivṛta ity anusandhātavyam iti

{2,99} evaṃ tāvadupapāditaṃ jñānam ākāravad iti. idānīṃ tatraiva kāraṇāntaram āha -- aneke ti dvayena. kalpanāgauravaṃ hi dvaitavādinām āpadyate, nāsmākam ekatvavādinām iti bhāvaḥ. nanu tavāpi śaktikalpanayā dvaitam eva, asatyāṃ hi tasyāṃ pūrvoktavibhāgānupapattir ata āha -- śaktimātrasye ti. ayam abhiprāyaḥ -- na vāsanā nāma kācid vastuto jñānātirekiṇy asti yā dvaitam āvahati. saṃvṛtisatyakalpitā hi sā. na ca kālpanikaṃ vastu dvaitm āpādayati. api ca bahirvastuvādinām api tad upetya tatsamavāyy anyaḥ śaktibhedaḥ kalpanīya eva tattatkāryabhedopapādanāya. tad iyaṃ śaktikalpanā sādhāraṇī. jñānavādinas tu jñānaśaktikalpanaiva kevalety asti viśeṣaḥ. etac ca pāramārthikaṃ śaktibhedam abhyupetyoktam. na ca tathā saugatā manyante, cinmātraṃ tu sad ity abhyupagamād iti. itaś ca jñānam ākāravad ity āha -- tasmād iti jyāyasy antena. ubhayor api dvaitādvaitavādinoḥ siddhaṃ jñānam atas tasyaivākārakalpanā nyāyyā siddhāśrayatvād iti. tasmād vastubhedād ākṛṣyety arthaḥ. tava tv asmākam arthāsiddher āśrayāntarakalpanāpurassarī tadākārakalpanā syād ity āha -- bhavata iti

atra kāraṇam āha -- tadasiddhāvaśaktatvād iti. nīlādir hīdaṃ nīlam iti kvacid āśrito dṛśyate. nāsāv āśrayam antareṇopapadyate. tad yadi jñānāśraya iṣyate siddhāśrayo bhavati, itarathā sādhyāśraya iti viśeṣa iti. api caivam arthākārāśrayaṇe tena vijñānena viprakṛṣṭatā nīlāder ākārasyāpadyeta.{2,100}tataś ca tena tatprakāśāyoga ity abhiprāyeṇāha -- tene ti. anena ca saṃvedanād iti bauddhokto hetur antarṇītaḥ. evaṃ hi tenoktaṃ nānātmanaḥ saṃvedanaṃ bhavati nīlavittau pītavat. ātmabhūtasya tu svātmavad eva prakāśo nānupapannaḥ. tad idam uktam anarthāntaratve tu nīlāder anubhavāt tadātmabhūtaḥ prakāśate, tathā nīlādyanubhavaḥ syād iti. tatheti yathā[721]jñānātmety uktaṃ bhavati. ataḥ saṃvedanād eva tu bhāsamānasya nīlādes tatsaṃvidaś cāvivekaḥ siddha iti. aparam api grāhyalakṣaṇayogād iti bāhyāpalāpe bauddhoktaṃ hetum upanyasyati -- pratyāsannam iti. ayam abhiprāyaḥ -- mama hi jñānātmabhūtam ekāntapratyāsannaṃ nīlādi yuktaṃ yad grāhyatāṃ pratipadyate. asambaddhasya tu grāhyalakṣaṇāyogaḥ. nanv iyam evārthasya grāhyatā yat tato jñānasyotpattiḥ tatsārūpyaṃ ca. bāhyanīlādyābhāsaṃ hi jñānam. tatsvarūpaṃ tāvat tataś cotpadyate kadācit jñāna kāryavyatirekāt. yathoktaṃ - satsu samartheṣv anyeṣu hetuṣu jñānakāryānutpattiḥ kāraṇāntaravaikalyaṃ sūcayati. sa bāhyo 'rthaḥ syād iti. sautrāntikamate santi khalv ālokendriyamanaskārādayaḥ. te ca jñānahetavaḥ. na ca jñānaṃ jāyata iti dṛṣṭam. tad idaṃ bāhyārthasannikarṣādevotpadyata iti tatsiddhiḥ. evaṃ cotpattisārūpyābhyām evārthavedanam ity ucyate (?arthā grā/artho gṛ)hyata iti ca. ata utpattisārūpyayor eva grāhyalakṣaṇatvād grāhyo 'rtho nāpahnotuṃ śakyate. maivam. evaṃ satyanantaram eva vijñānaṃ tulyaviṣayaṃ viṣayaḥ prāpnoti jñānānāṃ tatsārūpyāt tadutpatteś ca samanantarapratyayādhīnajanmatvād uttareṣām. api ca nārthajñānayoḥ sārūpyaṃ, jñānapratibhāsinaḥ sthūlākārasya paramāṇuṣv abhāvāt. ekaś cāyam ākāro jñānasanniveśī. bahūni ca sañcitāni rūpādīni. katham anayoḥ sārūpyam. na cāpi sthūla eko viṣayo 'vayavy asti, tasyāvayavebhyo 'vyatirekāt, tannānātve nānātvāpattiḥ. ekāvayavakampe
ca sarvāvayavikampaprasaṅgaḥ. ekāvṛttau cābhedāt sarvāvṛttiḥ na vā kasyacid ity avikalpopalambhaprasaṅgaḥ. avayavasyāvaraṇaṃ nāvayavina iti ced, na. abhede tadanupapatteḥ. bhede vā tadāvaraṇe 'py anāvṛtatvāt prāgvad asya darśanaprasaṅgaḥ. kasmāc ca bhinno 'vayavajñānādhīnajñānaḥ, na khalu ghaṭasaṃvit paṭasaṃvidam apekṣate. vastusvabhāvād iti ced, na. anyatamānupalambhe 'nupalambhaprasaṅgāt. katipayāvayavapratipattau{2,101}vā (?darśane) aṅgulyagradarśane 'pi sthūlopalambhaprasaṅgaḥ. ato nāsti kaścit sthūla eko 'rthaḥ yo jñānaṃ sarūpayati. kiñ ca idam ekena vā kenacidātmanā jñānārthayoḥ sārūpyaṃ sarvātmanā vā. ekadeśasārūpye nīlam api pītasaṃvidaḥ sarūpam ubhayoḥ kṣaṇikatvād asādhāraṇatvāc ceti tad api grāhyaṃ bhavet. evaṃ ca sarvaḥ sarvavit syāt. atadutpatter agrāhyatvam iti ced, na. pramāṇābhāvād nīlabuddhir nīlapatītābhyāṃ sadṛśī nīlādevotpadyata iti na naḥ pramāṇaṃ kramate. api ca nīlād apy utpattau na pramāṇam ity anantaram eva vakṣyāmaḥ. samaṃ ca sārūpyam iti na grāhyetaravivekaḥ. sarvātmanā tu sārūpyam ātiṣṭhamāno jaḍatvam apy arthasya buddhāvādadhyāt. evaṃ cāndhyam eva jagataḥ. yathāhuḥ --
__________NOTES__________
[721] thātmajñā (KHA)
ekadeśena sārūpye sarvaḥ syāt sarvavedakaḥ |
sarvātmanā tu sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet ||
iti. na ca tadadhīnā jñānotpattiḥ, upādānaviśeṣābhāvād eva kāryavyatirekasiddheḥ. kāryadarśanabalena hi vayaṃ samanantarapratyayam eva vāsanāparanāmānam uttarabuddhīnāṃ kāraṇam ācakṣmahe. tatkāryavyatireke tadabhāvam unnayāmaḥ. na hi samagraṃ ca kāraṇaṃ kāryaṃ ca na bhavatīti sambhavati. ata upādānam eva tannāmadaśām anupagataṃ yan na kāryam ārabdhavad iti kim arthagrahaṇena. yathoktaṃ -
yathākathañcit tasyārtharūpam uktvāvabhāsinaḥ |
arthagrahaḥ kathaṃ satyaṃ na jāne 'ham apīdṛśam ||
iti. siddhaḥ satsv api hetvantareṣu kāryavyatirekaḥ. tasmān notpattisārūpye grāhyalakṣaṇam. na cāgṛhyamāṇo 'rthaḥ sidhyatīti siddhaṃ -
nānyo 'nubhāvyo buddhyāsti ta(?sya/syā) nānubhavo 'paraḥ |
grāhyagrāhakavaidhuryāt svayaṃ saiva prakāśate ||
iti. grāhyalakṣaṇāyogāt tāvan nānyo 'nubhāvyo 'sti. ata eva tasyā nānubhavo 'paraḥ. tenāpi tadgrahaṇānupapatteḥ. ataḥ svaprakāśā dhīr evaikā modata iti siddham. yas tv asambaddhasyaiva jñānenārthasya prakāśyatām ātiṣṭhate, so 'sambaddhenāpi dīpena ghaṭasya prakāśyatām ātiṣṭhata iti vivṛtaṃ hetudvayam. sahopalambhaniyama upariṣṭād vivariṣyata iti

{2,102} aparam api jñānasyaivākāravattāyāṃ kāraṇam āha -- itaś ce ti. yuṣmākaṃ mīmāṃsakānāṃ tajjñānaṃ prakāśakam iti siddhānta iti. kasya prakāśakam ata āha -- svayam iti. bāhyasya jaḍātmanaḥ svayaṃ prakāśahīnasya tadupāyatayā sammataṃ, anyathā tatprakāśāyogāt

kim ato yady evam ata āha -- na ce ti. yad dhi yasya prakāśakaṃ tad gṛhītam eva prakāśayati. tad yadi jñānam arthasya prakāśakam etad api nāgṛhītaṃ tat prakāśayet. ato 'vaśyaṃ grahītavyam. na ca tadanākāraṃ grahītuṃ śakyam, na cārthajñānayor ākārabhedopalambhaḥ. ato 'vaśyābhyupagantavyaṃ grahaṇasya jñānasyaivāyam ākāra iti sāmpratam ity abhiprāya iti. tadadhīnaprakāśatvād iti jñānādhīnaḥ prakāśaḥ pratibhāso yasyety arthaḥ

evaṃ tāvadavaśyagrāhyatayā jñānasyaivākāraḥ avaśyagrāhyatā ca prakāśakatayety uktam. itaraś cāvaśyagrāhyatety āha -- utpanneṣv iti dvayena. dvedhā hy utpannaṃ vastu na gṛhyate prakāśakābhāvāt pratibandhād vā. yathāndhakāratirohito ghaṭaḥ kuḍyādipratibandhād vā yathā loke. sa eva caitad ubhayam api jñāne sambhavati. ato grahaṇakāraṇāsambhavād utpadyamānam eva grahītavyam. evaṃ ca tasyaiva sākāratvāpattir ity uktam eveti

{2,103} yadi tv arthaprakāśāt prāg jñānaṃ notpadyetaiva, tato 'sato grahaṇāsambhavān na gṛhyeta, na tv evaṃ bhavadbhir apīṣyate. utpannāyām eva buddhāv arthasya jñātatvābhyupagamāt. tataḥ prāgutpannasyāgrahaṇakāraṇābhāvādāv aśyakaṃ tādātvikaṃ grahaṇam ity āha -- prāk cārthe ti asyā ntena. yadi tūtpa(?nnaṃ/nna) pratibandhaṃ ca kenāpi na gṛhyata ity ucyate nityāsaṃvedyataiva tarhy āpadyeta. tataś cābhāva eva jñānasya bhaved ity abhiprāyeṇāha -- na ced iti

kiṃ punaḥ kālāntare na grahaṇam ity ata āha -- kim iti. agṛhyamāṇe viśeṣe prāgagrahaṇaṃ parastāc ca grahaṇam ity anupapannam iti

nanūtpannasyāpi saṃvidantarāpekṣayā grahaṇam iti kiṃ nopapadyate ata āha -- jñāne ti. yuktaṃ yadaprakāśako 'rthaḥ prakāśāya jñānāntaram apekṣate. jñānaṃ tu svayam eva prakāśarūpam iti kiṃ tasya prakāśāntarāpekṣayā. ataḥ sahasaiva prakāśeteti. tulyajātīyāntarāpekṣāyām anavasthā. yathāhuḥ -- jñānāntareṇānubhave hīṣṭā iti. na ca jñānaṃ na jñāyata eveti sāmpratam. abhāvaprasaṅgāt. uttarakālaṃ ca smṛtidarśanāt sahaiva hi vijñānena pūrvadṛṣṭam arthaṃ smaranto dṛśyante jñāto 'sāv artho mayeti. na cājñātasya jñānasya smṛtir upapadyate. uktaṃ ca paraiḥ -- tatrāpi ca smṛtiḥ iti. evaṃ cāparāparajñānāpekṣāyām ekaviṣayasaṃvittāv evāyuḥ paryavasyet na viṣayāntarasañcāro jāyeta. tatra ca dṛṣṭaṃ jñānam. yathāhuḥ --
viṣayāntarasañcāras tathā na syāt sa ceṣyate |
iti. tad etat sarvam abhipretyāha -- tasye ti

{2,104} itaś ca prāg jñānaṃ jñāyate jñānākāraś ca nīlādiḥ, yena jñānapurassaram evāvagatapūrvaṃ niruddham arthaṃ smaranto dṛśyante jñāto mayātikrānto 'muko rājeti. yadi hy arthasyākāro bhavet, asaty arthe satā kathaṃ dhīr anurajyeta. ato buddhir eva tadākāram artham ālikhyopajāyata iti yuktam. yadi cātīte kāle jñānapurassaram artho nopalakṣito bhavet, katham idānīṃ tathā smaryeta. yathāvagatagrāhiṇyo hi smṛtayaḥ kathaṃ mātrayāpi pūrvānubhūtam atikrāmanti. tasmāj jñānākāro nīlādiḥ jñānapūrvakaś cārthānubhava ity āha -- jñāne ti dvayena. tat punar idaṃ parasparaviruddham ivobhayaṃ sādhyam upalabhyate. tathā hi. jñānapūrvam artho 'nubhūyata ity artham aṅgīkarotīti lakṣyate. jñānākārasādhanena ca nirākaroti iti tadviṣayam anṛtam. maivam. nātra jñānapurassaram artho 'vasīyata iti tātparyam. evaṃ tu manyate -- aṅgīkārayāmi tāvad enaṃ śrotriyam anubhavānubhavapurassarīm arthasthitim. eṣa hi chāndaso dvaitasiddhim evam apy aviguṇāṃ manyamāno 'bhyanujānāti tāvat prathamaṃ jñānasaṃvedanam. tato 'nākāropalambhāsambhavād ekākāropalambhāc cānāyāsam evārthāpalāpaṃ vakṣyāma iti ca. tathā bhāṣyakāreṇāpi -- nanūtpannāyām eva buddhau artho jñāta ity ucyate iti chadmanaivārthābhyupagamo darśitaḥ. vārttikakāreṇāpi tathaivānuvihitam. ato na doṣa iti

itaś ca jñānānuvidhāyyarthaḥ. tathā hi bhavanti vaktāraḥ -- nīlo 'yam arthaḥ tadrūpānubhavād iti. jñānanirapekṣe tv arthaniścaye naitad upapadyate. tad etad āha -- vaktāra iti

ataḥ siddhaṃ buddhijñānapurassaram arthajñānam ity upasaṃharati -- tasmād iti.
{2,105} atraike vadanti -- kim idam aniṣṭam āpādyate jñānam anubhūyata iti. pratīmo hi vayam ekasyāṃ saṃvidi tritayaṃ pramātā pramitiḥ prameyaṃ ceti, nīlādyākāraṃ prameyaṃ pramitim anākārāṃ pramātāraṃ ca. tathā hīdṛśīyaṃ pratītiḥ nīlam ahaṃ jānāmīti. tad iha nīlapadāspadaṃ prameyaṃ mitir jñānādyupāttā. pramātā tūttamapuruṣeṇopāttaḥ. kiṃ punar atra tritaye pramāṇam. pratyakṣam. sākṣātkāriṇī hi pratītiḥ pratyakṣam. asti cāsyām arthavittau tritayasya sākṣātkāraḥ. tatrāpi mātṛmeyayoḥ parādhīnaḥ prakāśaḥ. na miteḥ, svayamprakāśatvāt. itarayos tu na svayamprakāśatvaṃ, sator api svapnādau tadadarśanāt. asti khalv ayaṃ puruṣaḥ, svāpe jāgarāyāṃ ca pratyabhijñānāt. evam eva viṣayāḥ. na ca tadā prakāśante. tat kasya hetoḥ, yadi viṣayāṇām ātmanaś ca svayamprakāśatā saṃvidas tu svāpādāv asambhavād evāprakāśaḥ, nāprakāśatvāt. api ca meyamātṛgocarā phalabhūtā saṃvid avagamyate na tu tasyā api bhinnā saṃvidaparā, yad asāv api parāyattaprakāśāśrīyate. tad iha svaprakāśā saṃvit. tadgocarau mātṛmeyau. saṃvidgocaratvāviśeṣe 'pi nātmanaḥ karmabhāvaḥ, gantṛvadupapatteḥ. yathā khalu samāne 'pi triyāphalasaṃyogavibhāgabhāgitve grāmādeḥ karmabhāvo, na gantuḥ. evaṃ pramāṇaphalasaṃvittisambandhāviśeṣe 'py ātmanaḥ kartṛtā. tat kasya hetoḥ. parasamavāyikriyāphalabhāgitā hi karmatā. sāvayavānāṃ gantavyānāṃ ca dehe[722]gatisamavāyād ātmani jñānasamavāyāt. tatrāsau grāmaḥ karma. tathā ca viṣayā iti te tathā. ato nirākāraiva saṃvit svamahimnā sidhyantī mātṛmeyāv api vyavasthāpayati. kim idānīṃ pramattavacassatyaṃ pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyata iti. na, buddhyapadeśāt tasyāś cānumeyatvāt. asti vā buddhisaṃvidor bhedaḥ. astīti brūmaḥ. kā tarhi buddhiḥ, kā ca saṃvit. ātmamanassaṃyogo buddhiḥ. buddhir jñānam ity anarthāntaram. phalabhūtā saṃvidanubhavādipadāspadam. tayā cātmamanassaṃyogaḥ kāraṇabhūto 'numīyata iti kim anupapannam. adūraviprakarṣād anyataratrānyatarapadaprayogaḥ. nanv evaṃ saṃvidi[723]saṃvedyeṣu ca saṃvedyamāneṣu saṃvedyadvayopalabdhiprasaṅgaḥ. na caivam, ekākārasaṃvedanāt. uktam atraika evākāraḥ saṃvedyaḥ anākārā
saṃvit prakāśata iti. kim idānīm asaṃvedyaiva{2,106}saṃvit. na brūmo 'saṃvedyeti. saṃvi(?bhakta/tta)yaiva hi saṃvit saṃvedyate na saṃvedyatayā. keyaṃ vācoyuktiḥ. iyam iyaṃ nāsyāḥ karmabhāvo vidyata iti. svayamprakāśatvāt. na caivam asaṃvit. na, atanmūlatvāt saṃvedyabhāvasya sarvabhāvānāṃ, sā hi sarvabhāvānāṃ siddhiḥ na cāsañ cetītā sidhyatīti kathaṃ te 'pi sidhyeyuḥ. ataḥ saṃvitprakāśa eva dvaitaṃ sādhayatīti kiṃ siddhasādhanena. saṃvidupārūḍho hi nīlādir advaitam āpādayati. saṃvidaiva tv anākārasaṃviditayā vyatirecito nīlādir nādvaitāya ghaṭata iti siddhaṃ pramātā pramitiḥ prameyaṃ ceti. tān pratyāha -- na ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- śrotriyadṛṣṭyaiva tāvad buddhir anumeyeti lakṣyate. yad evam āha -- jñāte tv anumānād avagacchatīti. yat tu jñānābhiprāyaṃ tad na saṃvidabhiprāyam iti. tan na. paryāyatvād anayoḥ. cetanā buddhiḥ jñānaṃ saṃvid ity anarthāntaram iti laukikā budhyante. na cātmamanasoḥ saṃyogaś cetanā, rūpāditulyaguṇatvāt. tac cetanātve ca manasaś caitanyaprasaṅgaḥ. tasyātmamanasoḥ sādhāraṇatvāt. acetanā buddhir ity alaukikam. yathāhuḥ -- buddhiś cetanaiva hi gamyate. iti. ato yaivāsāv anākārā saṃvid bhavatābhimatā saiva tāvad buddhiḥ, tadabhiprāyam eva buddhyanumeyatvābhidhānam. na tv anākārā saṃvidaparokṣam anubhūyate buddhiś cānumīyata iti sāmpratam. tad ayam arthaḥ -- yāsau laukikī buddhir nāsāv anākārā aparokṣam upalabhyate. tasmāt pratyakṣabuddhivādināyam ākāro jñānasanniveśī vācyaḥ. yathāsmābhir uktam. yathāvārttikaṃ vā siddhāntaḥ artha eva pratyakṣo na buddhir iti. tatra coktā buddhyanumāne liṅgānupapattiḥ. ato 'siddham anirākārāyā buddher anupalambhāt saṃvid eva dvaitaṃ sādhayatīti

__________NOTES__________
[722] ha
[723] di saṃvedyamā (KHA)
api caivaṃ sahopalambhaniyamāt trayasyābhedāpattir ity āha -- vivekabuddhyabhāvāc ce ti. trayāṇāṃ vivekabuddhyabhāvād ekasyaiva jñānasyākāravattayā bodhaḥ prasajyata iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ. jñānagrahaṇam upalakṣaṇārtham. ekam eva tattvam ākāravad bhaved iti vivakṣitam. yo hi meyamātṛpramāsu sahopalambham ātiṣṭhate tasyānyataraviviktānyatarabuddhyabhāvād abheda eva trayasyāpadyeta,{2,107}bhede niyamāyogāt. bhinnānāṃ hi ghaṭādīnām aniyataḥ sahopalambhaḥ. te hi sahabhāvena vivekena copalabhyante. ato 'niyamavyāpto bhedo nārhati vyāpakaviruddhopalabdhau bhavituṃ dhūma ivāgninā vyāpto 'nagnau. bhinnāvabhāsād bheda iti ced, na. anekāntāt. tatraitat syād, ekadāpi hi tritayam anubhūyamānaṃ bhinnam evāvabhāsate ghaṭakuḍyādivadato bhidyata iti. tan na. anaikāntikatvād bhedopalambhasya bhede. upalabhyate khalu dvicandrādibodhe 'bhinnaś candraḥ. na caikasmād bhidyate. tat kasya hetoḥ. sahopalambhaniyamād eva. sa hi mukhyena niyatasahopalambhaḥ, tan na tato bhidyate. tad aniyatasahopalambhā eva bhāvā bhedenāvasīyamānā bhidyante netare. yathāhuḥ -- na bhinnāvabhāsitve 'py anarthāntararūpatvaṃ nīlasyānubhavāt tayoḥ sahopalambhaniyamād dvicandrādivad iti. nanu bhinnayor api rūpālokayoḥ sahopalambhaniyamo dṛṣṭaḥ. anālokopalambhā na rūpabuddhir yataḥ. tan na, kevalasyāpi kvacid ālokasya darśanāt. rūpasya ca prāṇiviśeṣeṣv anālokasya. santi hi kecit prāṇinaḥ ye 'ndhakāra eva rūpam ālokayante. āloke tu pratihanyante. mātṛmeyasaṃvedanāni tu sahaivopalabhyanta iti na bhedam arhanti. na hi nīlād bhinnaṃ pītaṃ tena saha niyamenopalabhyate. ataḥ sahopalambhaniyamād abhinnaṃ trayam āpadyate iti. nanu cāyam upālambho 'stu sahopalambhaniyamavādinām ekeṣāṃ mīmāṃsakānām. ye tu viṣayavittipurassarīṃ buddhisaṃvidam ātiṣṭhante, teṣām asiddhaḥ sahopalambhaniyamaḥ. sadaiva hi viṣayasaṃvedanottarakālam eva saṃvid upalabhyate. yathāhuḥ --
pūrvaṃ saṃgṛhyate paścājjñānaṃ tajjñātatāvaśāt |
iti. tān pratyāha -- seti ta ityantena. ayam abhiprāyaḥ -- idaṃ tāvadavivādaṃ sākāraṃ vastu dṛśyata iti. sākāradarśanaṃ cedam apratyakṣe saṃvedane nopapadyate, viṣayaḥ sanmātratayā na prakāśate yataḥ. tathā sati nityaprakāśāpatteḥ. ato viṣayopalambhasattayaiva viṣayaprakāśaḥ, na tatsvarūpasattayā. viṣayopalambhasattā cāsiddhā na sattānibandhanavyavahārāya ghaṭata iti tatsiddhir āstheyā. na ca vitter anyā siddhir bhāvānāṃ tad yady upalambho vidito 'siddhaḥ, tadasiddhau viṣayāsiddhiḥ, yena sa eva tatsiddhir iti viśvam astamitam. ato 'smāt sākārasyaiva vastuno darśanād anupapadyamānād avagamyate yad asti sahopalambha iti. anyathā taddarśanāyogāt. yathāhuḥ --
{2,108} apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati |
iti. ataḥ siddhaṃ sahopalambhaniyamāj jñānasyākāravattayā bodhaḥ nāsti tattvato bheda iti

āha -- yady upalambhāsiddhāv upalabhyo 'pi na sidhyati, astūpalambhāsiddhiḥ. upalambhāntareṇa tu siddha upalabhyaṃ sādhayiṣyati. evam api sahopalambhaniyamāsiddhir ity upalambhasiddhipūrvakatvād upalabhyasiddheḥ. upalabhyasiddhipurassarī tūpalambhasiddhiḥ pratikṣiptā, siddher asiddhau sādhyāsiddheḥ. siddhisiddhipūrvikā tu sādhyasiddhiḥ kiṃ neṣyate. ato 'siddha evāyaṃ hetur ata āha -- na hī ti. asyārthaḥ -- neyam īdṛśī kalpanā sambhavati yadanākārā saṃvidādāv anubhūyate tataś ca paścāt sākāro 'rtha iti. nirākārabuddhyanupalabdher uktatvāt. itaś ca naivaṃ kalpanā yuktā. kathaṃ hi svopalambhakāle saṃbhinno 'rthaḥ svopalambhopalambhāvasare saṃvedyeta, yo hy upalabhyamāna eva na siddhaḥ so 'nyopalambhāvasare 'nupalabhyamāna eva setsyatīti suvyāhṛtam. api ca anyena saṃvedanopalambhe so 'py asiddhas tatsādhanāya na prabhavatīty aparāparāpekṣāyām anavasthā. ekāsiddhau sarvāsiddhiḥ. kvacid vā svaprakāśe 'nye 'pi tathā syur aviśeṣāt. ataḥ svātmānaṃ viṣayākāraṃ ca yugapajjñānam upalabhata iti siddhaḥ sahopalambhaniyamaḥ. ekavyāpāre kramāyogāt. ekaḥ khalv ayaṃ saṃvidaḥ svātmani viṣayākāre ca vyāpāraḥ, prakāśātmā nāyaṃ kramabhāvī na sambhavatīti

nanu mā bhūd anākārāyā buddher upalambhaḥ. sāpi tv ākāravaty evopalapsyate arthaś ca. tasmād dvayor ākāravattvaṃ bhaviṣyati. tataś copalabhyata iti kim anupapannam ata āha -- ākāre ti. asyārthaḥ -- yo 'yaṃ jñānārthayor ākāravattvabhedaḥ yady ayaṃ jñātaḥ syāt, tathā(?sī/sa)ti jñātvā bhāṣitum api śakyeta.{2,109}nīlapītabhedavat. na caivaṃ bhāṣituṃ śakyam īdṛśo jñānākāra īdṛśo 'rthākāra iti, nīlādyākāramātrajñānād iti. evaṃ hi sarvaṃ samañjasaṃ bhavati. yadi buddhigrahaṇāt prāg eva sākāro 'rthaḥ sidhyati, tato hi tatsiddhyanyathānupapattyā jñānam api kadācit sidhyed iti sidhyati dvaitam. atra punaragṛhītāyāṃ buddhāv artho (?nu/na) sidhyatīti sākārasya ca darśanād ity atra sādhitam. ato na kathañcid dvaitasiddhir ity abhiprāyeṇāha -- prāg iti

anyanmataṃ - satyam ākāravad jñānaṃ, kin tu arthenāyam ākāro jñāna ādhīyate. ayam evārthajñānayoḥ grāhyagrāhakabhāvaḥ, yad arthasya jñāne svākārasamarpaṇam. katham aparathā kṣaṇikatvād atīto 'samasamayabhāvyartho jñānālambanaṃ bhavet. yathāhuḥ --
bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ |
hetutvam eva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam ||
iti. etad dūṣayati -- na ce ti. kim iti naivam ata āha -- na hī ti. arthākāro hy arthadharmaḥ. na ca dharmaḥ svāśrayaṃ hātum āśrayāntaraṃ vopagantuṃ[724]prabhavati, svarūpahānāpatter iti

__________NOTES__________
[724] ntuṃ śaktaḥ pra (KHA)
api ca pramāṇāntaraprasiddhe 'rthasyākāravattve bhaved apy evam. na ca tasyākārasyetthambhāve 'rthadharmatve pramāṇam asti, hetvantarasambhave 'pi kāryāniṣpattiḥ kāraṇāntaravaikalyaṃ sūcayatīti tu nirākṛtam upādānaviśeṣād eva kāryasiddher uktatvād ity abhiprāyeṇāha -- ittham iti. ye tu vadanti -- mā nāmārthākāro 'rthaṃ hātum āśrayāntaraṃ vopagantuṃ prabhavati. arthasyaiva pratibimbam idaṃ śuddhādarśapratīkāśe svacche jñānātmani dṛśyata iti. tān pratyāha -- tadīyeti. etasmād eveti. arthākāratve pramāṇābhāvād ity arthaḥ

{2,110} tān eva prasiddhapratibimbodāharaṇena pratibodhayati -- niścandre ti. tam iti yogyatayā candraḥ pratinirdiśyate. khe ca jale cety arthaḥ

na caiṣa nyāyo 'tra sambhavatīty āha -- vijñāne ti

api cāstu rūpavatsu pratibimbakalpanā, arūpāṇāṃ tu śabdādīnāṃ pratibimbakalpanā na kathañcit sambhavatīty āha -- śabde ti. api ca nīlādyākārā saṃvid upalabhyate. tat kim aparāddham anayā, yat tām anādṛtyāyam ākāro 'rthadharmatayābhyupagamyate pratibimbavac ca darśanam ity abhiprāyeṇāha -- jñāne (ce) ti

yas tu vadati -- nārthākāro jñāne saṅkrāmati. na cārthasthaḥ pratibimbo dṛśyate. kin tu jñānam arthenāyogolakam ivāgninā saṃspṛṣṭam. ato 'yasīva bhāsvarākāro mohād arthākāro jñāne dṛśyata iti. taṃ pratyāha -- bahye ti. ayas tejasor hi sannikarṣād yukto mohād avivekabhramaḥ. bāhyābhyantaradeśau tu jñānārthāv asampṛktau. tataḥ katham anayor mohād avivekabhrama iti

api ca kaścid ekaḥ sammūḍho bhavati jagatas tu sammohakalpanā sammoha eva. na cātra kaścit kadācid asammūḍho dṛśyate. sarvasya vivekādarśanāt.{2,111}ato na sammohakalpanā yuktety āha -- asammūḍhasye ti. yadi tu jñānārthayor viviktayor adarśane 'pi sammohaḥ kalpyate, tarhi dvayor eva nāvatiṣṭeta. evaṃ hi yatheṣṭam eva tattvāni prasaṅkhyāya sammoho 'bhidhīyatāṃ, kiṃ viśeṣād ity āha -- kalpyamāna iti

anyad darśanaṃ - nārthākāro mohāj jñāne 'vagamyate. kin tu sāṃsargiko 'yam ākāraś cūrṇaharidrayor ivāruṇim eti. tad apy ata eva bāhyābhyantaradeśatvād anupapannam ity āha -- saṃsarge ti. tad eva prakaṭayati -- deśabhedād iti. api ca, amūrtaṃ jñānaṃ mūrto 'rthaḥ katham anayoḥ saṃsargadharma ākāro bhavet. ghaṭākāśādāv adarśanād ity āha -- mūrtāmūrtatayā tathe ti

nanv asaty apy ekadeśatve ekakālatayā saṃsargo bhaviṣyatīty ata āha -- trailokyene ti. trailokyaṃ hi jñānena samakālatayā saṃspṛṣṭaṃ saṃsargajanmākāraṃ pratibhāsayet. na caivam asti. tasmād ativyāpter naikakālatayā saṃsarga iti. nanv ārjavāvasthānaṃ jñānārthayoḥ saṃsargo bhaviṣyatīti ata āha -- na ce ti. nirmukhasyārjavābhāvād na jñānenārthasyārjavāvasthānam. sarvatodikpadārthabodhena sarvatomukhatve vā sarvārthasaṃsargaprasaṅgāt sarvākāropalabdhiḥ. na hi sarvatomukhaṃ kasyacid ekasyābhimukhaṃ yuktam iti

api ca, yenaivārthena jñānasya saṃsargaḥ kalpyate, sarvathaiva tena saṃsargaḥ kalpayitavyaḥ, nirbhāgatvāt. evaṃ ca cakṣuṣaikatra bhāve 'nubhūyamāne tenaiva tadgatarasādyupalabdhiprasaṅgaḥ, tadgatasūkṣmākāropalabdhiś cety āha -- sarvathe ti

{2,112} nanu yad eva tadarthasya jñānaṃ prati viṣayatayāvasthānaṃ so 'nayoḥ saṃsargo bhaviṣyatīty ata āha -- na ce ti. atra kāraṇam āha -- viṣaya(tva)m iti. ayam abhiprāyaḥ -- saṃsargākāravādinā hi prāg evākāropalambhanāt saṃsargo vaktavyaḥ. na ca viṣayatvam ākāropalambhanāt prāg asti. ataḥ kathaṃ tannibandhanākārā saṃvid bhavati

kim iti na syād ata āha -- na hī ti. saṃvedyamāna eva hi bhāvo viṣaya iti viṣayavidaḥ. ata upalambhottarakālam eva viṣayabhāvān na tannibandhana ākārabodhaḥ śakyate 'ṅgīkartum iti. evaṃ tu kalpyamāna itaretarāśrayaṃ prāpnotīty āha -- viṣaye ti. nīlatvaviṣayatvena saṃsargāt tadākāro niṣpadyate. tadākāraniṣpattyā ca tasya viṣayabhāva iti duruttaram itaretarāśrayam iti

dūṣaṇāntaram āha -- dvayor iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi jñānārthayor dvayor apy ākāraśūnyaṃ svarūpam avagataṃ syāt, punaś ca kadācit saṃspṛṣṭatvenākārasaṃvittiḥ, tadā bhaved api saṃsargadharmākārakalpanā. na caivam astīti vakṣyāmaḥ

na cārthasya jñānād viviktasya sadbhāvo gṛhītapūrvaḥ. na ca jñānasyopari gṛhyate yena cūrṇaharidrayor iva viviktagṛhītayor anayoḥ saṃsargaḥ kalpyata ity āha -- na ce ti. kāraṇam āha -- na hī ti. saṃsargadharmatve hy ākārasya{2,113} prathamaṃ dvayor apy anākārabodhena bhavitavyam. na cākāraśūnyaṃ grāhyam astīti pūrvam uktam iti

upasaṃharati -- tasmād iti. kiṃ punar idam arthasya sadbhāvo na gṛhīta iti. jñānavaicitryānupapattir eva hy arthasya sadbhāve pramāṇam. svacchākārasya hi jñānasya na kāraṇāntaram antareṇākārasambandhas tadvaicitryaṃ copapadyate. ato 'sti kaścij jñānātirikto hetur yenedaṃ vaicitryam ādhīyata ity abhyupagantavyam. na cendriyāṇy eva tatra kāraṇam iti yuktaṃ, teṣām ekarūpatvena kāryavaicitryānupapatteḥ. na ca samanantarapratyayād eva kevalād vicitrākāradarśanam ucitaṃ, visadṛśapratyayānantaram eva hi vayam ekāntavisadṛśaṃ pratyayam upādīyamānam upalabhāmahe. tat taddhetukatve 'nupapannam. yathākāryadarśanaṃ tu vicitrā eva hetavaḥ kalpyanta iti yuktam. te cārthaśabdavācyāḥ. evañ ca prasiddhasadbhāvo 'rthaḥ jñānaṃ cāvivādasiddham eveti prasiddhasadbhāvayor nyāyya eva saṃsargaḥ, ata āha -- jñānavaicitrye ti

kim iti na kalpanā, ata āha -- tad iti. yadi vaicitryam arthādhīnatayā viditapratibandhaṃ bhaved, evam artham anumāpayet. atyantāparidṛṣṭapūrveṇa tv arthena na kvacid vaicitryādhānaṃ dṛṣṭam iti na taddarśanena tadanumānaṃ yuktam. kāryadarśanabalena kutaścid eva samanantarapratyayaviśeṣāt kiñcidākāraṃ jñānaṃ jāyata iti na nopapannam. vilakṣaṇā hi te upādānaviśeṣā vilakṣaṇaśaktaya iti na kiñcid duṣyatīti kāryadarśanabalānusāriṇyām eva ca kāraṇavyavasthāyāṃ suṣvā(?)pādāv apy ākārābhāvasiddhiḥ. kāryābhāvena kāraṇābhāvānumānāt. bhavati tu tāsv api daśāsu svacchasaṃvitsantānaḥ parastāj jñānadarśanād, anupādānakāraṇasya tasyānupapatteḥ. katham anākārād ākāravato niṣpattir iti cet, kathaṃ visadṛśād visadṛśasyotpattiḥ. tatrāpi śaktibheda eva kāryadarśanabalānumeyo nibandhanam. kaścid eveha mūrdhādāvante pratyayabheda{2,114} āvirasti, yaḥ parastānmūrcchocchede nīlādyākārapratyayam upajanayati. sa tasyāyam acintanīyo mahimā kāryadarśanapramāṇako na mīmāṃsyata iti sūktam arthasadbhāvo na gṛhīta iti. api ca yadi sākāro 'rthaḥ tadadhīnaṃ ca jñānānāṃ vaicitryaṃ, kathaṃ tarhi mūrchādāv antimena nirākāreṇa jñānena parastād bhāvino jñānajātasyākāro vaicitryaṃ vopapadyate. na hi tad ubhayam apy arthajanyaṃ, saty eva tasminn abhāvāt. mūrchāyām api hy artha āsīd eva. na ca tenāsāv ākāro darśitaḥ. ato vyabhicāriṇaḥ samanantarapratyayaviśeṣād eva nirākārād api vaicitryākārayor utpattir abhyupagantavyā. evañ ca sarvatraiva tathābhyupagantum ucitam. kim arthagraheṇa. paṭhanti ca. arthagrahaḥ kathaṃ satyam iti. tad etad āha -- nirākāreṇe ti

api ca, sākārā nīlādayo viṣayā jñānaṃ sarūpayantu nirākāras tu gaganakusumaśaśaviṣāṇavandhyāsutādiviṣayaḥ kathaṃ buddhāvākāram ādadhyāt. na hi tatra viṣayākāro nāma kaścid asti. balāt tatra buddhir eva sākāreti vaktavyam. tad vyāpakam astu. kim ardhajaratīyenety abhiprāyeṇāha -- nirākārād iti. api ca pūrvānubhūteṣu smaryamāṇeṣu asambandhasvabhāveṣu[725]svapnādibodhe cātyantānantānanubhūtasvaśiraś chedādiviṣaye viṣayākārābhāvād anākāras tadvādināṃ jñānam āpadyata ity āha -- smṛtī ti

__________NOTES__________
[725] svāpādi (KA)
atra kāraṇam āha -- na hī ti. satā ........ sateti bhāvaḥ. kathaṃ tarhi tatrākārāsambandhaḥ ata āha -- kevale ti. vāsaneti. samanantarapratyayam evopādānāparanāmānam upādatte. na tu jñānātireki.........pūrvaṃ cirantanabauddhamatena vāsanābhedo varṇita iti veditavyam iti. evañ ca jāgradbuddhiṣv api vāsanāhetuka evākārapratibhāso yukta āśrayituṃ, kim ardhajaratīyenety abhiprāyeṇāha -- itī ti

{2,115} kiñ ca, anvayavyatirekābhyāṃ jñānākārakalpanaiva sādhīyasīti darśayati -- anvaye ti. evaṃśabdo yuktyantaropanyāsa iti. katham avagamyate, ata āha -- na hī ti vad antena. asyārthaḥ -- asaty api bāhye svapnādau jñānamātrānvayād evākārānvayo dṛśyamāno jñānaprabhāvita evāvasīyate. na tv evamarthavādino jñānāpetam arthasyākārānvayaṃ darśayituṃ śaktāḥ. asati jñāna ākārapratibhāsāyogād iti. ataḥ siddhaṃ tāvad vāsanānimitta evāyaṃ jñānākāro nārthasaṃsargadharma iti. yadi tv avaśyaṃ sāṃsargiko 'yam ākāro vaktavyaḥ, paramas tu svabhāvanirākārāṇāṃ jñānānāṃ vāsanāsaṃsarganibandhanatvenākārasya saṃsargavākpravṛttir ity āha -- tasmād iti

pratyūḍhaḥ saṃsargadharmapakṣaḥ. anyanmataṃ - nīlādir ākāro bhāsate. na cāyaṃ jñānārthayor anyatarāśrayatayā nirdhārayituṃ śakyate. tad ayam agṛhyamāṇe viśeṣe eka eva dvayaṃ sākārayatīty āśrīyate lākṣārāga eva sannihitaṃ maṇiyugalam. tad etad upanyasya dūṣayati -- dvayor iti. katham apramāṇam ata āha -- deśabhedād iti. antaḥsthaṃ hi jñānaṃ bahirarthaḥ. nānayoḥ sannikarṣo 'stīti nedam ubhayam ekam ākāram upajīvitum utsahate. maṇiyugalaṃ tu sannihitam eko lākṣārāgo 'nurañjayatīti na nopapannam iti. nanu bhinnadeśayor api kutaścit saṃsṛṣṭayor ekākāropajīvanaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- asaṃsargād iti. uktam idaṃ nānayoḥ kadācit saṃsargo gamyate maṇer iva pramāṇābhāvād iti. api ca pṛthagavadhāritasadbhāvasya dvayasya sādhāraṇa ākāro bhavet, na tv atra vibhaktākāraṃ dvayam upalabhyate. sarvadaivaikākāropalambhāt. uktaṃ ca -- arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe iti. tad etad āha -- dvayor iti

{2,116} anyad darśanaṃ - vibhaktākāram evedam ubhayam atyantasusadṛśatvena tv ākāraviveko na lakṣyate nīlotpalavana iva kādambakānām iti. etad upanyasya dūṣayati -- evam iti. sādṛśyād avibhaktatā na syād ity anvaya iti. kāraṇam āha -- bheda iti. nirjñātabhedayor hīndīvarakādambayoḥ sādṛśyād avivekābhidhānaṃ yuktam. pṛthaganavagatapūrvasya tv arthasya khapuṣpatulyasya sādṛśyād aviveka iti mahān ayam aviveka iti. sarve caite bāhyārthavādibauddhaikadeśipakṣā upanyasya dūṣitā iti veditavyam iti

itaś ca jñānasyākāra ity āha -- tathe ti. dvicandrādivibhrameṣv anyathārthe vyavasthite 'nyākārā buddhir upajāyate. tac cārthanibandhanatve tv ākārasya nopapadyate. kathaṃ hy anyākāro 'rtho hy anyākārāṃ dhiyam upajanayet. tadavaśyam asaty apy arthe bhāsamāna ākāro jñānasyaiva vaktavyaḥ. ataḥ sarvatraiva tathāvadhāraṇaṃ yuktam ity abhiprāyaḥ

kiñca yad etad viruddhānekaliṅgatvam ekasya nakṣatraṃ tārakā tiṣyo dārā ityādiṣu tadarthākāratve nopapadyate viruddhadharmādhyāsasya bhedanibandhanatvenārthabhedāpatteḥ. bhinnāny eva tu vicitravāsanānibandhanāni vicitrārthajñānāni jāyanta iti yuktam. tad etad āha -- nakṣatram iti

yathaikasyām eva pramadātanau yeyaṃ parivrāṭkāmukaśunāṃ kuṇapaṃ kāminībhakṣa iti kalpanā bhavati, sāpy ekātmatvād ekasyārthasyārthavādināṃ nopapadyata{2,117} ity āha -- parivrāḍ iti. atra nārthanibandhanety anuṣañjanīyam iti. idaṃ cāparaṃ bāhyārthavādināṃ nopapadyata ity āha -- dīrghe ti. ekaiva hi pradeśinyaṅguṣṭhamadhyamāṅgulyapekṣayā dīrghahrasvatayāvagamyate, tac caitad ekātmye tasyārthavādināṃ nopapadyate. pūrvaṃ ca pramātrapekṣayānekākārasaṃviduktā. atra tu na kevalaṃ bhinnānāṃ pramātṝṇām ekatrānekākārabuddhiḥ, ekasyāpi tūpādhibhedād anekākārabodho dṛśyata ity uktam iti

na kevalam aupādhiko nānākāraḥ pratyayaḥ. kin tu ghaṭo 'yaṃ pārthivo 'yam ityādir ekatraivārthe yugapadanekeṣāṃ grāhakāṇāṃ vikalpo dṛśyate. tac cedaṃ pāramārthikārthasadbhāve nopapadyate tasyaikātmatvāt. eko 'rtha ekātmaka iti sarvair eva sa tathāvagamyate. na caivam. ato buddhimātravilasitam evedam anekākāratvam iti sāmpratam. tad etad āha -- ghaṭatve ti. atra ca prātilomyenāntyasāmānyāt prabhṛti parasāmānyaṃ yāvadupanyāsaḥ kṛta ity anusandhātavyam. jñeyatā tu na sāmānyaṃ jñānasambandhopādhikatvāt. ayam api ca pratītiprakāro dṛśyata iti pradarśanārtham uktam. yady api cātra ghaṭatvādīnāṃ dīrghatvādīnām iva virodho na dṛśyate, tathāpy ekātmakatvād ekasya nirbhāgasyārthātmano nānākārapratibhāso 'nupapanna ity uktam iti

kim iti na syād ata āha -- ne ti. na tāvad ekatrārtha ekātmany anekākāratva evaṃ nyāyyaḥ. yathāhuḥ --
anyathaikasya bhāvasya nānārūpāvabhāsinaḥ |
satyaṃ kathaṃ syur ākārās tadekatvasya hānitaḥ ||
iti. natarāṃ viruddhākārasambhavaḥ. sa ca prāg evokto 'nusandhātavya iti. jñānavādinas tu nānāpratyayā nānāprakārā bhavantīti yuktam ity āha -- pratyayānām iti. kiṃ punar eṣāṃ tathātve kāraṇam ata āha -- śaktyanusārataḥ .{2,118}śaktir iti samanantarapratyayam evāpadiśasti, tadadhīnatvāj jñānakāryaniṣpatteḥ. tadatiriktā tu śaktir apramāṇikaiveti na bauddhair iṣyata eveti

ataḥ siddhaṃ tāvad bhāsamāna ākāro jñānasyaiva na tv arthā(?kṣepaḥ/pekṣaḥ) arthanirapekṣam eva tu svarūpeṇa yādṛśaṃ jñānaṃ yadi tadanusāryartho 'bhyupagantum iṣyate so 'stu nāma. na punar yathārthaṃ jñānaṃ nāma kiñcid astīty āha -- nirapekṣam iti

astu tarhi jñānānusāry evārthaḥ, na, evam api dvaitahānir ity ata āha -- ittham iti. ayam abhiprāyaḥ -- galajihvikayedam asmābhir uktaṃ tathārtha iti. na tu jñānākāratve 'rtho nāma kaścit sidhyati, ākārabhedānupalambhāt. ato na vijñānatantratve 'rthakalpanā śakyate kartum. arthenānāropitākārā dhīr eva svātmany evopayokṣyate. svātmānam eva prakāśayati na tv arthaviṣayā. yady evaṃ sarvasaṃvidām anarthakatvāt kiṃkṛtaḥ pramāṇetaravivekaḥ. arthakriyākāripratyayasadasadbhāvakṛta iti jñātvā śāmyatu bhavān.[726a]vyavahārasaṃvādāpekṣayā hi pramāṇaṃ tadvisaṃvādād apramāṇam iti sāṃvyavahārikī pramāṇasthitiḥ. pāramārthikaṃ tu pramāṇaṃ cintāmayīm eva prajñām anuśīlayantaḥ kecid eva kṛtino nirdhūtanikhilanīlādyuparāgam abhimukhīkurvantītiii tat turīyaṃ pratyakṣam ācakṣate

siddhāntam idānīm ārabhate -- ne ti. asyārthaḥ -- ekaṃ hi jñānaṃ grāhyagrāhakam iti vaḥ siddhāntaḥ. na caikasyobhayātmakatve kaścid dṛṣṭānta iti. tat punar idaṃ pūrvāparayor anavahitasyeva bhāṣitam. tathā hi -- na tāvad grāhyagrāhakākāraṃ jñānam iti bauddhair iṣyate. api tarhi pralīnagrāhyagrāhakodgrāhaṃ cinmātram eva svayaṃprakāśam iti. uktaṃ hi --
{2,119} grāhyagrāhakavaidhuryāt svayaṃ saiva prakāśate |
iti. bauddhagandhimīmāṃsakair apy uktaṃ - saṃvittayaiva hi saṃvit saṃvedyate na tu saṃvedyatayā nāsyāḥ karmabhāvo vidyate iti. dṛṣṭāntābhāvavacanam api cāsamartham. na hīdānīm anumānato bauddhasya pratyavasthānaṃ, yena dṛṣṭāntābhāvavacanenopālabhyate. nirālambanānumānasya pratyakṣabādha ukte samprati pratyakṣaśaktiparīkṣayaiva pratyavasthitaṃ na jñānaṃ bahirarthe pravartituṃ śaktaṃ grāhyalakṣaṇāyogādityādibhiḥ. ataḥ kiṃ dṛṣṭāntābhāvavacanenopālabhyate. atrocyate -- evaṃ hi manyate. avaśyam ayaṃ grāhyagrāhakabhāvaḥ saṃvido bauddhair abhyupagantavyaḥ, katham anyathā saiva sidhyati. na hy agrahaṇakarmaṇaḥ kasyacit siddhir asti. nanu svaprakāśaḥ prakāśaḥ kim asya prakāśāntareṇa. svaprakāśa iti ko 'rthaḥ. svayam eva prakāśate na tu prakāśāntaram apekṣata iti. kiṃ punar idaṃ prakāśata iti prakāśād arthāntaravacanaṃ, na vā. yady arthāntaravacanam, asti tarhi saṃvido 'py aparaḥ prakāśaḥ. anyathā prakāśata ity anadhikārtham avacanīyam eva. svarūpaṃ hi saṃvitpadenaivopāttam. ataḥ pratītikarmataiva saṃvidaḥ prakāśatepadārtho ghaṭaḥ prakāśata itivat. syād etat. kartṛpratinirdeśo 'yaṃ nātaḥ karmabhāvo 'vasīyata iti. naivam. evam api prakāśatepadārthasya kartṛbhāvo vācyaḥ. nāsāv asati prakāśabhede sidhyati, advitīyasya bhettum aśakyatvāt. ato nāprāptasya siddhir asti. na cāpi karmaṇaḥ prāptir astīti satyāḥ saṃvido 'vaśyaṃ prāpyakarmatā bhāvāntaravad vaktavyā nānyā gatir asti. nanv arthaḥ karma, ātmā kartā, saṃvittu phalaṃ, tat kathaṃ karmety ucyate. na. phalasyāpy apratītikarmaṇaḥ siddhyasambhavāt. anyathā mātṛmeyayor api svaprakāśāpātāt kiṃ tatsiddhyarthaṃ saṃvidabhyupagamena. na prayojanataḥ saṃvidaṃ saṅgirāmahe, api tu pratītitaḥ. pratīmo hi vayaṃ mātṛmeyagocarāṃ phalabhūtāṃ saṃvidam. na tato 'pi bhinnām aparām iti tāvaty eva vyavatiṣṭhāmahe. maivam. nirākṛtam idaṃ nānākārā dhīr upalabhyata iti. na hi naḥ saṃvitprakāśavadarthaprakāśo 'pi bhāsate, nīlādyākāramātraprakāśāt. nanv aprakāśātmāno ghaṭādayaḥ prakāśāntaram apekṣantām. saṃvidas tu tadrūpāyāḥ kim iti prakāśāntarāpekṣayā. na, atadrūpatvāt. saṃvido 'pi hi na svātmaprakāśātmatvaṃ, arthaprakāśo hy asau.{2,120}vakṣyati
ca - īdṛśaṃ vā prakāśatvaṃ tasyeti. ato 'vaśyābhyupagantavyaḥ saṃvitsiddhaye prakāśabhedaḥ. kim idānīm asiddhaiva saṃvit saṃvedyaṃ sādhayati saṃvidantarasiddhā vā. na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ. aprasiddhā hy asatī na saṃvid vyavahārāya ghaṭata ity uktam. saṃvidantarādhīnāyāṃ tu siddhāv avyavasthāpāta ity uktam. satyam. na saṃvidantarādhīnasiddhiḥ saṃvit saṃvedyaṃ sādhayati. svarūpasaty eva tu. katham adhīviṣayā satīti ced, na dhīviṣayabhāvaḥ sattā. kin tu sāmānyam utpattyuttarakālabhāvi tadvatām. ato mṛtsalilapracchannabījādivadaviditasvarūpasāmarthyaiva saṃvid viṣayaṃ vyavasthāpayati. sa ca vyavasthitaḥ satyāṃ jijñāsāyāṃ saṃvidaṃ saṃvidantarādhānena sādhayati. nanv iyaṃ viṣayasāmarthyena saṃvitsiddhiḥ pratyuktā vastvantaraṃ prakalpyaṃ syāt ity atra yathā na pratyucyate tathānantaram eva vakṣyāmaḥ
yāvajjijñāsitajñānād avyavasthāpi nāpatet |
iti. ata eva sahopalambhaniyamo 'pi parair ukto 'smān pratyasiddha eva. viṣayavittikāle saṃvido 'nupalambhāt. viṣayamātram eva hi idaṃ nīlam iti naś cakāsti, nāhaṃ nīlam iti. saṃvitprakāśe ca tathā prakāśānupapattiḥ. na hi svagocarā saṃvit paranirūpaṇātmikā bhavati, svaparavedyayor idam ahaṅkārayor aviśeṣāpatteḥ. ayaṃ svātmānam aham iti pratinirdiśati param idam iti. na tv abhedenedaṅkāram ahaṅkāraṃ cobhayam ekatra prayuṅkte. ato nāstīdaṃ nīlam ity atra saṃvidupalambha ity asiddho hetuḥ. svaprakāśasaṃvidvādinām eva tv ayam upālambha ity uktam.
syād etat. ajñāto jñāpakahetuḥ kathaṃ jñāpayatīti. nāyaṃ doṣaḥ. ajñātasyāpi cakṣuṣo jñānajananopalabdheḥ. nanu cakṣur aṅkurasyeva bījaṃ jñānasya kārakam eveti yuktam ajñātasyāpi janakatvam. maivam. jñānahetor eva jñāpakatvasamākhyānāt. api ca na jñānaṃ jñāpakahetuḥ jñānatvāt. jñānasya hi janakā dhūmādayo jñāpakāḥ na jñānam eveti katham ajñāpakasya jñāpakadharmā āpādyante. svarūpasatyaiva saṃvidā viṣayaḥ sādhyate. sā tu paścājjñānāntareṇa sādhyata iti. asati tu grāhyatve saṃvid eva na siddhyed ity āpādya grāhyagrāhakatvam ekatve dūṣaṇam ucyate naikatrādvitīye tat sidhyatīti. yad api ca saṃvedanam asatyabhede nīlasaṃvedanayor anupapannam iti. tad apy anenaiva nirākṛtam.{2,121}viparītam idam ucyate -- aikātmye saṃvedanam iti, bhedāśrayatvād grāhyagrāhakabhāvasya, svaprakāśatvaniṣedhāc ca. ekaṃ hi tattvam avibhāgaṃ nātmani vartitum arhati. svātmani kriyāvirodhāt, na hy aṅgulyagram ātmanātmānaṃ spṛśati sūcyagraṃ vā vidhyati. karmakartāro hi taddharmabhedāśrayaṇenaivobhayathā vivakṣyante kedārādayo lavanādau na tv ekāntam ekātmānaḥ. ātmano 'pi grāhyagrāhakabhāvam anantaram eva samādhāsyatīti siddhaṃ naikasya grāhyagrāhakabhāva iti. yat tu bhede grāhyalakṣaṇāyoga iti. tad yady utpattisārūpyābhiprāyeṇa tadanumanyāmaha eva uktadoṣatvād evaṃvidhasya grāhyatvasya. yat tu jñānotpattau sañce(?dya/tya)te tad grāhyaṃ, katham anātmabhūtam asambaddhaṃ sañcetyate. evaṃ hy ekam eva jñānaṃ viśvaṃ gocarayed, asambandhāviśeṣāt. asti vā aikātmye nīlasaṃvedanayoḥ sambandhaḥ. nanv asau bhedādhiṣṭhānaḥ katham ekatrāvibhāga āspadaṃ labhate. syād etat. aikātmye 'pi kiṃ sambandhena, sa hy ekātmā svaprakāśa eveti. maivam. ukto hi svātmani vṛttivirodhaḥ. tasmād bhinnam eva saṃvedanān nīlaṃ grāhyalakṣaṇam upanipatatīti tadgrahe bhedam ātiṣṭhāmahe. abheda eva tūktena prakāreṇa grāhyalakṣaṇāyogaḥ. yadā tu jñānārthayoḥ sārūpyanirākaraṇārthaṃ sthūlānupapattiś calācalopalambhādibhir āpāditā, tāṃ vanopanyāsāvasare parihariṣyāmaḥ. sārūpyeṇa tu grāhyatām anātiṣṭhanto neha sthūlasiddhāv ādriyāmahe. tad ekaprakārābhihatam eva hetutrayam. katham idānīm asambaddhaṃ

prakāśate. tatprakāśe vā nātiprasaṅgaḥ. nāsambaddhaṃ prakāśate. indriyāṇi hi prakāśakāni. tāni ca prāpyakāritvād arthena sambaddhāny evārthaviṣayam ātmani jñānaṃ janayanti. taiś cāsannihitam avartamānaṃ vā na prāpyata iti nātiprasaktiḥ. jñānaṃ tu na prakāśakaṃ prakāśatvāt. prakāśakaṃ ca nāsambaddhaṃ prakāśakaṃ pradīpavad iti tatprakārajuṣām indriyāṇām iṣṭa eva sambandhaḥ. tat kim asambandha eva jñānārthayoḥ. yady evaṃ kathaṃ ghaṭasya jñānaṃ nāsambandhaḥ. viṣayaviṣayibhāvo 'pi sambandha eva. sa cāsti jñānārthayoḥ. saṃyogas tu neṣyate samavāyo vā. ko 'yaṃ viṣayārthaḥ. yeyaṃ pratītikarmatā. pratītir iti hi kriyā. asyām ātmā kartā. indriyāṇikaraṇam. arthaḥ karma. tad yeyam arthasya pratītau karmakārakatā tad eva tasya viṣayatvaṃ tac ca rūpaṃ pratīteḥ prāgabhūtaṃ parastān niṣpadyata ity avaśyam āśrayaṇīyam. anyathā jñātājñātayor aviśeṣāpatteḥ.{2,122}tad eva jñātatā(?ti/di)padāspadaṃ jñānajñāne liṅgaṃ, kathaṃ punas tadapratītāyāṃ pratītau pratīyate. jñānaviśiṣṭatā hi jñātatā. sā katham ajñāte viśeṣaṇe jñāyate. ajñātā vā liṅgam anupapadyamānā vā na jñānaṃ gamayati. na hy ajñātaṃ liṅgam anupapadyamānaṃ vā liṅginam upapādakaṃ vopasthāpayati. tad itaretarāśrayaṃ, jñānajñātatayor itaretarādhīnasiddhitvāt. svarūpamātreṇa tv artho na liṅga(?m i/m a)tiprasaṅgād ity uktam eva. bhaved evaṃ yadi jñānapratītau jñātaḥ pratīto bhavet tadutpattau tu sa pratīta ity ucyate. ataḥ svayaṃ siddho jñānaṃ sādhayati. yat tu jñānaviśiṣṭatā jñātateti. tan na. tatkarmatā hi sety uktam eva. tatkarmabhāvaś cārthasya na tatpratītau sambhavati. kin tarhi. tadutpattau. tad ayam utpattyaiva jñānasyāprāptapūrvo viṣayaḥ samprati prāpto jñānam upakalpayati. eṣa hi prāg jñānotpatteḥ susvāpādāvandha ivāsīt, na kañcid viṣayam ajñāsīt. tat keyam ākasmikī viṣayāṇāṃ prāptir iti cintayati -- na hi kadācid bhuvām akasmād bhāvaḥ sambhavati. ahetusāpekṣasya gaganavannityabhāvāpatteḥ. abhāvo vā tatkusumavad iti bhavitavyam asya kadācidbhavato 'rthasannikarṣasya kenāpi kāraṇena. na hy asau tathāvidhaḥ svarūpeṇaiva, nityatathātvāpatteḥ. nendriya vaśena. teṣv api satsu susvāpādāvadarśanād arthatathātvasya jāgarāyāṃ cāvyāpriyamāṇeṣu.
astu tarhi tadvyāpāra eva tathātve hetur arthasya. na, saty apy abhāvāt. asti khalv asya nānārthaiḥ sannikṛṣyamāṇānām indriyāṇām asādhāraṇo vyāpāraḥ. kiñcid eva tu kadācijjñātaṃ bhavati. evam evātmamanasor api sator arthatathātvādarśanād ahetutvaṃ tathātvena. nanv avyabhicārī manaso yogas tadbhāve heturbhaviṣyatīti. kasya indriyāṇām ātmano vā. tan na tāvadindriyāṇām. yad eva hi kiñcid bahirindriyaṃ cakṣurādi kāryadarśanavaśān manasā saṃyuktam ity avagataṃ tad eva kiñcij jñāpayati. netarat tadindriyamanoyogahetukatvena yujyate jñātatvasyeti tadyogo na hetutvena kalpyate. ātmany api manoyukte kasya hetoḥ kiñcid eva jñātaṃ nāparam. yenendriyaṃ sannikṛṣyate cakṣurādi tadātmamanoyogāj jñātaṃ bhavatīti ced, na. uktavyabhicāratvāt. cakṣussannikṛṣṭam api hi kiñcid eva kadācijjñātaṃ bhavati nāparaṃ, tadasati viśeṣe nāvakalpate.
api ca jñānakarmatā jñātatvaṃ cetanā jñānam iti cānarthāntaram iti lokasiddham. tad yady ātmamanoyogaś cetanā, tasyobhayasādhāraṇyād manaś caitanyaprasaṅgo{2,123}varṇitaḥ. na jñānaṃ cetanā, api tu saṃvedanam iti cet. asti vānayor viśeṣaḥ. nanv evaṃ nīlaṃ jānāti saṃvettīti ca saha prayujyeta, arthabhedenāparyāyatvād iti nātmamanassaṃyogo jñānam. ato na tatprabhāvitaṃ bhāvānāṃ jñātatvam. so 'yam ahetukaḥ prāpyakarmabhāvo 'rthasya jñātatātmājanyo nāvakalpate. hetvabhāvena kāryābhāvapratibaddhena tadanumānāt. seyaṃ pratyakṣādīnām anumānavirodhānupapattiḥ. tāni hy arthaṃ prāpayanti. hetvabhāvānumānaṃ ca tatprāptiṃ pratikṣipati. seyam anupapattir jñānakalpanayā samādhīyate. asti kaścidātmasamavāyī jñānasaṃvedanādipadaparyāyavācyo jānātidhātūpādānaḥ kriyābhedo yasminn arthānāṃ prāpyakarmateti. nanu jñānaṃ guṇaḥ guṇakāṇḍer pāṭhāt na tu kriyā. ataḥ kathaṃ tasyārthaḥ karmety ucyate. na hi vibhor ātmanaḥ spandasamavāyaḥ sambhavati. na cāparispandātmikā kriyā, pañcānām api karmaṇāṃ spandātmakatvāt. na. dhātvarthamātrasya kriyātvāt. vakṣyati ca -- kriyā dhātvarthamātraṃ syāt iti. budhyata ityādibhyaś ca śabdebhyaḥ kriyāpratyaya evopajāyamāno dṛśyate pūrvāparībhāvāvagateḥ. ato yuktaiva jñānakarmatā viṣayāṇāṃ jñānākāravādinām. api cāvaśyam aprāptapūrvasya nīlādeḥ prāptir vaktavyā. anyathā prāgivottarakālam apy apratibhāsamāne viṣayākāre āndhyam eva jagato bhavet. bhāsate viṣayākāro na kenacit prāpyata iti cet, kasya bhāsate. yadi na kasyacit, kiṃkṛto vyavahārabhedaḥ. eko hi nīlaṃ vidvāṃs tadupādadāno dṛśyate. nāparo vidvān. so 'yaṃ svatantre nīle kiṃkṛto viśeṣaḥ. na hi svatantro bhāsamānaḥ sarva(?syā/sya) syān na vā kasyacid vanavahnir ivānupalabhyamānaḥ kenāpi. ato 'vaśyam asya kvacit santāne prāptir vaktavyā. tathā ca yadābhāsaṃ prameyaṃ tad iti paṭhanti. na cāpramākarmaṇaḥ prameyatā sambhavati. asty ayaṃ prameyādivibhāgaḥ, kin tu bhrāntiparikalpitaḥ. tathā coktam -- avibhakto 'pi buddhyātmā iti. satyam uktam. ayuktaṃ tu tat. evaṃ hi na kiñcit pāramārthikaṃ nāma bhavet. cinmātratāpi hi pratītivaśād evāśrīyate. tadvad eva tu viṣayākāro
'pi bhāsamānaḥ katham apāramārthiko bhavet. tadviparyastatve vā kathaṃ saṃvitsvarūpam aviparyastaṃ bhavet. ubhayatrāpi bādhādarśanāt. ataḥ saṃvid evātmano bhinnam artham idam iti darśayantī nānyathā vaktuṃ śakyata iti siddham idam iti bahiḥ prasiddho viṣayo jñānaṃ sādhayatīti.

{2,124} yat tūktam arthastho dharmaḥ pareṇāpi jñāto jñānaṃ gamayed iti. tad ayuktam. artho hi jñāto 'nupapadyamāno jñānakalpanāyāṃ hetur uktaḥ. na cāsau sarvasya tathā bhavati. yasyaiva tu jñānam utpannaṃ tasyāsau jñāta iti pratītisākṣikam eva. yathā yasyaiva gamanaṃ tasyaiva deśāntaraprāptir bhavati asaty api gatijñāne. kim ātmakaḥ punararthastho dharmaḥ. uktaṃ karmakārakateti. nanu karmaśaktir apratyakṣasiddhā kathaṃ jñānaṃ gamayati. na karmaśaktyā jñānaṃ kalpayāmaḥ. karmaṇā tv arthena, sa tu pratyakṣasiddha eva. tasya cāpratyakṣāyām api śaktau kārakāntaravat pratyakṣatopapattiḥ. kārakāntaraśaktayo 'pi hy apratyakṣā eva. na caitāvatā teṣām apratyakṣabhāvaḥ. ataḥ pratyakṣādipramāṇaprāpto viṣayo jñānakalpanāyāṃ hetuḥ. prāptiś cārthasyābhūtapūrvāvasthā sarvasya svasaṃvedyety eke. anye tu hānādivyavahārayogyataivārthasya prāptir ity āhuḥ. saiva hi jñātatvam. tad eva hi jñānaphalam. kriyāphalabhāgitā ca karmatvam. sarvathā siddhaṃ jñātād arthāj jñānānumānam. ye 'pi pratyakṣaiva saṃvit svātmānaṃ viṣayavadavasthāpayatīti manyante, tair api jñānotpatteḥ prāgabhūtaḥ parastād bhāvyarthagato dharmabhedo 'bhyupagantavyaḥ. na tu jñānapratyakṣataivārthapratyakṣatā. na hy anyasmin pratyakṣe 'nyat pratyakṣaṃ bhavati, atiprasaṅgāt. yadi saṃvitpratyakṣataivārthapratyakṣatā bhaved, anumeyādīnām apy āpadyeta. anumānasaṃvido 'pi pratyakṣatvāt. ato 'vaśyaṃ svagata evārthasya viśeṣo vaktavyaḥ, yena pratyakṣetarate vyavatiṣṭhete. ataḥ siddhaṃ nāpramāṇikā jñeyasiddhau jñānakalpaneti dvaitasiddhiḥ. sarvasaṃvidāṃ tv ānarthakye viṣayākārapratyabhijñā nirnibandhanaiva bhavet. eva hi pūrvedyurdṛṣṭam artham aparedyuḥ pratyabhijānāti. tajjñānena saha niruddhasyākārasya nopalabhyate. anyaḥ khalv ayam adya bhuvo jñānasyākāraḥ. anyaś cāsau yaḥ prāṅ nirūpitaniruddhaḥ. katarad atra pratyabhijānīmaḥ. pramāṇetaravibhāgo 'pi sarvasaṃvidām ānarthakye 'nupapannaḥ. na cārthakriyākārijñānasadasadbhāvanibandhano 'sāv iti yuktam. svapnaparidṛṣṭeṣv apy artheṣu (?kā/kva)cidarthakriyākārijñānodaye prāmāṇyaprasaṅgāt. bādhyate svapnajñānam[726]anantaram, ato na pramāṇam iti cet, jāgrajjñānam api yogyavasthāyāṃ bādhyata eveti kathaṃ
pramāṇam. atha taccireṇa bādhyata ity ucyate, naitāvatā viśeṣeṇa satyam itthyātve bhavataḥ. na hi māyāsuvarṇajñāne cireṇa visaṃvādo dṛśyata{2,125}iti tat pramāṇam. ato yat pramāṇaṃ tat pramāṇam, apramāṇaṃ cāpramāṇaṃ na tv ardhajaratīyam upapadyate. ataḥ siddhaṃ jñānād bhinna evārtho grāhyalakṣaṇānuyāyī jñānaṃ ca sādhayatīti. dṛṣṭāntābhāvavacanam api nānumānadūṣaṇārthaṃ, kin tu svābhipretānumānadūṣaṇaparihārāya. evaṃ hy atrānumānam antarṇītaṃ nāvibhāgaṃ dvyātmakam avibhāgatvād anyatarāṃśavad iti. yadi ca kaścit kadācid agnyādiṣu darśanād anaikāntikatāṃ brūyāt, tadartham idam uktaṃ na caikasyaivamātmatve dṛṣṭāntaḥ kaścid asti te iti. tac caitad upariṣṭāt prapañcayiṣyatīti

__________NOTES__________
[726] m anta (KHA)
[726a] cf. PVin 1.100,14-19
nanv agnyādīnām ekātmanām eva prakāśyaprakāśakatā dṛṣṭā. ato 'naikāntiko hetur ata āha -- agnī ti. ayam arthaḥ -- ye 'gnyādayaḥ prakāśakatayā prasiddhāḥ te ghaṭādīnāṃ na svātmana iti, na prakāśarūpāḥ prakāśātmanaḥ svarūpasyeti. kiṃ punaḥ svātmanaḥ prakāśasya na te prakāśakāḥ. na hi te 'prakāśitāḥ sidhyanti. na ca tatsiddhyartham aparasajātīyāpekṣā dṛśyate. na hi pradīpaḥ pradīpāntaram apekṣate. ata āha -- anapekṣaṇād iti. ayam abhiprāyaḥ -- na te svaprakāśāya svātmānam apekṣante, svātmani vṛttivirodhāt. svasya svasmin prakāśāyogād iti

kim idānīm aprakāśitā eva prakāśante, naivam api. kena tarhi prakāśyanta ity ata āha -- grāhyatvam iti. cākṣuṣeṇa hi tejasā prakāśitāste gṛhyante. tat teṣāṃ grāhayitṛ na grahītṛ. indriyacaitanyaprasaṅgāt. nanv evaṃ tejasas tejontarāpekṣāyāṃ sajātīyāpekṣety anavasthā. maivam. uktātra nāyanasya tejasaḥ kāryadarśanānusāriṇī rūpasiddhau śaktisiddhiḥ. bahis tejaso rūpaprakāśakatvadarśanād dehe 'pi vartamānaṃ tad eva rūpasya prakāśakaṃ bhūtāntarāṇāṃ taijasasya ca. na ceha sajātīyāpekṣā. avāntarajātibhedāt. ata evāndhasya{2,126}pradīpādayo na buddhiviṣayāḥ. svaprakāśatve ca teṣām andhasyāpi dhīgocarā bhaveyur iti. akṣam api rūparūpirūpaikārthasamavāyinā prakāśakaṃ na svātmanaḥ, tadgrahaṇakāle buddher evānyathānupapattipramāṇikāyā grāhakatvam ity āha -- akṣe ti

buddhis tu buddhyantaravedyety anantaram evopapāditam ity āha -- tasyām iti. atra codayati -- nanv iti. ātmano hi grāhakāntarābhāvād avaśyam ekasyobhayarūpatā vaktavyā. na hy asāv anyena gṛhyate. grāhakānantyaprasaṅgāt. atas tadvad evaikasyaiva jñānātmano grāhyagrāhakabhāvo nānupapanna iti

pariharati -- kathañcid iti. ayam abhiprāyaḥ -- nirbhāgaṃ hi jñānam iti vaḥ siddhāntaḥ. na caivaṃvidhasya dvairūpyam upapannam. ātmā tu kenacidātmanā grāhakaḥ. kenacidātmanā grāhya iti kiṃ nopapadyate. tathā hi -- asyārthasaṃyuktendriyasaṃyuktamanassaṃyoginaḥ pratyayo nāma dharmabhedo jāyate. sa cāsmāt kathañcid dharmarūpeṇa bhinnaḥ. tena cāyaṃ grāhakaḥ. yat tasya pṛthivyādidravyāntarasādhāraṇaṃ dravyādirūpaṃ tad grāhyam. jñānasya tu naivaṃvidhaḥ kaścid vibhāgo bauddhair iṣyate. ataḥ kathaṃ tasya dvairūpyam iti

nanv evam api tāvad atyantabhedo grāhyagrāhakayor aniṣṭa eva, abhedasyāpi dharmadharmiṇor iṣṭatvād ata āha -- yas tv iti. atyantabhedo hi ghaṭāgnyādīnām apy asmābhir neṣyate eva. dravyādirūpeṇābhedāt. ataḥ kathañcid bhinnayor eva sarvatra prakāśyaprakāśakatvam ity ātmano 'pi nānupapannam iti. yadi tarhi pratyayāṃśo{2,127}grākahaḥ dravyāṃśo grāhyaḥ, kathaṃ tarhi bhāṣyakāraḥ pratyagātmani caitad bhavati na paratreti pratyagātmavṛttitām ātmano manyate. nanv evaṃ paragocara evāhaṃpratyayo bhavet. paraṃ hi pratyayātmano dravyādirūpam ata āha -- pratyāsattī ti. yeyam ātmanaḥ pratyagātmavṛttitā bhāsate nāyaṃ doṣaḥ. sarvam eva hi no 'nekāntena paratra pravartate. ātmā tv atyantapratyāsannagrāhyagrāhakadharmakaḥ pratyagātmavṛttitayā bhāsate. atyantapratyāsa(?nno/nnau) hi narasya jalājalātmānau tayor asau sādhāraṇo grāhyagrāhaka ity abhidhīyate iti na kaścid doṣa iti

api ca, aham iti yo 'yam asmatprayogaḥ tatsambhinnā viśadataram ātmagocarā saṃvidutpadyamānā dṛśya(?nte/te.) jñānaṃ tu na svagocaraṃ jātu jāyamānam upalabdham. ato nātmadrṣṭāntena jñānasyobhayarūpatā vaktuṃ śakyā. na hi tad ahaṃ nīlam iti kadācid utpadyamānaṃ dṛśyate. sarvadedam prayogasambhinnabodhāt. ata upapannaivātmakartṛkātmani saṃvittiḥ na tu jñāna ity āha -- asmatprayogasambhinne ti. atraike vadanti kumārasvāmivādinaḥ -- nātmāsmatprayogasambhinnabodhavedyaḥ. na hi vayaṃ kāryakāraṇasaṅghātātirekiṇam ayam asmīti puruṣaṃ budhyāmahe. pṛthivyādidravyānubhava eva svaprakāśaḥ svam ātmānaṃ svaprakāśyam ātmānaṃ meyaṃ ca dravyādyavasthāpayati. na hi viṣayavittāv apratisaṃhite puruṣe svaparavedyayor atiśayaḥ sidhyati. ato viṣayā na boddharyanavabhāsamāne bhāsante. nāsau teṣu. ata eva viṣayavedanoparame jaḍākāśādivadātmano 'vasthānaṃ saṅgirante. yadā khalv ayaṃ puruṣaḥ prakṣīṇāśeṣakarmāśayo mucyate, tadā jñānakāraṇānām indriyādīnām abhāvād asati viṣayavedane cidrahitaḥ khavad avatiṣṭhate. niśśeṣavaiśeṣikātmaguṇocchedalakṣaṇam eva hi mokṣaṃ manyante. na caivam apuruṣārthatvaṃ, duḥkhoparamasyāpi puruṣeṇārthyamānatvāt. saṃsāriṇo hi duḥkhenodvignā atyantāya taducchedam abhisandadhānā gṛhebhyaḥ pravrajanto dṛśyante. na nu sukham apy ātmano vaiśeṣiko guṇaḥ. tasyocchedād apuruṣārthatvam api bhavet. maivam. sukham api saṃsāriṇo nānāvidhānekaduḥkhasaṅkulaṃ nāticiram anuvartata iti mahāntas tad api duḥkhapakṣa eva nikṣipanto mokṣāyottiṣṭhante. ato nāsti{2,128}viṣayavedanoparame narasya caitanyam. ata evāyam aharahassukhāpe sanmātratayāvatiṣṭhate. na punaḥ kiñcijjānāti. tatra cānubhave svapnaparicitānām ivārthānām upariṣṭāt smaraṇaṃ bhavet. na caitad asti. ato nānavabhāsamāneṣu viṣayeṣu boddhā prakhyāyate. na ca viṣayavittāv asmatprayogasambhedaḥ idam prayogasambhedād iti nāsmatsambhede viṣayānavagrahād ātmagrahaḥ. nāpi viṣayavittāv ātmagrahe asmatprayogasambheda ity asamañjasam asmatprayogasambhinneti. ata āha -- jñānasye ti. ayam abhiprāyaḥ -- asmatprayogasambhinno 'sti bodho na vā. yadi nāsti, jitam anuttarā
guravaḥ. satas tu kim ālambanam iti vaktavyaṃ śarīram indriyāṇi vā. na tāvaccharīraṃ, jñātṛgocaratvāt. ahaṃ jānāmīti jñātāram ahaṃpratyayo 'valambate. na ca śarīraṃ cetayate bhautikatvād bhūtānāṃ cācetanatvāt, kāraṇaguṇapūrvakatvāc ca kāryaguṇānām. ata eva nendriyāṇi jñātṝṇi. na ca jñānaṃ, pratyabhijñānāt. ayaṃ hi pūrvedyur dṛṣṭam artham uttaredyuḥ pratyabhijānānaḥ pūrvāparasādhāraṇam ātmānam anusandadhāti aham idam adarśam iti. tat tu jñānagocaratve 'nupapannam. anyo hi tadā yaḥ pūrvedyur dṛṣṭavān, anyaś cāyaṃ yo 'dya paśyati, kṣaṇikatvāj jñānānām. ataḥ --
buddhīndriyaśarīrebhyo bhinno 'haṅkāragocaraḥ |
saṃvitsāmarthyasiddhatvān na jahāty uktarūpatām ||
iti. tad idam uktaṃ - jñānasyaiva ca kartarīti. jñānakartur hīyam asmatprayogasambhinnā saṃvittiḥ, na cānyo jñānasya kartety uktam. ataḥ saṃvidbalādevobhayarūpatātmanaḥ sidhyati
na tv evamātmaivātmānaṃ jñānaṃ jānāti jātucit |
tad dhīdaṃ nīlam iti yat sarvadā paragocaram ||
yat tu na kāryakaraṇasaṅghātātirekiṇaṃ pratipadyāmahe iti. kim evaṃ dehādyālambano 'haṃpratyayaḥ. tat tāvat pratyuktam eva. na cānālambano 'yam, atratyasiddhāntāt. tad ayam anālambanam ātmānam alabhamānaḥ svagocaraṃ jñātāram ākarṣati. sa pratītibalasiddhobhayarūpaḥ puruṣo na nopapadyate. dehendriyādisaṅkīrṇas tu na vivicyopalakṣayituṃ śakyate ayaṃ nāmāsau puruṣa iti. na caitāvatā na gṛhīto bhavati. na hi kṣīrodakasaṃsarge vivekenāgṛhīte iti{2,129}na gṛhītam ubhayam. evam ihāpi saṃmugdhabuddhaḥ puruṣaḥ pratyāhārādikaṃ yogam abhyasyadbhir nityanaimittikamātrānuṣṭhāyibhir akurvadbhir niṣiddhaṃ bhogaprakṣīṇāśeṣakarmāśayair ayam asmīti vivicyāparokṣīkriyate. na tv ayaṃ viṣayavittāv apy ayaṃ nāmeti vivicyate. ye 'pi viṣayavedanāvasara eva naro gṛhyate ity āsthitāḥ, tair apy asya viveko darśayitum aśakya eva. ato nāyaṃ doṣaḥ viveko nāvagamyata iti. na tv ayaṃ viṣayavedanāvasare jñāyate. na hi tadā tadatirekiṇaḥ kasyacit pratītir astīty anantaram eva vakṣyate na tv atrety anena. saṃvid eva tāvat tadā nāvabhāsate, yadāyatto bhāvānāṃ bhedaḥ prāg eva saṃvettā. yat tv evaṃ svaparavedyayor anatiśaya iti. tan na. yasya hi jñānam utpannaṃ, tasya viṣayā bhāsante ity uktam eva. ataḥ katham utpannajñānena saṃviditam anyo 'nubhavet tena vā jñātaṃ tadanyaḥ. na hi boddhṛsaṃvedanakṛtaḥ svaparavedyayor bhedaḥ, yenaivam āpadyeta. etāvataiva hy ekasyāsau vedyaḥ, nāparasya, yat tasya jñānam utpannam. evam api bhaved etad yady asatyāṃ boddhṛvittau viṣayā na viditā bhaveyuḥ. tadvittir eva vā viṣayavedanaṃ bhavet. na tv evaṃ, kevalaviṣayāvagrahāt. anyagocarajñānasyānyaviṣayatvāsambhavāt. evaṃ cāsatyāṃ viṣayavittau puruṣo na prakāśata ity api duruktam. evaṃ hy uparatakaraṇagrāmasya mokṣo maraṇam eva śabdāntareṇānujñāto bhavet. na khalv api jñānātmanaḥ puruṣasya sadasattvayor asti viśeṣaḥ. tad ayam apavargadaśāyāṃ prakāśata eva. kena punar ayaṃ tadā prakāśyate. na kenacit. svaprakāśa evety eke. na tv evaṃ, svaprakāśatvaniṣedhād avibhāgasya. tadāpi tv ayaṃ dharmadharmitvavibhāgāśrayaṇena pratyayātmanā grāhako dravyādirūpeṇa grāhya iti vācyam. kim asti tadā dharmadharmibhedaḥ. ko doṣaḥ. śrutivirodhaḥ. śrūyate hi ekam advitīyam
iti. na. vyatiriktagrāhyaniṣedhāt. anyathā hy ātmabhedo 'pi na sidhyet. na cāsau neṣyate, muktetarāvibhāgāpatteḥ. api ca arthāvagrahanivṛttyarthā evaṃ visaṃvādā iti tatra tatroktam. ato 'pavarge 'pi grāhyagrāhakākāra evātmā. śrūyate ca jānāty evāyaṃ puruṣo jñātavyaṃ tu na vedeti. na hi tadā jñātur jñapter viparilopo vidyate. na tu vibhaktam asty anyad yato dvitīyaṃ jānīyād iti. tasmāj jānātipadaprayogād avagacchāmaḥ yad asti mokṣe 'pi karmabhāvaḥ puruṣasyeti. jānāter akarmakasyāprayogāt. iyāṃs tu viśeṣaḥ yad ayaṃ bhūtendriyavaśo viṣayoparāgāt tacchayābhedān{2,130}pratipadyamāno 'vibhaktajñānaśaktir ābhāsate. nijaiva tv asya citiśaktiḥ. sā asati viṣayoparāga ātmagocaraivāvatiṣṭhate. katham akaraṇikā jñānotpattir iti ced, maivam. tadānīm api manaso bhāvāt. nityaṃ hi tadātmavad upeyate. āha ca --
pratyāhārādikaṃ yogam abhyasyan vihitakriyaḥ |
manaḥkaraṇakenātmā pratyakṣeṇa pratīyate ||

iti. na caivaṃ viṣayavedanaprasaṅgaḥ, manaso bahirasvātantryāt. viṣayavittīnāṃ ca sukhaduḥkhahetutvena karmajanyatvād asati karmasaṃskāre 'nupapatteḥ. ātmajñānaṃ ca na karmajanyam iti vigalitanikhilakarmāśayasyaiva niṣpadyate. kevalajñānanirākaraṇe 'pi viṣayavedanāny eva pratyuktāni nātmajñānam. āha ca --
nijaṃ yattvātmacaitanyam ānando 'dhyakṣyate ca yaḥ |
yac ca nityavibhutyādi tenātmā naiva mokṣyate ||
iti. susvāpe 'pi tvātmasaṃvid asty eveti kecit. ata eva suṣuptapratibuddhaḥ sukham aham asvāpsam ity ātmānaṃ pratisandhatte. atha vā tatra karmāśayānuvṛttes tatparatantraṃ mano na kevalam ātmānaṃ prakāśayati, na viṣayavittivirahāt. ato na viṣayasaṃvedana evātmasaṃvedanam. api caivaṃ meyamātṛgocarāyām ekasyāṃ saṃvidi bhāsamānayoḥ kiṃkṛtaḥ karmakartṛbhāvaḥ. evaṃ hi taddvikarmakaṃ jñānaṃ bhavet. yat tūktaṃ parasamavāyikriyāphalabhāgitā karmateti, tad ayuktam. yad eva hi jñānotpattāvāpyate tat prāpyaṃ karma. tathācātmeti katham asyākarmatvam. api ca keyaṃ kriyā, yatsamavāyāt tatphalabhāgitayā ātmanaḥ kartṛtvam. kiṃ punas tat. uktam ātma(ma)noyoga iti. nanv asya manasy api samavāyāt tasyāpi kartṛtvaprasaṅgaḥ. tatphalasambandhaś cobhayor apy aviśeṣād āpadyate. tatra cokto manaś caitanyaprasaṅga iti siddhaṃ na viṣayavitter eva trayasiddhir iti. yac cāsmin darśane duḥkhoparatir eva mokṣa ity uktam. tad apy ayuktam, ānandaśruteḥ. śrūyate hi vijñānam ānandaṃ brahma ānandaṃ brahmaṇo rūpam iti ca. tad etat preyaḥ putrād iti ca. na ca duḥkhanivṛttir evānandaḥ, aśmādau prasaṅgāt. syād etat. pratyagvṛttir upalabhyamānā duḥkhābhāvātmanā sukham. na cātmā kiñcit pratyag jānāti acetanatvād iti nāsau duḥkhāyate sukhāyate vā. maivam. evam api dehino bhinnāvayavasaṃyogī sukhaduḥkhasādhanajanmā{2,131}yugapat sukhaduḥkhabhogo na syāt. duḥkhāyamāna eva hy ekatra bhāge paratra sukhāyate. tad duḥkhanivṛttau sukhe 'nupapannam. pradeśāntare duḥkhābhāvaḥ sukham iti ced, na. svasaṃvedyatvād āhlādaviśeṣasya, pradeśāntare duḥkhābhāve ca sukhe narakāntare duḥkhābhāvān narakāntare sukhitvaprasaṅgaḥ. tat tāvad duḥkhanivṛttiḥ sukham. na cāsyām ānandavādo gauṇaḥ, pramāṇābhāvāt. na hy ānandaśrutyarthe mukhye gṛhyamāṇe kiñcid anupapannaṃ, yena gauṇatayā vyākhyāyate. ato vijñānam ānandaṃ brahmeti pratijānīmahe. asañcetitas tv ānando 'py asatkalpa eveti siddham antareṇaiva viṣayavedanam asmatprayogasambhinnāyāṃ saṃvittāvātmā prakāśata iti

yathā cāsmatprayogasambhinnasaṃvitsaṃvedya ātmā dvirūpo naivaṃ jñānam. na hīdaṃ nīlam iti jñāne karaṇānām indriyāṇāṃ grāhakasyātmano jñānasya vākāra upalabhyate, nīlamātraprakāśād iti na pūrvavadātmavadabhinnatve 'pi nīlajñāne tadbuddher grāhyatvam. nīlam eva tu tayā gṛhyate. sā tu tato jñātād avagamyata ity upapāditam eva, tad etad āha -- na tv iti. dṛṣṭāntārthaṃ karaṇagrāhakayor upādānam. yathedaṃ nīlam ity atra karaṇam indriyaṃ grāhakaḥ puruṣo na jñāyate, evaṃ jñānam api. karmaiva tu kevalam atrāvagamyate. na ca kartṛkaraṇakriyam iti

syād etat. jñānasaṃvittir eveyam idaṃ nīlam iti. pararūpanirūpaṇākāratvaṃ tasyā vāsanānibandhanam. anādir hi vāsanā saṃsāriṇāṃ, tadvaśena svātmānam api param iva nirūpayati pareṣām iva paraṃ deham ātmatayā aham iti. ata āha -- anyākāre ti. ayam abhiprāyaḥ -- saṃvinniṣṭhā hi no vastuvyavasthitayaḥ.{2,132}saṃvic cedam iti bahirviṣayaprakāśātmā jāyamānā dṛśyate. yadi tv iyam evaṃrūpāpy anyaviṣayā jñānaviṣayeṣyate, evaṃ tarhi jñānākārā saṃvittir arthaviṣayāsmābhiḥ kasmān na kalpyate. (na cāsati bādhake paragocaratvaṃ bhrāntir iti yujyate kalpayitum. vāsanā ca prācīnajñānajanmātmāśrayaḥ saṃskāro 'bhidhīyate. nāsāv asti nāstikānāṃ, nairātmyasiddhāntāt. nāpi jñānam ādhāro vāsanāyāḥ, kṣaṇikatvāt. nāpi samanantarapratyayo vāsanā, tasya tathātvenāprasiddheḥ. asāv api svagocaro na paraṃ paragocaratayā darśayituṃ śaknoti. atadrūpatvāt tādrūpyaniṣpattyayogāt. itarathānubhavarūpatāpi tasya na syāt. anubhavākāratāṃ hy uttarasya samanantarapratyayo vitanute. tat kasya hetoḥ. svarūpānurūpakāryārambhasthiteḥ. ata eva nātmagocarād idam iti parasaṃvedanotpattyupapattiḥ. paratrāham mānakalpanā tu bhrāntiḥ, jñātṛgocaratvād ahaṅkārasyety uktam eva. na tv iha bāhyālambanatve jñānasya kiñcid anupapannaṃ yenātmagocaratāvaśyaṃ kalpyata iti siddhaṃ bāhyālambanam eva jñānam iti)

{2,133} evaṃ tāvad anyatarāgrahaṇe 'nyataro na gṛhyata ity uktam. tadvad eva dvayor apy agrahaṇam iti samāhṛtya darśayati -- yathā ce ti. asyārthaḥ -- yathā grāhyagrahaṇe grāhako na gṛhyate grāhakagrahaṇe ca grāhyaḥ. evaṃ ca dvayor apy agrahaṇaṃ bhavet. na tu grāhakamātrasya vā grāhyamātrasya vā. pūrvaṃ tv anyatarāgrahaṇadṛṣṭāntenetarasyāgrahaṇam āpāditam. idānīṃ samāhṛtyobhayor ucyata iti prayogabheda iti

etac ca grāhyamātrasya grahaṇaṃ grāhakarahitaṃ sa bahirdeśasambaddhaḥ ityādinā bhāṣyeṇoktam ity āha -- sa iti. ayaṃ ca bhāṣyārthaḥ -- sa eva kevalo bāhyārthaḥ pratyakṣam avagamyate. na punargrāhaka iti

āñjasyena tv arthākāro nīlādir ity etatsiddhaye bahirdeśasambandho hetutayā lakṣyate, tannānumanyāmaha ity āha -- param iti. na hi parasya bahirdeśo nāma kaścit siddhaḥ yo 'rthasākāratve hetutayopanyasyeta. sarvasya jñānākāratvenābhyupagamāt. ato bahirdeśas tatsambandhaś ca bauddhaṃ prati sādhya eva, na hetur iti

tasmād yathokta eva bhāṣyasyārtha ity āha -- tasmād iti. asyārthaḥ -- bahir ityādau bhāṣye idaṃśabdenedaṃ nīlam iti vikalpasthena niṣkṛṣṭaṃ grāhakāṃśāt pratyakṣādeḥ pramāṇagaṇasya saṃvedyam udāhṛtaṃ nīlādimātram. etad uktaṃ bhavati. na svagocaraṃ jñānaṃ bahiḥprakāśād, idam iti{2,134}paranirūpaṇāt. svagocare hi nedam iti prakāśo bhavet, kin tv aham iti. tad iha bahirdeśasambandhopanyāsena paragocarataiva saṃvitter ucyata iti

tathā kevalagrāhakasaṃvittir api satyam pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyate ity atroktety āha -- ne ti. atra hi pūrvam utpannāpi buddhir na prāg avagamyate, kin tu paścād iti vadatā grāhyākāravinirmuktasyaiva grāhakasya saṃvittir ukteti

prāg buddher agrahaṇasiddhyarthaṃ bhāṣyakāreṇoktaṃ bhavati hi kadācid etad yajjñāto 'rthaḥ sannajñāta ity ucyate iti. tasyārthaḥ -- jñātapūrvo 'rthaḥ kadācid asmaryamāṇo 'jñātavad abhidhīyate. jñānamātraṃ tu tadgocaraṃ smaryate. evaṃ hi vaktāro bhavanti -- asyāḥ śruter artho mayā guruṇā vyākhyāyamāno jñātaḥ, idānīṃ prasmṛtavān asmi. jñānaṃ tv etadgocaraṃ pūrvaṃ jātaṃ smarāmīti. yathā cāsyā buddher agrahaṇe hetutvaṃ tatphalābhiprāyeṇa parastād vakṣyati phalatvād granthavarṇane ity atra. tasmād api kevalaṃ grāhakasmaraṇād grāhyākāraviviktagrāhakabodhaḥ setsyatīty āha -- ne ti

abhede tu grāhyagrāhakayor grāhakavad grāhyasyāpi smaraṇaṃ bhaved ity āha -- tasmād iti. tasmād grāhakād ity arthaḥ. yatas tu grāhakamātrasyaiva smṛtyātmako nirbhāso bhavati na grāhyasya, ato 'vagacchāmaḥ yadanubhavakāle 'py eṣā buddhir eva kevalā gṛhītā katham anyathā kevalā smaryeta. tad etad āha -- grāhake ti. grāhakamātrasya smṛtinirbhāsāt kāraṇāt tatra grāhakagrahaṇakāle kevalā buddhir gṛhyate ity arthaḥ

{2,135} kasmād evam ata āha -- tad iti. tat smaraṇam. atyantāvinābhāvād grāhyagrāhakayor ekākāraṃ na jāyata ity arthaḥ. tad evam anyatarāṃśānvaye 'nyataravivekāt siddho grāhyagrāhakayor bheda ity āha -- anvaye ti

atra codayati -- grāhye ti. ayam arthaḥ -- yad etad bhavatā grāhyagrāhakayor abhedam abhyupetyānyataragrahaṇe 'nyataragrahaṇam āpādyate, tad ayuktam. na hi yad yato na bhidyate tadavaśyaṃ tadgrahaṇe gṛhyate. na hi śabdād abhinnā nityānityādayo dharmāḥ śabdagrahaṇe gṛhyante. abhede 'pi tu yasyāṃśasya yadā yogyatā sa tadā gṛhyate netara iti kim anupapannam. grāhyāṃśaś ca grāhakāṃśasadbhāvād grahaṇayogyaḥ, na grāhakāṃśaḥ, tadatiriktagrāhakāntarābhāvāt. ato na grāhyagrahaṇe grāhakagrahaṇaprasaktir iti

syād etat. grāhyāṃśa evāsya grāhako bhaviṣyatīti. tan na, karmaṇaḥ kartṛbhāvānupapatter ity abhiprāyeṇāha -- grāhye ti. api ca grāhyagrāhakabhāvam ekasya jñānasyābhyupetya bhavatobhayagrahaṇam āpādyate. yadi ca grāhyāṃśo 'pi grāhako bhaved dvairūpyam eva hīyeta. grāhakaikasvabhāvatvāpatter ity āha -- grāhake ti

atha vā grāhyāṃśas tāvad grāhya eva, yadi ca grāhako gṛhyeta, tato grāhyaikātmatvaṃ bhaved ity āha -- grāhaka iti. atyalpaṃ cedam asmābhir ucyate ubhayagrahaṇe ekarūpateti. sāpi tu na sidhyaty eva. grāhyābhāve grāhakābhāvāt tadabhāve grāhyābhāvād ity āha -- na syād iti

{2,136} evaṃ tāvad grāhakāntaravarjanād grāhako na gṛhyata ity uktam. api codbhavābhibhavau bhāvānāṃ grahaṇāgrahaṇakāraṇatayā siddhau. ato ya evāṃśo yadodbhūto bhavati, tadā sa eva gṛhyata iti na nopapannam ity āha -- udbhave ti. atraiva dṛṣṭāntam āha -- yathe ti

rātrau hi dīpaprabhādīnāṃ rūpamātram upalabhyate, na sparśaḥ. abhibhūtatvād ity āha -- dive ti. sparśarūpayoś ca naktandivam abhibhave candramasaḥ śītasparśaḥ prabalaṃ ca tāraṇaṃ tejaḥ kāraṇam iti. evaṃ tāvadabhibhave kāraṇāntarasannidhānād abhibhūtasyāgrahaṇam uktam. idānīṃ svayam api sūkṣmatvād abhibhūtaṃ na gṛhyate ity udāharaṇena darśayati -- gandhavad iti. yadā khalu vāyunā preryamāṇāḥ sūkṣmā dravyabhāgā ghrāṇendriyagocarā bhavanti, tadā teṣu vartamāneṣv api gandhamātram evopalabhyate na dravyam abhibhūtatvāt. sā punar iyaṃ dravyasaṅkrāntir ayukteti manyante. yadi khalu tilādiṣu campakādidravyam eva saṅkāmed evaṃ mṛdyamāneṣu teṣu campakagandho naśyet puṣpastha iva. campakādidravyeṣu mṛdyamāneṣu tadgandhasya nāśo dṛṣṭaḥ. evaṃ tilasthakusumāvayavamardane 'pi bhavet. yaḥ khalu sthūleṣv eva kusumeṣu mṛdyamāneṣu naśyati, sa kathaṃ sūkṣmāvayavasthaṃ na naṅkṣyatīty utprekṣyate. ataś campakādisannidhānād gandhāntaram eva tilādiṣu jāyate iti manyate. evam apsvagnisaṃyogād guṇāntarāgamo vaktavyaḥ. nāgnisaṅkrāntir anupalambhanāt. sparśamātram eva hi tatrāgner vayam upalabhāmahe, nāgnim. api cāyaṃ tapasvī dravyasaṅkrāntim ātiṣṭhamānaḥ surāghrāṇe patet. surātrasareṇūnāṃ ghrāṇodareṇa vaktrasañcārāt. ata ātmavadhāyaiveyaṃ dravyasaṅkrāntir āśritā bhavet. atrābhidhīyate -- na tāvat svāśrayaparityāgenāśrayāntaraṃ gandho gacchatīti sambhāvayāmaḥ. guṇānām asvatantratvāt. āśrayapāratantryam eva hi tallakṣaṇam. guṇāntaram api na tāvat sannihiteṣv ākāśānilādiṣu kusumasamparkāj{2,137}jāyate iti vācyam. teṣu gandhasyātyantābhāvāt. nāpi nāsikāyām eva gandhāntaraṃ jāyata iti vaktavyam. atidūratvena kusumāsaṃsargāt. ataḥ kusumāvayavā eva dṛṣṭatadgandhasambandhāvāyunā preryamāṇā ghrāṇodaraṃ yāvadāgatā gṛhyanta iti pramāṇavatī kalpanā. yo 'pi mardane gandhanāśa uktaḥ, so 'py ayuktaḥ. sūkṣmā hi tatra kusumāvayavāḥ saṅkrāntāḥ. na te mṛdyante. ato gandho na naśyatīty uktam. yo 'pi gandhāghrāṇe surāpānadoṣo 'bhihitaḥ, nāsau. pānaṃ hi surāyā niṣiddhaṃ, nāghrāṇam.
alpas tu tadāghrāṇe doṣaḥ. na ca surāṃ jighran pibatīty ucyate. ato na sūkṣmāvayavānāṃ nāsikāsannidhānamātrāt surāpānāpattir iti siddhaṃ gandhavad eva dravyaṃ tatra vartate sūkṣmatvāt tu nopalabhyata iti

evaṃ dṛṣṭānteṣv abhibhūtasyāgrahaṇam uktvā prakṛte yojayati -- ne ti. yathā dīpaprabhādiṣu guṇāntarasaṃvittir nāsti, yathā ca gandhavaddravyavṛttau dravyasya, evaṃ grāhyāṃśabuddhau grāhakāṃśabuddhau vākārāntarasaṃvittir na bhaviṣyatīti

idaṃ cāparaṃ grāhyād abhinnam eva na gṛhyata ity āha -- grāhyād iti. asti kaścid dharmabhedaḥ yo grāhyāt śabdād abhinno 'pi nopalabhyate nityatvādaya iva śabdagrahaṇa iti

idaṃ tu cintanīyam -- kasyedaṃ pratyavasthānaṃ grāhyāṃśo grāhakāṃśenetyādi. na tāvad bauddhasya. sa hy avibhaktasyaiva buddhyātmano grāhyagrāhakasaṃvittibhedabhinnasya grahaṇam ātiṣṭhate. yadāha --
avibhakto 'pi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ |
grāhyagrāhakasaṃvittibhedavān iha lakṣyate ||
{2,138}iti. atas tryākārasyaiva jñānasyānubhavāt katham anyatarāṃśāgrahaṇena pratyavatiṣṭhate. bhrāntikalpitaṃ tu grāhyādivibhāgaṃ bauddhā manyante, na tv apratibhānam eva teṣām. ataḥ kasyedaṃ pratyavasthānam iti. satyam. nātra bauddhaś codayitā. pārśvasthavacanam idam. evaṃ hi kaścid atra pārśvastho vadati -- kim idaṃ grāhyagrāhakabhāvam abhyupetyaiva bhavatā dvirūpagrahaṇam āpādyate. na hi grāhakasya grāhakāntaraṃ vidyate tadgrahaṇe ca dvairūpyahāniḥ tac cābhyupetam eveti kathaṃ tadviparītābhidhānaṃ mīmāṃsakasya. dṛṣṭā cābhede 'py udbhavābhibhavādikṛtā grahaṇāgrahaṇavyavastheti. sa evedānīṃ bauddhābhiprāyeṇāha -- abhedam iti. grāhyagrāhakayor hi pāramārthiko bhedo neṣyata eva. ekarūpasyaiva tu buddhyātmanas tathā prakāśābhyupagamāt. ato yo 'yaṃ buddhyātmanaḥ prakāśaḥ sa eva tayor iti kim iti tadgrahaṇe na gṛhītaṃ bhavati. api ca, abhedam abhyupetyāsmān prati prasaṅgo gīyate katham abhede grāhyagrāhakavyavastheti. tac cāyuktam. kathaṃ hy abhinnasya tattvasya kiñcid agṛhītaṃ nāma sambhavati. yadi tv abhedo nābhyupeyate, nāyaṃ prasaṅgo gātuṃ śakyate. bhinnatvād evāgrahaṇopapatter iti

pūrvaparicodanām idānīm upasaṃharati -- tasmād iti. yad dhi grahaṇayogyaṃ tad gṛhyate yasya ca grāhakasadbhāva udbhavo vā tad grahaṇayogyam. ataḥ pūrvopanyastasya grāhyagrāhakātmano dvayasya kiñcid eva grahītuṃ śakyaṃ netarad iti grahaṇaśaktyabhāvān nobhayaṃ codanīyam iti

atra parihāram āha -- kuta iti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvadbhrāntikalpito grāhakādivibhāgaḥ, bādhavirahāt. tathāpi vā bhrāntitve saṃvidrūpe 'pi tatprasaṅgād abhāvātmatāpattiḥ. tad ayaṃ vāstavo grāhyādivibhāgo naikasminn advitīye jñānātmani sambhavatīti prathamam uktaṃ naitad astītyādinā.{2,139}punaś ca abhinnatvaṃ yadā ceṣṭam ityādinā ekasyaiva dvairūpyam aṅgīkṛtyobhayagrahaṇaprasaktir āpāditā. tatra naiṣa parihāro ghaṭate ayogyatvād abhibhūtatvād anyan na gṛhyate iti. na hy ekasmin jñānātmani yogyāyogyatvavibhāga udbhavābhibhavātmatvaṃ vā sambhavati. ato 'vaśyam abhinnatva iṣṭe 'nyatarasaṃvittau dvyākāragrahaṇena bhavitavyam iti

kiṃ punar ekasyodbhavābhibhavātmatvaṃ na sambhavatīty ata āha -- eke ti. evaṃ hi grāhyagrāhakābhidhānaṃ tattvam. tatra yadi grāhakāṃśo 'bhibhūtaḥ kathaṃ tadabhinno grāhyāṃśo nābhibhūta iti śakyate vaktuṃ, viruddhadharmādhyāsena bhedāpatter iti. evaṃ cobhayābhibhave grāhyāṃśasyāpi grāhyatvaṃ na syād iti na kiñcit tattvaṃ sambhaved ity āha -- tathe ti

evam ayogyatāpi vikalpanīyā kim ubhayam ayogyam ekaṃ vā. yady ubhayaṃ na kiñcid gṛhyata iti śūnyataivāpadyeta. yadi tv ekam ayogyam itaran nety ucyate tad ekatrādvitīye nopapannam ity āha -- ayogyate ti. ye punar atra dṛṣṭāntā uktāḥ pradīpaprabhādiṣu rūpādayaḥ, tatrodbhavābhibhavābhidhānaṃ yujyate. rūpādīnāṃ parasparabhedena tatrodbhavābhibhavopapatteḥ. bhinnaṃ hi sparśād rūpaṃ, tadrātrau rūpodbhave 'bhibhūtasparśo na gṛhyata iti kim anupapannam. tad etad āha -- dṛṣṭāntā iti. ādiśabdād yogyāyogyabhedo 'pīti. svarūpabhedānuvidhāyy udbhavābhibhavādibhedo 'pīty arthaḥ

nanu nāsti rūpādīnāṃ pāramārthiko bhedo mahān khalv ayaṃ kleśaḥ yad dravyād eva teṣāṃ bhedo 'bhidhīyate. parasparabhedās tu kleśatareṇopapādyante. ata ekam eva dravyādirūpaṃ grāhakabhedād rūpādibhedabhinnam ābhāsate mukham{2,140}ivādarśabhedād iti manyante. atas tatrāpy abheda evodbhavādivyavasthā dṛṣṭeti na kaścid viśeṣaḥ. ata āha -- yadāpī ti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi tāvad asmatsiddhānto rūpādāv āśrīyate, tatas te dravyāt parasparataś ca bhidyanta eva. atha matāntareṇa, tathāpi na tāvad ekasyodbhavābhibhavāv api sidhyataḥ. ato 'smanmate 'pi hi yathaikam eva mṛdrūpaṃ ghaṭaśarāvādipariṇāmabhedabhinnam evam ekam eva dravyarūpaṃ rūpādibhiḥ pariṇāmabhedair bhidyata ity āśrayaṇīyam. yat tu ekasyaiva dravyarūpasya grāhakabhedād bheda iti, tadatisthavīyaḥ. yuktaṃ hi mukheṣu pratyabhijñānād aupādhikabhedāśrayaṇam ādarśabhedāśrayaṇena. na tv iha tatheti varaṃ pariṇāmavāda eva. tatra ca naikasyodbhavādivyavasthā loke dṛśyate. yas tv ayam ākasmiko rūpasya sparśātmanā pariṇāmaḥ punas tasyaiva rūpātmanā, sa nirnimitto na vaktum ucitaḥ. ekasyaiva ca dravyasyaikaṃ rūpaṃ divā guṇāntarodbhavenābhibhūtaṃ yad naktaṃ punar budhyate, tan nopapannam. pariṇāme na hi dadhyātmanā pariṇataṃ kṣīraṃ punaḥ kṣīrātmanā pariṇataṃ dṛśyate. ataḥ svabhāvād eva dravyāt parasparaṃ ca rūpādayo bhidyante ity etad eva sāmpratam. yathā cāsaty api deśādibhede bhedaḥ sidhyati tathānantaram eva vakṣyati. tadupekṣyaiva tāvat pariṇāmavādam abhidadhmahe naivam apy ekasyodbhavābhibhavāv iti

yad apīdam aparam uktam grāhyād abhinnam api kiñcin nānubhūyate śabdādau nityatvādīti, tadanubhāṣya dūṣayati -- abhinne ti. yathā hi buddhibhedanibandhano rūpādīnāṃ bhedaḥ, evaṃ kṛtakatvādidharmāṇāṃ śabdād dharmāntarebhyaś ca dhībhedakṛtaṃ bhedam abhidadhānā na daṇḍena vārayituṃ śakyā iti

kiṃ punar eṣāṃ bhede kāraṇam ata āha -- na hī ti. dravyaguṇakarmāṇy eva tāvad bhidyanta iti kim atra kāraṇam anyad ataḥ pratyayabhedāt. sa cāyam aviśiṣṭaḥ kṛtakatvādidharmabhede 'pīti tatkāraṇakas teṣāṃ bheda iti. nanu{2,141}nāmīṣāṃ deśabhedo vā mūrtibhedo vā dṛśyate. ataḥ kathaṃ te bhinnāḥ, ata āha -- na ce ti. na naḥ pāribhāṣiko bhāvānāṃ bhedaḥ. saṃvidekaśaraṇā hi vayam. sā ca bhinnā bhedam abhinnā cābhedaṃ vyavasthāpayati. na tu deśato mūrtito vā bheda iti iyattaiva paribhāṣyata iti

kīdṛśī punar iyaṃ kṛtakatā, yā buddhibhedabhinnāvagamyate ata āha -- kārakāṇām iti. yo 'yaṃ kāryadravyāṇāṃ ghaṭādīnāṃ kārakaiḥ kulālādibhiḥ sambandhaḥ, sā kṛtakatā. kṛttaddhitasamāseṣu sambandhābhidhānaṃ tv atalbhyām iti smṛteḥ. seyam īdṛśī kṛtakatā kathaṃ śabdād abhinnety ucyate. anyo hi tadā śabdo gakārādyākāraḥ. anyā ceyaṃ kṛtakatā tasya tatkārakaiḥ sambandha iti. anityatā tu sāvayavānāṃ ghaṭādīnāṃ tāvad avayavavibhāgātmikety āha -- vibhāga iti

niravayavānāṃ tu buddhyādīnām avayavaviśleṣātmakānityatvāsambhavād yo 'yam ātmano 'pariṇāmarūpeṇāvasthānaṃ tannāśitvam ity āha -- buddhī ti. nāśitvam anityateti nityatāyāḥ svarūpaṃ darśayati -- nityatvam iti. vastutvasya sattātaḥ kecid bhedaṃ manyante, tat tu neṣyata ity āha -- vastutvam iti. sattaiva vastutvaṃ nāparaṃ kiñcid ity ākṛtigranthe vakṣyata iti

prameyatājñeyate api pramāṇajñānasambandhātmike śabdād bhinne evety āha -- pramāṇe ti. jñānatvaṃ pramāṇetarajñānasādhāraṇam iti bhedena jñānasambandhaprabhāvitā jñeyatokteti. sarvatra cātrāsaty api deśādibhedāvasāye kenāpi svasaṃvedyenātmanā bhedo 'vasīyata ity āha -- sarvatre ti

{2,142} ato yathaivāsmanmate buddhibhedamātraprabhāvito rūpādīnāṃ bheda iṣyate asaty api deśādibhede, tathaivaiteṣv api śabdādidharmabhedeṣu bhedo 'stīty upasaṃharati -- tasmād iti

nanv evam api tāvad atyantabhedo naiṣām iṣyate, kathañcid bhedāt. ataḥ siddham abhinnasyodbhavādaya iti. na siddham. atyantabhinnatā hi nāsmābhiḥ kasyacid iṣyate, sarvasya sadādyātmanābhedāt. asti tu kenāpi rūpeṇa bheda iti tadāśrayaṇenaiva viruddhadharmasambandhaḥ samādhīyate. na caitad bauddhasiddhānte jñānasya sambhavatīty abhiprāyeṇāha -- atyante ti

kiṃ punaḥ kāraṇam abhinnasyāpi śabdāt kṛtakatvāder agrahaṇam iti. bhedasyāpi vidyamānatvād iti ced, hantaivam abhedo 'pi vāstava iti kin na śabdagrahaṇe gṛhyate, ata āha -- sarvaṃ ce ti. yad etat kṛtakatvādidharmajātam upanyastaṃ tat saty api śabdābhede kriyāhetvādyapekṣayā gṛhyate. na hi vastv astīty eva grahaṇaṃ bhavati. api tu grahaṇetikartavyatāsāpekṣam. kṛtakatvasya ca kriyā kulālādivyāpāraḥ. taddhetuś ca kulālādiḥ. jighṛkṣā ca grahaṇakāraṇam. atas tadasaṃvittāvabhede 'pi śabdān na grahaṇaṃ kṛtakatvādīnām. atyantābhede tu grahaṇādivyavasthā na sidhyet. na cāsāv asmābhir iṣyata iti

na cāyaṃ dharmadharmikṛto bhedo jñāne sambhavati. advitīyatvāt tasya. nāpi kriyāhetvāditulyam apekṣaṇīyāntaram asti yatkṛtā grahaṇāgrahaṇavyavasthā{2,143}bhavet. jñānātiriktavastvantarābhāvād ity āha -- jñāna iti. anyatrānapekṣety asahamānaḥ pratyavatiṣṭhate -- paraspareṇe ti. ayam abhiprāyaḥ apekṣārtha eva tāvad duṣpratipādaḥ. abhinne tattve kiṃ kenāpekṣyate. upetyāpi brūmaḥ. ya eva kaścid apekṣiṣyate grāhako vā grāhyo vā, sa eva sannihitaḥ. atyantābhedāt tayoḥ. ato nāgrahaṇakāraṇam anyatarasyāpīti dvyātmakagrahaṇaprasaṅgaḥ

atra codayati -- nanv iti. yad etad apekṣām abhyupetya bhavatocyate sannihita iti, tad ayuktam. na hi no nīlādigrahaṇe grāhyam idaṃ grāhako vāyam iti buddhir utpadyate. ato grāhyagrāhakatvenānavagamāt kathaṃ tayoḥ sannidhānam apekṣā katham ucyata ity apekṣābhyupagamo na yukta ity arthaḥ

pariharati -- mā bhūd iti. yady api grāhyo 'yaṃ grāhako 'yam iti vā na vikalpyate, tathāpi tāvad ekātmanaḥ sarveṇaivātmanā gṛhītatvād yad evāpekṣitaṃ tad eva labhyata iti yuktam eva vaktum. anyo 'yaṃ grāhyo 'yaṃ grāhako 'yam iti śabdavikalpaḥ. anyac ca jñānarūpam. tac cet samagraṃ gṛhītaṃ, kim aparam apekṣaṇīyaṃ yadagrahaṇād ubhayāṃśabodho na bhaved iti. evam api ced ubhayātmakaṃ na gṛhyate, kathaṃ dvyātmakaṃ bhaviṣyati. ataḥ siddhaṃ na dvyātmakaṃ jñānam ity abhiprāyeṇāha -- evam iti

evaṃ tāvad yad uktaṃ saty api dvyātmakatve na dvyātmakaṃ gṛhyata iti, tan nirākṛtam. idānīṃ dvyākāram eva jñānaṃ gṛhyata iti yad bauddhair uktaṃ tad dūṣayitum upanyasyati -- uttarottare ti. evaṃ hi bauddhā manyanta -- svasaṃvedyaijñānasya dvirūpatā. tad dhi jānāmi ghaṭam ity evotpadyate. tatra jānāmīti{2,144}grāhakāṃśaḥ. ghaṭam iti ca grāhyāṃśaḥ. tad evaṃ svasaṃvedye 'pi jñānasya dvirūpatve yo nāma mūḍho na sampratipadyate, tatpratibodhanārtham uttarottaravijñānaviśeṣanirdeśo bauddhair abhimataḥ. evaṃ hi nirdiśanti ghaṭajñānaṃ jānāmīti. tad iha pūrveṇa viṣayākāreṇa grāhakākāreṇa ca rūṣito dvitīyajñānasya grāhakākāraḥ pracito nirbhāsate. tadādyasya dvirūpatve ghaṭate. tv ādyaṃ grāhyākāramātraṃ vā grāhakākāramātraṃ vā bhavet, tato dvitīyādy api tadgocaraṃ tadākāram eva bhavet. tatrādyasya grāhyamātratve dvitīyam api jñānaṃ ghaṭa ity evotpadyate. tatra śabdatrayeṇa nirdeśo nopapadyeta ghaṭajñānaṃ jānāmīti. na hy anāturāṇām anarthako nāma nirdeśo bhavati. evaṃ ca tṛtīyādijñāneṣu catuṣṭayādibhir nirdeśo darśayitavyaḥ. tasmād uttarottarajñānaviśeṣād avagamyate asti grāhakākārasaṃvittir apīti. yad api cedam aparaṃ dvyākāravedane kāraṇam uktaṃ -
smṛter uttarakālaṃ ca na hy asāv avibhāvitaḥ |
iti. yathā khalv ayaṃ sa ghaṭa iti grāhyaṃ smarati, evaṃ ghaṭajñānam ajñāsiṣam iti jānātivācyaṃ grāhakāṃśam api. na cānavagatapūrvārthaviṣayā smṛtiḥ sambhavatīti pūrvānubhavapratibandhāt smaraṇād ānumānikī pūrvaṃ grāhakākārasaṃvittiḥ kalpyata ity āha -- smaraṇād iti

tad eva prapañcayati -- ekākāram iti sārdhena. idaṃ ca prāg eva vyākhyātam iti. yadi tu grāhakākāro gṛhyate ity āśrīyate, tadākārapracayadarśanam upapannaṃ bhaved ity āha -- grāhake ti

katham upapannam ity ata āha -- jāyata iti. pūrvaṃ hi ghaṭaṃ jānāmīti jñānaṃ grāhyagrāhakākāram. tatra tasminneva viṣayabhūte. yat paraṃ ghaṭajñānaṃ jānāmīti jñānam. tasyātmīyaś ca grāhakākāraḥ. pūrvau ca{2,145}svaviṣayabhūtaprāpyajñānasthau grāhyagrāhakākārāv upaplutau bhavataḥ. evaṃ tryākāravedanam upapannaṃ bhavatīti

anenaiva prakāreṇa tṛtīyādiṣv api jñāneṣv ākāravṛddhyā pūrvapūrvebhyo bhinnatā sidhyati. itarathā tu pūrvasya kevalagrāhyākāratve svākārasamarpaṇena viṣayabhāvād uttaram api tatsadṛśaṃ ghaṭātmakam eva bhaved ity ayuktam. evaṃ kevalagrāhakākāratve pūrvasyottarasyāpi tādrūpyān na vailakṣaṇyaṃ sidhyet.
nirākāratvapakṣe 'pi tulyataiva prasajyate |
nirākāratvasāmānyāt prācīnottarasaṃvidoḥ ||
ity abhiprāyeṇāha -- pareṣv iti. evaṃ tāvad uttarottaravijñānaviśeṣād ity etat prapañcitam. smaraṇāc cānumānikīty etad idānīṃ prapañcayati -- grāhye ti. idaṃ ca prāg eva vyākhyātam iti

ākārapracaye tāvat parihāram āha -- ne ti. ayam arthaḥ -- nottarottaravijñāneṣu pracayānvitā ākārā dṛśyante, nīlādyākāramātrapratibhānāt. sarvadā hi no viṣaya evedam iti bahir nirbhāsate. kadācid eva tūdbhūtajijñāsasyānākārajñānapratibhānam iti varṇitamasakṛt. ato na jñānārūḍham ākāradvayaṃ dṛśyata iti saṃvitpramāṇakam ahaṃ nīlam ity anavagateḥ. kas tarhi ghaṭaṃ jānāmīti jānātyarthaḥ. nāvaśyaṃ viṣayabodheṣu jānātiḥ pravartate. ghaṭo 'yam ity eva pratīteḥ. yadā tu jñānam eva jijñāsitaṃ bhavati tadārthasya jñātatāvaśena jñānam api pratīyeta. tatra cāyaṃ jānātiprayogaḥ. na vaitāvatā jñānam eva dvyākāraṃ bhavati, vidite bahirviṣayākāre pṛthag evedam anākārajñānam iti. yady anākārasyaiva jñānasya saṃvedanaṃ, kathan tarhi nīlākāraṃ pītākāraṃ jñānam iti vyapadeśo 'ta āha -- viṣaye ti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvaj jñānam ākāravattayā dṛśyate, bahirākāratvavedanād ity uktam. yas tu nīlākāraṃ jñānam iti vyapadeśaḥ, na tenākāravattā jñānasya sidhyati. viṣayo hi nīlādivyapadeśabhājanam. tadvyapadeśenaiva ca jñānaṃ vyapadiśyate na tu tannīlam.{2,146}kasya hetoḥ paravyapadeśena vyapadiśyata iti ced, na. taṃ vinā vyapadeṣṭum aśakyatvāt. na hi tadvyapadeśam antareṇa nirūpayituṃ śakyam īdṛśaṃ nāmedaṃ jñānam iti, svayam anākāratvāt saṃvidām iti

yat tu nirākāratvapakṣe sarvasaṃvidāṃ tulyataiva prasajyata ity uktaṃ, tad ayuktam. anākāratve 'pi grāhyabhedapramāṇakatvād bhedasya, grāhyā hi viṣayāḥ saṃvittau pramāṇam. te ca bhinnā dṛśyamānā bhinnā eva saṃvittīr avasthāpayantīti. atas tadbhedasiddhaye tatsamavetākārāntarābhyupagamo na yukta ity āha -- tasmād iti. grāhyabhedanibandhanas tatpramāṇaka ity arthaḥ

nanv astu grāhyabhedo bhede pramāṇam. anākārāṇāṃ tu kenātmanā bheda ity eva duṣpratipādam ata āha -- nirākāratve ti. ayam abhiprāyaḥ -- kim idam anākāratvaṃ saṃvidām. yadi nirasvabhāvatvaṃ, tanneṣyate viṣayavaśonnīyamānaprakāśasvabhāvatvāt. atha nīlādyākāravirahaḥ, na. ākāśakālātmadikkarmasu tadabhāve 'pi bhedābhyupagamāt. ato yathā nīlādyākārā eva bhāvā ākāravattvenābhinnā api paraspareṇa bhinnā bhāsante, evam anākāratvenābhinnāny api jñānāni grāhyabhedonnīyamānenātmanā bhetsyante svabhāvād eveti

smaraṇāc cānumānukīti yad uktaṃ tad idānīm upanyasya dūṣayati -- smṛter iti. mithyaivaitad bauddhair gīyata ity arthaḥ. kathaṃ mithyā ata āha -- tadaive ti. tadaiva khalv idaṃ grāhakākāraṃ jñānaṃ saṃvedyate. ghaṭo hi tatra smaryate. tatsmaraṇānyathānupapattyā ca tatkāraṇabhūtaṃ jñānam arthāpattyā kalpyate. nūnaṃ mayā ghaṭo jñātaḥ, katham anyathā smaryate. tatraiva cārthāpattivedye[727]jñāne 'jñāsiṣam iti padaprayogaḥ, na tu jñānam api pūrvaṃ gṛhītam iti

__________NOTES__________
[727] dye jñāsi (KHA)
{2,147} yat punardvyākāravedane pūrvam uktam abhedaṃ cābhyupetyāyam ity atra katham ekasmin gṛhyamāṇe paro na gṛhyata iti. tad dūṣayati -- gṛhītam itī ti. yad asmābhir aṃśadvayāgrahaṇe nimittam anuyukto bhavān kim ubhayātmakaṃ na gṛhyata iti, nānenāsmākaṃ vākyapravṛttimātram eva bhavato 'bhimataṃ yathā tathā vā tāvad abhyadhāstvam iti. api tu agrahaṇakāraṇaṃ vā tvayā vaktavyam. vāstavaṃ vāgrahaṇaṃ, na tv abhedād dvyātmakaṃ gṛhītam iti vākpravṛttimātreṇāsmābhir mucyasa iti

paramārthatas tu grāhyagrāhakākāravedanaṃ nāstīty uktam evety āha -- grāhye ti. syād etat. mā nāma pratyakṣeṇa dvyātmakaṃ gṛhyatām. anumānena tūbhayākāravedanaṃ sādhayāmaḥ. grāhakātmā gṛhīto grāhyābhedāt, tadātmavad ity ata āha -- pratyakṣe ti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣaṃ jñānam iti vaḥ pakṣaḥ. na cāsmin pakṣe 'numānena grahaṇasādhanaṃ yuktam. yadi hi dvyākāraṃ jñānam utpannaṃ bhavet, tathaiva prakāśeta. ato naiṣā dvyākāropalabdhir ānumānikī pratyakṣajñānapakṣe syāt. na ca pratyakṣeṇa dvyākāraṃ jñānaṃ kaiścid upalabhyata iti na dvyākāratā jñānasyeti

yadi tv ekākāra eva jñāne dvyākāratā kalpyate, evaṃ satyapramāṇakatvāviśeṣāt sahasrākārataiva kiṃ na kalpyate ity āha -- eve ti

atra codayati -- grāhye ti. ayam abhiprāyaḥ -- yad etad anyatarāṃśagrahaṇe 'bhinnatvād aparasyāpi grahaṇam āpāditaṃ bhavatā tad ayuktaṃ, abhede hi saty{2,148}etat syāt. na tu grāhyagrāhakāṃśayoḥ parasparam abhedaḥ. jñānaṃ hi tatrābhinnam aṃśau ca parasparaṃ bhinnāv eva. ato yathaindravāyavādigrahāḥ parasparaṃ bhinnā api jyotiṣṭo(?ma/māṅga)tvena na bhidyanta iti mīmāṃsakā manyante, evaṃ jñānasyāpi svātmanābhede 'py aṃśayoḥ parasparaṃ bhedān na grahaṇasaṅkaraparicodanāvakāśa iti nirākṛtasvapakṣasya bauddhasya pratyavasthānam iti. siddhāntavādī tu -- na tāvad ayam ekāntavādī bauddho bhinnābhinnatvam abhyupetya grāhyagrāhakayor bhedam abhidhatta iti sambhavati, tan nūnam aikāntika evānena grāhyagrāhakayor bhedo 'bhihita iti manvāna āha -- siddha iti. itaraḥ svābhiprāyam āviṣkartuṃ parapakṣaniṣedhaṃ tāvad āha -- ne ti. kāraṇam āha -- jñānatvād abhedataḥ . ayam arthaḥ -- naivam api bhavatpakṣasiddhiḥ, jñānatvenāṃśayor abhedād ity uktam eveti

itara idānīṃ siddhāntahānim āpādayaṃs tam evaṃvādinaṃ nigṛhṇāti -- bhinne ti. sāṅkhyā hi prakṛtivikārayor atyantabhedam anicchanto vikārātmanā prakṛtau bhedaṃ tadātmanā ca vikārāṇām abhedaṃ saṅgirante. tad yathā sāṅkhyamatena bhinnābhinnātmakaṃ vastu parikalpyate, tathā kathaṃ tvayā bhrāntacittena buddhaśāsanam uktvā bhinnābhinnatvam ekasya jñānātmanaḥ parikalpitam. asmākaṃ tv anekāntavādinām upapanno jyotiṣṭome tathābhyupagama iti

bhavatas tu yadi grāhyagrāhakātmakaṃ dvayaṃ jñānātmanaikaṃ, tato bhinnatvavāganupapannā, noced ekatvam ity āha -- ekam iti

evaṃ cātra bhavanmatāśrayaṇenaikātmyam āpādayituṃ śakyam ity āha -- eke ti. grāhyagrāhakāv ekātmānau, ekarūpāt jñānātmano 'bhedāt. tadātmavad eva. grāhyagrāhakayor mithaḥ parasparam ekatvena kāraṇena jñānaṃ grāhyātmakaṃ grāhakātmakaṃ vā bhaved iti

{2,149} tatra caikātmakatva āpanne grāhyagrāhakayor anyatarasyāpāye jāte parasyāpītaravidhurasyānupapatter aṃśadvayāsattvam eva jñānasya bhavet. evaṃ ca niḥsvabhāvam abhāvātmakaṃ jñānam āpannam iti śūnyatā pramāṇārthayoḥ syād ity āha -- tatre ti

evaṃ tāvad abhinnātmano jñānād abhedād aṃśayor abheda āpāditaḥ. idānīṃ bhinnābhyāṃ vāpy aṃśābhyām abhinnatvāt jñānātmano bhedam āpādayati -- bhinnābhyām iti. evaṃ cātyantabhede grāhyagrāhakayoḥ siddhaṃ dvaitam ity abhiprāyeṇāha -- tataś ce ti

evaṃ dvaitasiddhau yadi jñānam iti saṃjñāmātram eva grāhyagrāhakayoḥ kartum abhimataṃ bhavatāḥ, tadabhyupagacchāma eveti sopahāsam āha -- tayor iti. athavā kiṃ pāribhāṣikeṇa jñānaśabdena, asmākam ivaika evāyaṃ jñānaśabdo 'kṣādivat sādhāraṇatayārthajñānayor vyutpattibhedena vartata ity āha -- athāpi ve ti. yadi jñāyata iti jñānaṃ karmaṇi lyuḍanto jñānaśabdo 'nuśiṣyate, tato 'rtho jñānam. atha tu jñaptir jñānaṃ jñāyate 'neneti vā bhāvakaraṇayor vyutpādyate, tato dhīr eva jñānam ity ubhayajñānatopapattir iti

sarvathāpi hi jñānaśabdavyutpattau vastubhedas tāvat siddha eva. śabdas tu yathāruci jñānārthayor anyataratra pravartatām. nātra no vipratipattir ity āha -- sarvathe ti

{2,150} atrāpare bauddhā vadanti -- satyam asti grāhyagrāhakayor bhedaḥ. naivam api bahirarthaḥ sidhyatīti, jñānasyaivātītasyottarajñānagrāhyatvāt. ata evedambhāvaḥ, paragocaratvāt saṃvidaḥ. katham atītaṃ grāhyam iti ced, na. hetutvasyaiva grāhyatvāt. yad etad uttarajñānajanane svākārasamarpaṇena pūrvasya hetutvaṃ tad eva tasya grāhyatvam. yathāhuḥ --
bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ |
hetutvam eva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam ||
iti. ayaṃ ca sautrāntikavaibhāṣikayoḥ sādhāraṇaḥ ślokaḥ. tad etad upanyasyati -- athe ti. yady api grāhakād bhinnaṃ grāhyaṃ, tathāpi jñānāntaram eva tadatītaṃ na tv artha iti. etad api dūṣayati -- jñānatva iti. tasya grāhyatvābhimatasya jñānasya jñānatve yuktir na kācid astīti bhāva iti. yadi tu pūrvoktayā karmavyutpattyā jñānaṃ tad iṣyate tad asmābhir iṣyate ity āha -- pūrve ti

jñānaṃ jñānam ity anugataṃ tu rūpaṃ na dvayor grāhyagrāhakayor avagamyata ity āha -- jñānam iti. akṣādivat sādhāraṇaśabdatām abhyupagacchāmaḥ na tv ākṛtiśabdatām iti. upetyāpi brūmaḥ. tat khalu sāmānyaṃ pūrvottarayor anuyāyi tābhyāṃ bhinnam abhinnaṃ vā. na tāvad bhinnaṃ tair upeyata ity āha -- vyatiriktam iti

ayaṃ cāparo vyatireke doṣa ity āha -- vyatireka iti. tayoḥ pūrvottarayor grāhyagrāhakayoḥ. jñānasāmānyād vyatireke iṣṭe, tasmiṃs tābhyāṃ bhinna iti yāvat. tayor jñānātmakatā na syāt, tenaiva rūpeṇa jñānatvābhyupagamād{2,151}iti. kim ato yady evam ata āha -- tadrūpe ti. jñānarūparahitatve satyajñānātmano vastuno 'bhāvāt pūrvottarayor jñānayor abhāva evāpadyata iti

api ca tatsāmānyaṃ tābhyāṃ sambadhyamānaṃ pratyekaṃ kārtsnyena sambadhyate bhūtakarmaguṇavat, vyatiṣajya vā mālāguṇavat. pūrvasmin kalpe bhedaḥ. uttarasmin sāvayavatvam iti vaiśeṣikādivad doṣaprasañjanaṃ kartavyam ity āha -- tābhyām iti

vaiśeṣikādivad ity etad vivṛṇoti -- yathe ti. yathaiva vaiśeṣikādīnāṃ parair bauddhair eva jātyādāv ete doṣā uktāḥ, tathaivaiṣāṃ bauddhādīnām api bhinnayoḥ pūrvottarajñānayor abhinnasya jñānasāmānyasya saṅgatau sambandhe ete doṣā iti

yadi tu tābhyām avyatiriktaṃ sāmānyām iṣyate, tato yo 'sau bhinnābhyām abhinnatvāt prāg bheda āpāditaḥ sa evāpadyata ity āha -- tābhyām iti. api ca kim ātmakaṃ tat sāmānyam ity api cintanīyam eva. tatrāsmadabhimatasāmānyāśrayaṇe tāvaduktaḥ prasaṅgaḥ. sādṛśyarūpam apoharūpaṃ ca sāmānyaṃ parastān nirākariṣyata ity āha -- sādṛśye ti

api cātrāpoharūpasāmānyābhyupagame 'dhiko doṣa ity āha -- vastvantarasye ti. etad eva vivṛṇoti -- ne ti. ajñānanivṛttyā jñānaṃ grahītavyam. na ca jñānamātravādino 'jñānaṃ nāma kiñcidapohyam astīti

{2,152} na cātyantāsata evāpiho ghaṭate ity āha -- apoha iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi jñānābhāvamātram ajñānaṃ tat tarhy avasturūpaṃ katham apohakriyākarma bhaviṣyatīti. apohyatvābhyupagame vā abhāvasyāpi vastvanta(?rā/ratā)pattir ity āha -- vastvantaram iti. kāraṇam āha -- apohyatvāc ca vastute ti. caśabdo hetāv iti

ato 'vaśyaṃ jñānābhāvasyānapohyatvād ajñānanivṛttau jñāne iṣyamāṇe jñānād anyadajñānam artha eva te prasajyata ity āha -- tene ti. atra kiñcidāśaṅkte -- kalpitam iti. jñeyādiśabdeṣu hi bauddhair uktam --
ajñeyaṃ kalpitaṃ kṛtvā jñeyaśabdaḥ pravartate |
iti. tad ihāpi samānam. ajñānakalpanayā tadapohena jñānaśabdo vartiṣyate. tena nāpohyābhāvo na ca vastvantaratāpattir iti. etad api dūṣayati -- ne ti. yad eva hi kvacid dṛṣṭaṃ tad evānyatra kalpyate. atyantāsatas tu jñānād anyasyābuddhiviṣayasya kalpanā keti

tad evaṃ kalpanīyāntarābhāvād ajñānākārā buddhir evājñānatayā kalpanīyāpannety āha -- buddhir iti. tatra cāyaṃ doṣa ity āha -- tataś ce ti

kim ato yady evam ata āha -- na ce ti. na jñānāntarāpohena jñānam eva grahītuṃ śakyata iti. atraiva dṛṣṭāntam āha -- vṛkṣa iti. na hi vṛkṣārtho vṛkṣāpohena pratyetuṃ śakyata iti

{2,153} api ca yāsāv ajñānanirbhāsā buddhir ajñānatayā kalpitā, tasyā jñānatvaṃ na bhavet. na hi yadrūpaṃ yadapohena pratīyate tatraiva tad bhavati. vṛkṣatvasyāvṛkṣeṣv apohyeṣu ghaṭādiṣv abhāvād ity āha -- apohya iti

evañ ca tasyājñānatvābhimatasya jñānatvābhāvād arthatvam evāpannam. ato 'jñānavācoyuktyārtha evābhimata ity abhinnārthatvam ity āha -- tataś ce ti. kiñ caivam api cāyam ajñānāpohavādī vaktavyaḥ kim ālambano 'yam ajñānapratyaya iti. na tāvad bāhyālambanaṃ kiñcid bhavadbhir jñānam iṣyate. na cāsya svāṃśālambanatvaṃ jñānāntarālambanatvaṃ vā sambhavatīty anantaram eva vakṣyatīty abhiprāyeṇāha -- ajñāne ti. tan na tāvad jñānamātravādinām ajñānaṃ nāma kiñcid asti yad asyālambanaṃ syād ity āha -- ne ti. atra codayati -- nanv iti. asyārthaḥ -- vastvātmakaṃ hi jñānātiriktam asmābhir niṣiddham. abhāvātmakaṃ tv ajñānaṃ kim ajñānapratyayena nāvalambyata iti

pariharati -- bhāva iti. ayam abhiprāyaḥ -- yena tāvadābālam āsthaviraṃ ca prasiddhā mahīmahīdharodadhiprabhṛtayo grāhyā apalapitāḥ, tasya kim iti sūkṣmanyāyavedanīyo bhāvo grāhyo bhaviṣyati tanmate ca sarvopākhyānavirahalakṣaṇa iti. api ca yad bhāvadhiyāṃ svāṃśaparyavasāne kāraṇam uktaṃ, tadabhāvabuddher apy aviśiṣṭam. ataḥ katham asau bāhyābhāvālambanaṃ syād ity āha -- svāṃśe ti

{2,154} tadavaśyaṃ pāriśeṣyād ajñānapratyayasyāpi jñānāntaraṃ vā svāṃśo vā grāhyo 'bhyupagantavya ity āha -- tene ti. astu tad eva grāhyaṃ, ko doṣo 'ta āha -- svarūpe ti. jñānāntaraṃ svātmā vā jñānasya jñānasvabhāvatvān nājñānapratyayena viṣayīkartuṃ śakyate. svarūpaviparītasyāgrāhyatvād yadākāro hi pratyayas tadākāram eva grāhyam avasthāpayati. ajñānākāraś ca pratyayaḥ kathaṃ jñānam ālambanīkartuṃ śaknoti. svarūpaviparītaṃ na grāhyam iti

etad eva darśayati -- yathe ti. ataḥ siddhaṃ na jñānamātratve 'pohyam astīty āha -- tene ti. evaṃ cāsaty apohye 'pohasvarūpasyāpy abhāvān na tenātmanāpi grāhyagrāhakayor jñānayor jñānātmanā samānatvam ity āha -- grāhyagrāhakayor iti. evañ cobhayoḥ sādhāraṇarūpābhāvād grāhyagrāhakayor anyataratra grāhye grāhake vā jñānatvam abhyupagantuṃ yuktam ity āha -- tasmād iti

tathāpi ko niścayaḥ grāhakaṃ jñānaṃ na tu grāhyam ity ata āha -- atre ti. ubhayasiddhaṃ hi grāhakasya jñānatvaṃ grāhyasya tv asmākam asiddham iti. evaṃ tāvad jñānaṃ grāhakam artho grāhya iti sādhitam. atha vā kiṃ no 'nena vyasanena. tattvabhedo hi no dvaitānuguṇatayā sādhyaḥ. sa tāvat siddhaḥ. siddhe ca tasmin yathāruci vyapadeśo 'stu nāmety āha -- vastv iti

yathāruci vyapadeśam eva darśayati -- jñānam iti. ubhayaṃ vā jñānaśabde vācyam astu artho jñānaṃ ca. artha eva vā jñānaśabdavācyaḥ na jñānam{2,155}ity arthaḥ. grāhaka eva vārthaśabdavācyo 'bhidhīyatām. naivam api kācit pakṣakṣatiḥ. siddhatvād dvaitasyety abhiprāyeṇāha -- grāhaka iti. bhāṣyakāreṇa tv atītabuddher grāhyatvanirākaraṇārthaṃ kṣaṇikatvaṃ kāraṇam uktaṃ yenaivam āha -- arthaviṣayā hi pratyakṣabuddhiḥ, na buddhiviṣayā. kṣaṇikā hi sā, na buddhyantarakālam avasthāsyate iti. tad upanyasyati -- buddhyor iti. atītā hi pūrvā buddhir nāsāv uttarayā grahītuṃ śakyate. tatkāle 'satyā vartamānavad grahītum aśakyatvād grāhyasya cedaṃ nīlam iti vartamānavadbhāsād iti. ataḥ kṣaṇikatvāt kāraṇād buddheḥ grahītum aśakyatvāt asmanmatāśrayaṇenārthātmakataiva buddher upeyety āha -- artha iti. yadi tūcyate mā bhūd atītāyā buddher grāhyatvaṃ, sahabhāvinos tu jñānayor grāhyagrāhakatvaṃ na nopapannam iti. tadayuktaṃ sahabhāvānupapatteḥ. kathaṃ hi samanantarapratyayādhīnātmalābham uttaraṃ tena sahotpadyata iti sambhāvayāmaḥ. sahatve 'pekṣānupapatteḥ. astu vā janmayaugapadyaṃ jñānayoḥ. evam api na mānameyatā sambhavati. hetutvam eva hi grāhyatvam uktam. na cāsati paurvāparye tat sambhavati, sahajanmanor anyonyanirapekṣatvāt. tad idam āha -- anyonye ti. kathaṃ nirapekṣam ata āha -- kriye ti. yadi hi jñānayoḥ kaścit kriyākārakasambandho bhavet, evam apekṣā bhavet. na cāsau sahotpattau sambhavati. svākārārpaṇena hetutvaṃ nirākṛtam eveti. nanu tavāpy arthajñānayoḥ kāryakāraṇabhāve kriyākārakasambandhaḥ kaḥ, ata āha -- arthe ti. yena vyāpāreṇa buddheḥ pramāṇatvaṃ sā mitiḥ kaś cāsau. yad etad buddhijanmeti pratyakṣa uktam. tad asyāṃ mitau yārthavijñānayoḥ saṅgatiḥ. sānayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ. sā hi buddhyarthābhyāṃ sahitābhyāṃ bhāvyate. yāvad dhi nārtho dhīviṣayaḥ, tatkarma bhavati. buddhiś ca janmani kartrī. na tāvan nirviṣayā{2,156}akartṛkā cotpattiḥ sambhavati. tad anena kriyākārakasambandhenāsti jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ. tad etadarthasya buddher utpattau karmakārakatvam etad evāsya jñānakāraṇatvam. atreti. mīmāṃsakasiddhānta
ity arthaḥ. na caiṣa prakāro bauddhamate sambhavati, yugapajjanmanor jānayor janmana evābhāvād jñānātiriktasya yaugapadye cānyataroktāv anyatarasya kāraṇatvāsambhavād ity abhiprāyeṇāha -- ne ti. api ca, idaṃ kāryam ayaṃ hetur ity api niyamo yaugapadye duradhigamaḥ anapekṣatvāviśeṣāt. na khalu savyetaraviṣāṇayor yugapajjanmanoḥ śakyam avagantum idaṃ kāryam idaṃ kāraṇam ity agṛhyamāṇe viśeṣe, tad etad āha -- niyama iti. nanv agṛhyamāṇe viśeṣe ubhayasyobhayaṃ kāraṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- dvayam iti. yadi pūrvam uttarādhīnātmalābham, uttaraṃ ca pūrvādhīnaṃ, tato duruttaram itaretarāśrayam iti

nanv atrāpi tadbhāvabhāvitaiva kāryakāraṇabhāve cihnam. asti ca yugapajjanmanor api vijñānayos tadbhāvabhāvaḥ, pūrvajñānasambhavakṣaṇa evottarasya bhāvāt. ataḥ kuto yaugapadye na hetuhetumattā, ata āha -- tadbhāve ti. satyam. tadbhāvabhāvitā kāryakāraṇatve lakṣaṇaṃ na punaḥ paurvāparyarahitā. tanniyamasahitam eva tu tadbhāvabhāvahetukaṃ kāryakāraṇabhāve lakṣaṇam āhuḥ. na ca yaugapadye paurvāparyaṃ, natarāṃ niyama ity akāryakāraṇateti

parasparasahitam ubhayaṃ kāryakāraṇalakṣaṇaṃ na tv anapekṣitam ity atraiva nidarśanam upanyasyati -- gavāśvasye ti. na khalu kadācid aśvāt pūrvaṃ gavi jāte{2,157}paścājjāyamāno 'śvaḥ paurvāparyāt tatkāraṇako bhavati. tathaikasantānakṣaṇabhāvinaḥ santatyantarajasya kṣaṇasya na tadbhāvamātrāt tatkāryatvam asati paurvāparye. evaṃ ghaṭena sahotpadyamāneṣu rūpādiṣu nānyonyaṃ kāryakāraṇabhāva iṣyate. na hy avayavidravyasya rūpe 'vayavī kāraṇam, aśvādirūpāṇām eva prāk satāṃ krameṇa tatra kāraṇatvāt. etau ca svamataparamatabhedena vyākhyeyau dṛṣṭāntau. āvayor eva tadbhāvabhāvitāmātraṃ na kāryakāraṇatve lakṣaṇam ity uktaṃ bhavatīti. tasmād yo yasmin niyamena pūrvam avasthite jāyate, sa tatkāraṇako nānya ity āha -- tasmād iti

yat punar atra parair yaugapadye 'pi kāryakāraṇabhāvo dṛśyata iti pradīpaprabhādisiddhavannidarśanam uktaṃ, tan na. na siddhaṃ, tatrāpi sūkṣmasya kālabhedasya vidyamānatvāt. pradīpakāryā hi prabhā nāsau pradīpena sahaiva niṣpadyate. ekadā pradīpe jāte 'nantaram eva niṣpadyate prabhā. tasmād na kvacid api yaugapadye kāryakāraṇabhāva ity āha -- hetv iti. yady asti kālabhedaḥ kasmān na lakṣyate, ata āha -- durlakṣa iti. yathā nirantaram uparyuparibhāvena sthite padmapatraśate bhidyamāne kālabhedo durlakṣaḥ, evaṃ pradīpaprabhayor api. yathā ca tatra nā(na)ntaritā sīcī bhinnattīti tatra kālabhede pramāṇam, evaṃ nāniṣpanne pradīpe tattejo visaratīti samānam ubhayatrāpi pramāṇaṃ kālabhede. tulāntanamanonnam anayos tu na parasparaṃ kāryakāraṇabhāvo dvayor apy ekahetutvāt. tolayitā hi tatra sahabhuvor dvayor api kāraṇam. kakṣyāsūtrasanniveśaviśeṣo vā. sūtraṃ hi tatra madhye bhavat samaṃ tau dhārayati. ekataratra bhavad viṣamaṃ pravartayati. na ca punarunnāmahetur nāmaḥ na ca nāmahetur unnāma iti na kvacit sahajanmanoḥ kāryakāraṇabhāva iti

{2,158} yathā ca pūrvottarajñānayor yaugapadyena kāryakāraṇabhāvaḥ evaṃ jñānabhāgayor api grāhyagrāhakātmanoḥ kāryakāraṇabhāvo nirākāryaḥ. na cākāraṇabhūtasya grāhyatā sambhavatīti yaugapadye prasaṅgena bhāgāv upasaṅkramya darśayati -- bhāgayor iti. mānameyatvanirākriyety arthaḥ. yadi tūcyate mā bhūd yaugapadye pūrvam ālambanam uttarasya, krameṇaiva tu bhaviṣyati. katham asato 'tītasyālambanatvam iti ced, na. śaktyarpaṇadvāreṇopapatteḥ. pūrvaṃ hi jñānam uttarasmin vāsanāparanāmānaṃ śaktim arpayati. tatas tadrūpaṃ tajjāyamānaṃ tadālambanam ity ākhyāyate, ata āha -- na ce ti

kim iti na bha(?vaḥ/vet.) ata āha -- grāhyam iti. śaktyarpaṇena hi pūrvasya grāhyatve grāhyam atītaṃ bhavet. atītam eva hi tadvāsanāvaśād uttareṇālambyate smṛty eva pūrvajñānam iti. bhavatv atītaṃ grāhyaṃ ko doṣaḥ ata āha -- tādrūpyam iti. tādrūpyam atītarūpatvaṃ vartamānāvabhāsino grāhyasya saṃvidviruddham apramāṇakaṃ bhavet. kathaṃ hy atītam abadhitayā buddhyā vartamānatayā gṛhyeta. tathāvāgṛhyamāṇam atītaṃ bhaved iti. kathaṃ tādrūpyam apramāṇakam ata āha -- atīte ti. ayam abhiprāyaḥ -- pūrvajñānāhitavāsanāvaśena jāyamānam uttaraṃ smṛtirūpam eva bhavet. smṛtyā ca sa ity atītatvānuviddha eva svagocaro 'nubhūyate. na ceha tathānubhūyate, pratyutpannavad idam iti saṃvedanāt. ataḥ katham asaṃvedyam eva tādrūpyaṃ pramāṇavad bhaviṣyati. etac ca jñānātiriktavāsanābhyupagamenoktam. na tu jñānamātravādināṃ tadatiriktā vāsanā ca kācid asti. na copapadyate, anādhāravā(sanā)nupapatteḥ. na cātītam asad vāsanādhāraḥ sambhavati. na cottaram anāgatam, asattvād eva. na ca parasya janmakālaṃ yāvat pūrvam avatiṣṭhate yena tasmin vāsanām ādhāya naśyatīti śakyate 'vagantum. kṣaṇikatvāt. na ca santānibhyo 'tiriktaḥ santāno nāma kaścid asti yo vāsanādhāro bhavet. na cānādhāraiva śaktir ātmānaṃ labheta.{2,159}bhaṇitaś cāyaṃ vāsanābhaṅgo nirālambanānumānanirākaraṇāvasara ity alam aneneti. atra codayati -- svapne na syād iti. yad uktaṃ bhavatātītatvānuviddhasmṛtyānubhūyata iti. tan na. svapne pratyutpannanirbhāsāt. na ca na smṛtiḥ svapna iti sāmprataṃ pratyutpannakāraṇāntarāgrahaṇāt. na hi tatrendriyaliṅgādi jñānakāraṇaṃ kiñcid upalabhyate. na cākāraṇikā jñānotpattiḥ sambhavati. ato 'vaśyaṃ smṛtir eva seti vaktavyam. smṛtir api ca vartamānavannirbhāsata iti tadvad ihāpi bhaviṣyatīti. pariharati -- viparyayād iti. satyam. atītatvena svapne bodho na bhavati. kin tu viparyayād asau tathāvabhāsaḥ. (?viparyayajñānaṃ hi) tadviparyayaś cānyākāravastugocaro 'nyākāro yukta eveti nānena pramāṇajñānānāṃ tulyatvam avagantuṃ śakyata iti. kīdṛśaḥ punaḥ svapne viparyayaḥ. tad darśayati -- tatre ti

kathaṃ punar idam avagamyate viparyayo 'sāv iti. ata āha -- bādhe ti. bādhakaṃ hi tatra jñānam utpadyate naitad evam iti. tajjānīmo 'vartamānam eva tatra vartamānatayā bhāsata iti. etāvac ca viparyayasya tattvaṃ yad anyādṛśasyānyathāprakāśanam iti sūktaṃ viparyayād iti. na cāyam evamprakāro viparyayo jāgrajjñāneṣu śakyavacanaḥ. supariniścitā hi tatra jāgraddhiyaḥ ity uktam ity abhiprāyeṇāha -- ne ti. evam upapāditam atītaviṣayā na pratyakṣabuddhaya iti. idānīṃ prayogeṇa darśayati -- tasmād iti. atīto na pratyakṣaviṣayaḥ, atītatvāt. janmāntarānuvṛttavad iti. na ca yogipratyakṣeṇānaikāntikatvaṃ, tannirākaraṇād iti. tasminneva sādhye hetudṛṣṭāntāntaram āha -- tadrūpe ti. atīto 'rtho na pratyakṣabuddhiviṣayaḥ, tadrūpatvenājñānāt. yan na svarūpeṇa saṃvedyate tan na pratyakṣadhīviṣayaḥ yathā bhāvyartha iti

{2,160} astu vātītasya grāhyatvaṃ, tathāpi sautrāntikān parājitya tad vaktuṃ yuktaṃ yajjñānam evātītaṃ jñānenālambyate na tv artha iti. te hi sadṛśāparāparotpattirūpeṇa santanyamāneṣu bhāveṣv atītakṣaṇālambanam eva jñānam āsthitāḥ. varaṃ tad eva yuktam āśrayitum. tathā hi -- na tāvadatyantam alaukikī grāhyagrāhakasiddhir uktā bhavatīty abhiprāyeṇāha -- atīte ti. kiñ ca, etad apy atītagocaratve jñānasya vikalpanīyaṃ yattacchaktyarpaṇadvāreṇa grāhyatayā kalpitam atītaṃ jñānaṃ, tat kiṃ grāhyaikasvabhāvam āhosvid grāhakaikasvabhāvam ubhayasvabhāvaṃ veti. sarvathā nopapadyata ity abhiprāyeṇāha -- atītam iti. tatra grāhyaikasvabhāvatve tāvadartha eva śabdāntareṇābhyupagato bhavatīty abhiprāyeṇāha -- grāhye ti. grāhyaikasvabhāvaṃ hi jñānaṃ jaḍātmakam artha eva śabdāntareṇopapādito bhavatīti

api ca śaktyarpaṇe nottaragrāhyateṣyate. na ca grāhyamātrātmano 'saṃcetitasya śaktyarpaṇaṃ sambhavati. ananubhūyamānasya smṛtibījādhānānupapatter ity abhiprāyeṇāha -- sve ti. śaktyarpaṇābhāvam eva prayogeṇa darśayati -- yathe ti. notpadyavinaṣṭād dṛṣṭāsaṃviditāc chaktyarpaṇaṃ, dṛḍhatvenājñānād eva paṭutaram ananubhavād iti yāvat. paṭhanti hi vastudharmo hy eṣaḥ yadanubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte iti. yadanevaṃvidhaṃ na tena śaktyarpaṇaṃ, yathānāgatād ananubhūtapūrvāt tathāvidhād eva tu santānāntarajād iti. ukto grāhyamātre prasaṅgaḥ.{2,161}grāhakaikasvabhāva idānīṃ darśayati -- kevale ti. yat khalu grāhakaikasvabhāvaṃ tat khalu katham uttarasya grāhyaṃ bhaviṣyati. tathā sati svabhāvanāśād abhāvāpatter ity abhiprāyaḥ

kiñ cedaṃ grāhakaikasvabhāvatvaṃ duradhigamam ity āha -- kim iti. grāhyāpekṣaṃ hi grāhakatvaṃ tadekasvabhāvasya. na tāvat svātmā grāhyo na jñānāntaraṃ, tasyāpy evam eva grāhakaikasvabhāvatvād iti. ubhayākāratāyāṃ dūṣaṇam āha -- dvyākāratā nirastaive ti. naitad astītyādinā niṣiddha ity arthaḥ. api ca, dvyākāratve pūrvajñānaṃ tadaiva svakāla eva saṃvedeta. tatrāsya svasaṃvittaye bodhakāntarajñānāpekṣā na yuktety āha -- saṃvedyete ti

api ca yadi pūrvajñānaṃ dvyākāram, evaṃ sati parasyāpi tadbhuvas tathātvād ātmāṃśa eva pramā paryavasiteti kim atītaviṣayatayety āha -- dvyākāre ti. grāhyaikasvabhāvatve ca pūrvasyāyam aparo doṣa ity āha -- pūrve ti.
tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |
iti sthitiḥ

atha kathaṃ pūrvasya grāhyamātrarūpatve tajjanmanaś cottarasya grāhakatvaṃ bhaviṣyatīti. yadi tu pūrvaṃ grāhakākāramātram evaṃ sati nottarasya viṣayo bhavet, sārūpyanibandhanatvād viṣayaviṣayibhāvasya. pūrvottarayoś ca pūrvaṃ grāhakākāramātram uttaraṃ tu dvyākāram iti vairūpyam iti na pūrvaviṣayatottarasya (?na){2,162}sidhyet. tad etad āha -- grāhake ti. pūrvaṃ ca kevalagrāhakatve grahaṇakatayā viṣayabhāvo nirākṛtaḥ. iha tu vairūpyād iti viśeṣa iti. yacchaktyarpaṇadvāreṇa pūrvasyālambanatvam uktaṃ, tat tāvat pratyuktam eva. tatraiva smṛtvā punar api kiñcid vadati -- na ce ti. kenacid vyāpāreṇa kaścit kañcid arpayati. na ca vijñānasya śaktyarpaṇaṃ prati kaścid vyāpāro dṛśyate. kṣaṇikatvād vyāpārakālaṃ yāvadanavasthānād, vyāpārāntarānabhyupagamāc ceti

kiñ cāyaṃ śaktyarpaṇasyābhāvo bauddhapakṣe nirālambanavāda eva prapañcena sādhita ity āha -- śaktyarpaṇasye ti. idānīṃ yat tat pūrvam uktaṃ na pūrvottarajñānayor hetusādhyatvam iti, yac ca vāsyavāsakabhāvanirākaraṇam, ubhayatra prayogam āha -- santāne ti. kvacid ekasyāṃ santatau vimatipadāspadībhūtāyāṃ na jñānayor hetuhetumattā, jñānatvāt, santānāntarajñānavat. santānāntarajñānāni na santānāntarahetumanti, teṣāṃ tatrānārambhakatvāt. evam eva vāsyavāsakabhāvanirākaraṇe 'pi prayogo darśayitavyaḥ. iha ca jñānāny eva dharmīṇi samānāyāṃ santatāv ahetubhūtānīti sādhyo dharmaḥ. jñānatvād iti hetuḥ. santānāntarajñānavad iti dṛṣṭānta iti

grāhyagrāhakayor upapāditaṃ bhedaṃ prayogeṇedānīṃ darśayati -- tasmād iti. yata eva na kathañcid jñānasya svagocaratvaṃ, tasmāt. yad rūpasya grāhakaṃ tat tu ato grāhyād bhinnaṃ, tatsaṃvittāv asaṃvitteḥ. yan na tatsaṃvittau saṃvedyate tat tato bhinnaṃ, rasādigrāhakavat. tatsaṃvittāv asaṃvittiś ca prāg eva sādhiteti nāsiddhyāśaṅkā. rasādigrāhakaṃ yatheti cāsya bhinnam iti vakṣyamāṇena sambandha iti

{2,163} evam eva grāhyaṃ pakṣīkṛtya grāhakād bhedo darśayitavya ity āha -- grāhyam iti. atrāpi rasādigrāhakam eva dṛṣṭāntaḥ. yathā hi tadrūpagrāhakānubhave 'nanubhūyamānaṃ tato bhidyate, evaṃ tadgrāhyam api rūpaṃ, tad api svagrāhakaparāmarśe na parāmṛśyata eva. tad api na smarāmīty atra darśitam iti. evam aikaikaśyena grāhyagrāhakayor bhedaṃ prasādhyedānīm ubhayor api samāhṛtya darśayati -- dvayam iti. grāhyagrāhakadvayaṃ parasparabhinnam. itaretaraparāmarśa itaretarāparāmarśād rasādivat. yathā rūparasādayo 'nyonyaparāmarśe 'parāmṛśyamānāḥ paraspareṇa bhidyante, evam etad api dvayam iti

prakārāntareṇedāṇīṃ grāhyagrāhakayor bhedaṃ darśayati -- eke ti. grāhyaṃ grāhakād bhinnaṃ tena sahaikarūpyeṇājñānāt. yad yena sahaikarūpyeṇa na jñāyate tat tato bhidyate yathā santānāntarabuddhiḥ. na cāsiddho hetuḥ, nīlādirūpatvād grāhyasyānākārasya ca grāhakasya saṃvedanāt. evam eva grāhakaṃ pakṣīkṛtya hetur darśayitavya iti. prayogāntaram āha -- jñānam iti. jñānaṃ dharmi, na svāṃśaṃ gṛhṇātīti sādhyaṃ, jñānotpatter iti hetuḥ. tad dhi samanantarapratyayād utpadyata iti bauddhā manyante. yad jñānād utpadyate na tat (?pā/svāṃ)śaṃ gṛhṇāti. yathā jñānasya svaśaktiḥ. svaśaktir iti jñānaja(?nyād/nyāṃ) vāsanām apadiśatīti

evam eva grāhyatvapratiṣedhaprayogo darśayitavya ity āha -- grāhye ti. jñānaṃ svāṃśena na gṛhyata iti darśayitavyam. tāv eva hetudṛṣṭāntāv iti. na ca sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ. dvayahīnavāsanābhyupagamāt. bauddhānāṃ hi svāṃśaṃ na gṛhṇāti. na ca tena gṛhyate. etac ca cirantanabauddhābhiprāyeṇa jñānātiriktavāsanāpakṣe{2,164}sthitvoktam iti draṣṭavyam. na tūpādānāparanāmno viśiṣṭāt samanantarajñānād anyāṃ kāñcid vāsanāmarvācīnā manyante. tannirāso 'pi cāsmābhir ukta eveti. anyathā grāhyagrāhakayor bhedaṃ darśayati -- caitre ti. caitrajñānaṃ dharmi. tac caitrodbhūto yo jñānāṃśo grāhyas tasya bodhakaṃ na bhavatīti sādhyam. jñānatvāt. yad yad jñānaṃ na tat tadbodhanaṃ yathā dehāntarodbhavam iti. grāhyagrāhakaśaktinirākaraṇaṃ caitenaiva prakāreṇa darśayitavyam ity āha -- etayaive ti. eṣā cātra dik. na jñānaṃ dviśaktikaṃ, jñānotpatteḥ, svaśaktivat. tathā na jñānaṃ dviśaktikaṃ, jñānatvād anyatarāṃśavat. anyatarāṃśo hi jñānam eva. na cāsau dviśaktikaḥ, dvaividhyābhyupagamāt. itarathā cāturvidhyaprasaṅga iti

nanu śakyam anenaiva prakāreṇa (?nā/ā)tmano 'pi vastutvād ghaṭavad dviśaktikatvaṃ vārayitum ata āha -- pramāṇe ti. darśitaṃ hy asmatprayogasambhinnabodhabodhyatvād ātmano dvirūpatvam. na tadanumānena vārayituṃ śakyate, pratyakṣabādhakaprasaṅgād iti bhāvaḥ. jñāne tu nātmavad dviśaktikatvaṃ śakyate kalpayituṃ, pramāṇāntarābhāvād iti. etad apy uktam ity āha -- na tv atre ti. yata evam ekasya dvirūpatvam anupapannam, ato 'vaśyam eva jñānād bhinnaṃ nīlādi grāhyam eṣṭavyam, evañ ca pramāṇabalād āpadyamāno vastubhedo na kalpanāgauravam āpādayatīti

yad uktam anekakalpanāyā ekakalpanā jyāyasīti, tat parihṛtaṃ, na khalu pratyakṣasiddho 'rthaḥ kalpanīyaḥ. na ca tadbalabhāvinī jñānakalpanā śakyate vārayitum. pramāṇavanti subahūny apy adṛṣṭāni kalpanīyāny eva. ata evobhaya{2,165}siddhatvād jñānasyākārakalpanā nyāyyeti yad uktaṃ tad api pratyākhyātam. yadi hi vayam ākāraṃ dṛṣṭvā kasyāyam iti tadāśrayam anvicchema tadobhayasiddhatvād jñānākāro 'yam ity ucyetāpi. pratiṣṭhitāśrayam eva tu pratyakṣasāmarthyād ākāram avagacchanto nāsyāśrayāntaramīhāmahe. na caivāsmākam asiddhe 'rthākāre jñānam api siddhaṃ yenobhayasiddhaṃ bhavet. na hi tannirākāram anubhūyate. pratyakṣeṇārtha eva hi jñātas tasya pramāṇaṃ bhaviṣyati. sa ced aniṣṭo nāsya kalpanāyāṃ pramāṇam astīti katham ubhayasiddhatvaṃ, tad etad āha -- tasmād iti. ādiśabdena śaktimātrasya bheda iti yad uktaṃ tadupādatta iti. uktadoṣaparihāraprapañcam ataḥ paramārabhamāṇaḥ yat tāvad uktam upāyatvād jñānam eva prathamam avagantavyam upāyādhīnasiddhitvād upeyānām, na ca tadākāram antareṇa pratīyata iti jñānākāra evāyam iti, tat tāvat pariharati -- upāye ti. satyam arthasiddhāv upāyo jñānaṃ, na tv avaśyam upāyagrahaṇādhīnam upeyāvadhāraṇam. na hi cakṣū rūpaparicchedopāya iti tataḥ pūrvam anubhūyate. yat tūpāyatvāt prathamam avagantavyam iti, tat tair eva cakṣurādibhir anaikāntikam iti nopāyasya sato jñānasya pūrvānubhavaṃ sādhayitum alam iti

yat punar uktam -- utpannasya sato 'pratibaddhasya jñānasya nāgrahaṇakāraṇam asti ato grahītavyam iti, tad anubhāṣya pariharati -- yad apī ti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ jñānam utpannam apratibaddhaṃ kenacit. na tv etāvataiva grahītavyaṃ bhavati, grāhakābhāvenāgrahaṇopapatteḥ. na tāvad idam ātmanātmānaṃ grahītuṃ śakyam ity uktam. anyac ca, jñānaṃ tadā notpannam eva arthāpattir hi sā. sā ca paścād eva bhaviṣyatīty ataḥ sato 'pi jñānasya grahaṇakāraṇābhāvād agrahaṇaṃ yuktam evety āha -- tene ti

{2,166} yadi svakāle nāvagataṃ, kathaṃ tarhi paścād avagamyate. ata āha -- nānyathe ti. asti hi khalu paścād jñānāvadhāraṇe pramāṇam arthāpattiḥ. jñātārthānyathānupapattiprabhavā sā prāgajñāte 'rthe na jāyate, paścādupajāyata iti yuktam eva pramāṇasadbhāvād uttarakālam eva grahaṇam. paricodanāparihāraś cokta eveti neha pratanyata iti

nanv astu tāvat parastāt pramāṇasadbhāvaḥ, pūrvam api tv apratibandhasya kasmād agrahaṇam ata āha -- na ce ti. na hy apratibandham ity eva vastūpalabhyate. apratibandhasyāpy anupalambhanāt. kāraṇasāmagrīviśeṣasamavadhānasampāditaṃ hi bhāvānāṃ grahaṇam. tadapratibandhānām api tadabhāve na bhavati. kim anupapannam iti

kā punarjñānagrahaṇe sāmagrī. yadi jñānaṃ, kim a(?nya/sya) jñānāntareṇa. nanv idam eva svabhāvato jñānaṃ prakāśātmakam, aprakāśātmanāṃ tu bhāvāntarāṇām apratibaddhānām apy astu prakāśāntarāpekṣā. ata evoktaṃ na cāprakāśarūpatvam iti. ato notpannasya jñānasyāgrahaṇe kāraṇam upalabhāmahe -- ata āha -- vyāpṛtam iti. satyam prakāśakaṃ jñānaṃ, tathāpi nātmānaṃ prakāśayati arthasaṃvittau vyāpṛtatvāt. na hi bahirviṣayaprakāśane vyāpṛtaḥ pradīpaḥ ātmānam api prakāśayati. tatprakāśane cakṣuṣo 'pekṣaṇāt. ato yuktam eva prakāśātmano 'pi svabodhāyānyāpekṣaṇam iti

atha vā prakāśakaṃ jñānam ity eva kutaḥ, arthāparokṣībhāvo hi tasya tathātve pramāṇam. tataś cārthānubhavasvabhāvam eva tat sidhyatīti na svātmānam api prakāśayatīty āha - īdṛśam iti. evam api svātmānaṃ prakāśayed{2,167} yady arthavad jñānātmāpi jñānajanmany anubhūyate, na tv asāv anubhūyate ity uktam evety abhiprāyeṇāha -- na ce ti. na ca yad ekasya prakāśakaṃ tena sarvasyaiva prakāśakena bhavitavyam. na hi cakṣurādīnīndriyāṇi prakāśakāny api viṣayataḥ saṅkīryante, vyavasthāyā uktatvāt. evam ihāpi bāhyasya prakāśakaṃ jñānaṃ, nātmana iti na nopapannam ity āha -- satī ti sārdhena. prakāśakapadopacāras tu kathañcit prakāśe kartṛbhāvam āśritya vaktavyaḥ. anyathā hi prakāśānantyaṃ bhaved ity uktam eveti

yat tūktaṃ -
tasya tasyāpi cānyena saṃvittāvasthitir bhavet |
iti, tad dūṣayitum anubhāṣate -- anyene ti sārthena. evaṃ hi parair uktaṃ - yadi kila jñānāntareṇa jñānaṃ jāyate, tatas tasya tasya jñānasya smaraṇāt pūrvānubhavakalpanāyām anavasthā bhavet. ekena tu jñānena viṣayākāre svākāre ca pravedite sarvam eva grāhyagrāhakākārasmaraṇaṃ tatraiva syāt. tathā cānavasthā parihṛtā bhavati. tasmān na jñānāntareṇa vedyaṃ jñānam iti

evam anubhāṣite dūṣaṇam āha -- tatrāpī ti. yad etad ucyate tatra tatra smaraṇadarśanena sarvatrānubhavakalpanāyām anavastheti, tad ayuktam. smṛtyasiddheḥ. gṛhītaviṣayā hi smṛtir bhavatīti nāgṛhītaṃ jñānaṃ smartuṃ śakyam. gṛhītasmaraṇe tu yāvadgrahaṇam eva smaraṇavyavasthānānnānavastheti vakṣyate. bhavati hi{2,168}kadācid etad dvitrāṇi jñānāny anubhūtapūrvāṇi smaryanta iti. vijñānasantānasmaraṇaṃ tv alaukikam eveti

yadi tv arthajñātatānyathānupapattyā jñānam avagamya punas tajjñātatāvaśena tadviṣayaṃ jñānāntaraṃ kalpayati, punaś cānenaiva krameṇa yāvacchramaṃ jñānāni jñātāni. tato yāvajjñātasmaraṇād nānavasthety āha -- ghaṭādāv iti sārdhena. yat tu prāganavagatānām eva jñānānāṃ smaraṇam ucyate, tad vandhyāsutādismaraṇatulyam aśakyam eva vaktum ity āha -- tade ti

yat tu bhikṣuṇā siddhavat tatrāpi smṛtir ity uktaṃ, tad bhrāntabhāṣitam eva. asti ca bhrāntau nibandhanam. artho hi tatra smaryate. tatsmaraṇānyathānupapattyā ca tasya prāg jñātatvam eva kalpyate. tato 'pi prācīnajñānakalpanā. tad iha saṃsargamohitadhiyāṃ jñāne 'pi smṛtivibhramaḥ. na tvādyajñānasmaraṇam apy āśaṅkyam. prāg eva santānasmaraṇaṃ, tad etad āha -- smṛtibhrāntir iti. arthasmṛteḥ khalv iyaṃ tajjñānādipramāṇatā vilasati, yad etajjñāne 'pi smṛtibhramo bhavati. arthasmṛtyā hi jñāne pramīyamāṇe smṛtiviṣayārthasannikarṣād jñāne 'pi smaraṇam iti bhrāmyati. ādiśabdena cātra jñānajñānam upādīyata iti

smṛtyāpi jñānapramāyāṃ yāvacchramaṃ tadgrahaṇād viṣayāntarasañcāropapattir ity abhiprāyeṇāha -- yāvad iti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvanti jñānāni jāyante yadi tu jñātum iṣyante yāvacchramaṃ tadbuddhir bhaviṣyati yāvanti jñānāni budhyamāno na śrāmyati. smṛtyanusāreṇāpi tāvad bhotsyate{2,169}ity abhiprāyaṃ vivṛṇoti -- tatprabandha iti. yāvacchramaṃ tāvad buddhayo jñāyante, tato mahaty api buddhiprabandhe jñāte śramād vā viṣayāntarābhilāṣeṇa vānyasamparkād buddhijñānād vicchedo bhavati. yathā viṣayeṣv eva ramaṇīyeṣu gītādiṣv anubhūyamāneṣu viṣayāntarābhilāṣāt pūrvaviṣayavicchedo bhavatīty anupapannaṃ viṣayāntarasañcāro na syād iti

kiñ ca yad etad uktaṃ tatrāpi ca smṛtir iti, tat kiṃ prathamajñānābhiprāyeṇa, uta tatra tatreti vīpsām abhipretya. pūrvasmin kalpe nānavasthā. eko hi prathamaḥ pratyayaḥ. ataḥ kā tadgrahaṇe 'navasthā, tad etad āha -- tatre ti

yadi tu saṃvitpravāham evābhipretya tatrāpi smṛtir ity ucyate, tan na tāvad astīty uktam. upetyāpi brūmaḥ. yadi bahūny eva parastād jñānāni smaryante, tato grahaṇakāraṇatvāt smṛtes tatsiddhaye grahaṇāny api kalpayiṣyāmaḥ. katham aparathā gṛhītaviṣayā smṛtir bhaviṣyati. na tv evam api jñānāntaranirapekṣam eva jñānam avasīyata iti yuktā kalpanā, svasaṃvittipratiṣedhāt. ato varaṃ pramāṇabalādāyātaḥ saṃvitpravāhaḥ, na punaḥ svasaṃvittikalpanety abhiprāyeṇāha -- smaraṇam iti. pūrvaṃ ca ghaṭādau gṛhīta ity atra yady evaṃ syād, evaṃ sati tatrāpi smṛtir ity upapadyeta. tathā nānavasthā, yāvadavagatasmaraṇāt. na tv etad apy astīti tad darśitam. idānīṃ tu yady uttarottaraviṣayāḥ smṛtayo dṛśyante tatas taddarśanād grahaṇapravāhakalpanaiva pramāṇavatī, na svasaṃvittikalpaneti viveka iti

yadi tūcyate, satyam asty ayaṃ grahaṇapravāhaḥ. kin tv ādyajñānagocarāṇy eva tāni grahāṇi. jñānam eva hi tatrādyaṃ nārthaḥ. jñānam eva viṣayākāreṇa{2,170}svākāreṇa ca nirūpyate. tadviṣayaṃ ca tatsmaraṇam anyat. evam evāparam iti na kiñcidarthaviṣayajñānam ity āśaṅkayā sahāha -- athe ti. ayam abhiprāyaḥ -- sārūpyeṇa hi viṣayabhāvaḥ. tad yadādyavijñānaviṣayam ekam, evaṃ sati tat tāvat tato 'vilakṣaṇaṃ prathamavad ghaṭa ity eva bhavet. evaṃ tṛtīyādy apīti nottarottarabuddhayo bhidyeran. arthavādinas tu prathamam arthaviṣayaṃ ghaṭa iti jñānaṃ, dvitīyaṃ tu jñānaviṣayaṃ, tṛtīyajñānaṃ tu jñānajñānaviṣayam. anākāratve 'pi cākāravatām iva svābhāvikaḥ saṃvidāṃ bheda ity uktam evety ākārapracayadarśanam upapadyate jñāneṣu jijñāsiteṣu, na tu bauddhasyeti viparītaprasaṅgo 'bhihitaḥ. etac ca prathamajñānasya svasaṃvittim abhyupetyocyate. prāṅ nirākṛto 'py ayaṃ jñānaviṣayatvapakṣa idānīṃ dūṣaṇāntarābhidhitsayā punarupakṣipta iti

ayaṃ cāparo vijñāyate na viṣaye buddhīnāṃ doṣa ity āha -- vijñāne ti. ayam arthaḥ -- yasya sarvā buddhayo vijñānaviṣayāḥ, tasya ghaṭajñānaṃ ghaṭajñānajñānaṃ vā vijñānaviṣayatvān na bhidyata iti

aviśeṣam eva darśayati -- smarann iti. eṣa hi jñātapūrvam arthaṃ kadācit prasmṛtavān vijñānam anākāraṃ smarati arthaṃ ca sarvadā sākāraṃ ghaṭa iti, tannopapadyate. prasmṛtārthaviṣayavijñānasmaraṇaṃ hy anākāram eva dṛṣṭam. evaṃ sa ghaṭa ity api smṛtivijñānaṃ vijñānaviṣayam eveti tad apy anākāram eva bhavet. sākāratve vā prasmṛtārthavijñānasmṛter api sākāratvaprasaṅgo 'viśeṣāt. ato yo 'yaṃ ghaṭaviṣayasya smṛtivijñānasya prasmṛtaghaṭavijñānaviṣayasya ca smṛtivijñānasya viśeṣaḥ, sa vijñānaviṣayatve buddhīnāṃ na bhavet. ataḥ kācid vijñānaviṣayā kācidarthaviṣayeti sākārānākārabhedasiddhir iti

{2,171} yad api prāg jñānasya saṃvedanam ity atra kāraṇam uktaṃ jñānapraṣṭhena parāmarśadarśanaṃ, tad api na yuktam. na hy ayaṃ jñānapraṣṭhena parāmarśo jñānasya grāhyatākṛtaḥ. kin tv arthasthitau jñānam abhyupāya iti tadanusāryarthakathanaṃ jñāto 'sāv artho mayeti. tad idānīm eva ca smṛtes tatra jñānānumānam. na tu prāg eva jñānapurassaram asau jñātaḥ. yadā tu kaścit tathāvidhārthasadasadbhāvayoḥ paryanuyuṅkte, tadā jñānopāyatvād arthasya jñānapurassaram arthasthāpanaṃ bhavaty āsīd asāv arthaḥ yasmān mayā pūrvam avagata iti. ato nānena jñānasya pūrvopalabdhiḥ śakyā kalpayitum. tad etad āha -- jñānapraṣṭene ti

yat tūktaṃ jñānākārapakṣe pratyāsannaṃ sambaddhaṃ grāhyaṃ bhavati, itarathāsambandham atidūravarti ca grāhyam abhyupagataṃ bhavatīti. tat pariharati -- pratyāsanne ti. ayam abhiprāyaḥ -- yathā kathañcinnaikātmye grāhyagrāhakabhāvaḥ sambhavatīty uktam. tadā kiṃ kurmo 'sambandham asannihitaṃ ca grāhyam anujānīmo na khalu dūradeśā(?ndī/di)vārtābhyo hṛdayam anuviparivartamānā bhāvā na gṛhyanta iti śakyate vaktuṃ saṃvidvirodhād iti. evaṃ tāvad asambhavād āsattisambandhau na syātām ity uktam. na vā hīyeta. na hi deśāvibhāga eva sarvatra sambandhaḥ. viṣayaviṣayibhāvo 'pi hi sambandha eva. asti cāsau jñānārthayoḥ. jñānotpattau tadavāpter idam eva ca tasya sannidhānam arthena yadutpanne tasminn artho bhāsata ity abhiprāyeṇāha -- viṣaye ti. kiṃ punar idam artho bhāsata iti. na jñānād anyadarthasya bhāsanam. saṃvittau vā kathaṃ viṣayākāro bhāsate. evaṃ tarhi nāsti tadabhāve cānyānavabhāsanād abhāvavāda eva. tadavaśyāstheyam idaṃ jñānotpattāv abhūtapūrvo bhāvānāṃ ko 'pi bhedaḥ sakalapramātṛpratyātmavedanīyaḥ. te tu bhāvā jñānākārā bahir vety anyad etat. ye 'pi phalabhūtām arthasaṃvidaṃ svaprakāśām āhuḥ, tair api ko 'py anirvacanīyo 'rthagato darśayitavya eva. katham{2,172}anyathā saṃvitprakāśe 'rthaḥ sidhyet. na hy anyaprakāśe 'nyat sidhyed, atiprasaṅgāt. anyā ca saṃvidāntarā, anyo bahirarthaḥ. so 'pi bhāsata iti cet, tadvad eva tarhi so 'pi svaprakāśa eva. saṃvidāyatto na svaprakāśa iti ced, nanv idam evāsmābhir jijñāsyate kim asya saṃvidāyattatvam iti. svarūpaṃ tāvat svakāraṇasāmagryāyattam eva. prakāśo 'pi tasya saṃvid eva na tadāyattaḥ. tadavaśyam aprāptapūrvasya kācit phalotpattāv asti prāptir ity āstheyaṃ yadāyatto 'sya saṃvedanaṃ nānyasyeti vivekaḥ. saiva cāsmābhir jñātatādipadair abhidhīyate. ataḥ siddhaṃ viṣayatvenāpi pratyāsattisambandhau sta iti

yo 'pi mithyājñāneṣv arthākārasambhava uktaḥ, tam anubhāṣya pariharati -- arthe ti. ayam arthaḥ -- yo 'yaṃ dvicandrādibodheṣv arthākārāsambhava uktaḥ, so 'yuktaḥ. tathā hi. samyagjñāneṣu tāvannārthākārāsambhavaḥ. keṣucit tu mithyājñāneṣu deśānyathātvamātreṇa kālānyathātvamātreṇa vārthākārasambhavo 'smābhiḥ kṛtaḥ nirālambanavāde varṇita iti yāvat. ato na kvacid arthākārāsambhavaḥ tat punar idaṃ pratibhāsaviparītam abhidhīyate. deśāntarādistho 'rtho bhāsate, anyatra sthitaś cārtho 'nyatrālambyata iti saṃvidanusāreṇa hi bhavanto bahirartham avasthāpayanti. sā ca deśāntarādigocarā katham anyatrārtham ālambata iti śakyate vaktum. evaṃ hi svāṃśālambanatvena kim aparāddhaṃ yena tannirākriyate. maivam. uktam asmābhir nirālambanavāda eva bādhakānusāriṇī hi mithyātvakalpanā. bādhakaṃ ca deśādisaṃsargam eva vārayati, na hi bahirvastusattām. tad dhi na dvau candrāv iti candradvitvaṃ niṣedhati, na dvitvaṃ candraṃ veti kathaṃ tau bahirbhāsamānāvapahāsyāmaḥ. ato neha saṃvidviparītaṃ kiñcid iti

syād etat. katham atītā arthā asanto jñānāvalambanam iti. uktaparihāratvāt. uktaṃ hi pratyakṣadharmo vartamānasannihitaviṣayatā jñānāntarāṇāṃ{2,173} neti nirālambana eva, tad etad āha -- pratyakṣād iti. yat tāvallaiṅgikam atītādigocaraṃ jñānaṃ tat pratyutpannaliṅgādijanakam asatīṣv eva vāsanāsu bhavati. yat tv anyajjāgratsmṛti jñānaṃ svapnajñānaṃ vā, tad bhavantīṣu vāsanāsu bhavati pratyutpannakāraṇāntarābhāvād iti

ye hy atyantānanubhūtā arthā anubhūyante, tatra vāsanādikāraṇāntarāsambhavān nāsti jñānākāratvād anyā gatir ata āha -- ya iti. ayam abhiprāyaḥ -- tavāpi tathāvidhānubhave kiṃ kāraṇaṃ, bauddho 'pi vāsanām eva jñānakāraṇaṃ manyate. na cātyantānanubhūtapūrve 'rthe vāsanā sambhavati, arthajñānāhitasaṃskārābhidhānatvād vāsanāśabdasya. syād etat. na jñānajanmā saṃskāro vāsanā. kin tu jñānam eva kiñcid anavagatapūrvārthasaṃvedanakāryonneyaśaktibhedam iti. tan na. loke tathānavagamāt. jñānayonir eva saṃskāro vāsaneti laukikā manyante, na jñānam eva. api ca, samanantarajñānam atadākāraṃ, tat kathaṃ tadākārāṃ dhiyam upajanayitum alaṃ
tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |
iti vaḥ siddhāntaḥ. yadi tvayam api kāryakāraṇabhāvo neṣyate, astu tarhi kādācitkam apy anapekṣam eva jñānam. kiṃ samanantarapratyayādhīnavyasanena. ato 'vaśyāśrayaṇīyā kācijjñānād bhinnā vāsanā, yodbhūtā satī visadṛśasantānatirodhānena sadṛśam eva jñānam ārabhata iti bhavadbhir apy āstheyam. na cātyantānanubhūteṣu sā sambhavatīti tulyatvam āvayoḥ. na cāpy anubhaviṣyata ity ātyantikavāsanāsambhavaprakaṭanārthaṃ, na tu bhaviṣyato 'nubhavasya kaścid vāsanāyām upayoga iti

yadi tu anādṛtyaiva vāsanāṃ jñānotpattir āśrīyate, evan tarhi yaccirantanair{2,174}bauddhair vāsanāyāṃ nimittatvam āśritaṃ tad virudhyata ity āha -- vine ti

tatrāpi tu vāsanābhyupagame tasyāḥ saṃvitkāraṇatvād asāv ananubhūto 'py artha iha janmani kvāpi janmāntarādāv anubhūta ity abhyupeya ity āha -- vāsane ti

kim ato yady evam ata āha -- evaṃ ce ti. abhavanam abhāvaḥ. duḥsvapne 'nubhūyamānasya saṃsargasya na kasyacid atyantābhāva iti. kiṃ punas tadbhāve pramāṇam ata āha -- anyathe ti. jñānaṃ hi kāryaṃ na tāvadakāraṇakaṃ niṣpadyate. na cāsya pratyutpannendriyādikāraṇaṃ kiñcid upalabhyate. svapne na ced vāsanāpi kāraṇaṃ na syād eva. na cāsau pūrvajñānam antareṇa bhavati. tad yadi nehāsāv artho jñātaḥ, nūnaṃ janmāntare 'nubhūta iti

ye tarhy atyantāsambhāvanīyajñānārthāḥ svaśiraś chedādayaḥ, te 'sambhavadvāsanāḥ katham avasīyante. atas tatra jñānā(kāra)kalpanaiva sādhīyasī nārthākārakalpanā, ata āha -- duṣṭatvene ti. ayam abhiprāyaḥ -- yadā na kathañcit svasaṃvedanaṃ jñānam ity uktaṃ tadā ya evaite pṛthivyādayo 'rthā bahiravasthitā gṛhyante, teṣv eva kutaścit kāraṇadoṣād duṣṭaṃ vijñānam anyathāsthitam ākāraṃ gṛhṇāti. aduṣṭaṃ tu yathāvasthitam. na kvacid api jñānākārānubhavaḥ. tannibandhanam iti. pṛthivyādinibandhanam ity arthaḥ. pṛthivyādisūkṣmāṇy eva hi sthūlārambhe kāraṇam. etena kalpanānibandhanatvaṃ pradhānanibandhanatvaṃ ca nirākaroti. na tāvat kalpanānibandhanatvam abādhitatvāt. na pradhānanibandhanatvam apramāṇakatvāt. dṛśyate tu sūkṣmatarādikrameṇa pṛthivyādīnām eva kāryadravyeṣv ārambhakatvam{2,175}iti tad eva dvyaṇukādikrameṇāśrīyate. śiraśchedaś cānyagocaro 'vagataḥ svasambandhitayāvagamyata ity anyathā vyavasthānam iti

tāṃs tu pṛthivyādyarthānapāsya na kvacid arthāntare śabdātmake jñānātmake vākārakalpanā yuktety āha -- tān iti. kāraṇam āha -- ne ti. pṛthivyādyupaṣṭambhaśūnyaṃ na kiñcijjñānam ātmānaṃ labhate. kiñcid dhi pṛthivyādidravyagocaraṃ, kiñcid dhi rūpādiguṇaviṣayaṃ, kiñcid gavādisāmānyagocaram, anyac cotkṣepaṇādikarmagocaram avagatam iti

api ca yadi sarvo 'yaṃ jñānam anubhāsamāna ākāro jñānasyaivānye ca pṛthivyādayo bhāvāḥ kalpitāḥ, evan tarhi sarvasaṃvidām evātyantāsannartha iti kena viśeṣeṇāyaṃ svapnādibhramāṇām atyantāsannartha iṣyate yenaivam upālabhyemahi katham atyantāsann arthaḥ svapnādivijñāne 'vasīyate iti tad etad āha -- vijñānasye ti. atra svapnādijñāna ity arthaḥ

ataḥ siddhaṃ bhrāntijñānāny apy artham evānyathā sthitam anyathā kalpayanti, na punarātmānam avasyantīty āha -- tasmād iti

yadi tarhi sarvasaṃvidām eva bāhyālambanatvaṃ, kiṃ tarhi bādhakena bādhyate ata āha -- tataś ce ti. bādhakena na bāhyaṃ pratikṣipyate, kin tu bādhake satīyaṃ vācoyuktir bhavati yad anyathā saty apy arthe 'yam ākāro duṣṭakāraṇajanitayā dhiyā pratīyate na tv anarthikeyaṃ dhīr iti

{2,176} evaṃ tāvad vāsanānibandhaneṣu svapnādivibhrameṣu arthākāro darśitaḥ. bādhakapratyayārthaś ca vyākhyātaḥ. etad evendriyavibhrameṣu dvicandrādiviṣayeṣv atidiśati -- dvicandrādāv api tv evam iti. yat tūktaṃ naikatrārthe liṅgānekatvaṃ sambhavatīti. tatra parihāram āha -- tārakādī ti syād antena. ayam abhiprāyaḥ -- tārakādimatāv api strītvādipratyayo bhrāntir eva. prāṇidharmatvāl liṅgabhedānām aprāṇiṣv asambhavād bhrāntyaivānyatra dṛṣṭam anyatrāropyate. ato 'nyatra dṛṣṭam eva strītvādi tārakādimatāv ālambanam iti. kathaṃ punastārakādiṣu strītvādipratyayo bhrāntir ity ucyate. na hy atra dvicandrādibodheṣv iva bādhako dṛśyate. tam antareṇa tu bhrāntivādinām eva bhrāntir āpādyeta, ata āha -- katham iti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. na bhramas tārakādiṣu, vāstavānām eva strītvādīnāṃ sambhavāt. te hi strīpunnapuṃsakaliṅgebhyas tārakā tiṣyo nakṣatram iti śabdebhyaḥ pratīyante. na ca pratīyamānā na santīti yuktaṃ vaktum. yat tu pramāṇāntarān nāvagamyate, nāyaṃ doṣaḥ. śabdaikapramāṇakatvāt. na caikapramāṇāvagato 'rthaḥ pramāṇāntareṇānavasīyamāno 'san bhavati. ato yeyaṃ śabdamātrād upajātā pratītis tayaiva strītvādayaḥ saṃviditā iti pāramārthikā eveti. ayam api tu śabdaikapramāṇakatvapakṣo 'tituccha eva. na khalu padatadbhāgānām agṛhītasambandhānāṃ pratipādakatvam asti. na ca pramāṇāntarāvedyena vastunā sambandho grahītuṃ śakyaḥ. ato manda evāyam api pakṣa ity aparituṣyan parihārāntaram āha -- dṛṣṭair iti. na tārakādāv adṛṣṭapūrvaṃ liṅgaṃ, dṛṣṭair eva kaiścid rūpairiṅganāt. vakṣyamāṇāny eva dṛṣṭāni rūpāṇi liṅgam iti yāvad iti. kiṃ punar dṛṣṭaṃ rūpaṃ yenātmanā strītvādīnīṣyante ata āha -- saṃstyānaprasavasthānair (iti.) sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ yathottaram upacayaḥ saṃstyānaprasavasthānāni. te ca guṇāḥ prāṇyaprāṇisadbhāvasādhāraṇā eva sarveṣu tadrūpapratyabhijñānāt.{2,177}sukhaduḥkhamohādibhedavanto hi sarve bhāvāḥ āśrayatayā janakatvena ca prāṇinaḥ āśrayatayāprāṇinaḥ janakatayā ramaṇīyādibhāvavyavasthitā hi viṣayā aprārthino 'pi sukhayanti duḥkhayanti mohayanti ca. sukhādayaś ca sattvādidharmāḥ,
taddarśanāt traiguṇyaṃ sarvabhāvānām avasīyate. tad yadā sattvopacayaḥ saṃstyānābhidhāno 'vagamyate tadā puṃstvaṃ pratīyate. rajasas tūpacaye prasave gamyamāne strītvaṃ, tamasa upacaye sthāne napuṃsakatvam. sā codāsīnāvasthā bhāvānāṃ na kasyacit kāryasya savitrī svarūpāvasthānamātraṃ, tac caitadrūpaṃ dṛṣṭam eva sarvabhāveṣu. prāṇino hi pumāṃsaḥ sattvotkaṭā dṛśyante. rajomayyo nāryaḥ. tamomayāḥ ṣaṇḍāḥ saṃmugdhaniruddhākhilaceṣṭāḥ. evaṃ tiṣyādīnām apy āpekṣikaḥ sattvādīnām upacayo darśayitavyaḥ. alpaprakāśanakṣatrāntarāpekṣayā hi paṭuprakāśaḥ pumān iti tiṣyo lakṣyate. yadā tu tasyaiva rajasa udbhavo lakṣyate tadā strītvena tāraketi. tamasas tūpacaye nakṣatram iti napuṃsakatvena. evam eva taṭas taṭī taṭam ityādiṣv api guṇopacayāpacayātmā liṅgabhedo 'nusandhātavyaḥ. evañ ca sarvatraiva pāramārthikaṃ liṅgatrayam upapannaṃ bhavati. bādhaviraho 'py ata eveti siddhaṃ nānarthakās tārakādiṣu liṅgapratyayā iti. atraiva vṛddhānumatiṃ darśayati -- yathe ti. patañjalinā hi kiṃ punar idaṃ liṅgam iti pṛṣṭvā bahudhā vikalpya prāṇyaprāṇiṣu darśanād aviparyayā(?co/c co)bhayatra yathoktam eva liṅgam upavarṇitam iti

evañ copapannaṃ liṅgatrayam apīty āha -- tene ti. nanv astv evamātmako bhinnādhikaraṇo liṅgabhedaḥ, ekādhikaraṇaṃ tu liṅgabhedaṃ na mṛṣyāmahe yasya hi yat svarūpam ucitaṃ tenaiva tannityaṃ vyapadiśyeta. ata āha -- apekṣe ti. tattadbhāvabhedāpekṣayā hi tasya tasya guṇasyopacaye lakṣyamāṇe naikatrāpi liṅgabhedāvasāyo 'nupapannaḥ putrādibhāva ivaikasya puṃsa iti.
tat punar idam uktaprakāraṃ liṅgasvarūpaṃ nānumanyāmahe pāramārthikam aprāṇiṣu liṅgam anupalabhamānāḥ. prāṇyavāntarajātim eva tu liṅgaṃ saṅgirāmahe. paśyāmo hi vayaṃ narāśvamahiṣagovarāhādibhedabhinnānekaprāṇigaṇasādhāraṇaṃ{2,178}strītvādibhedabhinnaṃ vividham avāntarākāram aprāṇimyo vyāvṛttaṃ yamānandasādha(?nā/na)stanavadanādisanniveśaviśeṣā darśayanti. na ca te aprāṇiṣv iti na liṅgabhedaṃ pratipadyāmahe. kim idānīm aprāṇiṣu liṅgāvagamo bhrāntir eva. nanu sāpy asati bādhakodaye durbhaṇaiva. satyam. gauṇas tv aprāṇiṣu liṅgavādaḥ prastaraikakapālayor iva yajamānavādo māṇavaka iva jvalanavādaḥ. na hy asau bhrāntiḥ, abhrāmyatām eva tathāvabhāsāt. kaḥ punar guṇaḥ yato 'prāṇiṣu gauṇo liṅgavādaḥ. paiṅgalyādayo hy agniguṇā māṇavake vartamānā guṇavādahetavaḥ. na tv iha tathā prāṇiguṇāḥ kecid aprāṇiṣu dṛśyante yadvaśena guṇavādaḥ samāśrīyate. maivam. ihāpi guṇāvagateḥ. upacayāpacayadharmāṇau hi strīpumāṃsau, atas taddharmavivakṣayā strīliṅgādiśabdaprayogo 'prāṇiṣv api yathehaiva prakṛte varṇitam. apekṣābhedataś cāvirodhaḥ samāna eva. atyantāpacayavivakṣayā ca napuṃsakaliṅgaśabdaprayogaḥ, tadrūpatvāt tajjāteḥ. syād etat -- nāprāṇiṣu gauṇāvagatir ataḥ kathaṃ gauṇatvam iti. asti vā prāṇyaprāṇinoḥ samānākārā buddhir āyuṣmatām. śabdasallāpamātrād eva hi no vāksrugādiṣu strītvādimatirāvir asti. na tu prāṇiṣv iva teṣv apy anusyūta ākāro dṛśyate. ataḥ śabdasaṃvyavahāramātrasiddhyartham aprāṇiṣu liṅgānuśāsanam. kiṃ punarliṅgānāṃ vācakam. na tāvad etad atropayujyate, tatsadbhāvamātrasya prakṛtaupayogikatvāt. yadi tu prayojanam abhidhīyate śrūyatām. ye tāvadaprāṇivācinaḥ strīliṅgatayā smaryante, teṣv anuśāsanakārair eveyaṃ strī ayaṃ pumān idaṃ napuṃsakam iti guṇavādenaiva stryādiśabdāḥ prayuktās tadvacanapadāntarasamabhivyāhārasiddhyartham. te tu svabhāvataḥ svārthamātram abhidadhati. guṇavāda eva smartṝṇām atyantaṃ nirūḍhatayā liṅge 'pi vācakabhrāntim eva janayati. eṣā ca nirbhāgapadeṣu sthitiḥ vāksruvādiṣu. sabhāgeṣu tu tārakādiśabdeṣu
pratyayabhāgaḥ strītvam abhidhāya prakṛtyarthe tadasambhavād gauṇyā vṛttyā tatsamabhivyāhāraṃ labhate. guṇavādasamādhānaṃ coktam eva. ye 'pi nakṣatram ityādiṣu pratyayavikāraviśeṣās teṣv apīyam eva sthitiḥ. vikārāṇāṃ napuṃsakaliṅge 'nuśāsanādambhāvādīnām, ato 'm (7.1.24) iti yathā. ye prāṇivācino 'śvo 'śvety evamādayaḥ, teṣāṃ strīpratyayānteṣu tāvat sa eva pratyayaḥ strītvam abhidadhāti. sa ca{2,179}sambhavatsvārtho mukhyayaiva vṛttyā prakṛtyā samabhivyāhriyate. aśva ityādāv api pratyayavikārād eva liṅgaviśeṣāvagatiḥ. prātipadikavācyā eva strītvādayaḥ pratyayena dyotyante iti nānujñāyate. pratyayopajanāpāyayor eva liṅgāvagateḥ sadasadbhāvadarśanāt. prakṛteś cānvayavyatirekanirdhāritasvārthamātravacanatvāt. ataḥ striyām abhidheyāyāṃ (?dhātvā/ṭābā)dayaḥ ity etad eva sāmpratam. vārttikakāreṇa ca strītvād anyatra dṛṣṭaṃ syād iti vadatā prāṇiṣu dṛṣṭaṃ liṅgam abhidadhatāṃ śabdānāṃ gauṇyaiva vṛttyāprāṇivāciprakṛtisamabhivyāhāro 'bhihita iti veditavyam. na punar anyatra dṛṣṭāropeṇa bhrāntir uktā. ato bādhakābhāvo 'pi na paricodanīyaḥ. gauṇe taddarśanāt. atas tārakādimatau tathā strītvād anyatra dṛṣṭaṃ syād ity ayam eva parihāraḥ sādhīyān. parayos tu kathañcicchabdaparamatatvopanyāsābhyām evāsādhutā prakaṭitety avadhātavyam iti

yat punar uktam -- ekasyām eva pramadātanau kathaṃ parivrājakādīnāṃ kuṇapādipratyayāḥ sadarthā bhaviṣyantīti. tat pariharati -- kuṇapādī ti. asyārthaḥ -- nānākāraṃ vastu nānākāram evānubhūyata iti nānupapannam. yas tu kaścid eva vyavasthayā kañcid ākāraṃ pratipadyate na sarvaṃ sarvaḥ, tatra sahakārivāsanāsadasadbhāvo nibandhanam. parivrājakādīnāṃ hi kasyacid eva kācid vāsanā kutaścid abhyāsād hṛdayam anuviṣṭodbhūtā satī kañcid evākāram ekasyām eva pramadātanau darśayati. parivrājako hi dehād viviktam ātmānam abhyasyaṃs tadvāsanāvāsitāntaḥkaraṇo mṛtaśarīravat kuṇapa ity evaṃ kāminīṃ cintayati. kāmukas tu kāmābhyāsāhitavāsanāsahāyo dehātmanor vivekam apaśyan deha evāhaṅkṛtaḥ kāminīti. śvānas tu jātyanubandhipiśitāśanābhyāsātiśayāhitavāsanāsanāthāḥ pṛthulanitambor usthalaprastanaśālinīṃ kabalayitum abhilaṣanti kāminīm iti vāsanāvyavasthānusāriṇī saṃvidvyavasthaikaviṣayā parivrājakādīnām iti

āha -- kim aparāddham asmābhir vāsanānibandhanaṃ nīlādyākāropaplavaṃ vijñāne vadadbhiḥ. bhavadbhir api vāsanaivākāradarśanahetutayā varṇitā. ata āha -{2,180} sve ti. ayam abhiprāyaḥ -- na vāsanā (nā)mānyā kācit samanantarapratyayarūpeti bhaṇitam asakṛt, yasyaiva ca prācīnapratyayajanitasya saṃskārasya tenaiva pratyayenānukāraḥ sādṛśyaṃ sa eva vāsaneti caurikā manyante, sa ca saṃskāro bahvākāre vastuny ekasyākārasyābhyastapūrvasya nirdhāraṇe kāraṇaṃ bhavati iti yuktam. na tv ananubhūtam evākāram asantaṃ vāsanā darśayatīti sāmpratam. yathā bhavanto manyanta ity asti mahānāvayor viśeṣa iti

dīrghādipratyayo 'py ekagocaro 'pekṣābhedād eva parihartavya ity āha -- tathe ti. dīrghahrasvabodhe bhinnopādhyapekṣā. ghaṭapārthivādibhede tu kālādyapekṣā eko 'pi hi kadācid ghaṭa iti tam artham buddhyate kadācit pārthivo 'yam iti. bhinnakālādyapekṣayā bodhavaicitryopapattir iti

api ca, iyam apūrvā yuktiḥ yat kilānekākārātmakaṃ bhāsate, tasmād anākāram eva vastu jñānākāra evāyam iti. evaṃ hi pratītibhedadarśanād anekākārakalpanaivāśrayitum ucitā. na tv anākārakalpanety āha -- ne ti

syād etat. santv ekasminn apy aviruddhānekākārāḥ, kathaṃ tu viruddhānām anekeṣāṃ sambhavo 'ta āha -- saṃvitter iti. idam anena virudhyata iti saṃvitsākṣikaṃ tad yatraiva bhavato viruddhābhimānaḥ tatra saṃvidbalād avirodham eva vakṣyāma ity abhiprāyaḥ. etac cānvāruhyavacanam apekṣya, bhedāt tv avirodho darśita eveti. bhaved apy anekākāradarśanād ekasyānākārakalpanā yady ekam ekākāram ity atra{2,181}yuktir bhavet. tām antareṇa tv idam īśvarājñātulyam eva bhāṣitaṃ bhavet. tac cāyuktam ity abhiprāyeṇāha -- ekākāram iti

saṃvidekādhīnatā hi vastūnāṃ vyavasthitiḥ. ato yad eva yenātmanā saṃvidā vyavasthāpyate tat tenaiva rūpeṇābhyupetavyam ity āha -- tathā hī ti. kiñcaikatve 'pi vastuno nāsmākam ekāntavādaḥ yenaivam upālabhyemahi katham ekam anekākāram iti. tad api hy ekānekātmakam evānekāntavādinām asmākam ity āha -- na ce ti

ataḥ siddhaṃ deśakālāvasthopādhisadbhāvanimittaiḥ pratyayair vidyamānā eva vastvākārā udbhavābhibhavātmakāḥ pṛthag bhedena gṛhyanta ity upasaṃharati -- tasmād iti. deśādayaś cākārodbhavābhibhavadvāreṇa pratyayānāṃ nimittam iti

ye tarhi yugapad eva grahītṝṇāṃ ghaṭatvādyākārā nirbhāsante tatra katham. na hi ta āpekṣikāḥ, svābhāvikatvābhyupagamāt. uktaṃ ca ghaṭatvapārthivadravyeti. tatra kaḥ parihāraḥ ata āha -- yugapad iti. yady apy atra naupādhikatvān na codbhavābhibhavau, tathāpi nānākāre vastuni yo yasya vastu(?ni/naḥ) (?yo) yasya vastubhāgasya śabdaṃ smarati, sa taṃ vikalpyāmuko 'yam iti jānāti netara iti vyavasthāsiddhir iti

atraiva dṛṣṭāntam āha -- nityam iti. rūpādayo hi ghaṭe nityaṃ santa{2,182}eva, tathāpi na sarve sarvair anubhūyante grāhakāṇāṃ cakṣur ādīnāṃ viṣayavyavasthānād iti || 223 |
evaṃ dṛṣṭānte darśayitvā dārṣṭāntike yojayati -- evam iti

nanu bahir deśam arthaṃ tāvadindriyāṇi na prāpnuvanti aprāpyaprakāśe naivānavasthā. ato na bahissato 'rthasya kathañcid avagatir upapadyate, ata āha -- tasmād iti. ayam abhiprāyaḥ -- siddhaṃ tāvat pratītibalād bāhyālambanaṃ jñānam iti, sa bāhyo 'rthātmā prāpyaivendriyaiḥ prakāśyata ity uktam. prāpyakāritā copapāditā yadi kṛtaṃ na nirvahati kāmaṃ, tathāpi nānālambanaṃ jñānaṃ, savidvirodhāt. aprāpyakāriṇām evendriyāṇāṃ kañcit kāryavaśonnīyamānam atiśayaṃ vakṣyāmaḥ, yadbalenāprāptam api bāhyam arthaṃ prakāśayanti, na punaḥ svāṃśālambanaṃ jñānam iti kalpanā pramāṇavatīti

yad apy uktaṃ vaktāraś cāpi dṛśyante iti, tat pariharati -- vadantī ti. yad etallaukikā vadanti nīlo 'yam artho yatas tadrūpā matir utpadyate iti, te 'pi na jñānākāraparicayapurassaro 'rthasambodha iti tathā vadantīti

kathaṃ nāma vadanti ata āha -- grāhakatvene ti. vidite khalu nīle 'nyenotthāpitāśaṅkaḥ svayaṃ vā jātavicikitsaḥ pramāṇatathātvaniścayapurassaram arthatathātvaṃ niścinoti, nedam anyādṛśaṃ hi jñānaṃ no 'rthānāṃ grāhakaṃ tad yathārthaṃ samarpayati tathāsau tadupādhikatvāt tasya. iha ca prathamaṃ{2,183}tāvajjñānena nīlaṃ samarpitam. tathaiva cādyayāvadanuvartamānaṃ jñānam asti yannīlam eva prakāśate. tasmān nīlam evedam ity upāyatayā paścād api jñātaṃ jñānaṃ purassarīkarotīti nānena jñānasya pūrvagrahaṇam āpādayituṃ śakyata iti

evaṃ tāvat parīkṣitā pratyakṣaśaktiḥ. nirṇītaṃ ca yathā bāhya eva pravartituṃ śaktam iti. evaṃ cānumānasya pratyakṣabādhe siddhe laiṅgikaṃ tāvad bāhyāsattvam aprāptaṃ bāhyārthavādibhiḥ. ataś ca tadabhāvadvārikāṃ jñānānubhavakalpanām atikramya tair bāhya eva yat prayatyate tad yuktam ity āha -- laiṅgike ti

syād etat -- bahissantam evārthaṃ laukikā budhyante, parīkṣakās tu yuktito 'vasthāpayitum aśaknuvantaḥ svāṃśālambanatvaṃ saṃvidāṃ pratipadyante ata āha -- yathe ti. ayam arthaḥ -- yathā tasyārthasya loke buddhir utpadyate, parīkṣakair api tathaiva vācyam. ayathārthaṃ jñānaṃ hi vadanto na parīkṣakā eva bhaveyuḥ. idaṃ tu parīkṣakāṇāṃ tattvaṃ yat pramāṇaśaraṇatvam, asati tasmiṃs tattvahānir eva teṣām iti. laukikāś ca nāntarākāravad bāhyaṃ vastu budhyanta iti. pratītim evānu(?sā/smā)rayati -- na yādṛg iti. antarākāro yādṛg avagamyate na tādṛśo bāhyārthaḥ sa hy ayam idam iti pararūpeṇa nirūpyata ity uktam. antarākārasya tv aham iti nirūpaṇaṃ bhaved asmākam ivātmana iti

atra bhāṣyaṃ nanūtpadyamānaivāsau jñāyate jñāpayati cārthāntaraṃ pradīpavad iti yady ucyetety evamādi, tadākṣipati -- utpadye ti. ayam abhiprāyaḥ -{2,184}tad bāhyāpalāpavādinā vaktavyaṃ yat tadabhāvānuguṇam, iha cotpadyamānāyā buddher arthasya ca grahaṇam ācakṣaṇo nārthābhāvaṃ darśayatīti nedaṃ pūrvapakṣavādino vaktum ucitam iti. syād etat. nedaṃ pūrvapakṣānuguṇatayocyate, kin tv idam arthāntarabhūtam aparam eva buddhāvāgataṃ siddhāntino 'sammatam ity etāvataivocyate siddhāntāntaram asya dūṣayitum ata āha -- katham iti. pūrvapakṣānaupayikam arthāntaraṃ bruvāṇasya siddhāntāntaradūṣaṇaṃ nigrahasthānam iti bhāvaḥ

evam ākṣipya samādadhāti -- bāhye ti. idam anena granthena bāhyārthavādinaṃ pūrvapakṣavādī mīmāṃsakaṃ brūte -- kiṃ bhavān bāhyārthagrahaṇasamaye jñānasya pratibandhābhāvaṃ necchati yenārthākāro 'yam iti bravīti. kathaṃ hy apratibandhasyāgrahaṇaṃ bhaviṣyati. kathaṃ cānākārasya grahaṇam. ato jñānākārakalpanaiva sādhīyasīty abhiprāyaḥ

atrottaraṃ bhāṣyaṃ tan na. na hy ajñāte 'rthe kaścid buddhim upalabhate. jñāte tv anumānād avagacchatītyādi. tasyām abhiprāyam āha -- uttaram iti. asyārthaḥ -- viditapūrvapakṣavādyabhiprāyaḥ siddhāntavādī vadati. satyam utpattau buddher apratibandhaḥ, grāhakābhāvāt tu tadānīm agrahaṇaṃ, tadabhāvaś ca tatkāraṇasya liṅgasya jñātatādipadāspadasyābhāvād iti. anyathotpadyamānaivetyādibhāṣyābhiprāyam āha -- anye ti. anyatarkeṣu sthitvedaṃ bhāṣyakāreṇocyate utpadyamānaivetyādi. etad uktaṃ bhavati -- bāhyārthavādyekadeśimatopanyāso 'yaṃ bhāṣyakāreṇa kṛtas tannirākaraṇārtham iti

ekadeśimatam evopanyasyati -- te ( ṣv iti.) tarkāntareṣv arthajñānakāla eva jñānam avagamyata itīṣyate. evaṃ hi manyante svaprakāśam eva vijñānam{2,185}ātmānaṃ viṣayaṃ ca vyavasthāpayatīti. etac cāsmābhiḥ prāg eva prapañcitam iti. yady evaṃ kim asya nirākaraṇe prayojanam. evam api dvaitaṃ sidhyaty evāta āha -- tathe ti. yadi hi samasamayam ubhayam upalabhyata ity āśrīyate, tato buddher anākārāyā boddhum aśakyatvād ekākāropalambhāc ca ekam eva sākāraṃ bhavet sahopalambhaniyamāc cābhedaḥ parokto nāpākartuṃ śakyate. tatrārthanāśa evāpadyeta. na hy abhyupagamamātreṇārthaḥ sidhyatīty etan matanirākaraṇaṃ bhāṣyakāreṇopadiśyata iti

aparam api -- nanūtpannāyām eva buddhāv artho jñāta ity ucyate nānutpannāyām. ataḥ pūrvaṃ buddhir utpadyate paścād jñāto 'rtha iti bhāṣyaṃ, tadākṣipati -- nanv itī ti. paricodanā hi nāmāniṣṭāpādanena bhavati. na cedam aniṣṭaṃ mīmāṃsakasya yad utpannāyāṃ buddhāv artho jñāta iti. tasmād anupapannā paricodaneti. pūrvaṃ buddhir bhavati paścād jñāto 'rtha iti ca paurvāparyābhidhānaṃ pūrvoktena yugapadupalambhena virudhyate ity āha -- paurvāparye ti. utpadyamānaivāsāv ityādinā bhāṣyeṇa yugapad jñānārthayor upalambho 'bhihitaḥ. tat katham idānīṃ paurvāparyam abhidhīyate iti

yadi tūcyate -- pūrvam utpadyamānaiva buddhir jñāyate jñāpayati cārtham ity uktam, iha ca buddhyutpattisamaye 'rtho jñāyate ity ucyate. utpannāyāṃ tv asau jñātaḥ sahaiva jñānenātikrānta iti yāvat. kṣaṇikatvena hi dharmeṇāsau yuktaḥ katham adya yāvadavasthā(?pya/sya)te. ayaṃ cārtho jñāta iti niṣṭhārthabhūtakālāśrayaṇena bhāṣyakāreṇoktaḥ. ato na kaścit pūrvāparavirodha iti, tathāpy uktasyārthasya punarvacanam anarthakaṃ bhavet. evam api prakārāntareṇa sa evārthajñānayor{2,186}yugapadupalambho 'bhidhīyate. sa cokta eva. na cāsya prakārāntaravacanasya svarūpeṇa kaścid upayogaḥ tad etad āha -- kṣaṇikatvene ti

evam ākṣipya samādadhāti -- atrāpī ti. ayam arthaḥ -- yathotpadyamānaivāsāv ity atra na pūrvapakṣiṇā svasiddhāntasthityā pūrvapakṣitam, evam ihāpi na bauddhaḥ svasiddhāntam uktavān yadutpannāyāṃ buddhāv arthasya jñātatām āha. evaṃ hi paramatam evābhyupagataṃ bhaved iti. kenābhiprāyeṇa tarhīdam uktam ata āha -- vākyād iti. ayam arthaḥ -- yadā pareṇa siddhāntinā idam uktaṃ na pūrvaṃ buddhir jñāyata iti, tadāsya tadvākyaśrāviṇo bhrāntir jātā yad ayaṃ siddhāntī buddheḥ pūrvaṃ jñānaṃ pratiṣedhati, tad asya manye buddhyutpattir api na prāganumatā. na hi bhavati svaprakāśaṃ sūtpannam api na gṛhyate. tad evaṃ parasya siddhāntino vākyāj jātavibhramaḥ siddhāntimatam evānyathā buddhvā nanūtpannāyāṃ buddhāv itīdṛśaṃ pṛcchati sma. śrutaṃ mayā prāg vo mīmāṃsakānāṃ buddhyutpattiḥ sammatā. tat kim ity evaṃ yan na prāg buddham iti

pūrvapakṣavādyabhiprāyam eva vivṛṇoti -- sahe ty adarśanam antena. iyaṃ kilāsya bauddhasya mṛṣṭāśā sahaiva jñānasyotpattyupalambhau, utpannānupalabdhasyāsambhāvanīyatvāt. tad ihaitāvad eva vimatipadaṃ kiṃ no buddher utpattyupalambhāv arthavitteḥ prāgūrdhvaṃ vā āhosvit sahaivārthavittyeti. eṣa ca mīmāṃsakaḥ paścādarthavitter jñānasyāvabodham āha. tan nūnam etasya jñānaṃ paścād evotpadyate. katham aparathā prakāśasvabhāvasyāgrahaṇam. tad enam itaḥ pakṣābhāsād vyāvartayāmīti prāk tāvadutpatter apakarṣaṇaṃ karoti. na hīdaṃ śakyate vaktuṃ{2,187}yadanutpannāyām eva buddhāv artho jñāto bhavatīti, atiprasaṅgāt. evaṃ ca prāgutpannasya tadaiva saṃvittir iti susādham eva. prāg ca tatsaṃvittau siddhāyāṃ dhruvam āpannaṃ bāhyābhyantarābhimatayos tattvayor vivekādarśanam. artha eva hi prāg buddheḥ sākāre tatsāmarthyād anākārā saṃvittiḥ. ato viviktākāratā sidhyati. itarathā tv ākāravivekasyānupalabdhatvād advaitaṃ siddham eveti. yugapadgrahaṇaparicodanāpy evam abhiprāyā śakyā varṇayitum ity āha -- tasmād iti

etad eva vivṛṇoti -- yugapad iti. jñānena saha yugapad gṛhyamāṇe 'py arthe nārthasyākāro lakṣyate. uktaṃ hi nākāraviveko lakṣyate iti. api caivaṃ sahopalambhaniyamo bauddhasyānivāritaprasaro jñānād bhinnaṃ sākāram arthaṃ nirākarotīty uktam eveti. yata eva prāk samakālaṃ vā jñānānubhave 'rthanāśo bhavati, tasmād arthasaṃvida eva prāgbhāvitā bhāṣyakāreṇa siddhāntāvasare yatnena sādhyata ity āha -- tasmād iti

evaṃ tāvad nanūtpannāyām ityādibhāṣyākṣepaparihārau varṇitau. ayam aparo 'syottaragranthaḥ -- satyam. pūrvaṃ buddhir utpadyate na pūrvaṃ jñāyate. bhavati hi kadācid etad yajjñāto 'rthaḥ sannajñāta ity ucyate iti. tasya yathāśrutagṛhītasya tāvadartham āha -- yas tv iti. yo 'syāḥ paricodanāyāḥ siddhāntagranthaḥ sa prāg eva nirūpitaḥ kevalagrāhakagrahaṇapratipādanāvasare. evaṃ hi tatroktaṃ -
na pūrvaṃ jñāyate buddhir ity atraitad vadiṣyate |
grāhakasyaiva saṃvittir lakṣyate grahaṇe kvacit ||
{2,188}iti. tad idam uktaṃ bhavati hi kadācid etad yad jñāto 'rthaḥ sannajñāta ity ucyata iti. arthākāraviviktaṃ jñānamātram eva smaryata iti yāvat. uktaṃ ca na smarāmīti. evam uktārthaṃ bhāṣyam ākṣipati -- na tv etad iti sārdhena. satyam. pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyate iti pratijñāyām ayaṃ hetur uktaḥ yat kila jñāto 'py arthaḥ kadācid ajñātavan na smaryate, tasmān na pūrvaṃ buddhir jñāyate iti. idaṃ ca bālapralapitaprāyam. kiṃ khalv atra kena sambadhyate yajjñāto na smaryate tatra pūrvaṃ buddhir na jñāyata iti, tasmān na tāvad etasyāṃ pratijñāyāṃ sākṣāt sādhanam iti

tat kiṃ heyam evedaṃ bhāṣyaṃ, nety āha -- ata iti. satyam. nedam asyāṃ pratijñāyāṃ sākṣāt sādhanaṃ, kin tv anena granthena phaladvāreṇa pratijñānirākaraṇam uktam. pūrvapakṣavādināpy atra jñānasya pūrvopalabdhyā buddhyākāro vāñchitaḥ. tad anena nirākriyate. yadi buddhiḥ sākārā bhavet sā tarhi tathaiva smaryeta. na caivaṃ keṣucid avasareṣu, kevalagrāhakasmaraṇāt. ataḥ kiṃ mudhā mugdhaiḥ prāgupalabdhau prasaysyate. evam api hi dhīranākāraiva yad asāv ākāraviyuktā smaryate na pūrvaṃ jñāyata iti. kim uktaṃ bhavati. nānena prakāreṇa sisādhayiṣitaṃ buddheḥ sākāratvaṃ sidhyati, anākārasmaraṇāt kadācid iti

atrāparaṃ bhāṣyam api ca kāmam eka(rūpa)tve buddher evābhāvo na tv arthasya pratyakṣayeti. tad ayuktam. kathaṃ hi dvaitasiddhāntī jñānāpalāpam āha. evam api hi na tasya pakṣaḥ sidhyati. na cāsati jñāne niṣpramāṇikā arthasiddhir avasātuṃ śakyate. ato vyākhyeyam etad ata āha -- kāmam iti. nātra buddhyabhāve tātparyaṃ, kin tu nāsaty arthe buddhiḥ sidhyatīty evaṃ param idam. varam ekarūpatve buddhir apahnutā yad asau pratyakṣārthasāmarthyasamadhigamyā. yadadhīnā buddhir na tasyaiva pratyakṣasiddhasyārthasya tāmādāyābhāvavarṇanam iti. aparam api na cārthavyapadeśam antareṇa buddheḥ rūpopalambhanam. tasmān nāvyapadeśyā buddhiḥ. avyapadeśyaṃ ca naḥ pratyakṣaṃ tasmād apratyakṣā buddhir iti bhāṣyam. tad vyācaṣṭe -- na ce ti. buddhayo hi nārtharūpād vinā nirūpyante. na hi jātu nīlarūpād iyaṃ nāmeti vivicya buddhir upalabhyate. arthākāreṇaiva tu nīlādinā vyapadiśyate nīlajñānaṃ pītajñānam iti. evañ ca nityapararūpanirūpyā buddhiḥ kathaṃ pratyakṣaprameyaṃ bhaviṣyatīti. na hi mṛgajalajñāne ūṣaraṃ jalatvena jñāyamānaṃ pratyakṣaprameyam iṣyate, bhrāntiviṣayatvāt. tasyāś cāpratyakṣatvāt. arthas tu nityaṃ svarūpeṇa saṃvedyamānaḥ pratyakṣa iti yuktam avyapadeśyaṃ ca naḥ pratyakṣam iti pararūpāvyapadeśyam iti bhāṣyārtha iti

evaṃ tāvat satāpi pararūpeṇa nirūpyamāṇaṃ na pratyakṣam ity uktam. tvanmate cāyam aparo doṣaḥ, yadasadgrāhyānusāreṇaiva tad jñānaṃ saṃvedyate, svabhāvasvacchatvāt jñānasya, nīlādyākāreṇa grāhyatā vāsanopaplavāt kalpitaiva yatas tad etad āha -- asad ity upaplavād antena. ato na kathañcijjñānam eva pratyakṣaprameyaṃ pāramārthikaṃ vaktuṃ śakyata ity āha -- tene ti

atrāparam api ca, niyatanimittas tantuṣv evopādīyamāneṣu paṭapratyayaḥ itarathā tantūpādāne 'pi kadācid ghaṭabuddhir avikalendriyasya syād iti bhāṣyaṃ, tadākṣipati -- nimitte ti. yad etan nimittānāṃ tantvādīnāṃ niyatatvaṃ kāryeṣu{2,190}kiñcid eva nimittaṃ kiñcid eva kāryam upajanayati nāparam iti, tadubhayor api jñānabāhyārthavādinoḥ samānam, ubhayor api nijaśaktyanusāritvāt kāryasiddheḥ. nijayaiva hi śaktyā kiñcid vijñānaṃ tantvādyākāraṃ kiñcid eva tu paṭādyākāraṃ jñānaṃ janayati tantava iva paṭam. na cātrānyataraḥ śakyo 'nuyoktum iti bhāvaḥ

tulyatām evānuyogasya vivṛṇoti -- tantvarthair iti dvayena. nigadavyākhyānau granthāv iti

yadi tu sāmarthyaniyamam āśrityārthānāṃ tantvādīnāṃ kāryavyavasthocyata iti, tajjñānānām api jñānāntarārambhe na daṇḍavāritam ity āha -- arthe ti

ato doṣaparihārasāmye nānyataraḥ śakyo 'nuyoktum ity āha -- tasmād iti

atra parihāram āha -- deśe ti. ayam abhiprāyaḥ -- yad api yasya kāraṇaṃ tad api kadācid eva kāryam ārabhamāṇaṃ dṛṣṭaṃ na sarvadā bījam ivāṅkuram. na hi tat kusūlādhikaraṇam aṅkuram ārabhate, kin tu deśaviśeṣaṃ kṣetrādiṃ kālaviśeṣaṃ ca grīṣmādiṃ nimittaviśeṣam udakādim āsādya kadācid eva deśādivyaṅgyatvāt{2,191}kāraṇaśaktīnām. naitad jñānavādināṃ sambhavatīti vakṣyate. ataḥ kasyahetor utpannamṛtpiṇḍavijñānasyāpi kadācid eva ghaṭapratyayo na sarvadā. kasmāc cotpannavrīhibījaparicayasyāpi jñātur bhāvyaṅkurākāraparicayaḥ. na hi tatra daṇḍodakādi kiñcid asti kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakaṃ, yadapekṣayā kāraṇāni vilambante. syān mataṃ - mā bhūvan bāhyā deśādayaḥ. tajjñānāny eva ca kāraṇānām anugrāhakāṇi bhaviṣyantīti. tan na, kṣaṇikatvenānugrāhyānugrāhakayoḥ sāhityāsambhavād iti

na kevalaṃ kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakāny arthavādināṃ santi, śaktayo 'pi kāryārthāpattipramāṇikāḥ pratipaṭādikāryaṃ tantvādīnāṃ vyavasthitāḥ prasiddhā ity āha -- śaktayo 'pī ti

bhavatas tu bauddhasya (?nā/na vi)jñānād bhinnā abhinnā vā pāramārthikī śaktir nirūpyate yena kāryārambhavyavasthā ghaṭata ity āha -- bhavata iti. saṃvṛtisadbhāvam utsṛjyeti. saṃvṛtyā yaḥ sadbhāvas tam utsṛjya na pāramārthikī śaktir asti. na ca saṃvṛtisattayā vyavasthāyāḥ siddhir ity uktaṃ nirālambanavāda iti

api ca śaktir iti vāsanām eva bhavanto gāyanti. sā ca pūrvānubhavayonir na tatsadṛśajñānāntaropajananād anyatra samarthety abhiprāyeṇāha -- vāsane ti. nanu vāsanānusāreṇaiva nimittānāṃ tantyādīnāṃ kāryaviśeṣaniyatatvaṃ bhaviṣyati śabdavāsanānām ivārthabuddhau bhavanmate, ata āha -- nimitte ty etad antena. vāsanāyā iti hetau pañcamī. yad etad vāsanāhetukaṃ nimittaniyatatvaṃ{2,192}tad vāsanāyā evābhāvād ayuktam. tadabhāvaś ca kṣaṇikatvenāsāhityād vāsyavāsakayor anāśrita(?tvā/vā)sanābhāvā(d ā)śrayānupapattiś coktā. durlabham iti vakṣyamāṇena sambandha iti. api ceyaṃ vāsanā na parasya kasyacid anugrahe vartate. asthirānugrāhyānugrāhakatvān upapatteḥ. ataḥ svatantraiva kāryam ārabhamāṇā sarvān pratyārabhetāviśeṣād ity abhiprāyeṇāha -- apārārthyād iti. evaṃ tāvat śaktyabhāvād eva na tatkṛtā kāryavyavasthety uktaṃ, ye 'pi cāsmākaṃ deśakālādayaḥ kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakatvenābhimatāḥ, te 'pi tanniyāmakā na santīty āha -- deśe ti

sarvaṃ cedam abhipretyāpicetyādi bhāṣyakāreṇābhihitam ity āha -- matvaitad iti. evaṃ cet parihṛtaṃ paryanuyogatulyatvam ity upasaṃharati -- tasmād iti. evaṃ cānumānadūṣaṇāt pratyakṣasya ca svasmin vartitum aśakter na tāvad bhavad abhimatābhyām ādyābhyāṃ pramāṇābhyāṃ bāhyaśūnyatā sidhyatīty āha -- evam iti

āgamas tv anuṣṭhānaniṣṭho naivañjātīyake pramāṇam ity āha -- āgamasye ti. na bāhyasadbhāve abhāve cety arthaḥ. upamānaṃ tu siddhavastunaḥ sādṛśyaviṣayaṃ na vastusadasadbhāvayor vyāpriyate, na ca kiñcicchūnyaṃ nāma jñānātireki siddhaṃ yacchūnyatayā jñānam upamīyate gṛheṇeva proṣitacaitreṇa śūnyaṃ{2,193}mandirāntaram ity abhiprāyeṇāha -- nopame ti. arthāpattyā tu tattadbhāvabhedadarśanānupapattiprabhavayā pṛthivyādayo bhāvā vyavasthāpyanta eveti sā paripanthiny eva śūnyatāyām ity āha -- arthāpattir iti

evaṃ cāpannaṃ ṣaṣṭhapramāṇagocaratvaṃ śūnyatāyā ity āha -- tasmād iti. evaṃ tāvan na pramāṇānusāreṇa śūnyatā sidhyatīty uktam. idānīṃ yat tad uktaṃ tatrāstāṃ yaḥ prameyataḥ iti, tadupanyasya dūṣayati -- evam ity upeyam antena. ayam arthaḥ -- na tāvajjñānālambanāḥ paramāṇavaḥ atīndriyatvāt. tatsadbhāve pramāṇābhāvāc ca. na tatsamūhaḥ, tadatiriktasyānirūpaṇāt. avayavinaś ca vṛttivikalpātiriktādiparicodanādūrīkṛtanirūpaṇatvāt. ato bāhyasyāṇvādeḥ grāhyasyāsambhavād eva pāriśeṣyasiddham ātmālambanatvaṃ sarvasaṃvidām iti prameyāśrayā ca śūnyatā yair ucyate, tair api vādibhir yathoktād āntarasya grāhyasyāsambhavāt svātmani vṛttivirodhād idam iti ca pararūpanirūpaṇād avaśyam evānyasya jñānād grāhyatvaṃ balād upeyam anālambanajñānāsambhavād iti. (?dvayor api samāno nirākaraṇamārga ity āha) svāṃśavadaṇvādayo 'pi grāhya na sambhavantīty uktam ata āha -- grāhyā iti. ayam abhiprāyaḥ -- yat tāvadaṇūnām agrāhyatvaṃ tad asmākam api siddham eveti kiṃ tannirākaraṇena. samūho 'pi vanāditulyo 'nabhyupagamanirākṛta eveti. yas tu samūhāparanām āvayavī sa yathā satyaḥ, tathā vanopanyāsāvasare pratipādayiṣyāma ity āha -- satya iti

{2,194} evaṃ tāvad bāhyasiddhir uktā. idānīṃ yat tanmādhyamikamate bāhyajñeyābhāvād jñe(?yā/yajñā)nābhāvo 'pīty uktaṃ, tac ca bāhyasiddhipratipādanena parihṛtam ity āha -- itī ti. bāhyābhāvakṛtā matau saṃvṛtikalpanā nāstīty arthaḥ. ya eva tu jñānajñeyātmakasyobhayasya tattvaṃ paramārthato jānanti mīmāṃsakāḥ, teṣām eva cedaṃ dharmavicāraṇe dhuri samartham ity āha -- ubhaye ti. ayam abhiprāyaḥ -- dharmo ratho 'syāvayavo yugāparaparyāyo dhūrvicāraḥ. tena hi dharmaratho ghaṭitaḥ, tadvahanāya cedaṃ jñānajñeyātmakam ubhayaṃ tattvato jñātaṃ kṣamaṃ bhavati. saṃvṛtikalpitaṃ tu na dhuraṃ voḍhuṃ kṣamam iti dharmaratho 'vasīdet. na hy asamarthābhyāṃ dhuryābhyāṃ dhūruhyate. na hi paramārthato 'satoḥ saṃvitsaṃvedyayoḥ sāmarthyam asti. ato yad uktaṃ yadā saṃvṛtisatyeneti, dūṣitaṃ ca saṃvṛter na tu satyatvam iti tad evātropasaṃhṛtam ity anusandhātavyam iti