મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 6

ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
નિરાલમ્બનવાદઃ સમાપ્તઃ ॥
004 શૂન્યવાદ
અથ શૂન્યવાદઃ
અત્ર ભાષ્યં - શૂન્યસ્ તુ. કથમ્. અર્થજ્ઞાનયોર્ આકારભેદં નોપલભામહે. પ્રત્યક્ષા ચ નો બુદ્ધિઃ. અતસ્ તદ્ભિન્નમ્ અર્થરૂપં નામ ન કિઞ્ચિદ્ અસ્તીતિ પશ્યામઃ ઇતિ. તત્ર યઃ શૂન્યો યેન ચ શૂન્યઃ તદુભયાનુપાદાનાત્ શૂન્યસ્ ત્વ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ અસઙ્ગતાર્થમ્. યદિ તુ પૂર્વસાધનવાક્યગતપ્રત્યયશબ્દાનુષઙ્ગેણ શૂન્યઃ પ્રત્યયઃ તદ્ભિન્નમ્ અર્થરૂપં નામ ન કિઞ્ચિદ્ અસ્તીતિ ચોત્તરગ્રન્થાનુસારેણાર્થેન શૂન્ય ઇતિ વ્યાખ્યાયતે, તતસ્ તેનૈવ ગતાર્થત્વમ્ અત આહ -- એવમ્ ઇતિ. અયમ્ એવાત્ર પ્રતિજ્ઞાર્થઃ પ્રત્યયો ઽર્થેન શૂન્ય ઇતિ. ન ચ ગતાર્થત્વં, પ્રત્યવસ્થાનહેતુભેદાત્. સ એવ નિરાલમ્બનવાદી નાસ્તિકઃ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધદૂષિતસ્વસાધનો દૂષણપરિહારેણેદાનીં પ્રત્યવતિષ્ઠતે. બાહ્યાર્થગ્રાહિજ્ઞાનાશ્રયણેન હિ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધો ઽભિહિતઃ. તત્રેદમ્ ઉચ્યતે. ન જ્ઞાનં બહિરર્થે પ્રવર્તિતું શક્તમ્ અસમ્બન્ધાત્. અસમ્બન્ધપ્રકાશને ચાતિપ્રસઙ્ગાત્. એકરૂપોપલબ્ધેશ્ ચ જ્ઞાનપ્રવૃત્તિવિષયાસિદ્ધેઃ. એકં હીદં નીલમ્ ઇતિ નીલં પ્રકાશતે. તદ્ એકમ્ એવ યુક્તમ્, વિભાગાનવગમે તદભ્યુપગમાયોગાત્. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ અર્થજ્ઞાનયોર્ આકારભેદં નોપલભામહે ઇતિ. અત એવાયમ્ અનાદિકાલીનવાસનોપપ્લાવિતનિખિલનીલાદ્યાકારપ્રકાશઃ. નાત્ર કેનચિદ્ બાહ્યમ્ અવસ્થાપ્યેત, યેન તદપલાપે પ્રત્યક્ષાદિવિરોધો ભવેત્. અતઃ સ એવાયં પક્ષો દૂષણપરિહારેણ પુનર્ અનુપ્રાણિતઃ. તદ્ એતત્ પ્રાગ્ અપ્ય્ ઉક્તં -
પ્રત્યક્ષબાધને ચોક્તે પશ્ચાત્ તચ્છક્ત્યવેક્ષણાત્ ।
ઇતિ

{2,92} અત્ર પૂર્વપક્ષં વિવક્ષન્ સંવિત્પરીક્ષાં તાવદ્ અવતારયતિ -- યત્ તાવદ્ ઇતિ. યદ્ યાદૃશં બાહ્યાર્થગ્રાહિ પ્રત્યક્ષં મન્યમાનેન ભવતા મીમાંસકેન પ્રત્યક્ષવિરોધાદિદૂષણં નિરાલમ્બનસાધનસ્યોચ્યતે, તદ્ ઇદાનીં પરીક્ષ્યતામ્. પ્રત્યક્ષપરીક્ષામુખેન ચાત્ર સંવિન્માત્રપરીક્ષૈવોપક્ષિપ્તા. સર્વસંવિદામ્ એવ બહિર્વિષયત્વાનભ્યુપગમાત્. મુખ્યતયા તુ પ્રત્યક્ષપરીક્ષોપન્યાસ ઇતિ

કીદૃશી પુનર્ ઇયં પરીક્ષેતિ તત્સ્વરૂપં દર્શયતિ -- પ્રવર્તિતુમ્ ઇતિ. કિમ્ ઇદં પ્રત્યક્ષં બાહ્યે પ્રવર્તિતું શક્તમ્ આહોસ્વિત્ સ્વાંશપર્યવસાયીતીદૃશી પરીક્ષા. પરીક્ષા ચ સંશય્ય પૂર્વોત્તરપક્ષબલનિરૂપણમ્ અભિધીયતે. તદ્ અનેન પ્રથમસ્ય પરીક્ષાપર્વણઃ સ્વરૂપમ્ ઉપન્યસ્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

આહ -- વક્ષ્યતિ ભવાન્ સંવિત્પરીક્ષામ્. કિમ્ અસ્યાઃ પ્રયોજનમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. અપ્રયોજનસ્ય હિ સન્દિગ્ધસ્ય કાકદન્તવદપરીક્ષણીયત્વાદ્ અત આહ -- તદ્ યદી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સર્વપૂર્વાક્ષેપેણાયં વાદ ઉદ્ભવતિ. સર્વાક્ષેપેષુ ચ પૂર્વાધિકરણસ્યૈવ પ્રયોજનમ્. યથા વક્ષ્યતિ -- આક્ષેપે પૂર્વાધિકરણસ્યેતિ. તદ્ યદિ બાહ્યાર્થગ્રાહિ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપપાદયિતું શક્ષ્યામઃ, તતો દૂષણસિદ્ધ્યા બાહ્યાર્થપરં વક્ષ્યામઃ. યદિ ત્વ્ આત્માંશ એવ સર્વસંવિદાં ગ્રાહ્યો ભવિષ્યતિ, તતો દૂષણબાધનાત્ સાધનસિદ્ધૌ નાસ્તિકસ્ય બાહ્યાપલાપઃ સેત્સ્યતિ. તદિયં બાહ્યાર્થસિદ્ધાવ્ એવ પરીક્ષોપયુજ્યત ઇત્ય્ અવતાર્યત ઇતિ

સા પુનર્ ઇયમ્ અનાશ્રયા સંવિચ્છક્તિપરીક્ષેતિ નાસ્તિકૈકદેશિનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે.{2,93}તે હિ ગ્રાહ્યવૈધુર્યદુઃરિથતાઃ સંવિદો ઽપિ ન સન્તીતિ વર્ણયામ્બભૂવુઃ. અતઃ શૂન્યે સંસારે કિં કુત્ર પ્રવર્તિતું શક્તમ્ અશક્તં વેતિ પરીક્ષ્યતે. અત આહ -- તત્રે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાયમ્ ઉભયાપલાપઃ શક્યો વક્તુમ્. સર્વપ્રાણિનામવિગાનસિદ્ધત્વાન્ નીલાદ્યાકારપ્રતિભાસસ્ય. ઇદં તુ ચિન્તનીયં સર્વસંવિદામ્ એવૌપાધિકો નીલિમા સ્વાભાવિકો બાહ્યસ્યેતિ. તુચ્છે તુ સંસારે નિર્બીજપ્રતિભાસો નાવકલ્પતે. અતઃ પરીક્ષણીયમ્ ઇદં કિં જ્ઞાનમ્ એવાનાદિવાસનોપપ્લાવિતનીલાદ્યાકારમ્ આત્મગોચરમ્ એવેદં પ્રકાશતે, પરમાર્થસન્તં વા બાહ્યમ્ અર્થં પ્રતિપાદયિતું સમર્થમ્ ઇતિ. યદિ તત્ તાવદ્ ઉપસ્થાપયતિ, અતસ્ તદ્બલભુવા પ્રમાણાન્તરેણ તદ્ અપિ સિધ્યતીતિ. નીલપીતાદિદીર્ઘાદીતિ વિવિધાકારોપન્યાસેન પૂર્વપક્ષબીજં દર્શયતિ. નાયં વ્યવસ્થિતૈકસ્વભાવો નીલાદિર્ આકારો દૃશ્યતે, અવ્યવસ્થિતસ્યાપિ દીર્ઘાદેર્ ઔપાધિકસ્ય દર્શનાત્. તાત્ત્વિકે વાવ્યવસ્થાનુપપત્તિર્ ઇતિ. એતચ્ ચોપરિષ્ટાદ્ વ્યક્તીકરિષ્યતીતિ

નન્વ્ એવમ્ અસ્તુ યથાપ્રતિભાસમ્ ઉભયં, તથાપિ કઃ પરીક્ષાવસરઃ. ન હિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ એવોભયસ્મિન્ પરીક્ષા યુક્તા. અત આહ -- ન ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સિધ્યત્ય્ ઉભયં યદિ જ્ઞાનજ્ઞેયયોર્ આકારભેદો દૃશ્યતે. તદા હિ વિવિક્તાકારમ્ ઉભયં ભાસમાનં ન નેતિ શક્યમ્ અપલપિતુમ્. એક એવ તુ નીલાદિર્ આકારો ભાસતે. અતઃ કથમ્ ઉભયમ્ અવિવાદસિદ્ધં ભવતિ યન્ ન પરીક્ષ્યેત. સૂક્ષ્મઃ ખલ્વ્ અયં પણ્ડિતૈર્ ઉપવેદનીયો ઽર્થો ન્યાયઃ યેનૈકત્રાકારે ભાસમાને ઽન્યદ્ અવસ્થાપ્યતે. નાયમ્ અપરીક્ષકાણાં સિધ્યતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ અર્થજ્ઞાનયોર્ આકારભેદં નોપલભામહે ઇતિ ભાષ્યે. અતો ન પ્રત્યક્ષૈકપ્રમાણિકા દ્વૈતસિદ્ધિર્ ઇતિ પરીક્ષાવતરણીયા. યથા ચ નોભયં પ્રત્યક્ષં તથોપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યામ ઇતિ. નન્વ્ એવમ્ આકારભેદાનવસાયે જ્ઞાનાર્થયોર્ અન્યતરસ્ય યસ્યૈવાયમ્ આકારો દૃશ્યતે તસ્યૈવાયમ્ અભ્યુપગન્તુમ્ ઉચિતઃ, કિમ્ અત્ર પરીક્ષણીયમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. ભવેદ્ એવં યદિ જ્ઞાનાર્થયોર્ અન્યતરસ્યાયમ્ આકાર ઇતિ વિશદતરમ્ અવગમ્યેત. ન ત્વ્ અન્યતરસ્ય ધર્મતા તસ્ય વિસ્પષ્ટા. અતો જ્ઞાનં વા નીલમ્ અર્થો વેતિ યુક્તૈવ પરીક્ષેતિ

{2,94} નન્વ્ અસત્ય્ અપ્ય્ આકારભેદાવગમે દ્વયોર્ અન્યતરસિદ્ધ્યૈવાર્થાદ્ ઇતરત્ સિધ્યતિ. તથા હિ -- ન તાવજ્ જડસ્યાસતિ પ્રકાશાન્તરે પ્રકાશઃ સિધ્યતીતિ તતસ્ સિદ્ધિઃ. અકર્મકજ્ઞાનાનુત્પત્તેશ્ ચ જ્ઞાનાદ્ જ્ઞેયસિદ્ધિર્ ઇતિ દ્વૈતવાદ એવ સાધીયાન્ કિં પરીક્ષયાત આહ -- ગૃહ્યમાણસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ એતન્ નીલમ્ ઇત્ય્ અત્ર ગ્રહણે સાક્ષાત્કારિણિ પ્રકાશતે, તસ્યૈવાસ્તિત્વં નેતરસ્યેતિ સૌગતા ભ્રામ્યન્તિ. અપ્રત્યક્ષસિદ્ધેર્ અપ્રમાણકત્વાત્. તથા હિ -- ન તાવદાન્તરજ્ઞાનાદ્ બહિર્જ્ઞેયસિદ્ધિઃ, અસમ્બન્ધાત્. અસમ્બન્ધપ્રકાશને ચાતિપ્રસઙ્ગાત્. જ્ઞેયાચ્ ચ જ્ઞાનસિદ્ધેર્ અપ્રમાણકત્વમ્ અનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યામઃ ગ્રાહકં નિષ્પ્રમાણકમ્ ઇતિ. અતઃ પ્રત્યક્ષાવભાસિનોર્ એવોભયોર્ આત્મલાભઃ સમ્ભવતીતિ. ન ચાકારભેદોપલમ્ભો ઽસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્, અતો ન સ્ફુટા દ્વૈતસિદ્ધિર્ ઇતિ પરીક્ષા પ્રતિપાદયિતવ્યેતિ ભાવઃ. યતશ્ ચ ગૃહ્યમાણસ્યાસ્તિત્વં, તસ્માદ્ એકમ્ એવેદમ્ આકારવદ્ વસ્ત્વ્ ઇદં નીલમ્ ઇતિ ગૃહ્યતે તદ્ એકમ્ એવાપદ્યતે, ન તુ તત્ત્વાન્તરમ્ આકર્ષતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

એવઞ્ ચ પરેષુ ભ્રામ્યત્સુ નાપરીક્ષ્યનિરૂપણં કર્તું શક્યમ્. તદ્ યદિ નઃ પરીક્ષમાણાનાં પરોક્તાભિર્ યુક્તિભિર્ જ્ઞાનમ્ એવાકારવદ્ ઇતિ સમર્થનમ્ અભવિષ્યત્ તતસ્ તન્માત્ર એવ પ્રત્યક્ષપ્રમા ક્ષીણેતિ નાર્થો ઽવકલ્પિષ્યતે. અથ તુ બાહ્યમ્ એવ વસ્ત્વ્ ઇદમ્ ઇતિ પ્રતિભાસાનુસારેણાકારવદ્ ઇતિ સમર્થ્યતે, તતસ્ તત્ તાવત્ પ્રત્યક્ષગૃહ્યમાણમ્ અસ્તીતિ સ્થિતે તત્સિદ્ધ્યન્યથાનુપપત્ત્યૈવ વક્ષ્યમાણપ્રકારે(ણ) બુદ્ધિસિદ્ધૌ મમ દ્વૈતં સિધ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અત ઇતિ દ્વયેન

{2,95} એવં તાવત્ પ્રત્યક્ષપરીક્ષાં પ્રસ્તુત્ય તત્સ્વરૂપપ્રયોજનારમ્ભાક્ષેપસમાધાનાદ્ય્ ઉક્ત્વા પૂર્વપક્ષં ગ્રહીતુકામો મીમાંસકઃ સ્વગોત્રાનુસારેણ સ્વયમ્ આલોચયતિ -- કિમ્ ઇતિ સ્યાદ્ અન્તેન. ઇદાનીં પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ -- જ્ઞાનમ્ આકારવદ્ ઇતિ. કથં પુનર્ ઇદમ્ ઇતિ વિસ્પષ્ટે પરપ્રકાશે પ્રત્યગાત્મન્ય્ આકારવત્ત્વમ્ અભિધીયત ઇતિ સિદ્ધાન્તાભિપ્રાયેણ પૃચ્છતિ -- કુત ઇતિ. અયં ચ કથમ્ ઇતિ ભાષ્યપ્રશ્નાનુસારેણ પ્રશ્નો વ્યાખ્યાતવ્ય ઇતિ. પુનર્ અપિ અર્થજ્ઞાનયોર્ આકારભેદં નોપલભામહે ઇતિ ભાષ્યાભિપ્રાયેણૈવ જ્ઞાનસ્યાકારવત્તાયામ્ ઉપપત્તિમ્ આહ -- એકમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- એકમ્ એવ હિ નીલાદ્યાકારં તત્ત્વમ્ અધિગતવન્તો વયમ્. અતસ્ તન્માત્રમ્ એવાશ્રયામઃ, ન પુનર્ ઉભયમ્ આશ્રયિતુમ્ ઉત્સહામહ ઇતિ

નન્વ્ અસ્ત્વ્ એકમ્ આકારવત્, તથાપિ કુતો ઽયં નિશ્ચયઃ જ્ઞાનમ્ આકારવન્ન્ આર્થ ઇત્ય્ અત આહ -- તદ્ યદી તિ. યદિ બાહ્યમ્ એવ વસ્ત્વાકારવદ્ ઇષ્યતે, તતસ્ તસ્ય જડસ્ય પ્રકાશાયોગાદ્ ગ્રાહકાન્તરં કલ્પનીયમ્ આપદ્યેત. જ્ઞાનં તુ પ્રકાશસ્વભાવમ્ અનપેક્ષિતપ્રકાશાન્તરમ્ એવ સાક્ષાત્કારિ પ્રકાશત ઇતિ નાનુપપન્નમ્. અતો જ્ઞાનમ્ એવાકારવદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

નનુ પ્રમાણબલાદ્ આપતન્તી ગ્રાહકાન્તરકલ્પના યુક્તૈવાત આહ -- તેને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ભવેદ્ એવં યદિ પ્રમાણવતી કલ્પના ભવેત્. નિષ્પ્રમાણં તુ નિરાકારં વસ્તુ જ્ઞાનાભિધાનમ્ આકારવતો બાહ્યાત્ કલ્પનીયં ભવેત્. બાહ્યં હિ તેનાવિદિતપ્રતિ(?બ।સમ્બ)ન્ધં ન તત્ તાવદ્ અનુમાપયતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્. ન ચ નિત્યપરોક્ષજ્ઞાનવાદિનઃ ક્વચિદ્ અપિ બુદ્ધ્યા વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ. અપિ ચ અર્થો{2,96}જ્ઞાનાનુમાને લિઙ્ગમ્ અર્થધર્મો વા. પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે વ્યભિચારી હેતુઃ, અસત્ય્ અપિ જ્ઞાને ઽર્થભાવાત્. અજ્ઞાતસ્ય ચ લિઙ્ગતાનુપપત્તિઃ એકદેશદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગમાત્. જ્ઞાતસ્ તુ નાસતિ જ્ઞાનજ્ઞાને લિઙ્ગં ભવતિ, અગૃહીતવિશેષણસ્ય જાતત્વાયોગાત્. જ્ઞાતો હિ લિઙ્ગં ન સ્વરૂપેણ, વ્યભિચારાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કિઞ્ચેદં જ્ઞાતત્વમ્ અન્યદ્ અતો જ્ઞાનસમ્બન્ધાત્. તદવશ્યં જ્ઞાનં જિજ્ઞાસમાનસ્યાપન્નમ્ અગ્રે જ્ઞાનસંવેદનં જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનં વા જ્ઞાતસ્ય. નનુ ન બ્રૂમઃ સ્વરૂપેણાર્થો લિઙ્ગં જ્ઞાનવિશિષ્ટો વા. વ્યક્તસ્ તુ વિષયો લિઙ્ગમ્. નનુ સા વ્યક્તિબુદ્ધિર્ એવ વિષયસ્ય, તદસિદ્ધૌ તદુપાધિકો વ્યક્તો વિષયઃ કથં હિ સેત્સ્યતિ. ન વ્યક્તિબુદ્ધિર્ અર્થાત્મેતિ ચેત્, સ બુદ્ધિજન્મા ન વા. ન તાવત્ તજ્જન્મા, અસમ્બદ્ધયા બુદ્ધ્યાર્થે ધર્માન્તરાધાનાયોગાત્. અતજ્જન્મનશ્ ચાતલ્લિઙ્ગત્વાત્, હેતુતદ્વતોર્ અસતિ તાદાત્મ્યે ઽપ્રતિબન્ધાત્. યથાહુઃ -- સ કિં વા બુદ્ધિજન્માપિ ન બુદ્ધિં ગમયેત્ પ્રતિબન્ધાભાવાત્ ઇતિ. અર્થધર્મશ્ ચાજ્ઞાતુર્ અપિ સાધારણઃ અવિશેષાત્ પરબુદ્ધિમ્ અપ્ય્ અનુમાપયેત્. ઉક્તં ચ -- અર્થાત્મનશ્ ચ સાધારણત્વાદ્ અન્યબુદ્ધેર્ અપ્ય્ અનુમાનપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ. સ્યાદ્ એતત્. નેદમ્ અનુમાનમ્, અર્થાપત્તિસ્ તુ. સાચાગૃહીતસમ્બન્ધસ્યાપિ જાયત એવેતિ. તન્ ન તાવત્ પ્રમાણાન્તરમ્. યથાહુઃ -- તદ્ દ્વિવિધં સમ્યગ્જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચેતિ. પ્રમાણસ્ય સતો ઽત્રૈવ શબ્દાદેર્ અન્તર્ભાવાત્ પ્રમાણે એવેતિ ચ. અસ્તુ વા પ્રમાણાન્તરમ્. કયાનુપપત્ત્યાર્થો જ્ઞાનં ગમયતિ. સ હિ સ્વકારણસામગ્રીતો લબ્ધાત્મા. કિં તસ્યાસતિ જ્ઞાને નોપપદ્યતે. અસ્તિ ખલ્વ્ અસાવ્ અજ્ઞાતો ઽપિ. સત્યં, જ્ઞાતતા તુ તસ્યાનુપપન્ના. નાસાવ્ અન્યા જ્ઞાનસમ્બન્ધાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. અર્થધર્મત્વે ચાતિપ્રસઙ્ગો વર્ણિતઃ. સ પ્રમાણાન્તરે ઽપિ સમાનઃ. પરસ્પરસ્યાપ્ય્ અર્થગતાનુપલભ્યમાનધર્મદર્શિનઃ પરબુદ્ધ્યર્થાપત્ત્યુપપત્તેઃ. અપિ ચ પ્રમાણાન્તરપ્રતીઘાતો
ઽનુપપત્તિઃ. તત્ર કેન પ્રમાણેન જ્ઞાતો વિષયઃ પ્રતિહન્યતે, યજ્જ્ઞાનકલ્પનયોપપદ્યેત. અતો નાપ્રત્યક્ષા બુદ્ધિઃ સિધ્યતીતિ. યસ્ તુ વદતિ સત્યમ્ અપ્રત્યક્ષા ધીર્ ન સિધ્યતિ. તદ્વદ્ એવ ત્વ્ અર્થો ઽપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ એવ. એકસ્મિન્ન્ એવ હિ પ્રતિભાસે મેયમાતૃપ્રમાપ્રકાશઃ નીલમ્ અહં જાનામીતિ. અતઃ પ્રત્યક્ષબલસિદ્ધમ્ એવ દ્વૈતમ્ ઇતિ. તદુપરિષ્ટાન્ નિરાકારષ્યામઃ ન ચોપલબ્ધિર્ અસ્તીહેતિ. અતો ઽર્થાકારાભ્યુપગમે નિષ્પ્રમાણકં વસ્ત્વન્તરં કલ્પનીયમ્ ઇતિ સૂક્તમ્ ઇતિ

{2,97} સ્યાદ્ એતત્. અપ્રકાશાત્મન્ય્ અર્થે ઽપ્રમાણિકા વસ્ત્વન્તરકલ્પના ભવેત્, અન્યથાર્થપ્રકાશાસમ્ભવાત્. અર્થમ્ એવ તુ પ્રકાશસ્વભાવમ્ એષિષ્યામઃ, ન વસ્ત્વન્તરં કલ્પયિષ્યામ ઇત્ય્ અત આહ -- તસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- એકમ્ એવ વસ્તુ ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારમ્ ઇતિ નઃ પ્રતિજ્ઞા. તદ્ યદ્ય્ અર્થ એવ તાદૃશો ભવતાશ્રીયતે, સિદ્ધો નઃ પક્ષઃ, અદ્વૈતસિદ્ધાન્તસિદ્ધેઃ. સંજ્ઞામાત્રે ત્વ્ આવયોર્ વિસંવાદો ભવેદ્ ન વસ્તુનિ. ઉભયોર્ અપ્ય્ એકત્વાભ્યુપગમાત્. કથં પુનર્ અત્ર સંજ્ઞામાત્રે વિસંવાદઃ. અર્થવાદી હિ સ્થિરમ્ અર્થમ્ અનુજાનાતિ. જ્ઞાનવાદી તુ ક્ષણિકમ્. સત્યમ્. અન્યાઽય વિશેષઃ તત્ત્વં તાવદ્ એકમ્ એવાપદ્યતે. એતદ્ એવાત્ર નિરૂપણીયમ્. અન્યત્ત્વેતદ્ યત્ સ્થિરમ્ અસ્થિરં વેતિ

એતદ્ એવ વિવ્ર્ણોતિ -- ગ્રાહ્યે તિ. નન્વ્ અસ્ત્ય્ અયં વિશેષઃ બાહ્યો ઽર્થો જ્ઞાનમ્ આન્તરમ્ ઇતિ. અતઃ કથં ન વસ્તુભેદઃ. અત આહ -- બાહ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાયં બાહ્યાન્તરવિવેકઃ પારમાર્થિકસ્ તત્ત્વાભેદે સિધ્યતિ. ભેદે હિ તથા ભવેદ્ એકં બાહ્યમ્ એકમ્ આન્તરમ્ ઇતિ. અભિન્ને તુ તત્ત્વે કિમ્ અપેક્ષ્ય કિં બાહ્યં કિમ્ આન્તરં વા ભવિષ્યતિ. અતો મૃષૈવાયં જ્ઞાનમાત્રનિર્મિતઃ પરિકલ્પઃ કલ્પનમ્ ઇતિ

નનુ બૌદ્ધાનામ્ અપિ સ્વચ્છાકારમ્ એકમ્ એવ જ્ઞાનમ્. અતઃ કથમ્ અસ્મિન્ નીલાદિરૂપં ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારશબલં વિભક્તમ્ ઇદં નીલમ્ અહં જાનામીતિ નિરૂપ્યતે. ન હિ સ્વચ્છસ્ય નીલાદિતા સમ્ભવતિ. ન ચૈકસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકતા નીલમ્ અહં જાનામીતિ, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્. અત એવ ન પ્રવિભાગઃ ઇદં જાનામીતિ. અતઃ પ્રતિભાસાનુગુણો ઽર્થાકારપક્ષ એવ ન્યાય્યઃ, અત આહ -{2,98} મત્પક્ષ ઇતિ સાર્ધદ્વયેન. અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ય્ અપિ સ્વચ્છો જ્ઞાનાત્મા એક એવ, તથાપ્ય્ અનાદૌ સંસારે યાનિ પૂર્વજ્ઞાનાનિ તાન્ય્ એવ પ્રસૂતિઃ પ્રસવો યાસાં વાસનાનાં તાભિઃ નીલપીતાદિવિચિત્રજ્ઞાનહેતુત્વાદ્ વિચિત્રાભિઃ આત્માનુરૂપેણ તસ્ય સ્વચ્છસ્ય જ્ઞાનાત્મન ઉપપ્લવાત્. ઉપપ્લવો ભ્રાન્તિજ્ઞાનં, કિમ્ ઉક્તં ભવતિ. યાદૃશી વાસના તાદૃશં સ્વાનુરૂપં વિભ્રમં જનયતિ. નીલવાસના નીલં, પીતવાસના પીતમ્ ઇતિ યાવત્. એવં ચ સ્વાનુરૂપ્યેણોપપ્લવાદ્ જ્ઞાનાત્મનિ નીલાદિરૂપં તાવત્ પ્રકાશતે. તચ્ ચ ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારશબલં તદાકારવાસનોપપ્લવાદ્ એવ. ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારશબલૈર્ હિ પૂર્વજ્ઞાનૈસ્ તદાકા(?ર।રા) એવ વાસના આહિતાઃ. અતો નીલાદ્યાકારવત્ તદાકારપ્રકાશો નાનુપપન્નઃ. વિભક્તાકારવાસનાવશાદ્ એવ ચ વિભક્તપ્રતિભાસો વર્ણનીયઃ. એવં ચ વાસનાવશાદ્ એવ નીલાદિરૂપં ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારરૂષિતં પ્રવિભક્તમ્ ઇવેદં નીલમ્ ઇત્ય્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ ન પારમાર્થિકં બહિઃસન્તમ્ આશ્રયભૂતમ્ અપેક્ષતે. એકસ્મિન્ન્ એવ હિ તત્ત્વે ત્રિતયં સમાપ્તં પ્રમિતિઃ પ્રમાતા પ્રમેયં ચેતિ. યથાહુઃ --
અવિભક્તો ઽપિ બુદ્ધ્યાત્મા વિપર્યાસિતદર્શનૈઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદવાન્ ઇવ લક્ષ્યતે ॥
ઇતિ. આહ -- સન્તુ તાવદ્ વાસનાનિબન્ધનાઃ સંવિદાં નાનાસમુલ્લાસાઃ. તદ્વૈચિત્ર્યમ્ એવ કુતઃ. નનૂક્તં વિચિત્રજ્ઞાનહેતુત્વાચ્ ચિત્રાભિર્ ઇતિ. ન, અન્યોન્યાશ્રયાપત્તેઃ. તથા હિ -- વાસનાભેદાદ્ જ્ઞાનભેદસ્ તદ્ભેદાદ્ વાસનાભેદઃ ઇતિ દુરુત્તરમ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્ ઇતિ. અત આહ -- અન્યોન્યે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- નેદમ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્. અનાદિર્ અયં વાસનાજ્ઞાનયોઃ કાર્યકારણભાવઃ બીજાઙ્કુરયોર્ ઇવ. નાત્રાન્યતરસ્યાપિ પૂર્વકોટિઃ પ્રસઙ્ખ્યાયતે. અતો વાસનાતો જ્ઞાનં તતો વાસનેતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. શક્તિર્ ઇતિ વાસનામ્ અપદિશતિ. સા હિ જ્ઞાનશક્તિર્ ઇતિ પ્રસિદ્ધા. અયં ચાનાદિતયેતરેતરાશ્રયપરિહારઃ અનાદૌ સંસાર ઇત્ય્ અત્ર સૂત્રિતો ઽત્ર વિવૃત ઇત્ય્ અનુસન્ધાતવ્યમ્ ઇતિ

{2,99} એવં તાવદુપપાદિતં જ્ઞાનમ્ આકારવદ્ ઇતિ. ઇદાનીં તત્રૈવ કારણાન્તરમ્ આહ -- અનેકે તિ દ્વયેન. કલ્પનાગૌરવં હિ દ્વૈતવાદિનામ્ આપદ્યતે, નાસ્માકમ્ એકત્વવાદિનામ્ ઇતિ ભાવઃ. નનુ તવાપિ શક્તિકલ્પનયા દ્વૈતમ્ એવ, અસત્યાં હિ તસ્યાં પૂર્વોક્તવિભાગાનુપપત્તિર્ અત આહ -- શક્તિમાત્રસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન વાસના નામ કાચિદ્ વસ્તુતો જ્ઞાનાતિરેકિણ્ય્ અસ્તિ યા દ્વૈતમ્ આવહતિ. સંવૃતિસત્યકલ્પિતા હિ સા. ન ચ કાલ્પનિકં વસ્તુ દ્વૈત્મ્ આપાદયતિ. અપિ ચ બહિર્વસ્તુવાદિનામ્ અપિ તદ્ ઉપેત્ય તત્સમવાય્ય્ અન્યઃ શક્તિભેદઃ કલ્પનીય એવ તત્તત્કાર્યભેદોપપાદનાય. તદ્ ઇયં શક્તિકલ્પના સાધારણી. જ્ઞાનવાદિનસ્ તુ જ્ઞાનશક્તિકલ્પનૈવ કેવલેત્ય્ અસ્તિ વિશેષઃ. એતચ્ ચ પારમાર્થિકં શક્તિભેદમ્ અભ્યુપેત્યોક્તમ્. ન ચ તથા સૌગતા મન્યન્તે, ચિન્માત્રં તુ સદ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગમાદ્ ઇતિ. ઇતશ્ ચ જ્ઞાનમ્ આકારવદ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ જ્યાયસ્ય્ અન્તેન. ઉભયોર્ અપિ દ્વૈતાદ્વૈતવાદિનોઃ સિદ્ધં જ્ઞાનમ્ અતસ્ તસ્યૈવાકારકલ્પના ન્યાય્યા સિદ્ધાશ્રયત્વાદ્ ઇતિ. તસ્માદ્ વસ્તુભેદાદ્ આકૃષ્યેત્ય્ અર્થઃ. તવ ત્વ્ અસ્માકમ્ અર્થાસિદ્ધેર્ આશ્રયાન્તરકલ્પનાપુરસ્સરી તદાકારકલ્પના સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ભવત ઇતિ

અત્ર કારણમ્ આહ -- તદસિદ્ધાવશક્તત્વાદ્ ઇતિ. નીલાદિર્ હીદં નીલમ્ ઇતિ ક્વચિદ્ આશ્રિતો દૃશ્યતે. નાસાવ્ આશ્રયમ્ અન્તરેણોપપદ્યતે. તદ્ યદિ જ્ઞાનાશ્રય ઇષ્યતે સિદ્ધાશ્રયો ભવતિ, ઇતરથા સાધ્યાશ્રય ઇતિ વિશેષ ઇતિ. અપિ ચૈવમ્ અર્થાકારાશ્રયણે તેન વિજ્ઞાનેન વિપ્રકૃષ્ટતા નીલાદેર્ આકારસ્યાપદ્યેત.{2,100}તતશ્ ચ તેન તત્પ્રકાશાયોગ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તેને તિ. અનેન ચ સંવેદનાદ્ ઇતિ બૌદ્ધોક્તો હેતુર્ અન્તર્ણીતઃ. એવં હિ તેનોક્તં નાનાત્મનઃ સંવેદનં ભવતિ નીલવિત્તૌ પીતવત્. આત્મભૂતસ્ય તુ સ્વાત્મવદ્ એવ પ્રકાશો નાનુપપન્નઃ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ અનર્થાન્તરત્વે તુ નીલાદેર્ અનુભવાત્ તદાત્મભૂતઃ પ્રકાશતે, તથા નીલાદ્યનુભવઃ સ્યાદ્ ઇતિ. તથેતિ યથા[721]જ્ઞાનાત્મેત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. અતઃ સંવેદનાદ્ એવ તુ ભાસમાનસ્ય નીલાદેસ્ તત્સંવિદશ્ ચાવિવેકઃ સિદ્ધ ઇતિ. અપરમ્ અપિ ગ્રાહ્યલક્ષણયોગાદ્ ઇતિ બાહ્યાપલાપે બૌદ્ધોક્તં હેતુમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- પ્રત્યાસન્નમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- મમ હિ જ્ઞાનાત્મભૂતમ્ એકાન્તપ્રત્યાસન્નં નીલાદિ યુક્તં યદ્ ગ્રાહ્યતાં પ્રતિપદ્યતે. અસમ્બદ્ધસ્ય તુ ગ્રાહ્યલક્ષણાયોગઃ. નન્વ્ ઇયમ્ એવાર્થસ્ય ગ્રાહ્યતા યત્ તતો જ્ઞાનસ્યોત્પત્તિઃ તત્સારૂપ્યં ચ. બાહ્યનીલાદ્યાભાસં હિ જ્ઞાનમ્. તત્સ્વરૂપં તાવત્ તતશ્ ચોત્પદ્યતે કદાચિત્ જ્ઞાન કાર્યવ્યતિરેકાત્. યથોક્તં - સત્સુ સમર્થેષ્વ્ અન્યેષુ હેતુષુ જ્ઞાનકાર્યાનુત્પત્તિઃ કારણાન્તરવૈકલ્યં સૂચયતિ. સ બાહ્યો ઽર્થઃ સ્યાદ્ ઇતિ. સૌત્રાન્તિકમતે સન્તિ ખલ્વ્ આલોકેન્દ્રિયમનસ્કારાદયઃ. તે ચ જ્ઞાનહેતવઃ. ન ચ જ્ઞાનં જાયત ઇતિ દૃષ્ટમ્. તદ્ ઇદં બાહ્યાર્થસન્નિકર્ષાદેવોત્પદ્યત ઇતિ તત્સિદ્ધિઃ. એવં ચોત્પત્તિસારૂપ્યાભ્યામ્ એવાર્થવેદનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે (?અર્થા ગ્રા।અર્થો ગૃ)હ્યત ઇતિ ચ. અત ઉત્પત્તિસારૂપ્યયોર્ એવ ગ્રાહ્યલક્ષણત્વાદ્ ગ્રાહ્યો ઽર્થો નાપહ્નોતું શક્યતે. મૈવમ્. એવં સત્યનન્તરમ્ એવ વિજ્ઞાનં તુલ્યવિષયં વિષયઃ પ્રાપ્નોતિ જ્ઞાનાનાં તત્સારૂપ્યાત્ તદુત્પત્તેશ્ ચ સમનન્તરપ્રત્યયાધીનજન્મત્વાદ્ ઉત્તરેષામ્. અપિ ચ નાર્થજ્ઞાનયોઃ સારૂપ્યં, જ્ઞાનપ્રતિભાસિનઃ સ્થૂલાકારસ્ય પરમાણુષ્વ્ અભાવાત્. એકશ્ ચાયમ્ આકારો જ્ઞાનસન્નિવેશી. બહૂનિ ચ સઞ્ચિતાનિ રૂપાદીનિ. કથમ્ અનયોઃ સારૂપ્યમ્. ન ચાપિ સ્થૂલ એકો વિષયો ઽવયવ્ય્ અસ્તિ, તસ્યાવયવેભ્યો ઽવ્યતિરેકાત્, તન્નાનાત્વે નાનાત્વાપત્તિઃ. એકાવયવકમ્પે
ચ સર્વાવયવિકમ્પપ્રસઙ્ગઃ. એકાવૃત્તૌ ચાભેદાત્ સર્વાવૃત્તિઃ ન વા કસ્યચિદ્ ઇત્ય્ અવિકલ્પોપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ. અવયવસ્યાવરણં નાવયવિન ઇતિ ચેદ્, ન. અભેદે તદનુપપત્તેઃ. ભેદે વા તદાવરણે ઽપ્ય્ અનાવૃતત્વાત્ પ્રાગ્વદ્ અસ્ય દર્શનપ્રસઙ્ગઃ. કસ્માચ્ ચ ભિન્નો ઽવયવજ્ઞાનાધીનજ્ઞાનઃ, ન ખલુ ઘટસંવિત્ પટસંવિદમ્ અપેક્ષતે. વસ્તુસ્વભાવાદ્ ઇતિ ચેદ્, ન. અન્યતમાનુપલમ્ભે ઽનુપલમ્ભપ્રસઙ્ગાત્. કતિપયાવયવપ્રતિપત્તૌ{2,101}વા (?દર્શને) અઙ્ગુલ્યગ્રદર્શને ઽપિ સ્થૂલોપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ. અતો નાસ્તિ કશ્ચિત્ સ્થૂલ એકો ઽર્થઃ યો જ્ઞાનં સરૂપયતિ. કિઞ્ ચ ઇદમ્ એકેન વા કેનચિદાત્મના જ્ઞાનાર્થયોઃ સારૂપ્યં સર્વાત્મના વા. એકદેશસારૂપ્યે નીલમ્ અપિ પીતસંવિદઃ સરૂપમ્ ઉભયોઃ ક્ષણિકત્વાદ્ અસાધારણત્વાચ્ ચેતિ તદ્ અપિ ગ્રાહ્યં ભવેત્. એવં ચ સર્વઃ સર્વવિત્ સ્યાત્. અતદુત્પત્તેર્ અગ્રાહ્યત્વમ્ ઇતિ ચેદ્, ન. પ્રમાણાભાવાદ્ નીલબુદ્ધિર્ નીલપતીતાભ્યાં સદૃશી નીલાદેવોત્પદ્યત ઇતિ ન નઃ પ્રમાણં ક્રમતે. અપિ ચ નીલાદ્ અપ્ય્ ઉત્પત્તૌ ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યામઃ. સમં ચ સારૂપ્યમ્ ઇતિ ન ગ્રાહ્યેતરવિવેકઃ. સર્વાત્મના તુ સારૂપ્યમ્ આતિષ્ઠમાનો જડત્વમ્ અપ્ય્ અર્થસ્ય બુદ્ધાવાદધ્યાત્. એવં ચાન્ધ્યમ્ એવ જગતઃ. યથાહુઃ --
__________નોતેસ્__________
[721] થાત્મજ્ઞા (ખ)
એકદેશેન સારૂપ્યે સર્વઃ સ્યાત્ સર્વવેદકઃ ।
સર્વાત્મના તુ સારૂપ્યે જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનતાં વ્રજેત્ ॥
ઇતિ. ન ચ તદધીના જ્ઞાનોત્પત્તિઃ, ઉપાદાનવિશેષાભાવાદ્ એવ કાર્યવ્યતિરેકસિદ્ધેઃ. કાર્યદર્શનબલેન હિ વયં સમનન્તરપ્રત્યયમ્ એવ વાસનાપરનામાનમ્ ઉત્તરબુદ્ધીનાં કારણમ્ આચક્ષ્મહે. તત્કાર્યવ્યતિરેકે તદભાવમ્ ઉન્નયામઃ. ન હિ સમગ્રં ચ કારણં કાર્યં ચ ન ભવતીતિ સમ્ભવતિ. અત ઉપાદાનમ્ એવ તન્નામદશામ્ અનુપગતં યન્ ન કાર્યમ્ આરબ્ધવદ્ ઇતિ કિમ્ અર્થગ્રહણેન. યથોક્તં -
યથાકથઞ્ચિત્ તસ્યાર્થરૂપમ્ ઉક્ત્વાવભાસિનઃ ।
અર્થગ્રહઃ કથં સત્યં ન જાને ઽહમ્ અપીદૃશમ્ ॥
ઇતિ. સિદ્ધઃ સત્સ્વ્ અપિ હેત્વન્તરેષુ કાર્યવ્યતિરેકઃ. તસ્માન્ નોત્પત્તિસારૂપ્યે ગ્રાહ્યલક્ષણમ્. ન ચાગૃહ્યમાણો ઽર્થઃ સિધ્યતીતિ સિદ્ધં -
નાન્યો ઽનુભાવ્યો બુદ્ધ્યાસ્તિ ત(?સ્ય।સ્યા) નાનુભવો ઽપરઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકવૈધુર્યાત્ સ્વયં સૈવ પ્રકાશતે ॥
ઇતિ. ગ્રાહ્યલક્ષણાયોગાત્ તાવન્ નાન્યો ઽનુભાવ્યો ઽસ્તિ. અત એવ તસ્યા નાનુભવો ઽપરઃ. તેનાપિ તદ્ગ્રહણાનુપપત્તેઃ. અતઃ સ્વપ્રકાશા ધીર્ એવૈકા મોદત ઇતિ સિદ્ધમ્. યસ્ ત્વ્ અસમ્બદ્ધસ્યૈવ જ્ઞાનેનાર્થસ્ય પ્રકાશ્યતામ્ આતિષ્ઠતે, સો ઽસમ્બદ્ધેનાપિ દીપેન ઘટસ્ય પ્રકાશ્યતામ્ આતિષ્ઠત ઇતિ વિવૃતં હેતુદ્વયમ્. સહોપલમ્ભનિયમ ઉપરિષ્ટાદ્ વિવરિષ્યત ઇતિ

{2,102} અપરમ્ અપિ જ્ઞાનસ્યૈવાકારવત્તાયાં કારણમ્ આહ -- ઇતશ્ ચે તિ. યુષ્માકં મીમાંસકાનાં તજ્જ્ઞાનં પ્રકાશકમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્ત ઇતિ. કસ્ય પ્રકાશકમ્ અત આહ -- સ્વયમ્ ઇતિ. બાહ્યસ્ય જડાત્મનઃ સ્વયં પ્રકાશહીનસ્ય તદુપાયતયા સમ્મતં, અન્યથા તત્પ્રકાશાયોગાત્

કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. યદ્ ધિ યસ્ય પ્રકાશકં તદ્ ગૃહીતમ્ એવ પ્રકાશયતિ. તદ્ યદિ જ્ઞાનમ્ અર્થસ્ય પ્રકાશકમ્ એતદ્ અપિ નાગૃહીતં તત્ પ્રકાશયેત્. અતો ઽવશ્યં ગ્રહીતવ્યમ્. ન ચ તદનાકારં ગ્રહીતું શક્યમ્, ન ચાર્થજ્ઞાનયોર્ આકારભેદોપલમ્ભઃ. અતો ઽવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યં ગ્રહણસ્ય જ્ઞાનસ્યૈવાયમ્ આકાર ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાય ઇતિ. તદધીનપ્રકાશત્વાદ્ ઇતિ જ્ઞાનાધીનઃ પ્રકાશઃ પ્રતિભાસો યસ્યેત્ય્ અર્થઃ

એવં તાવદવશ્યગ્રાહ્યતયા જ્ઞાનસ્યૈવાકારઃ અવશ્યગ્રાહ્યતા ચ પ્રકાશકતયેત્ય્ ઉક્તમ્. ઇતરશ્ ચાવશ્યગ્રાહ્યતેત્ય્ આહ -- ઉત્પન્નેષ્વ્ ઇતિ દ્વયેન. દ્વેધા હ્ય્ ઉત્પન્નં વસ્તુ ન ગૃહ્યતે પ્રકાશકાભાવાત્ પ્રતિબન્ધાદ્ વા. યથાન્ધકારતિરોહિતો ઘટઃ કુડ્યાદિપ્રતિબન્ધાદ્ વા યથા લોકે. સ એવ ચૈતદ્ ઉભયમ્ અપિ જ્ઞાને સમ્ભવતિ. અતો ગ્રહણકારણાસમ્ભવાદ્ ઉત્પદ્યમાનમ્ એવ ગ્રહીતવ્યમ્. એવં ચ તસ્યૈવ સાકારત્વાપત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ

{2,103} યદિ ત્વ્ અર્થપ્રકાશાત્ પ્રાગ્ જ્ઞાનં નોત્પદ્યેતૈવ, તતો ઽસતો ગ્રહણાસમ્ભવાન્ ન ગૃહ્યેત, ન ત્વ્ એવં ભવદ્ભિર્ અપીષ્યતે. ઉત્પન્નાયામ્ એવ બુદ્ધાવ્ અર્થસ્ય જ્ઞાતત્વાભ્યુપગમાત્. તતઃ પ્રાગુત્પન્નસ્યાગ્રહણકારણાભાવાદાવ્ અશ્યકં તાદાત્વિકં ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રાક્ ચાર્થે તિ અસ્યા ન્તેન. યદિ તૂત્પ(?ન્નં।ન્ન) પ્રતિબન્ધં ચ કેનાપિ ન ગૃહ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે નિત્યાસંવેદ્યતૈવ તર્હ્ય્ આપદ્યેત. તતશ્ ચાભાવ એવ જ્ઞાનસ્ય ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ન ચેદ્ ઇતિ

કિં પુનઃ કાલાન્તરે ન ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- કિમ્ ઇતિ. અગૃહ્યમાણે વિશેષે પ્રાગગ્રહણં પરસ્તાચ્ ચ ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ

નનૂત્પન્નસ્યાપિ સંવિદન્તરાપેક્ષયા ગ્રહણમ્ ઇતિ કિં નોપપદ્યતે અત આહ -- જ્ઞાને તિ. યુક્તં યદપ્રકાશકો ઽર્થઃ પ્રકાશાય જ્ઞાનાન્તરમ્ અપેક્ષતે. જ્ઞાનં તુ સ્વયમ્ એવ પ્રકાશરૂપમ્ ઇતિ કિં તસ્ય પ્રકાશાન્તરાપેક્ષયા. અતઃ સહસૈવ પ્રકાશેતેતિ. તુલ્યજાતીયાન્તરાપેક્ષાયામ્ અનવસ્થા. યથાહુઃ -- જ્ઞાનાન્તરેણાનુભવે હીષ્ટા ઇતિ. ન ચ જ્ઞાનં ન જ્ઞાયત એવેતિ સામ્પ્રતમ્. અભાવપ્રસઙ્ગાત્. ઉત્તરકાલં ચ સ્મૃતિદર્શનાત્ સહૈવ હિ વિજ્ઞાનેન પૂર્વદૃષ્ટમ્ અર્થં સ્મરન્તો દૃશ્યન્તે જ્ઞાતો ઽસાવ્ અર્થો મયેતિ. ન ચાજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્મૃતિર્ ઉપપદ્યતે. ઉક્તં ચ પરૈઃ -- તત્રાપિ ચ સ્મૃતિઃ ઇતિ. એવં ચાપરાપરજ્ઞાનાપેક્ષાયામ્ એકવિષયસંવિત્તાવ્ એવાયુઃ પર્યવસ્યેત્ ન વિષયાન્તરસઞ્ચારો જાયેત. તત્ર ચ દૃષ્ટં જ્ઞાનમ્. યથાહુઃ --
વિષયાન્તરસઞ્ચારસ્ તથા ન સ્યાત્ સ ચેષ્યતે ।
ઇતિ. તદ્ એતત્ સર્વમ્ અભિપ્રેત્યાહ -- તસ્યે તિ

{2,104} ઇતશ્ ચ પ્રાગ્ જ્ઞાનં જ્ઞાયતે જ્ઞાનાકારશ્ ચ નીલાદિઃ, યેન જ્ઞાનપુરસ્સરમ્ એવાવગતપૂર્વં નિરુદ્ધમ્ અર્થં સ્મરન્તો દૃશ્યન્તે જ્ઞાતો મયાતિક્રાન્તો ઽમુકો રાજેતિ. યદિ હ્ય્ અર્થસ્યાકારો ભવેત્, અસત્ય્ અર્થે સતા કથં ધીર્ અનુરજ્યેત. અતો બુદ્ધિર્ એવ તદાકારમ્ અર્થમ્ આલિખ્યોપજાયત ઇતિ યુક્તમ્. યદિ ચાતીતે કાલે જ્ઞાનપુરસ્સરમ્ અર્થો નોપલક્ષિતો ભવેત્, કથમ્ ઇદાનીં તથા સ્મર્યેત. યથાવગતગ્રાહિણ્યો હિ સ્મૃતયઃ કથં માત્રયાપિ પૂર્વાનુભૂતમ્ અતિક્રામન્તિ. તસ્માજ્ જ્ઞાનાકારો નીલાદિઃ જ્ઞાનપૂર્વકશ્ ચાર્થાનુભવ ઇત્ય્ આહ -- જ્ઞાને તિ દ્વયેન. તત્ પુનર્ ઇદં પરસ્પરવિરુદ્ધમ્ ઇવોભયં સાધ્યમ્ ઉપલભ્યતે. તથા હિ. જ્ઞાનપૂર્વમ્ અર્થો ઽનુભૂયત ઇત્ય્ અર્થમ્ અઙ્ગીકરોતીતિ લક્ષ્યતે. જ્ઞાનાકારસાધનેન ચ નિરાકરોતિ ઇતિ તદ્વિષયમ્ અનૃતમ્. મૈવમ્. નાત્ર જ્ઞાનપુરસ્સરમ્ અર્થો ઽવસીયત ઇતિ તાત્પર્યમ્. એવં તુ મન્યતે -- અઙ્ગીકારયામિ તાવદ્ એનં શ્રોત્રિયમ્ અનુભવાનુભવપુરસ્સરીમ્ અર્થસ્થિતિમ્. એષ હિ છાન્દસો દ્વૈતસિદ્ધિમ્ એવમ્ અપ્ય્ અવિગુણાં મન્યમાનો ઽભ્યનુજાનાતિ તાવત્ પ્રથમં જ્ઞાનસંવેદનમ્. તતો ઽનાકારોપલમ્ભાસમ્ભવાદ્ એકાકારોપલમ્ભાચ્ ચાનાયાસમ્ એવાર્થાપલાપં વક્ષ્યામ ઇતિ ચ. તથા ભાષ્યકારેણાપિ -- નનૂત્પન્નાયામ્ એવ બુદ્ધૌ અર્થો જ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ છદ્મનૈવાર્થાભ્યુપગમો દર્શિતઃ. વાર્ત્તિકકારેણાપિ તથૈવાનુવિહિતમ્. અતો ન દોષ ઇતિ

ઇતશ્ ચ જ્ઞાનાનુવિધાય્યર્થઃ. તથા હિ ભવન્તિ વક્તારઃ -- નીલો ઽયમ્ અર્થઃ તદ્રૂપાનુભવાદ્ ઇતિ. જ્ઞાનનિરપેક્ષે ત્વ્ અર્થનિશ્ચયે નૈતદ્ ઉપપદ્યતે. તદ્ એતદ્ આહ -- વક્તાર ઇતિ

અતઃ સિદ્ધં બુદ્ધિજ્ઞાનપુરસ્સરમ્ અર્થજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ.
{2,105} અત્રૈકે વદન્તિ -- કિમ્ ઇદમ્ અનિષ્ટમ્ આપાદ્યતે જ્ઞાનમ્ અનુભૂયત ઇતિ. પ્રતીમો હિ વયમ્ એકસ્યાં સંવિદિ ત્રિતયં પ્રમાતા પ્રમિતિઃ પ્રમેયં ચેતિ, નીલાદ્યાકારં પ્રમેયં પ્રમિતિમ્ અનાકારાં પ્રમાતારં ચ. તથા હીદૃશીયં પ્રતીતિઃ નીલમ્ અહં જાનામીતિ. તદ્ ઇહ નીલપદાસ્પદં પ્રમેયં મિતિર્ જ્ઞાનાદ્યુપાત્તા. પ્રમાતા તૂત્તમપુરુષેણોપાત્તઃ. કિં પુનર્ અત્ર ત્રિતયે પ્રમાણમ્. પ્રત્યક્ષમ્. સાક્ષાત્કારિણી હિ પ્રતીતિઃ પ્રત્યક્ષમ્. અસ્તિ ચાસ્યામ્ અર્થવિત્તૌ ત્રિતયસ્ય સાક્ષાત્કારઃ. તત્રાપિ માતૃમેયયોઃ પરાધીનઃ પ્રકાશઃ. ન મિતેઃ, સ્વયમ્પ્રકાશત્વાત્. ઇતરયોસ્ તુ ન સ્વયમ્પ્રકાશત્વં, સતોર્ અપિ સ્વપ્નાદૌ તદદર્શનાત્. અસ્તિ ખલ્વ્ અયં પુરુષઃ, સ્વાપે જાગરાયાં ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્. એવમ્ એવ વિષયાઃ. ન ચ તદા પ્રકાશન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ, યદિ વિષયાણામ્ આત્મનશ્ ચ સ્વયમ્પ્રકાશતા સંવિદસ્ તુ સ્વાપાદાવ્ અસમ્ભવાદ્ એવાપ્રકાશઃ, નાપ્રકાશત્વાત્. અપિ ચ મેયમાતૃગોચરા ફલભૂતા સંવિદ્ અવગમ્યતે ન તુ તસ્યા અપિ ભિન્ના સંવિદપરા, યદ્ અસાવ્ અપિ પરાયત્તપ્રકાશાશ્રીયતે. તદ્ ઇહ સ્વપ્રકાશા સંવિત્. તદ્ગોચરૌ માતૃમેયૌ. સંવિદ્ગોચરત્વાવિશેષે ઽપિ નાત્મનઃ કર્મભાવઃ, ગન્તૃવદુપપત્તેઃ. યથા ખલુ સમાને ઽપિ ત્રિયાફલસંયોગવિભાગભાગિત્વે ગ્રામાદેઃ કર્મભાવો, ન ગન્તુઃ. એવં પ્રમાણફલસંવિત્તિસમ્બન્ધાવિશેષે ઽપ્ય્ આત્મનઃ કર્તૃતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ. પરસમવાયિક્રિયાફલભાગિતા હિ કર્મતા. સાવયવાનાં ગન્તવ્યાનાં ચ દેહે[722]ગતિસમવાયાદ્ આત્મનિ જ્ઞાનસમવાયાત્. તત્રાસૌ ગ્રામઃ કર્મ. તથા ચ વિષયા ઇતિ તે તથા. અતો નિરાકારૈવ સંવિત્ સ્વમહિમ્ના સિધ્યન્તી માતૃમેયાવ્ અપિ વ્યવસ્થાપયતિ. કિમ્ ઇદાનીં પ્રમત્તવચસ્સત્યં પૂર્વં બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે ન તુ પૂર્વં જ્ઞાયત ઇતિ. ન, બુદ્ધ્યપદેશાત્ તસ્યાશ્ ચાનુમેયત્વાત્. અસ્તિ વા બુદ્ધિસંવિદોર્ ભેદઃ. અસ્તીતિ બ્રૂમઃ. કા તર્હિ બુદ્ધિઃ, કા ચ સંવિત્. આત્મમનસ્સંયોગો બુદ્ધિઃ. બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અનર્થાન્તરમ્. ફલભૂતા સંવિદનુભવાદિપદાસ્પદમ્. તયા ચાત્મમનસ્સંયોગઃ કારણભૂતો ઽનુમીયત ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. અદૂરવિપ્રકર્ષાદ્ અન્યતરત્રાન્યતરપદપ્રયોગઃ. નન્વ્ એવં સંવિદિ[723]સંવેદ્યેષુ ચ સંવેદ્યમાનેષુ સંવેદ્યદ્વયોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ. ન ચૈવમ્, એકાકારસંવેદનાત્. ઉક્તમ્ અત્રૈક એવાકારઃ સંવેદ્યઃ અનાકારા
સંવિત્ પ્રકાશત ઇતિ. કિમ્ ઇદાનીમ્ અસંવેદ્યૈવ{2,106}સંવિત્. ન બ્રૂમો ઽસંવેદ્યેતિ. સંવિ(?ભક્ત।ત્ત)યૈવ હિ સંવિત્ સંવેદ્યતે ન સંવેદ્યતયા. કેયં વાચોયુક્તિઃ. ઇયમ્ ઇયં નાસ્યાઃ કર્મભાવો વિદ્યત ઇતિ. સ્વયમ્પ્રકાશત્વાત્. ન ચૈવમ્ અસંવિત્. ન, અતન્મૂલત્વાત્ સંવેદ્યભાવસ્ય સર્વભાવાનાં, સા હિ સર્વભાવાનાં સિદ્ધિઃ ન ચાસઞ્ ચેતીતા સિધ્યતીતિ કથં તે ઽપિ સિધ્યેયુઃ. અતઃ સંવિત્પ્રકાશ એવ દ્વૈતં સાધયતીતિ કિં સિદ્ધસાધનેન. સંવિદુપારૂઢો હિ નીલાદિર્ અદ્વૈતમ્ આપાદયતિ. સંવિદૈવ ત્વ્ અનાકારસંવિદિતયા વ્યતિરેચિતો નીલાદિર્ નાદ્વૈતાય ઘટત ઇતિ સિદ્ધં પ્રમાતા પ્રમિતિઃ પ્રમેયં ચેતિ. તાન્ પ્રત્યાહ -- ન ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- શ્રોત્રિયદૃષ્ટ્યૈવ તાવદ્ બુદ્ધિર્ અનુમેયેતિ લક્ષ્યતે. યદ્ એવમ્ આહ -- જ્ઞાતે ત્વ્ અનુમાનાદ્ અવગચ્છતીતિ. યત્ તુ જ્ઞાનાભિપ્રાયં તદ્ ન સંવિદભિપ્રાયમ્ ઇતિ. તન્ ન. પર્યાયત્વાદ્ અનયોઃ. ચેતના બુદ્ધિઃ જ્ઞાનં સંવિદ્ ઇત્ય્ અનર્થાન્તરમ્ ઇતિ લૌકિકા બુધ્યન્તે. ન ચાત્મમનસોઃ સંયોગશ્ ચેતના, રૂપાદિતુલ્યગુણત્વાત્. તચ્ ચેતનાત્વે ચ મનસશ્ ચૈતન્યપ્રસઙ્ગઃ. તસ્યાત્મમનસોઃ સાધારણત્વાત્. અચેતના બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અલૌકિકમ્. યથાહુઃ -- બુદ્ધિશ્ ચેતનૈવ હિ ગમ્યતે. ઇતિ. અતો યૈવાસાવ્ અનાકારા સંવિદ્ ભવતાભિમતા સૈવ તાવદ્ બુદ્ધિઃ, તદભિપ્રાયમ્ એવ બુદ્ધ્યનુમેયત્વાભિધાનમ્. ન ત્વ્ અનાકારા સંવિદપરોક્ષમ્ અનુભૂયતે બુદ્ધિશ્ ચાનુમીયત ઇતિ સામ્પ્રતમ્. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- યાસૌ લૌકિકી બુદ્ધિર્ નાસાવ્ અનાકારા અપરોક્ષમ્ ઉપલભ્યતે. તસ્માત્ પ્રત્યક્ષબુદ્ધિવાદિનાયમ્ આકારો જ્ઞાનસન્નિવેશી વાચ્યઃ. યથાસ્માભિર્ ઉક્તમ્. યથાવાર્ત્તિકં વા સિદ્ધાન્તઃ અર્થ એવ પ્રત્યક્ષો ન બુદ્ધિર્ ઇતિ. તત્ર ચોક્તા બુદ્ધ્યનુમાને લિઙ્ગાનુપપત્તિઃ. અતો ઽસિદ્ધમ્ અનિરાકારાયા બુદ્ધેર્ અનુપલમ્ભાત્ સંવિદ્ એવ દ્વૈતં સાધયતીતિ

__________નોતેસ્__________
[722] હ
[723] દિ સંવેદ્યમા (ખ)
અપિ ચૈવં સહોપલમ્ભનિયમાત્ ત્રયસ્યાભેદાપત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- વિવેકબુદ્ધ્યભાવાચ્ ચે તિ. ત્રયાણાં વિવેકબુદ્ધ્યભાવાદ્ એકસ્યૈવ જ્ઞાનસ્યાકારવત્તયા બોધઃ પ્રસજ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ. જ્ઞાનગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણાર્થમ્. એકમ્ એવ તત્ત્વમ્ આકારવદ્ ભવેદ્ ઇતિ વિવક્ષિતમ્. યો હિ મેયમાતૃપ્રમાસુ સહોપલમ્ભમ્ આતિષ્ઠતે તસ્યાન્યતરવિવિક્તાન્યતરબુદ્ધ્યભાવાદ્ અભેદ એવ ત્રયસ્યાપદ્યેત,{2,107}ભેદે નિયમાયોગાત્. ભિન્નાનાં હિ ઘટાદીનામ્ અનિયતઃ સહોપલમ્ભઃ. તે હિ સહભાવેન વિવેકેન ચોપલભ્યન્તે. અતો ઽનિયમવ્યાપ્તો ભેદો નાર્હતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધૌ ભવિતું ધૂમ ઇવાગ્નિના વ્યાપ્તો ઽનગ્નૌ. ભિન્નાવભાસાદ્ ભેદ ઇતિ ચેદ્, ન. અનેકાન્તાત્. તત્રૈતત્ સ્યાદ્, એકદાપિ હિ ત્રિતયમ્ અનુભૂયમાનં ભિન્નમ્ એવાવભાસતે ઘટકુડ્યાદિવદતો ભિદ્યત ઇતિ. તન્ ન. અનૈકાન્તિકત્વાદ્ ભેદોપલમ્ભસ્ય ભેદે. ઉપલભ્યતે ખલુ દ્વિચન્દ્રાદિબોધે ઽભિન્નશ્ ચન્દ્રઃ. ન ચૈકસ્માદ્ ભિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ. સહોપલમ્ભનિયમાદ્ એવ. સ હિ મુખ્યેન નિયતસહોપલમ્ભઃ, તન્ ન તતો ભિદ્યતે. તદ્ અનિયતસહોપલમ્ભા એવ ભાવા ભેદેનાવસીયમાના ભિદ્યન્તે નેતરે. યથાહુઃ -- ન ભિન્નાવભાસિત્વે ઽપ્ય્ અનર્થાન્તરરૂપત્વં નીલસ્યાનુભવાત્ તયોઃ સહોપલમ્ભનિયમાદ્ દ્વિચન્દ્રાદિવદ્ ઇતિ. નનુ ભિન્નયોર્ અપિ રૂપાલોકયોઃ સહોપલમ્ભનિયમો દૃષ્ટઃ. અનાલોકોપલમ્ભા ન રૂપબુદ્ધિર્ યતઃ. તન્ ન, કેવલસ્યાપિ ક્વચિદ્ આલોકસ્ય દર્શનાત્. રૂપસ્ય ચ પ્રાણિવિશેષેષ્વ્ અનાલોકસ્ય. સન્તિ હિ કેચિત્ પ્રાણિનઃ યે ઽન્ધકાર એવ રૂપમ્ આલોકયન્તે. આલોકે તુ પ્રતિહન્યન્તે. માતૃમેયસંવેદનાનિ તુ સહૈવોપલભ્યન્ત ઇતિ ન ભેદમ્ અર્હન્તિ. ન હિ નીલાદ્ ભિન્નં પીતં તેન સહ નિયમેનોપલભ્યતે. અતઃ સહોપલમ્ભનિયમાદ્ અભિન્નં ત્રયમ્ આપદ્યતે ઇતિ. નનુ ચાયમ્ ઉપાલમ્ભો ઽસ્તુ સહોપલમ્ભનિયમવાદિનામ્ એકેષાં મીમાંસકાનામ્. યે તુ વિષયવિત્તિપુરસ્સરીં બુદ્ધિસંવિદમ્ આતિષ્ઠન્તે, તેષામ્ અસિદ્ધઃ સહોપલમ્ભનિયમઃ. સદૈવ હિ વિષયસંવેદનોત્તરકાલમ્ એવ સંવિદ્ ઉપલભ્યતે. યથાહુઃ --
પૂર્વં સંગૃહ્યતે પશ્ચાજ્જ્ઞાનં તજ્જ્ઞાતતાવશાત્ ।
ઇતિ. તાન્ પ્રત્યાહ -- સેતિ ત ઇત્યન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ઇદં તાવદવિવાદં સાકારં વસ્તુ દૃશ્યત ઇતિ. સાકારદર્શનં ચેદમ્ અપ્રત્યક્ષે સંવેદને નોપપદ્યતે, વિષયઃ સન્માત્રતયા ન પ્રકાશતે યતઃ. તથા સતિ નિત્યપ્રકાશાપત્તેઃ. અતો વિષયોપલમ્ભસત્તયૈવ વિષયપ્રકાશઃ, ન તત્સ્વરૂપસત્તયા. વિષયોપલમ્ભસત્તા ચાસિદ્ધા ન સત્તાનિબન્ધનવ્યવહારાય ઘટત ઇતિ તત્સિદ્ધિર્ આસ્થેયા. ન ચ વિત્તેર્ અન્યા સિદ્ધિર્ ભાવાનાં તદ્ યદ્ય્ ઉપલમ્ભો વિદિતો ઽસિદ્ધઃ, તદસિદ્ધૌ વિષયાસિદ્ધિઃ, યેન સ એવ તત્સિદ્ધિર્ ઇતિ વિશ્વમ્ અસ્તમિતમ્. અતો ઽસ્માત્ સાકારસ્યૈવ વસ્તુનો દર્શનાદ્ અનુપપદ્યમાનાદ્ અવગમ્યતે યદ્ અસ્તિ સહોપલમ્ભ ઇતિ. અન્યથા તદ્દર્શનાયોગાત્. યથાહુઃ --
{2,108} અપ્રત્યક્ષોપલમ્ભસ્ય નાર્થદૃષ્ટિઃ પ્રસિધ્યતિ ।
ઇતિ. અતઃ સિદ્ધં સહોપલમ્ભનિયમાજ્ જ્ઞાનસ્યાકારવત્તયા બોધઃ નાસ્તિ તત્ત્વતો ભેદ ઇતિ

આહ -- યદ્ય્ ઉપલમ્ભાસિદ્ધાવ્ ઉપલભ્યો ઽપિ ન સિધ્યતિ, અસ્તૂપલમ્ભાસિદ્ધિઃ. ઉપલમ્ભાન્તરેણ તુ સિદ્ધ ઉપલભ્યં સાધયિષ્યતિ. એવમ્ અપિ સહોપલમ્ભનિયમાસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉપલમ્ભસિદ્ધિપૂર્વકત્વાદ્ ઉપલભ્યસિદ્ધેઃ. ઉપલભ્યસિદ્ધિપુરસ્સરી તૂપલમ્ભસિદ્ધિઃ પ્રતિક્ષિપ્તા, સિદ્ધેર્ અસિદ્ધૌ સાધ્યાસિદ્ધેઃ. સિદ્ધિસિદ્ધિપૂર્વિકા તુ સાધ્યસિદ્ધિઃ કિં નેષ્યતે. અતો ઽસિદ્ધ એવાયં હેતુર્ અત આહ -- ન હી તિ. અસ્યાર્થઃ -- નેયમ્ ઈદૃશી કલ્પના સમ્ભવતિ યદનાકારા સંવિદાદાવ્ અનુભૂયતે તતશ્ ચ પશ્ચાત્ સાકારો ઽર્થ ઇતિ. નિરાકારબુદ્ધ્યનુપલબ્ધેર્ ઉક્તત્વાત્. ઇતશ્ ચ નૈવં કલ્પના યુક્તા. કથં હિ સ્વોપલમ્ભકાલે સંભિન્નો ઽર્થઃ સ્વોપલમ્ભોપલમ્ભાવસરે સંવેદ્યેત, યો હ્ય્ ઉપલભ્યમાન એવ ન સિદ્ધઃ સો ઽન્યોપલમ્ભાવસરે ઽનુપલભ્યમાન એવ સેત્સ્યતીતિ સુવ્યાહૃતમ્. અપિ ચ અન્યેન સંવેદનોપલમ્ભે સો ઽપ્ય્ અસિદ્ધસ્ તત્સાધનાય ન પ્રભવતીત્ય્ અપરાપરાપેક્ષાયામ્ અનવસ્થા. એકાસિદ્ધૌ સર્વાસિદ્ધિઃ. ક્વચિદ્ વા સ્વપ્રકાશે ઽન્યે ઽપિ તથા સ્યુર્ અવિશેષાત્. અતઃ સ્વાત્માનં વિષયાકારં ચ યુગપજ્જ્ઞાનમ્ ઉપલભત ઇતિ સિદ્ધઃ સહોપલમ્ભનિયમઃ. એકવ્યાપારે ક્રમાયોગાત્. એકઃ ખલ્વ્ અયં સંવિદઃ સ્વાત્મનિ વિષયાકારે ચ વ્યાપારઃ, પ્રકાશાત્મા નાયં ક્રમભાવી ન સમ્ભવતીતિ

નનુ મા ભૂદ્ અનાકારાયા બુદ્ધેર્ ઉપલમ્ભઃ. સાપિ ત્વ્ આકારવત્ય્ એવોપલપ્સ્યતે અર્થશ્ ચ. તસ્માદ્ દ્વયોર્ આકારવત્ત્વં ભવિષ્યતિ. તતશ્ ચોપલભ્યત ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્ અત આહ -- આકારે તિ. અસ્યાર્થઃ -- યો ઽયં જ્ઞાનાર્થયોર્ આકારવત્ત્વભેદઃ યદ્ય્ અયં જ્ઞાતઃ સ્યાત્, તથા(?સી।સ)તિ જ્ઞાત્વા ભાષિતુમ્ અપિ શક્યેત.{2,109}નીલપીતભેદવત્. ન ચૈવં ભાષિતું શક્યમ્ ઈદૃશો જ્ઞાનાકાર ઈદૃશો ઽર્થાકાર ઇતિ, નીલાદ્યાકારમાત્રજ્ઞાનાદ્ ઇતિ. એવં હિ સર્વં સમઞ્જસં ભવતિ. યદિ બુદ્ધિગ્રહણાત્ પ્રાગ્ એવ સાકારો ઽર્થઃ સિધ્યતિ, તતો હિ તત્સિદ્ધ્યન્યથાનુપપત્ત્યા જ્ઞાનમ્ અપિ કદાચિત્ સિધ્યેદ્ ઇતિ સિધ્યતિ દ્વૈતમ્. અત્ર પુનરગૃહીતાયાં બુદ્ધાવ્ અર્થો (?નુ।ન) સિધ્યતીતિ સાકારસ્ય ચ દર્શનાદ્ ઇત્ય્ અત્ર સાધિતમ્. અતો ન કથઞ્ચિદ્ દ્વૈતસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પ્રાગ્ ઇતિ

અન્યન્મતં - સત્યમ્ આકારવદ્ જ્ઞાનં, કિન્ તુ અર્થેનાયમ્ આકારો જ્ઞાન આધીયતે. અયમ્ એવાર્થજ્ઞાનયોઃ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવઃ, યદ્ અર્થસ્ય જ્ઞાને સ્વાકારસમર્પણમ્. કથમ્ અપરથા ક્ષણિકત્વાદ્ અતીતો ઽસમસમયભાવ્યર્થો જ્ઞાનાલમ્બનં ભવેત્. યથાહુઃ --
ભિન્નકાલં કથં ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ ચેદ્ ગ્રાહ્યતાં વિદુઃ ।
હેતુત્વમ્ એવ યુક્તિજ્ઞા જ્ઞાનાકારાર્પણક્ષમમ્ ॥
ઇતિ. એતદ્ દૂષયતિ -- ન ચે તિ. કિમ્ ઇતિ નૈવમ્ અત આહ -- ન હી તિ. અર્થાકારો હ્ય્ અર્થધર્મઃ. ન ચ ધર્મઃ સ્વાશ્રયં હાતુમ્ આશ્રયાન્તરં વોપગન્તું[724]પ્રભવતિ, સ્વરૂપહાનાપત્તેર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[724] ન્તું શક્તઃ પ્ર (ખ)
અપિ ચ પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધે ઽર્થસ્યાકારવત્ત્વે ભવેદ્ અપ્ય્ એવમ્. ન ચ તસ્યાકારસ્યેત્થમ્ભાવે ઽર્થધર્મત્વે પ્રમાણમ્ અસ્તિ, હેત્વન્તરસમ્ભવે ઽપિ કાર્યાનિષ્પત્તિઃ કારણાન્તરવૈકલ્યં સૂચયતીતિ તુ નિરાકૃતમ્ ઉપાદાનવિશેષાદ્ એવ કાર્યસિદ્ધેર્ ઉક્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ઇત્થમ્ ઇતિ. યે તુ વદન્તિ -- મા નામાર્થાકારો ઽર્થં હાતુમ્ આશ્રયાન્તરં વોપગન્તું પ્રભવતિ. અર્થસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બમ્ ઇદં શુદ્ધાદર્શપ્રતીકાશે સ્વચ્છે જ્ઞાનાત્મનિ દૃશ્યત ઇતિ. તાન્ પ્રત્યાહ -- તદીયેતિ. એતસ્માદ્ એવેતિ. અર્થાકારત્વે પ્રમાણાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

{2,110} તાન્ એવ પ્રસિદ્ધપ્રતિબિમ્બોદાહરણેન પ્રતિબોધયતિ -- નિશ્ચન્દ્રે તિ. તમ્ ઇતિ યોગ્યતયા ચન્દ્રઃ પ્રતિનિર્દિશ્યતે. ખે ચ જલે ચેત્ય્ અર્થઃ

ન ચૈષ ન્યાયો ઽત્ર સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- વિજ્ઞાને તિ

અપિ ચાસ્તુ રૂપવત્સુ પ્રતિબિમ્બકલ્પના, અરૂપાણાં તુ શબ્દાદીનાં પ્રતિબિમ્બકલ્પના ન કથઞ્ચિત્ સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- શબ્દે તિ. અપિ ચ નીલાદ્યાકારા સંવિદ્ ઉપલભ્યતે. તત્ કિમ્ અપરાદ્ધમ્ અનયા, યત્ તામ્ અનાદૃત્યાયમ્ આકારો ઽર્થધર્મતયાભ્યુપગમ્યતે પ્રતિબિમ્બવચ્ ચ દર્શનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- જ્ઞાને (ચે) તિ

યસ્ તુ વદતિ -- નાર્થાકારો જ્ઞાને સઙ્ક્રામતિ. ન ચાર્થસ્થઃ પ્રતિબિમ્બો દૃશ્યતે. કિન્ તુ જ્ઞાનમ્ અર્થેનાયોગોલકમ્ ઇવાગ્નિના સંસ્પૃષ્ટમ્. અતો ઽયસીવ ભાસ્વરાકારો મોહાદ્ અર્થાકારો જ્ઞાને દૃશ્યત ઇતિ. તં પ્રત્યાહ -- બહ્યે તિ. અયસ્ તેજસોર્ હિ સન્નિકર્ષાદ્ યુક્તો મોહાદ્ અવિવેકભ્રમઃ. બાહ્યાભ્યન્તરદેશૌ તુ જ્ઞાનાર્થાવ્ અસમ્પૃક્તૌ. તતઃ કથમ્ અનયોર્ મોહાદ્ અવિવેકભ્રમ ઇતિ

અપિ ચ કશ્ચિદ્ એકઃ સમ્મૂઢો ભવતિ જગતસ્ તુ સમ્મોહકલ્પના સમ્મોહ એવ. ન ચાત્ર કશ્ચિત્ કદાચિદ્ અસમ્મૂઢો દૃશ્યતે. સર્વસ્ય વિવેકાદર્શનાત્.{2,111}અતો ન સમ્મોહકલ્પના યુક્તેત્ય્ આહ -- અસમ્મૂઢસ્યે તિ. યદિ તુ જ્ઞાનાર્થયોર્ વિવિક્તયોર્ અદર્શને ઽપિ સમ્મોહઃ કલ્પ્યતે, તર્હિ દ્વયોર્ એવ નાવતિષ્ટેત. એવં હિ યથેષ્ટમ્ એવ તત્ત્વાનિ પ્રસઙ્ખ્યાય સમ્મોહો ઽભિધીયતાં, કિં વિશેષાદ્ ઇત્ય્ આહ -- કલ્પ્યમાન ઇતિ

અન્યદ્ દર્શનં - નાર્થાકારો મોહાજ્ જ્ઞાને ઽવગમ્યતે. કિન્ તુ સાંસર્ગિકો ઽયમ્ આકારશ્ ચૂર્ણહરિદ્રયોર્ ઇવારુણિમ્ એતિ. તદ્ અપ્ય્ અત એવ બાહ્યાભ્યન્તરદેશત્વાદ્ અનુપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- સંસર્ગે તિ. તદ્ એવ પ્રકટયતિ -- દેશભેદાદ્ ઇતિ. અપિ ચ, અમૂર્તં જ્ઞાનં મૂર્તો ઽર્થઃ કથમ્ અનયોઃ સંસર્ગધર્મ આકારો ભવેત્. ઘટાકાશાદાવ્ અદર્શનાદ્ ઇત્ય્ આહ -- મૂર્તામૂર્તતયા તથે તિ

નન્વ્ અસત્ય્ અપ્ય્ એકદેશત્વે એકકાલતયા સંસર્ગો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- ત્રૈલોક્યેને તિ. ત્રૈલોક્યં હિ જ્ઞાનેન સમકાલતયા સંસ્પૃષ્ટં સંસર્ગજન્માકારં પ્રતિભાસયેત્. ન ચૈવમ્ અસ્તિ. તસ્માદ્ અતિવ્યાપ્તેર્ નૈકકાલતયા સંસર્ગ ઇતિ. નન્વ્ આર્જવાવસ્થાનં જ્ઞાનાર્થયોઃ સંસર્ગો ભવિષ્યતીતિ અત આહ -- ન ચે તિ. નિર્મુખસ્યાર્જવાભાવાદ્ ન જ્ઞાનેનાર્થસ્યાર્જવાવસ્થાનમ્. સર્વતોદિક્પદાર્થબોધેન સર્વતોમુખત્વે વા સર્વાર્થસંસર્ગપ્રસઙ્ગાત્ સર્વાકારોપલબ્ધિઃ. ન હિ સર્વતોમુખં કસ્યચિદ્ એકસ્યાભિમુખં યુક્તમ્ ઇતિ

અપિ ચ, યેનૈવાર્થેન જ્ઞાનસ્ય સંસર્ગઃ કલ્પ્યતે, સર્વથૈવ તેન સંસર્ગઃ કલ્પયિતવ્યઃ, નિર્ભાગત્વાત્. એવં ચ ચક્ષુષૈકત્ર ભાવે ઽનુભૂયમાને તેનૈવ તદ્ગતરસાદ્યુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, તદ્ગતસૂક્ષ્માકારોપલબ્ધિશ્ ચેત્ય્ આહ -- સર્વથે તિ

{2,112} નનુ યદ્ એવ તદર્થસ્ય જ્ઞાનં પ્રતિ વિષયતયાવસ્થાનં સો ઽનયોઃ સંસર્ગો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- ન ચે તિ. અત્ર કારણમ્ આહ -- વિષય(ત્વ)મ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સંસર્ગાકારવાદિના હિ પ્રાગ્ એવાકારોપલમ્ભનાત્ સંસર્ગો વક્તવ્યઃ. ન ચ વિષયત્વમ્ આકારોપલમ્ભનાત્ પ્રાગ્ અસ્તિ. અતઃ કથં તન્નિબન્ધનાકારા સંવિદ્ ભવતિ

કિમ્ ઇતિ ન સ્યાદ્ અત આહ -- ન હી તિ. સંવેદ્યમાન એવ હિ ભાવો વિષય ઇતિ વિષયવિદઃ. અત ઉપલમ્ભોત્તરકાલમ્ એવ વિષયભાવાન્ ન તન્નિબન્ધન આકારબોધઃ શક્યતે ઽઙ્ગીકર્તુમ્ ઇતિ. એવં તુ કલ્પ્યમાન ઇતરેતરાશ્રયં પ્રાપ્નોતીત્ય્ આહ -- વિષયે તિ. નીલત્વવિષયત્વેન સંસર્ગાત્ તદાકારો નિષ્પદ્યતે. તદાકારનિષ્પત્ત્યા ચ તસ્ય વિષયભાવ ઇતિ દુરુત્તરમ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્ ઇતિ

દૂષણાન્તરમ્ આહ -- દ્વયોર્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદિ જ્ઞાનાર્થયોર્ દ્વયોર્ અપ્ય્ આકારશૂન્યં સ્વરૂપમ્ અવગતં સ્યાત્, પુનશ્ ચ કદાચિત્ સંસ્પૃષ્ટત્વેનાકારસંવિત્તિઃ, તદા ભવેદ્ અપિ સંસર્ગધર્માકારકલ્પના. ન ચૈવમ્ અસ્તીતિ વક્ષ્યામઃ

ન ચાર્થસ્ય જ્ઞાનાદ્ વિવિક્તસ્ય સદ્ભાવો ગૃહીતપૂર્વઃ. ન ચ જ્ઞાનસ્યોપરિ ગૃહ્યતે યેન ચૂર્ણહરિદ્રયોર્ ઇવ વિવિક્તગૃહીતયોર્ અનયોઃ સંસર્ગઃ કલ્પ્યત ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. કારણમ્ આહ -- ન હી તિ. સંસર્ગધર્મત્વે હ્ય્ આકારસ્ય{2,113} પ્રથમં દ્વયોર્ અપ્ય્ અનાકારબોધેન ભવિતવ્યમ્. ન ચાકારશૂન્યં ગ્રાહ્યમ્ અસ્તીતિ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ

ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. કિં પુનર્ ઇદમ્ અર્થસ્ય સદ્ભાવો ન ગૃહીત ઇતિ. જ્ઞાનવૈચિત્ર્યાનુપપત્તિર્ એવ હ્ય્ અર્થસ્ય સદ્ભાવે પ્રમાણમ્. સ્વચ્છાકારસ્ય હિ જ્ઞાનસ્ય ન કારણાન્તરમ્ અન્તરેણાકારસમ્બન્ધસ્ તદ્વૈચિત્ર્યં ચોપપદ્યતે. અતો ઽસ્તિ કશ્ચિજ્ જ્ઞાનાતિરિક્તો હેતુર્ યેનેદં વૈચિત્ર્યમ્ આધીયત ઇત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્. ન ચેન્દ્રિયાણ્ય્ એવ તત્ર કારણમ્ ઇતિ યુક્તં, તેષામ્ એકરૂપત્વેન કાર્યવૈચિત્ર્યાનુપપત્તેઃ. ન ચ સમનન્તરપ્રત્યયાદ્ એવ કેવલાદ્ વિચિત્રાકારદર્શનમ્ ઉચિતં, વિસદૃશપ્રત્યયાનન્તરમ્ એવ હિ વયમ્ એકાન્તવિસદૃશં પ્રત્યયમ્ ઉપાદીયમાનમ્ ઉપલભામહે. તત્ તદ્ધેતુકત્વે ઽનુપપન્નમ્. યથાકાર્યદર્શનં તુ વિચિત્રા એવ હેતવઃ કલ્પ્યન્ત ઇતિ યુક્તમ્. તે ચાર્થશબ્દવાચ્યાઃ. એવઞ્ ચ પ્રસિદ્ધસદ્ભાવો ઽર્થઃ જ્ઞાનં ચાવિવાદસિદ્ધમ્ એવેતિ પ્રસિદ્ધસદ્ભાવયોર્ ન્યાય્ય એવ સંસર્ગઃ, અત આહ -- જ્ઞાનવૈચિત્ર્યે તિ

કિમ્ ઇતિ ન કલ્પના, અત આહ -- તદ્ ઇતિ. યદિ વૈચિત્ર્યમ્ અર્થાધીનતયા વિદિતપ્રતિબન્ધં ભવેદ્, એવમ્ અર્થમ્ અનુમાપયેત્. અત્યન્તાપરિદૃષ્ટપૂર્વેણ ત્વ્ અર્થેન ન ક્વચિદ્ વૈચિત્ર્યાધાનં દૃષ્ટમ્ ઇતિ ન તદ્દર્શનેન તદનુમાનં યુક્તમ્. કાર્યદર્શનબલેન કુતશ્ચિદ્ એવ સમનન્તરપ્રત્યયવિશેષાત્ કિઞ્ચિદાકારં જ્ઞાનં જાયત ઇતિ ન નોપપન્નમ્. વિલક્ષણા હિ તે ઉપાદાનવિશેષા વિલક્ષણશક્તય ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ દુષ્યતીતિ કાર્યદર્શનબલાનુસારિણ્યામ્ એવ ચ કારણવ્યવસ્થાયાં સુષ્વા(?)પાદાવ્ અપ્ય્ આકારાભાવસિદ્ધિઃ. કાર્યાભાવેન કારણાભાવાનુમાનાત્. ભવતિ તુ તાસ્વ્ અપિ દશાસુ સ્વચ્છસંવિત્સન્તાનઃ પરસ્તાજ્ જ્ઞાનદર્શનાદ્, અનુપાદાનકારણસ્ય તસ્યાનુપપત્તેઃ. કથમ્ અનાકારાદ્ આકારવતો નિષ્પત્તિર્ ઇતિ ચેત્, કથં વિસદૃશાદ્ વિસદૃશસ્યોત્પત્તિઃ. તત્રાપિ શક્તિભેદ એવ કાર્યદર્શનબલાનુમેયો નિબન્ધનમ્. કશ્ચિદ્ એવેહ મૂર્ધાદાવન્તે પ્રત્યયભેદ{2,114} આવિરસ્તિ, યઃ પરસ્તાન્મૂર્ચ્છોચ્છેદે નીલાદ્યાકારપ્રત્યયમ્ ઉપજનયતિ. સ તસ્યાયમ્ અચિન્તનીયો મહિમા કાર્યદર્શનપ્રમાણકો ન મીમાંસ્યત ઇતિ સૂક્તમ્ અર્થસદ્ભાવો ન ગૃહીત ઇતિ. અપિ ચ યદિ સાકારો ઽર્થઃ તદધીનં ચ જ્ઞાનાનાં વૈચિત્ર્યં, કથં તર્હિ મૂર્છાદાવ્ અન્તિમેન નિરાકારેણ જ્ઞાનેન પરસ્તાદ્ ભાવિનો જ્ઞાનજાતસ્યાકારો વૈચિત્ર્યં વોપપદ્યતે. ન હિ તદ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ અર્થજન્યં, સત્ય્ એવ તસ્મિન્ન્ અભાવાત્. મૂર્છાયામ્ અપિ હ્ય્ અર્થ આસીદ્ એવ. ન ચ તેનાસાવ્ આકારો દર્શિતઃ. અતો વ્યભિચારિણઃ સમનન્તરપ્રત્યયવિશેષાદ્ એવ નિરાકારાદ્ અપિ વૈચિત્ર્યાકારયોર્ ઉત્પત્તિર્ અભ્યુપગન્તવ્યા. એવઞ્ ચ સર્વત્રૈવ તથાભ્યુપગન્તુમ્ ઉચિતમ્. કિમ્ અર્થગ્રહેણ. પઠન્તિ ચ. અર્થગ્રહઃ કથં સત્યમ્ ઇતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- નિરાકારેણે તિ

અપિ ચ, સાકારા નીલાદયો વિષયા જ્ઞાનં સરૂપયન્તુ નિરાકારસ્ તુ ગગનકુસુમશશવિષાણવન્ધ્યાસુતાદિવિષયઃ કથં બુદ્ધાવાકારમ્ આદધ્યાત્. ન હિ તત્ર વિષયાકારો નામ કશ્ચિદ્ અસ્તિ. બલાત્ તત્ર બુદ્ધિર્ એવ સાકારેતિ વક્તવ્યમ્. તદ્ વ્યાપકમ્ અસ્તુ. કિમ્ અર્ધજરતીયેનેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- નિરાકારાદ્ ઇતિ. અપિ ચ પૂર્વાનુભૂતેષુ સ્મર્યમાણેષુ અસમ્બન્ધસ્વભાવેષુ[725]સ્વપ્નાદિબોધે ચાત્યન્તાનન્તાનનુભૂતસ્વશિરશ્ છેદાદિવિષયે વિષયાકારાભાવાદ્ અનાકારસ્ તદ્વાદિનાં જ્ઞાનમ્ આપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- સ્મૃતી તિ

__________નોતેસ્__________
[725] સ્વાપાદિ (ક)
અત્ર કારણમ્ આહ -- ન હી તિ. સતા ........ સતેતિ ભાવઃ. કથં તર્હિ તત્રાકારાસમ્બન્ધઃ અત આહ -- કેવલે તિ. વાસનેતિ. સમનન્તરપ્રત્યયમ્ એવોપાદાનાપરનામાનમ્ ઉપાદત્તે. ન તુ જ્ઞાનાતિરેકિ.........પૂર્વં ચિરન્તનબૌદ્ધમતેન વાસનાભેદો વર્ણિત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ. એવઞ્ ચ જાગ્રદ્બુદ્ધિષ્વ્ અપિ વાસનાહેતુક એવાકારપ્રતિભાસો યુક્ત આશ્રયિતું, કિમ્ અર્ધજરતીયેનેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ઇતી તિ

{2,115} કિઞ્ ચ, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જ્ઞાનાકારકલ્પનૈવ સાધીયસીતિ દર્શયતિ -- અન્વયે તિ. એવંશબ્દો યુક્ત્યન્તરોપન્યાસ ઇતિ. કથમ્ અવગમ્યતે, અત આહ -- ન હી તિ વદ્ અન્તેન. અસ્યાર્થઃ -- અસત્ય્ અપિ બાહ્યે સ્વપ્નાદૌ જ્ઞાનમાત્રાન્વયાદ્ એવાકારાન્વયો દૃશ્યમાનો જ્ઞાનપ્રભાવિત એવાવસીયતે. ન ત્વ્ એવમર્થવાદિનો જ્ઞાનાપેતમ્ અર્થસ્યાકારાન્વયં દર્શયિતું શક્તાઃ. અસતિ જ્ઞાન આકારપ્રતિભાસાયોગાદ્ ઇતિ. અતઃ સિદ્ધં તાવદ્ વાસનાનિમિત્ત એવાયં જ્ઞાનાકારો નાર્થસંસર્ગધર્મ ઇતિ. યદિ ત્વ્ અવશ્યં સાંસર્ગિકો ઽયમ્ આકારો વક્તવ્યઃ, પરમસ્ તુ સ્વભાવનિરાકારાણાં જ્ઞાનાનાં વાસનાસંસર્ગનિબન્ધનત્વેનાકારસ્ય સંસર્ગવાક્પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

પ્રત્યૂઢઃ સંસર્ગધર્મપક્ષઃ. અન્યન્મતં - નીલાદિર્ આકારો ભાસતે. ન ચાયં જ્ઞાનાર્થયોર્ અન્યતરાશ્રયતયા નિર્ધારયિતું શક્યતે. તદ્ અયમ્ અગૃહ્યમાણે વિશેષે એક એવ દ્વયં સાકારયતીત્ય્ આશ્રીયતે લાક્ષારાગ એવ સન્નિહિતં મણિયુગલમ્. તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્ય દૂષયતિ -- દ્વયોર્ ઇતિ. કથમ્ અપ્રમાણમ્ અત આહ -- દેશભેદાદ્ ઇતિ. અન્તઃસ્થં હિ જ્ઞાનં બહિરર્થઃ. નાનયોઃ સન્નિકર્ષો ઽસ્તીતિ નેદમ્ ઉભયમ્ એકમ્ આકારમ્ ઉપજીવિતુમ્ ઉત્સહતે. મણિયુગલં તુ સન્નિહિતમ્ એકો લાક્ષારાગો ઽનુરઞ્જયતીતિ ન નોપપન્નમ્ ઇતિ. નનુ ભિન્નદેશયોર્ અપિ કુતશ્ચિત્ સંસૃષ્ટયોર્ એકાકારોપજીવનં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- અસંસર્ગાદ્ ઇતિ. ઉક્તમ્ ઇદં નાનયોઃ કદાચિત્ સંસર્ગો ગમ્યતે મણેર્ ઇવ પ્રમાણાભાવાદ્ ઇતિ. અપિ ચ પૃથગવધારિતસદ્ભાવસ્ય દ્વયસ્ય સાધારણ આકારો ભવેત્, ન ત્વ્ અત્ર વિભક્તાકારં દ્વયમ્ ઉપલભ્યતે. સર્વદૈવૈકાકારોપલમ્ભાત્. ઉક્તં ચ -- અર્થજ્ઞાનયોર્ આકારભેદં નોપલભામહે ઇતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- દ્વયોર્ ઇતિ

{2,116} અન્યદ્ દર્શનં - વિભક્તાકારમ્ એવેદમ્ ઉભયમ્ અત્યન્તસુસદૃશત્વેન ત્વ્ આકારવિવેકો ન લક્ષ્યતે નીલોત્પલવન ઇવ કાદમ્બકાનામ્ ઇતિ. એતદ્ ઉપન્યસ્ય દૂષયતિ -- એવમ્ ઇતિ. સાદૃશ્યાદ્ અવિભક્તતા ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અન્વય ઇતિ. કારણમ્ આહ -- ભેદ ઇતિ. નિર્જ્ઞાતભેદયોર્ હીન્દીવરકાદમ્બયોઃ સાદૃશ્યાદ્ અવિવેકાભિધાનં યુક્તમ્. પૃથગનવગતપૂર્વસ્ય ત્વ્ અર્થસ્ય ખપુષ્પતુલ્યસ્ય સાદૃશ્યાદ્ અવિવેક ઇતિ મહાન્ અયમ્ અવિવેક ઇતિ. સર્વે ચૈતે બાહ્યાર્થવાદિબૌદ્ધૈકદેશિપક્ષા ઉપન્યસ્ય દૂષિતા ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

ઇતશ્ ચ જ્ઞાનસ્યાકાર ઇત્ય્ આહ -- તથે તિ. દ્વિચન્દ્રાદિવિભ્રમેષ્વ્ અન્યથાર્થે વ્યવસ્થિતે ઽન્યાકારા બુદ્ધિર્ ઉપજાયતે. તચ્ ચાર્થનિબન્ધનત્વે ત્વ્ આકારસ્ય નોપપદ્યતે. કથં હ્ય્ અન્યાકારો ઽર્થો હ્ય્ અન્યાકારાં ધિયમ્ ઉપજનયેત્. તદવશ્યમ્ અસત્ય્ અપ્ય્ અર્થે ભાસમાન આકારો જ્ઞાનસ્યૈવ વક્તવ્યઃ. અતઃ સર્વત્રૈવ તથાવધારણં યુક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

કિઞ્ચ યદ્ એતદ્ વિરુદ્ધાનેકલિઙ્ગત્વમ્ એકસ્ય નક્ષત્રં તારકા તિષ્યો દારા ઇત્યાદિષુ તદર્થાકારત્વે નોપપદ્યતે વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદનિબન્ધનત્વેનાર્થભેદાપત્તેઃ. ભિન્નાન્ય્ એવ તુ વિચિત્રવાસનાનિબન્ધનાનિ વિચિત્રાર્થજ્ઞાનાનિ જાયન્ત ઇતિ યુક્તમ્. તદ્ એતદ્ આહ -- નક્ષત્રમ્ ઇતિ

યથૈકસ્યામ્ એવ પ્રમદાતનૌ યેયં પરિવ્રાટ્કામુકશુનાં કુણપં કામિનીભક્ષ ઇતિ કલ્પના ભવતિ, સાપ્ય્ એકાત્મત્વાદ્ એકસ્યાર્થસ્યાર્થવાદિનાં નોપપદ્યત{2,117} ઇત્ય્ આહ -- પરિવ્રાડ્ ઇતિ. અત્ર નાર્થનિબન્ધનેત્ય્ અનુષઞ્જનીયમ્ ઇતિ. ઇદં ચાપરં બાહ્યાર્થવાદિનાં નોપપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- દીર્ઘે તિ. એકૈવ હિ પ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાઙ્ગુલ્યપેક્ષયા દીર્ઘહ્રસ્વતયાવગમ્યતે, તચ્ ચૈતદ્ એકાત્મ્યે તસ્યાર્થવાદિનાં નોપપદ્યતે. પૂર્વં ચ પ્રમાત્રપેક્ષયાનેકાકારસંવિદુક્તા. અત્ર તુ ન કેવલં ભિન્નાનાં પ્રમાતૄણામ્ એકત્રાનેકાકારબુદ્ધિઃ, એકસ્યાપિ તૂપાધિભેદાદ્ અનેકાકારબોધો દૃશ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ

ન કેવલમ્ ઔપાધિકો નાનાકારઃ પ્રત્યયઃ. કિન્ તુ ઘટો ઽયં પાર્થિવો ઽયમ્ ઇત્યાદિર્ એકત્રૈવાર્થે યુગપદનેકેષાં ગ્રાહકાણાં વિકલ્પો દૃશ્યતે. તચ્ ચેદં પારમાર્થિકાર્થસદ્ભાવે નોપપદ્યતે તસ્યૈકાત્મત્વાત્. એકો ઽર્થ એકાત્મક ઇતિ સર્વૈર્ એવ સ તથાવગમ્યતે. ન ચૈવમ્. અતો બુદ્ધિમાત્રવિલસિતમ્ એવેદમ્ અનેકાકારત્વમ્ ઇતિ સામ્પ્રતમ્. તદ્ એતદ્ આહ -- ઘટત્વે તિ. અત્ર ચ પ્રાતિલોમ્યેનાન્ત્યસામાન્યાત્ પ્રભૃતિ પરસામાન્યં યાવદુપન્યાસઃ કૃત ઇત્ય્ અનુસન્ધાતવ્યમ્. જ્ઞેયતા તુ ન સામાન્યં જ્ઞાનસમ્બન્ધોપાધિકત્વાત્. અયમ્ અપિ ચ પ્રતીતિપ્રકારો દૃશ્યત ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ઉક્તમ્. યદ્ય્ અપિ ચાત્ર ઘટત્વાદીનાં દીર્ઘત્વાદીનામ્ ઇવ વિરોધો ન દૃશ્યતે, તથાપ્ય્ એકાત્મકત્વાદ્ એકસ્ય નિર્ભાગસ્યાર્થાત્મનો નાનાકારપ્રતિભાસો ઽનુપપન્ન ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ

કિમ્ ઇતિ ન સ્યાદ્ અત આહ -- ને તિ. ન તાવદ્ એકત્રાર્થ એકાત્મન્ય્ અનેકાકારત્વ એવં ન્યાય્યઃ. યથાહુઃ --
અન્યથૈકસ્ય ભાવસ્ય નાનારૂપાવભાસિનઃ ।
સત્યં કથં સ્યુર્ આકારાસ્ તદેકત્વસ્ય હાનિતઃ ॥
ઇતિ. નતરાં વિરુદ્ધાકારસમ્ભવઃ. સ ચ પ્રાગ્ એવોક્તો ઽનુસન્ધાતવ્ય ઇતિ. જ્ઞાનવાદિનસ્ તુ નાનાપ્રત્યયા નાનાપ્રકારા ભવન્તીતિ યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યયાનામ્ ઇતિ. કિં પુનર્ એષાં તથાત્વે કારણમ્ અત આહ -- શક્ત્યનુસારતઃ .{2,118}શક્તિર્ ઇતિ સમનન્તરપ્રત્યયમ્ એવાપદિશસ્તિ, તદધીનત્વાજ્ જ્ઞાનકાર્યનિષ્પત્તેઃ. તદતિરિક્તા તુ શક્તિર્ અપ્રમાણિકૈવેતિ ન બૌદ્ધૈર્ ઇષ્યત એવેતિ

અતઃ સિદ્ધં તાવદ્ ભાસમાન આકારો જ્ઞાનસ્યૈવ ન ત્વ્ અર્થા(?ક્ષેપઃ।પેક્ષઃ) અર્થનિરપેક્ષમ્ એવ તુ સ્વરૂપેણ યાદૃશં જ્ઞાનં યદિ તદનુસાર્યર્થો ઽભ્યુપગન્તુમ્ ઇષ્યતે સો ઽસ્તુ નામ. ન પુનર્ યથાર્થં જ્ઞાનં નામ કિઞ્ચિદ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- નિરપેક્ષમ્ ઇતિ

અસ્તુ તર્હિ જ્ઞાનાનુસાર્ય્ એવાર્થઃ, ન, એવમ્ અપિ દ્વૈતહાનિર્ ઇત્ય્ અત આહ -- ઇત્થમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ગલજિહ્વિકયેદમ્ અસ્માભિર્ ઉક્તં તથાર્થ ઇતિ. ન તુ જ્ઞાનાકારત્વે ઽર્થો નામ કશ્ચિત્ સિધ્યતિ, આકારભેદાનુપલમ્ભાત્. અતો ન વિજ્ઞાનતન્ત્રત્વે ઽર્થકલ્પના શક્યતે કર્તુમ્. અર્થેનાનારોપિતાકારા ધીર્ એવ સ્વાત્મન્ય્ એવોપયોક્ષ્યતે. સ્વાત્માનમ્ એવ પ્રકાશયતિ ન ત્વ્ અર્થવિષયા. યદ્ય્ એવં સર્વસંવિદામ્ અનર્થકત્વાત્ કિંકૃતઃ પ્રમાણેતરવિવેકઃ. અર્થક્રિયાકારિપ્રત્યયસદસદ્ભાવકૃત ઇતિ જ્ઞાત્વા શામ્યતુ ભવાન્.[726અ]વ્યવહારસંવાદાપેક્ષયા હિ પ્રમાણં તદ્વિસંવાદાદ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ સાંવ્યવહારિકી પ્રમાણસ્થિતિઃ. પારમાર્થિકં તુ પ્રમાણં ચિન્તામયીમ્ એવ પ્રજ્ઞામ્ અનુશીલયન્તઃ કેચિદ્ એવ કૃતિનો નિર્ધૂતનિખિલનીલાદ્યુપરાગમ્ અભિમુખીકુર્વન્તીતિઇઇ તત્ તુરીયં પ્રત્યક્ષમ્ આચક્ષતે

સિદ્ધાન્તમ્ ઇદાનીમ્ આરભતે -- ને તિ. અસ્યાર્થઃ -- એકં હિ જ્ઞાનં ગ્રાહ્યગ્રાહકમ્ ઇતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ. ન ચૈકસ્યોભયાત્મકત્વે કશ્ચિદ્ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ. તત્ પુનર્ ઇદં પૂર્વાપરયોર્ અનવહિતસ્યેવ ભાષિતમ્. તથા હિ -- ન તાવદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારં જ્ઞાનમ્ ઇતિ બૌદ્ધૈર્ ઇષ્યતે. અપિ તર્હિ પ્રલીનગ્રાહ્યગ્રાહકોદ્ગ્રાહં ચિન્માત્રમ્ એવ સ્વયંપ્રકાશમ્ ઇતિ. ઉક્તં હિ --
{2,119} ગ્રાહ્યગ્રાહકવૈધુર્યાત્ સ્વયં સૈવ પ્રકાશતે ।
ઇતિ. બૌદ્ધગન્ધિમીમાંસકૈર્ અપ્ય્ ઉક્તં - સંવિત્તયૈવ હિ સંવિત્ સંવેદ્યતે ન તુ સંવેદ્યતયા નાસ્યાઃ કર્મભાવો વિદ્યતે ઇતિ. દૃષ્ટાન્તાભાવવચનમ્ અપિ ચાસમર્થમ્. ન હીદાનીમ્ અનુમાનતો બૌદ્ધસ્ય પ્રત્યવસ્થાનં, યેન દૃષ્ટાન્તાભાવવચનેનોપાલભ્યતે. નિરાલમ્બનાનુમાનસ્ય પ્રત્યક્ષબાધ ઉક્તે સમ્પ્રતિ પ્રત્યક્ષશક્તિપરીક્ષયૈવ પ્રત્યવસ્થિતં ન જ્ઞાનં બહિરર્થે પ્રવર્તિતું શક્તં ગ્રાહ્યલક્ષણાયોગાદિત્યાદિભિઃ. અતઃ કિં દૃષ્ટાન્તાભાવવચનેનોપાલભ્યતે. અત્રોચ્યતે -- એવં હિ મન્યતે. અવશ્યમ્ અયં ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવઃ સંવિદો બૌદ્ધૈર્ અભ્યુપગન્તવ્યઃ, કથમ્ અન્યથા સૈવ સિધ્યતિ. ન હ્ય્ અગ્રહણકર્મણઃ કસ્યચિત્ સિદ્ધિર્ અસ્તિ. નનુ સ્વપ્રકાશઃ પ્રકાશઃ કિમ્ અસ્ય પ્રકાશાન્તરેણ. સ્વપ્રકાશ ઇતિ કો ઽર્થઃ. સ્વયમ્ એવ પ્રકાશતે ન તુ પ્રકાશાન્તરમ્ અપેક્ષત ઇતિ. કિં પુનર્ ઇદં પ્રકાશત ઇતિ પ્રકાશાદ્ અર્થાન્તરવચનં, ન વા. યદ્ય્ અર્થાન્તરવચનમ્, અસ્તિ તર્હિ સંવિદો ઽપ્ય્ અપરઃ પ્રકાશઃ. અન્યથા પ્રકાશત ઇત્ય્ અનધિકાર્થમ્ અવચનીયમ્ એવ. સ્વરૂપં હિ સંવિત્પદેનૈવોપાત્તમ્. અતઃ પ્રતીતિકર્મતૈવ સંવિદઃ પ્રકાશતેપદાર્થો ઘટઃ પ્રકાશત ઇતિવત્. સ્યાદ્ એતત્. કર્તૃપ્રતિનિર્દેશો ઽયં નાતઃ કર્મભાવો ઽવસીયત ઇતિ. નૈવમ્. એવમ્ અપિ પ્રકાશતેપદાર્થસ્ય કર્તૃભાવો વાચ્યઃ. નાસાવ્ અસતિ પ્રકાશભેદે સિધ્યતિ, અદ્વિતીયસ્ય ભેત્તુમ્ અશક્યત્વાત્. અતો નાપ્રાપ્તસ્ય સિદ્ધિર્ અસ્તિ. ન ચાપિ કર્મણઃ પ્રાપ્તિર્ અસ્તીતિ સત્યાઃ સંવિદો ઽવશ્યં પ્રાપ્યકર્મતા ભાવાન્તરવદ્ વક્તવ્યા નાન્યા ગતિર્ અસ્તિ. નન્વ્ અર્થઃ કર્મ, આત્મા કર્તા, સંવિત્તુ ફલં, તત્ કથં કર્મેત્ય્ ઉચ્યતે. ન. ફલસ્યાપ્ય્ અપ્રતીતિકર્મણઃ સિદ્ધ્યસમ્ભવાત્. અન્યથા માતૃમેયયોર્ અપિ સ્વપ્રકાશાપાતાત્ કિં તત્સિદ્ધ્યર્થં સંવિદભ્યુપગમેન. ન પ્રયોજનતઃ સંવિદં સઙ્ગિરામહે, અપિ તુ પ્રતીતિતઃ. પ્રતીમો હિ વયં માતૃમેયગોચરાં ફલભૂતાં સંવિદમ્. ન તતો ઽપિ ભિન્નામ્ અપરામ્ ઇતિ તાવત્ય્ એવ વ્યવતિષ્ઠામહે. મૈવમ્. નિરાકૃતમ્ ઇદં નાનાકારા ધીર્ ઉપલભ્યત ઇતિ. ન હિ નઃ સંવિત્પ્રકાશવદર્થપ્રકાશો ઽપિ ભાસતે, નીલાદ્યાકારમાત્રપ્રકાશાત્. નન્વ્ અપ્રકાશાત્માનો ઘટાદયઃ પ્રકાશાન્તરમ્ અપેક્ષન્તામ્. સંવિદસ્ તુ તદ્રૂપાયાઃ કિમ્ ઇતિ પ્રકાશાન્તરાપેક્ષયા. ન, અતદ્રૂપત્વાત્. સંવિદો ઽપિ હિ ન સ્વાત્મપ્રકાશાત્મત્વં, અર્થપ્રકાશો હ્ય્ અસૌ.{2,120}વક્ષ્યતિ
ચ - ઈદૃશં વા પ્રકાશત્વં તસ્યેતિ. અતો ઽવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યઃ સંવિત્સિદ્ધયે પ્રકાશભેદઃ. કિમ્ ઇદાનીમ્ અસિદ્ધૈવ સંવિત્ સંવેદ્યં સાધયતિ સંવિદન્તરસિદ્ધા વા. ન તાવત્ પૂર્વઃ કલ્પઃ. અપ્રસિદ્ધા હ્ય્ અસતી ન સંવિદ્ વ્યવહારાય ઘટત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સંવિદન્તરાધીનાયાં તુ સિદ્ધાવ્ અવ્યવસ્થાપાત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સત્યમ્. ન સંવિદન્તરાધીનસિદ્ધિઃ સંવિત્ સંવેદ્યં સાધયતિ. સ્વરૂપસત્ય્ એવ તુ. કથમ્ અધીવિષયા સતીતિ ચેદ્, ન ધીવિષયભાવઃ સત્તા. કિન્ તુ સામાન્યમ્ ઉત્પત્ત્યુત્તરકાલભાવિ તદ્વતામ્. અતો મૃત્સલિલપ્રચ્છન્નબીજાદિવદવિદિતસ્વરૂપસામર્થ્યૈવ સંવિદ્ વિષયં વ્યવસ્થાપયતિ. સ ચ વ્યવસ્થિતઃ સત્યાં જિજ્ઞાસાયાં સંવિદં સંવિદન્તરાધાનેન સાધયતિ. નન્વ્ ઇયં વિષયસામર્થ્યેન સંવિત્સિદ્ધિઃ પ્રત્યુક્તા વસ્ત્વન્તરં પ્રકલ્પ્યં સ્યાત્ ઇત્ય્ અત્ર યથા ન પ્રત્યુચ્યતે તથાનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યામઃ
યાવજ્જિજ્ઞાસિતજ્ઞાનાદ્ અવ્યવસ્થાપિ નાપતેત્ ।
ઇતિ. અત એવ સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ પરૈર્ ઉક્તો ઽસ્માન્ પ્રત્યસિદ્ધ એવ. વિષયવિત્તિકાલે સંવિદો ઽનુપલમ્ભાત્. વિષયમાત્રમ્ એવ હિ ઇદં નીલમ્ ઇતિ નશ્ ચકાસ્તિ, નાહં નીલમ્ ઇતિ. સંવિત્પ્રકાશે ચ તથા પ્રકાશાનુપપત્તિઃ. ન હિ સ્વગોચરા સંવિત્ પરનિરૂપણાત્મિકા ભવતિ, સ્વપરવેદ્યયોર્ ઇદમ્ અહઙ્કારયોર્ અવિશેષાપત્તેઃ. અયં સ્વાત્માનમ્ અહમ્ ઇતિ પ્રતિનિર્દિશતિ પરમ્ ઇદમ્ ઇતિ. ન ત્વ્ અભેદેનેદઙ્કારમ્ અહઙ્કારં ચોભયમ્ એકત્ર પ્રયુઙ્ક્તે. અતો નાસ્તીદં નીલમ્ ઇત્ય્ અત્ર સંવિદુપલમ્ભ ઇત્ય્ અસિદ્ધો હેતુઃ. સ્વપ્રકાશસંવિદ્વાદિનામ્ એવ ત્વ્ અયમ્ ઉપાલમ્ભ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.
સ્યાદ્ એતત્. અજ્ઞાતો જ્ઞાપકહેતુઃ કથં જ્ઞાપયતીતિ. નાયં દોષઃ. અજ્ઞાતસ્યાપિ ચક્ષુષો જ્ઞાનજનનોપલબ્ધેઃ. નનુ ચક્ષુર્ અઙ્કુરસ્યેવ બીજં જ્ઞાનસ્ય કારકમ્ એવેતિ યુક્તમ્ અજ્ઞાતસ્યાપિ જનકત્વમ્. મૈવમ્. જ્ઞાનહેતોર્ એવ જ્ઞાપકત્વસમાખ્યાનાત્. અપિ ચ ન જ્ઞાનં જ્ઞાપકહેતુઃ જ્ઞાનત્વાત્. જ્ઞાનસ્ય હિ જનકા ધૂમાદયો જ્ઞાપકાઃ ન જ્ઞાનમ્ એવેતિ કથમ્ અજ્ઞાપકસ્ય જ્ઞાપકધર્મા આપાદ્યન્તે. સ્વરૂપસત્યૈવ સંવિદા વિષયઃ સાધ્યતે. સા તુ પશ્ચાજ્જ્ઞાનાન્તરેણ સાધ્યત ઇતિ. અસતિ તુ ગ્રાહ્યત્વે સંવિદ્ એવ ન સિદ્ધ્યેદ્ ઇત્ય્ આપાદ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વમ્ એકત્વે દૂષણમ્ ઉચ્યતે નૈકત્રાદ્વિતીયે તત્ સિધ્યતીતિ. યદ્ અપિ ચ સંવેદનમ્ અસત્યભેદે નીલસંવેદનયોર્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ. તદ્ અપ્ય્ અનેનૈવ નિરાકૃતમ્.{2,121}વિપરીતમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે -- ઐકાત્મ્યે સંવેદનમ્ ઇતિ, ભેદાશ્રયત્વાદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવસ્ય, સ્વપ્રકાશત્વનિષેધાચ્ ચ. એકં હિ તત્ત્વમ્ અવિભાગં નાત્મનિ વર્તિતુમ્ અર્હતિ. સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્, ન હ્ય્ અઙ્ગુલ્યગ્રમ્ આત્મનાત્માનં સ્પૃશતિ સૂચ્યગ્રં વા વિધ્યતિ. કર્મકર્તારો હિ તદ્ધર્મભેદાશ્રયણેનૈવોભયથા વિવક્ષ્યન્તે કેદારાદયો લવનાદૌ ન ત્વ્ એકાન્તમ્ એકાત્માનઃ. આત્મનો ઽપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવમ્ અનન્તરમ્ એવ સમાધાસ્યતીતિ સિદ્ધં નૈકસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવ ઇતિ. યત્ તુ ભેદે ગ્રાહ્યલક્ષણાયોગ ઇતિ. તદ્ યદ્ય્ ઉત્પત્તિસારૂપ્યાભિપ્રાયેણ તદનુમન્યામહ એવ ઉક્તદોષત્વાદ્ એવંવિધસ્ય ગ્રાહ્યત્વસ્ય. યત્ તુ જ્ઞાનોત્પત્તૌ સઞ્ચે(?દ્ય।ત્ય)તે તદ્ ગ્રાહ્યં, કથમ્ અનાત્મભૂતમ્ અસમ્બદ્ધં સઞ્ચેત્યતે. એવં હ્ય્ એકમ્ એવ જ્ઞાનં વિશ્વં ગોચરયેદ્, અસમ્બન્ધાવિશેષાત્. અસ્તિ વા ઐકાત્મ્યે નીલસંવેદનયોઃ સમ્બન્ધઃ. નન્વ્ અસૌ ભેદાધિષ્ઠાનઃ કથમ્ એકત્રાવિભાગ આસ્પદં લભતે. સ્યાદ્ એતત્. ઐકાત્મ્યે ઽપિ કિં સમ્બન્ધેન, સ હ્ય્ એકાત્મા સ્વપ્રકાશ એવેતિ. મૈવમ્. ઉક્તો હિ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધઃ. તસ્માદ્ ભિન્નમ્ એવ સંવેદનાન્ નીલં ગ્રાહ્યલક્ષણમ્ ઉપનિપતતીતિ તદ્ગ્રહે ભેદમ્ આતિષ્ઠામહે. અભેદ એવ તૂક્તેન પ્રકારેણ ગ્રાહ્યલક્ષણાયોગઃ. યદા તુ જ્ઞાનાર્થયોઃ સારૂપ્યનિરાકરણાર્થં સ્થૂલાનુપપત્તિશ્ ચલાચલોપલમ્ભાદિભિર્ આપાદિતા, તાં વનોપન્યાસાવસરે પરિહરિષ્યામઃ. સારૂપ્યેણ તુ ગ્રાહ્યતામ્ અનાતિષ્ઠન્તો નેહ સ્થૂલસિદ્ધાવ્ આદ્રિયામહે. તદ્ એકપ્રકારાભિહતમ્ એવ હેતુત્રયમ્. કથમ્ ઇદાનીમ્ અસમ્બદ્ધં

પ્રકાશતે. તત્પ્રકાશે વા નાતિપ્રસઙ્ગઃ. નાસમ્બદ્ધં પ્રકાશતે. ઇન્દ્રિયાણિ હિ પ્રકાશકાનિ. તાનિ ચ પ્રાપ્યકારિત્વાદ્ અર્થેન સમ્બદ્ધાન્ય્ એવાર્થવિષયમ્ આત્મનિ જ્ઞાનં જનયન્તિ. તૈશ્ ચાસન્નિહિતમ્ અવર્તમાનં વા ન પ્રાપ્યત ઇતિ નાતિપ્રસક્તિઃ. જ્ઞાનં તુ ન પ્રકાશકં પ્રકાશત્વાત્. પ્રકાશકં ચ નાસમ્બદ્ધં પ્રકાશકં પ્રદીપવદ્ ઇતિ તત્પ્રકારજુષામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઇષ્ટ એવ સમ્બન્ધઃ. તત્ કિમ્ અસમ્બન્ધ એવ જ્ઞાનાર્થયોઃ. યદ્ય્ એવં કથં ઘટસ્ય જ્ઞાનં નાસમ્બન્ધઃ. વિષયવિષયિભાવો ઽપિ સમ્બન્ધ એવ. સ ચાસ્તિ જ્ઞાનાર્થયોઃ. સંયોગસ્ તુ નેષ્યતે સમવાયો વા. કો ઽયં વિષયાર્થઃ. યેયં પ્રતીતિકર્મતા. પ્રતીતિર્ ઇતિ હિ ક્રિયા. અસ્યામ્ આત્મા કર્તા. ઇન્દ્રિયાણિકરણમ્. અર્થઃ કર્મ. તદ્ યેયમ્ અર્થસ્ય પ્રતીતૌ કર્મકારકતા તદ્ એવ તસ્ય વિષયત્વં તચ્ ચ રૂપં પ્રતીતેઃ પ્રાગભૂતં પરસ્તાન્ નિષ્પદ્યત ઇત્ય્ અવશ્યમ્ આશ્રયણીયમ્. અન્યથા જ્ઞાતાજ્ઞાતયોર્ અવિશેષાપત્તેઃ.{2,122}તદ્ એવ જ્ઞાતતા(?તિ।દિ)પદાસ્પદં જ્ઞાનજ્ઞાને લિઙ્ગં, કથં પુનસ્ તદપ્રતીતાયાં પ્રતીતૌ પ્રતીયતે. જ્ઞાનવિશિષ્ટતા હિ જ્ઞાતતા. સા કથમ્ અજ્ઞાતે વિશેષણે જ્ઞાયતે. અજ્ઞાતા વા લિઙ્ગમ્ અનુપપદ્યમાના વા ન જ્ઞાનં ગમયતિ. ન હ્ય્ અજ્ઞાતં લિઙ્ગમ્ અનુપપદ્યમાનં વા લિઙ્ગિનમ્ ઉપપાદકં વોપસ્થાપયતિ. તદ્ ઇતરેતરાશ્રયં, જ્ઞાનજ્ઞાતતયોર્ ઇતરેતરાધીનસિદ્ધિત્વાત્. સ્વરૂપમાત્રેણ ત્વ્ અર્થો ન લિઙ્ગ(?મ્ ઇ।મ્ અ)તિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. ભવેદ્ એવં યદિ જ્ઞાનપ્રતીતૌ જ્ઞાતઃ પ્રતીતો ભવેત્ તદુત્પત્તૌ તુ સ પ્રતીત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અતઃ સ્વયં સિદ્ધો જ્ઞાનં સાધયતિ. યત્ તુ જ્ઞાનવિશિષ્ટતા જ્ઞાતતેતિ. તન્ ન. તત્કર્મતા હિ સેત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. તત્કર્મભાવશ્ ચાર્થસ્ય ન તત્પ્રતીતૌ સમ્ભવતિ. કિન્ તર્હિ. તદુત્પત્તૌ. તદ્ અયમ્ ઉત્પત્ત્યૈવ જ્ઞાનસ્યાપ્રાપ્તપૂર્વો વિષયઃ સમ્પ્રતિ પ્રાપ્તો જ્ઞાનમ્ ઉપકલ્પયતિ. એષ હિ પ્રાગ્ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ સુસ્વાપાદાવન્ધ ઇવાસીત્, ન કઞ્ચિદ્ વિષયમ્ અજ્ઞાસીત્. તત્ કેયમ્ આકસ્મિકી વિષયાણાં પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ચિન્તયતિ -- ન હિ કદાચિદ્ ભુવામ્ અકસ્માદ્ ભાવઃ સમ્ભવતિ. અહેતુસાપેક્ષસ્ય ગગનવન્નિત્યભાવાપત્તેઃ. અભાવો વા તત્કુસુમવદ્ ઇતિ ભવિતવ્યમ્ અસ્ય કદાચિદ્ભવતો ઽર્થસન્નિકર્ષસ્ય કેનાપિ કારણેન. ન હ્ય્ અસૌ તથાવિધઃ સ્વરૂપેણૈવ, નિત્યતથાત્વાપત્તેઃ. નેન્દ્રિય વશેન. તેષ્વ્ અપિ સત્સુ સુસ્વાપાદાવદર્શનાદ્ અર્થતથાત્વસ્ય જાગરાયાં ચાવ્યાપ્રિયમાણેષુ.
અસ્તુ તર્હિ તદ્વ્યાપાર એવ તથાત્વે હેતુર્ અર્થસ્ય. ન, સત્ય્ અપ્ય્ અભાવાત્. અસ્તિ ખલ્વ્ અસ્ય નાનાર્થૈઃ સન્નિકૃષ્યમાણાનામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અસાધારણો વ્યાપારઃ. કિઞ્ચિદ્ એવ તુ કદાચિજ્જ્ઞાતં ભવતિ. એવમ્ એવાત્મમનસોર્ અપિ સતોર્ અર્થતથાત્વાદર્શનાદ્ અહેતુત્વં તથાત્વેન. નન્વ્ અવ્યભિચારી મનસો યોગસ્ તદ્ભાવે હેતુર્ભવિષ્યતીતિ. કસ્ય ઇન્દ્રિયાણામ્ આત્મનો વા. તન્ ન તાવદિન્દ્રિયાણામ્. યદ્ એવ હિ કિઞ્ચિદ્ બહિરિન્દ્રિયં ચક્ષુરાદિ કાર્યદર્શનવશાન્ મનસા સંયુક્તમ્ ઇત્ય્ અવગતં તદ્ એવ કિઞ્ચિજ્ જ્ઞાપયતિ. નેતરત્ તદિન્દ્રિયમનોયોગહેતુકત્વેન યુજ્યતે જ્ઞાતત્વસ્યેતિ તદ્યોગો ન હેતુત્વેન કલ્પ્યતે. આત્મન્ય્ અપિ મનોયુક્તે કસ્ય હેતોઃ કિઞ્ચિદ્ એવ જ્ઞાતં નાપરમ્. યેનેન્દ્રિયં સન્નિકૃષ્યતે ચક્ષુરાદિ તદાત્મમનોયોગાજ્ જ્ઞાતં ભવતીતિ ચેદ્, ન. ઉક્તવ્યભિચારત્વાત્. ચક્ષુસ્સન્નિકૃષ્ટમ્ અપિ હિ કિઞ્ચિદ્ એવ કદાચિજ્જ્ઞાતં ભવતિ નાપરં, તદસતિ વિશેષે નાવકલ્પતે.
અપિ ચ જ્ઞાનકર્મતા જ્ઞાતત્વં ચેતના જ્ઞાનમ્ ઇતિ ચાનર્થાન્તરમ્ ઇતિ લોકસિદ્ધમ્. તદ્ યદ્ય્ આત્મમનોયોગશ્ ચેતના, તસ્યોભયસાધારણ્યાદ્ મનશ્ ચૈતન્યપ્રસઙ્ગો{2,123}વર્ણિતઃ. ન જ્ઞાનં ચેતના, અપિ તુ સંવેદનમ્ ઇતિ ચેત્. અસ્તિ વાનયોર્ વિશેષઃ. નન્વ્ એવં નીલં જાનાતિ સંવેત્તીતિ ચ સહ પ્રયુજ્યેત, અર્થભેદેનાપર્યાયત્વાદ્ ઇતિ નાત્મમનસ્સંયોગો જ્ઞાનમ્. અતો ન તત્પ્રભાવિતં ભાવાનાં જ્ઞાતત્વમ્. સો ઽયમ્ અહેતુકઃ પ્રાપ્યકર્મભાવો ઽર્થસ્ય જ્ઞાતતાત્માજન્યો નાવકલ્પતે. હેત્વભાવેન કાર્યાભાવપ્રતિબદ્ધેન તદનુમાનાત્. સેયં પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અનુમાનવિરોધાનુપપત્તિઃ. તાનિ હ્ય્ અર્થં પ્રાપયન્તિ. હેત્વભાવાનુમાનં ચ તત્પ્રાપ્તિં પ્રતિક્ષિપતિ. સેયમ્ અનુપપત્તિર્ જ્ઞાનકલ્પનયા સમાધીયતે. અસ્તિ કશ્ચિદાત્મસમવાયી જ્ઞાનસંવેદનાદિપદપર્યાયવાચ્યો જાનાતિધાતૂપાદાનઃ ક્રિયાભેદો યસ્મિન્ન્ અર્થાનાં પ્રાપ્યકર્મતેતિ. નનુ જ્ઞાનં ગુણઃ ગુણકાણ્ડેર્ પાઠાત્ ન તુ ક્રિયા. અતઃ કથં તસ્યાર્થઃ કર્મેત્ય્ ઉચ્યતે. ન હિ વિભોર્ આત્મનઃ સ્પન્દસમવાયઃ સમ્ભવતિ. ન ચાપરિસ્પન્દાત્મિકા ક્રિયા, પઞ્ચાનામ્ અપિ કર્મણાં સ્પન્દાત્મકત્વાત્. ન. ધાત્વર્થમાત્રસ્ય ક્રિયાત્વાત્. વક્ષ્યતિ ચ -- ક્રિયા ધાત્વર્થમાત્રં સ્યાત્ ઇતિ. બુધ્યત ઇત્યાદિભ્યશ્ ચ શબ્દેભ્યઃ ક્રિયાપ્રત્યય એવોપજાયમાનો દૃશ્યતે પૂર્વાપરીભાવાવગતેઃ. અતો યુક્તૈવ જ્ઞાનકર્મતા વિષયાણાં જ્ઞાનાકારવાદિનામ્. અપિ ચાવશ્યમ્ અપ્રાપ્તપૂર્વસ્ય નીલાદેઃ પ્રાપ્તિર્ વક્તવ્યા. અન્યથા પ્રાગિવોત્તરકાલમ્ અપ્ય્ અપ્રતિભાસમાને વિષયાકારે આન્ધ્યમ્ એવ જગતો ભવેત્. ભાસતે વિષયાકારો ન કેનચિત્ પ્રાપ્યત ઇતિ ચેત્, કસ્ય ભાસતે. યદિ ન કસ્યચિત્, કિંકૃતો વ્યવહારભેદઃ. એકો હિ નીલં વિદ્વાંસ્ તદુપાદદાનો દૃશ્યતે. નાપરો વિદ્વાન્. સો ઽયં સ્વતન્ત્રે નીલે કિંકૃતો વિશેષઃ. ન હિ સ્વતન્ત્રો ભાસમાનઃ સર્વ(?સ્યા।સ્ય) સ્યાન્ ન વા કસ્યચિદ્ વનવહ્નિર્ ઇવાનુપલભ્યમાનઃ કેનાપિ. અતો ઽવશ્યમ્ અસ્ય ક્વચિત્ સન્તાને પ્રાપ્તિર્ વક્તવ્યા. તથા ચ યદાભાસં પ્રમેયં તદ્ ઇતિ પઠન્તિ. ન ચાપ્રમાકર્મણઃ પ્રમેયતા સમ્ભવતિ. અસ્ત્ય્ અયં પ્રમેયાદિવિભાગઃ, કિન્ તુ ભ્રાન્તિપરિકલ્પિતઃ. તથા ચોક્તમ્ -- અવિભક્તો ઽપિ બુદ્ધ્યાત્મા ઇતિ. સત્યમ્ ઉક્તમ્. અયુક્તં તુ તત્. એવં હિ ન કિઞ્ચિત્ પારમાર્થિકં નામ ભવેત્. ચિન્માત્રતાપિ હિ પ્રતીતિવશાદ્ એવાશ્રીયતે. તદ્વદ્ એવ તુ વિષયાકારો
ઽપિ ભાસમાનઃ કથમ્ અપારમાર્થિકો ભવેત્. તદ્વિપર્યસ્તત્વે વા કથં સંવિત્સ્વરૂપમ્ અવિપર્યસ્તં ભવેત્. ઉભયત્રાપિ બાધાદર્શનાત્. અતઃ સંવિદ્ એવાત્મનો ભિન્નમ્ અર્થમ્ ઇદમ્ ઇતિ દર્શયન્તી નાન્યથા વક્તું શક્યત ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇદમ્ ઇતિ બહિઃ પ્રસિદ્ધો વિષયો જ્ઞાનં સાધયતીતિ.

{2,124} યત્ તૂક્તમ્ અર્થસ્થો ધર્મઃ પરેણાપિ જ્ઞાતો જ્ઞાનં ગમયેદ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અર્થો હિ જ્ઞાતો ઽનુપપદ્યમાનો જ્ઞાનકલ્પનાયાં હેતુર્ ઉક્તઃ. ન ચાસૌ સર્વસ્ય તથા ભવતિ. યસ્યૈવ તુ જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં તસ્યાસૌ જ્ઞાત ઇતિ પ્રતીતિસાક્ષિકમ્ એવ. યથા યસ્યૈવ ગમનં તસ્યૈવ દેશાન્તરપ્રાપ્તિર્ ભવતિ અસત્ય્ અપિ ગતિજ્ઞાને. કિમ્ આત્મકઃ પુનરર્થસ્થો ધર્મઃ. ઉક્તં કર્મકારકતેતિ. નનુ કર્મશક્તિર્ અપ્રત્યક્ષસિદ્ધા કથં જ્ઞાનં ગમયતિ. ન કર્મશક્ત્યા જ્ઞાનં કલ્પયામઃ. કર્મણા ત્વ્ અર્થેન, સ તુ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ એવ. તસ્ય ચાપ્રત્યક્ષાયામ્ અપિ શક્તૌ કારકાન્તરવત્ પ્રત્યક્ષતોપપત્તિઃ. કારકાન્તરશક્તયો ઽપિ હ્ય્ અપ્રત્યક્ષા એવ. ન ચૈતાવતા તેષામ્ અપ્રત્યક્ષભાવઃ. અતઃ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણપ્રાપ્તો વિષયો જ્ઞાનકલ્પનાયાં હેતુઃ. પ્રાપ્તિશ્ ચાર્થસ્યાભૂતપૂર્વાવસ્થા સર્વસ્ય સ્વસંવેદ્યેત્ય્ એકે. અન્યે તુ હાનાદિવ્યવહારયોગ્યતૈવાર્થસ્ય પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ આહુઃ. સૈવ હિ જ્ઞાતત્વમ્. તદ્ એવ હિ જ્ઞાનફલમ્. ક્રિયાફલભાગિતા ચ કર્મત્વમ્. સર્વથા સિદ્ધં જ્ઞાતાદ્ અર્થાજ્ જ્ઞાનાનુમાનમ્. યે ઽપિ પ્રત્યક્ષૈવ સંવિત્ સ્વાત્માનં વિષયવદવસ્થાપયતીતિ મન્યન્તે, તૈર્ અપિ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાગભૂતઃ પરસ્તાદ્ ભાવ્યર્થગતો ધર્મભેદો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ. ન તુ જ્ઞાનપ્રત્યક્ષતૈવાર્થપ્રત્યક્ષતા. ન હ્ય્ અન્યસ્મિન્ પ્રત્યક્ષે ઽન્યત્ પ્રત્યક્ષં ભવતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્. યદિ સંવિત્પ્રત્યક્ષતૈવાર્થપ્રત્યક્ષતા ભવેદ્, અનુમેયાદીનામ્ અપ્ય્ આપદ્યેત. અનુમાનસંવિદો ઽપિ પ્રત્યક્ષત્વાત્. અતો ઽવશ્યં સ્વગત એવાર્થસ્ય વિશેષો વક્તવ્યઃ, યેન પ્રત્યક્ષેતરતે વ્યવતિષ્ઠેતે. અતઃ સિદ્ધં નાપ્રમાણિકા જ્ઞેયસિદ્ધૌ જ્ઞાનકલ્પનેતિ દ્વૈતસિદ્ધિઃ. સર્વસંવિદાં ત્વ્ આનર્થક્યે વિષયાકારપ્રત્યભિજ્ઞા નિર્નિબન્ધનૈવ ભવેત્. એવ હિ પૂર્વેદ્યુર્દૃષ્ટમ્ અર્થમ્ અપરેદ્યુઃ પ્રત્યભિજાનાતિ. તજ્જ્ઞાનેન સહ નિરુદ્ધસ્યાકારસ્ય નોપલભ્યતે. અન્યઃ ખલ્વ્ અયમ્ અદ્ય ભુવો જ્ઞાનસ્યાકારઃ. અન્યશ્ ચાસૌ યઃ પ્રાઙ્ નિરૂપિતનિરુદ્ધઃ. કતરદ્ અત્ર પ્રત્યભિજાનીમઃ. પ્રમાણેતરવિભાગો ઽપિ સર્વસંવિદામ્ આનર્થક્યે ઽનુપપન્નઃ. ન ચાર્થક્રિયાકારિજ્ઞાનસદસદ્ભાવનિબન્ધનો ઽસાવ્ ઇતિ યુક્તમ્. સ્વપ્નપરિદૃષ્ટેષ્વ્ અપ્ય્ અર્થેષુ (?કા।ક્વ)ચિદર્થક્રિયાકારિજ્ઞાનોદયે પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્. બાધ્યતે સ્વપ્નજ્ઞાનમ્[726]અનન્તરમ્, અતો ન પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેત્, જાગ્રજ્જ્ઞાનમ્ અપિ યોગ્યવસ્થાયાં બાધ્યત એવેતિ કથં
પ્રમાણમ્. અથ તચ્ચિરેણ બાધ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, નૈતાવતા વિશેષેણ સત્યમ્ ઇત્થ્યાત્વે ભવતઃ. ન હિ માયાસુવર્ણજ્ઞાને ચિરેણ વિસંવાદો દૃશ્યત{2,125}ઇતિ તત્ પ્રમાણમ્. અતો યત્ પ્રમાણં તત્ પ્રમાણમ્, અપ્રમાણં ચાપ્રમાણં ન ત્વ્ અર્ધજરતીયમ્ ઉપપદ્યતે. અતઃ સિદ્ધં જ્ઞાનાદ્ ભિન્ન એવાર્થો ગ્રાહ્યલક્ષણાનુયાયી જ્ઞાનં ચ સાધયતીતિ. દૃષ્ટાન્તાભાવવચનમ્ અપિ નાનુમાનદૂષણાર્થં, કિન્ તુ સ્વાભિપ્રેતાનુમાનદૂષણપરિહારાય. એવં હ્ય્ અત્રાનુમાનમ્ અન્તર્ણીતં નાવિભાગં દ્વ્યાત્મકમ્ અવિભાગત્વાદ્ અન્યતરાંશવદ્ ઇતિ. યદિ ચ કશ્ચિત્ કદાચિદ્ અગ્ન્યાદિષુ દર્શનાદ્ અનૈકાન્તિકતાં બ્રૂયાત્, તદર્થમ્ ઇદમ્ ઉક્તં ન ચૈકસ્યૈવમાત્મત્વે દૃષ્ટાન્તઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ તે ઇતિ. તચ્ ચૈતદ્ ઉપરિષ્ટાત્ પ્રપઞ્ચયિષ્યતીતિ

__________નોતેસ્__________
[726] મ્ અન્ત (ખ)
[726અ] ચ્f. પ્વિન્ 1.100,14-19
નન્વ્ અગ્ન્યાદીનામ્ એકાત્મનામ્ એવ પ્રકાશ્યપ્રકાશકતા દૃષ્ટા. અતો ઽનૈકાન્તિકો હેતુર્ અત આહ -- અગ્ની તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યે ઽગ્ન્યાદયઃ પ્રકાશકતયા પ્રસિદ્ધાઃ તે ઘટાદીનાં ન સ્વાત્મન ઇતિ, ન પ્રકાશરૂપાઃ પ્રકાશાત્મનઃ સ્વરૂપસ્યેતિ. કિં પુનઃ સ્વાત્મનઃ પ્રકાશસ્ય ન તે પ્રકાશકાઃ. ન હિ તે ઽપ્રકાશિતાઃ સિધ્યન્તિ. ન ચ તત્સિદ્ધ્યર્થમ્ અપરસજાતીયાપેક્ષા દૃશ્યતે. ન હિ પ્રદીપઃ પ્રદીપાન્તરમ્ અપેક્ષતે. અત આહ -- અનપેક્ષણાદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તે સ્વપ્રકાશાય સ્વાત્માનમ્ અપેક્ષન્તે, સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્. સ્વસ્ય સ્વસ્મિન્ પ્રકાશાયોગાદ્ ઇતિ

કિમ્ ઇદાનીમ્ અપ્રકાશિતા એવ પ્રકાશન્તે, નૈવમ્ અપિ. કેન તર્હિ પ્રકાશ્યન્ત ઇત્ય્ અત આહ -- ગ્રાહ્યત્વમ્ ઇતિ. ચાક્ષુષેણ હિ તેજસા પ્રકાશિતાસ્તે ગૃહ્યન્તે. તત્ તેષાં ગ્રાહયિતૃ ન ગ્રહીતૃ. ઇન્દ્રિયચૈતન્યપ્રસઙ્ગાત્. નન્વ્ એવં તેજસસ્ તેજોન્તરાપેક્ષાયાં સજાતીયાપેક્ષેત્ય્ અનવસ્થા. મૈવમ્. ઉક્તાત્ર નાયનસ્ય તેજસઃ કાર્યદર્શનાનુસારિણી રૂપસિદ્ધૌ શક્તિસિદ્ધિઃ. બહિસ્ તેજસો રૂપપ્રકાશકત્વદર્શનાદ્ દેહે ઽપિ વર્તમાનં તદ્ એવ રૂપસ્ય પ્રકાશકં ભૂતાન્તરાણાં તૈજસસ્ય ચ. ન ચેહ સજાતીયાપેક્ષા. અવાન્તરજાતિભેદાત્. અત એવાન્ધસ્ય{2,126}પ્રદીપાદયો ન બુદ્ધિવિષયાઃ. સ્વપ્રકાશત્વે ચ તેષામ્ અન્ધસ્યાપિ ધીગોચરા ભવેયુર્ ઇતિ. અક્ષમ્ અપિ રૂપરૂપિરૂપૈકાર્થસમવાયિના પ્રકાશકં ન સ્વાત્મનઃ, તદ્ગ્રહણકાલે બુદ્ધેર્ એવાન્યથાનુપપત્તિપ્રમાણિકાયા ગ્રાહકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- અક્ષે તિ

બુદ્ધિસ્ તુ બુદ્ધ્યન્તરવેદ્યેત્ય્ અનન્તરમ્ એવોપપાદિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્યામ્ ઇતિ. અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. આત્મનો હિ ગ્રાહકાન્તરાભાવાદ્ અવશ્યમ્ એકસ્યોભયરૂપતા વક્તવ્યા. ન હ્ય્ અસાવ્ અન્યેન ગૃહ્યતે. ગ્રાહકાનન્ત્યપ્રસઙ્ગાત્. અતસ્ તદ્વદ્ એવૈકસ્યૈવ જ્ઞાનાત્મનો ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવો નાનુપપન્ન ઇતિ

પરિહરતિ -- કથઞ્ચિદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નિર્ભાગં હિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ. ન ચૈવંવિધસ્ય દ્વૈરૂપ્યમ્ ઉપપન્નમ્. આત્મા તુ કેનચિદાત્મના ગ્રાહકઃ. કેનચિદાત્મના ગ્રાહ્ય ઇતિ કિં નોપપદ્યતે. તથા હિ -- અસ્યાર્થસંયુક્તેન્દ્રિયસંયુક્તમનસ્સંયોગિનઃ પ્રત્યયો નામ ધર્મભેદો જાયતે. સ ચાસ્માત્ કથઞ્ચિદ્ ધર્મરૂપેણ ભિન્નઃ. તેન ચાયં ગ્રાહકઃ. યત્ તસ્ય પૃથિવ્યાદિદ્રવ્યાન્તરસાધારણં દ્રવ્યાદિરૂપં તદ્ ગ્રાહ્યમ્. જ્ઞાનસ્ય તુ નૈવંવિધઃ કશ્ચિદ્ વિભાગો બૌદ્ધૈર્ ઇષ્યતે. અતઃ કથં તસ્ય દ્વૈરૂપ્યમ્ ઇતિ

નન્વ્ એવમ્ અપિ તાવદ્ અત્યન્તભેદો ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ અનિષ્ટ એવ, અભેદસ્યાપિ ધર્મધર્મિણોર્ ઇષ્ટત્વાદ્ અત આહ -- યસ્ ત્વ્ ઇતિ. અત્યન્તભેદો હિ ઘટાગ્ન્યાદીનામ્ અપ્ય્ અસ્માભિર્ નેષ્યતે એવ. દ્રવ્યાદિરૂપેણાભેદાત્. અતઃ કથઞ્ચિદ્ ભિન્નયોર્ એવ સર્વત્ર પ્રકાશ્યપ્રકાશકત્વમ્ ઇત્ય્ આત્મનો ઽપિ નાનુપપન્નમ્ ઇતિ. યદિ તર્હિ પ્રત્યયાંશો{2,127}ગ્રાકહઃ દ્રવ્યાંશો ગ્રાહ્યઃ, કથં તર્હિ ભાષ્યકારઃ પ્રત્યગાત્મનિ ચૈતદ્ ભવતિ ન પરત્રેતિ પ્રત્યગાત્મવૃત્તિતામ્ આત્મનો મન્યતે. નન્વ્ એવં પરગોચર એવાહંપ્રત્યયો ભવેત્. પરં હિ પ્રત્યયાત્મનો દ્રવ્યાદિરૂપમ્ અત આહ -- પ્રત્યાસત્તી તિ. યેયમ્ આત્મનઃ પ્રત્યગાત્મવૃત્તિતા ભાસતે નાયં દોષઃ. સર્વમ્ એવ હિ નો ઽનેકાન્તેન પરત્ર પ્રવર્તતે. આત્મા ત્વ્ અત્યન્તપ્રત્યાસન્નગ્રાહ્યગ્રાહકધર્મકઃ પ્રત્યગાત્મવૃત્તિતયા ભાસતે. અત્યન્તપ્રત્યાસ(?ન્નો।ન્નૌ) હિ નરસ્ય જલાજલાત્માનૌ તયોર્ અસૌ સાધારણો ગ્રાહ્યગ્રાહક ઇત્ય્ અભિધીયતે ઇતિ ન કશ્ચિદ્ દોષ ઇતિ

અપિ ચ, અહમ્ ઇતિ યો ઽયમ્ અસ્મત્પ્રયોગઃ તત્સમ્ભિન્ના વિશદતરમ્ આત્મગોચરા સંવિદુત્પદ્યમાના દૃશ્ય(?ન્તે।તે.) જ્ઞાનં તુ ન સ્વગોચરં જાતુ જાયમાનમ્ ઉપલબ્ધમ્. અતો નાત્મદ્ર્ષ્ટાન્તેન જ્ઞાનસ્યોભયરૂપતા વક્તું શક્યા. ન હિ તદ્ અહં નીલમ્ ઇતિ કદાચિદ્ ઉત્પદ્યમાનં દૃશ્યતે. સર્વદેદમ્ પ્રયોગસમ્ભિન્નબોધાત્. અત ઉપપન્નૈવાત્મકર્તૃકાત્મનિ સંવિત્તિઃ ન તુ જ્ઞાન ઇત્ય્ આહ -- અસ્મત્પ્રયોગસમ્ભિન્ને તિ. અત્રૈકે વદન્તિ કુમારસ્વામિવાદિનઃ -- નાત્માસ્મત્પ્રયોગસમ્ભિન્નબોધવેદ્યઃ. ન હિ વયં કાર્યકારણસઙ્ઘાતાતિરેકિણમ્ અયમ્ અસ્મીતિ પુરુષં બુધ્યામહે. પૃથિવ્યાદિદ્રવ્યાનુભવ એવ સ્વપ્રકાશઃ સ્વમ્ આત્માનં સ્વપ્રકાશ્યમ્ આત્માનં મેયં ચ દ્રવ્યાદ્યવસ્થાપયતિ. ન હિ વિષયવિત્તાવ્ અપ્રતિસંહિતે પુરુષે સ્વપરવેદ્યયોર્ અતિશયઃ સિધ્યતિ. અતો વિષયા ન બોદ્ધર્યનવભાસમાને ભાસન્તે. નાસૌ તેષુ. અત એવ વિષયવેદનોપરમે જડાકાશાદિવદાત્મનો ઽવસ્થાનં સઙ્ગિરન્તે. યદા ખલ્વ્ અયં પુરુષઃ પ્રક્ષીણાશેષકર્માશયો મુચ્યતે, તદા જ્ઞાનકારણાનામ્ ઇન્દ્રિયાદીનામ્ અભાવાદ્ અસતિ વિષયવેદને ચિદ્રહિતઃ ખવદ્ અવતિષ્ઠતે. નિશ્શેષવૈશેષિકાત્મગુણોચ્છેદલક્ષણમ્ એવ હિ મોક્ષં મન્યન્તે. ન ચૈવમ્ અપુરુષાર્થત્વં, દુઃખોપરમસ્યાપિ પુરુષેણાર્થ્યમાનત્વાત્. સંસારિણો હિ દુઃખેનોદ્વિગ્ના અત્યન્તાય તદુચ્છેદમ્ અભિસન્દધાના ગૃહેભ્યઃ પ્રવ્રજન્તો દૃશ્યન્તે. ન નુ સુખમ્ અપ્ય્ આત્મનો વૈશેષિકો ગુણઃ. તસ્યોચ્છેદાદ્ અપુરુષાર્થત્વમ્ અપિ ભવેત્. મૈવમ્. સુખમ્ અપિ સંસારિણો નાનાવિધાનેકદુઃખસઙ્કુલં નાતિચિરમ્ અનુવર્તત ઇતિ મહાન્તસ્ તદ્ અપિ દુઃખપક્ષ એવ નિક્ષિપન્તો મોક્ષાયોત્તિષ્ઠન્તે. અતો નાસ્તિ{2,128}વિષયવેદનોપરમે નરસ્ય ચૈતન્યમ્. અત એવાયમ્ અહરહસ્સુખાપે સન્માત્રતયાવતિષ્ઠતે. ન પુનઃ કિઞ્ચિજ્જાનાતિ. તત્ર ચાનુભવે સ્વપ્નપરિચિતાનામ્ ઇવાર્થાનામ્ ઉપરિષ્ટાત્ સ્મરણં ભવેત્. ન ચૈતદ્ અસ્તિ. અતો નાનવભાસમાનેષુ વિષયેષુ બોદ્ધા પ્રખ્યાયતે. ન ચ વિષયવિત્તાવ્ અસ્મત્પ્રયોગસમ્ભેદઃ ઇદમ્ પ્રયોગસમ્ભેદાદ્ ઇતિ નાસ્મત્સમ્ભેદે વિષયાનવગ્રહાદ્ આત્મગ્રહઃ. નાપિ વિષયવિત્તાવ્ આત્મગ્રહે અસ્મત્પ્રયોગસમ્ભેદ ઇત્ય્ અસમઞ્જસમ્ અસ્મત્પ્રયોગસમ્ભિન્નેતિ. અત આહ -- જ્ઞાનસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અસ્મત્પ્રયોગસમ્ભિન્નો ઽસ્તિ બોધો ન વા. યદિ નાસ્તિ, જિતમ્ અનુત્તરા
ગુરવઃ. સતસ્ તુ કિમ્ આલમ્બનમ્ ઇતિ વક્તવ્યં શરીરમ્ ઇન્દ્રિયાણિ વા. ન તાવચ્છરીરં, જ્ઞાતૃગોચરત્વાત્. અહં જાનામીતિ જ્ઞાતારમ્ અહંપ્રત્યયો ઽવલમ્બતે. ન ચ શરીરં ચેતયતે ભૌતિકત્વાદ્ ભૂતાનાં ચાચેતનત્વાત્, કારણગુણપૂર્વકત્વાચ્ ચ કાર્યગુણાનામ્. અત એવ નેન્દ્રિયાણિ જ્ઞાતૄણિ. ન ચ જ્ઞાનં, પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્. અયં હિ પૂર્વેદ્યુર્ દૃષ્ટમ્ અર્થમ્ ઉત્તરેદ્યુઃ પ્રત્યભિજાનાનઃ પૂર્વાપરસાધારણમ્ આત્માનમ્ અનુસન્દધાતિ અહમ્ ઇદમ્ અદર્શમ્ ઇતિ. તત્ તુ જ્ઞાનગોચરત્વે ઽનુપપન્નમ્. અન્યો હિ તદા યઃ પૂર્વેદ્યુર્ દૃષ્ટવાન્, અન્યશ્ ચાયં યો ઽદ્ય પશ્યતિ, ક્ષણિકત્વાજ્ જ્ઞાનાનામ્. અતઃ --
બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો ભિન્નો ઽહઙ્કારગોચરઃ ।
સંવિત્સામર્થ્યસિદ્ધત્વાન્ ન જહાત્ય્ ઉક્તરૂપતામ્ ॥
ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં - જ્ઞાનસ્યૈવ ચ કર્તરીતિ. જ્ઞાનકર્તુર્ હીયમ્ અસ્મત્પ્રયોગસમ્ભિન્ના સંવિત્તિઃ, ન ચાન્યો જ્ઞાનસ્ય કર્તેત્ય્ ઉક્તમ્. અતઃ સંવિદ્બલાદેવોભયરૂપતાત્મનઃ સિધ્યતિ
ન ત્વ્ એવમાત્મૈવાત્માનં જ્ઞાનં જાનાતિ જાતુચિત્ ।
તદ્ ધીદં નીલમ્ ઇતિ યત્ સર્વદા પરગોચરમ્ ॥
યત્ તુ ન કાર્યકરણસઙ્ઘાતાતિરેકિણં પ્રતિપદ્યામહે ઇતિ. કિમ્ એવં દેહાદ્યાલમ્બનો ઽહંપ્રત્યયઃ. તત્ તાવત્ પ્રત્યુક્તમ્ એવ. ન ચાનાલમ્બનો ઽયમ્, અત્રત્યસિદ્ધાન્તાત્. તદ્ અયમ્ અનાલમ્બનમ્ આત્માનમ્ અલભમાનઃ સ્વગોચરં જ્ઞાતારમ્ આકર્ષતિ. સ પ્રતીતિબલસિદ્ધોભયરૂપઃ પુરુષો ન નોપપદ્યતે. દેહેન્દ્રિયાદિસઙ્કીર્ણસ્ તુ ન વિવિચ્યોપલક્ષયિતું શક્યતે અયં નામાસૌ પુરુષ ઇતિ. ન ચૈતાવતા ન ગૃહીતો ભવતિ. ન હિ ક્ષીરોદકસંસર્ગે વિવેકેનાગૃહીતે ઇતિ{2,129}ન ગૃહીતમ્ ઉભયમ્. એવમ્ ઇહાપિ સંમુગ્ધબુદ્ધઃ પુરુષઃ પ્રત્યાહારાદિકં યોગમ્ અભ્યસ્યદ્ભિર્ નિત્યનૈમિત્તિકમાત્રાનુષ્ઠાયિભિર્ અકુર્વદ્ભિર્ નિષિદ્ધં ભોગપ્રક્ષીણાશેષકર્માશયૈર્ અયમ્ અસ્મીતિ વિવિચ્યાપરોક્ષીક્રિયતે. ન ત્વ્ અયં વિષયવિત્તાવ્ અપ્ય્ અયં નામેતિ વિવિચ્યતે. યે ઽપિ વિષયવેદનાવસર એવ નરો ગૃહ્યતે ઇત્ય્ આસ્થિતાઃ, તૈર્ અપ્ય્ અસ્ય વિવેકો દર્શયિતુમ્ અશક્ય એવ. અતો નાયં દોષઃ વિવેકો નાવગમ્યત ઇતિ. ન ત્વ્ અયં વિષયવેદનાવસરે જ્ઞાયતે. ન હિ તદા તદતિરેકિણઃ કસ્યચિત્ પ્રતીતિર્ અસ્તીત્ય્ અનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યતે ન ત્વ્ અત્રેત્ય્ અનેન. સંવિદ્ એવ તાવત્ તદા નાવભાસતે, યદાયત્તો ભાવાનાં ભેદઃ પ્રાગ્ એવ સંવેત્તા. યત્ ત્વ્ એવં સ્વપરવેદ્યયોર્ અનતિશય ઇતિ. તન્ ન. યસ્ય હિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં, તસ્ય વિષયા ભાસન્તે ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. અતઃ કથમ્ ઉત્પન્નજ્ઞાનેન સંવિદિતમ્ અન્યો ઽનુભવેત્ તેન વા જ્ઞાતં તદન્યઃ. ન હિ બોદ્ધૃસંવેદનકૃતઃ સ્વપરવેદ્યયોર્ ભેદઃ, યેનૈવમ્ આપદ્યેત. એતાવતૈવ હ્ય્ એકસ્યાસૌ વેદ્યઃ, નાપરસ્ય, યત્ તસ્ય જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્. એવમ્ અપિ ભવેદ્ એતદ્ યદ્ય્ અસત્યાં બોદ્ધૃવિત્તૌ વિષયા ન વિદિતા ભવેયુઃ. તદ્વિત્તિર્ એવ વા વિષયવેદનં ભવેત્. ન ત્વ્ એવં, કેવલવિષયાવગ્રહાત્. અન્યગોચરજ્ઞાનસ્યાન્યવિષયત્વાસમ્ભવાત્. એવં ચાસત્યાં વિષયવિત્તૌ પુરુષો ન પ્રકાશત ઇત્ય્ અપિ દુરુક્તમ્. એવં હ્ય્ ઉપરતકરણગ્રામસ્ય મોક્ષો મરણમ્ એવ શબ્દાન્તરેણાનુજ્ઞાતો ભવેત્. ન ખલ્વ્ અપિ જ્ઞાનાત્મનઃ પુરુષસ્ય સદસત્ત્વયોર્ અસ્તિ વિશેષઃ. તદ્ અયમ્ અપવર્ગદશાયાં પ્રકાશત એવ. કેન પુનર્ અયં તદા પ્રકાશ્યતે. ન કેનચિત્. સ્વપ્રકાશ એવેત્ય્ એકે. ન ત્વ્ એવં, સ્વપ્રકાશત્વનિષેધાદ્ અવિભાગસ્ય. તદાપિ ત્વ્ અયં ધર્મધર્મિત્વવિભાગાશ્રયણેન પ્રત્યયાત્મના ગ્રાહકો દ્રવ્યાદિરૂપેણ ગ્રાહ્ય ઇતિ વાચ્યમ્. કિમ્ અસ્તિ તદા ધર્મધર્મિભેદઃ. કો દોષઃ. શ્રુતિવિરોધઃ. શ્રૂયતે હિ એકમ્ અદ્વિતીયમ્
ઇતિ. ન. વ્યતિરિક્તગ્રાહ્યનિષેધાત્. અન્યથા હ્ય્ આત્મભેદો ઽપિ ન સિધ્યેત્. ન ચાસૌ નેષ્યતે, મુક્તેતરાવિભાગાપત્તેઃ. અપિ ચ અર્થાવગ્રહનિવૃત્ત્યર્થા એવં વિસંવાદા ઇતિ તત્ર તત્રોક્તમ્. અતો ઽપવર્ગે ઽપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકાકાર એવાત્મા. શ્રૂયતે ચ જાનાત્ય્ એવાયં પુરુષો જ્ઞાતવ્યં તુ ન વેદેતિ. ન હિ તદા જ્ઞાતુર્ જ્ઞપ્તેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે. ન તુ વિભક્તમ્ અસ્ત્ય્ અન્યદ્ યતો દ્વિતીયં જાનીયાદ્ ઇતિ. તસ્માજ્ જાનાતિપદપ્રયોગાદ્ અવગચ્છામઃ યદ્ અસ્તિ મોક્ષે ઽપિ કર્મભાવઃ પુરુષસ્યેતિ. જાનાતેર્ અકર્મકસ્યાપ્રયોગાત્. ઇયાંસ્ તુ વિશેષઃ યદ્ અયં ભૂતેન્દ્રિયવશો વિષયોપરાગાત્ તચ્છયાભેદાન્{2,130}પ્રતિપદ્યમાનો ઽવિભક્તજ્ઞાનશક્તિર્ આભાસતે. નિજૈવ ત્વ્ અસ્ય ચિતિશક્તિઃ. સા અસતિ વિષયોપરાગ આત્મગોચરૈવાવતિષ્ઠતે. કથમ્ અકરણિકા જ્ઞાનોત્પત્તિર્ ઇતિ ચેદ્, મૈવમ્. તદાનીમ્ અપિ મનસો ભાવાત્. નિત્યં હિ તદાત્મવદ્ ઉપેયતે. આહ ચ --
પ્રત્યાહારાદિકં યોગમ્ અભ્યસ્યન્ વિહિતક્રિયઃ ।
મનઃકરણકેનાત્મા પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતે ॥

ઇતિ. ન ચૈવં વિષયવેદનપ્રસઙ્ગઃ, મનસો બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાત્. વિષયવિત્તીનાં ચ સુખદુઃખહેતુત્વેન કર્મજન્યત્વાદ્ અસતિ કર્મસંસ્કારે ઽનુપપત્તેઃ. આત્મજ્ઞાનં ચ ન કર્મજન્યમ્ ઇતિ વિગલિતનિખિલકર્માશયસ્યૈવ નિષ્પદ્યતે. કેવલજ્ઞાનનિરાકરણે ઽપિ વિષયવેદનાન્ય્ એવ પ્રત્યુક્તાનિ નાત્મજ્ઞાનમ્. આહ ચ --
નિજં યત્ત્વાત્મચૈતન્યમ્ આનન્દો ઽધ્યક્ષ્યતે ચ યઃ ।
યચ્ ચ નિત્યવિભુત્યાદિ તેનાત્મા નૈવ મોક્ષ્યતે ॥
ઇતિ. સુસ્વાપે ઽપિ ત્વાત્મસંવિદ્ અસ્ત્ય્ એવેતિ કેચિત્. અત એવ સુષુપ્તપ્રતિબુદ્ધઃ સુખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્ ઇત્ય્ આત્માનં પ્રતિસન્ધત્તે. અથ વા તત્ર કર્માશયાનુવૃત્તેસ્ તત્પરતન્ત્રં મનો ન કેવલમ્ આત્માનં પ્રકાશયતિ, ન વિષયવિત્તિવિરહાત્. અતો ન વિષયસંવેદન એવાત્મસંવેદનમ્. અપિ ચૈવં મેયમાતૃગોચરાયામ્ એકસ્યાં સંવિદિ ભાસમાનયોઃ કિંકૃતઃ કર્મકર્તૃભાવઃ. એવં હિ તદ્દ્વિકર્મકં જ્ઞાનં ભવેત્. યત્ તૂક્તં પરસમવાયિક્રિયાફલભાગિતા કર્મતેતિ, તદ્ અયુક્તમ્. યદ્ એવ હિ જ્ઞાનોત્પત્તાવાપ્યતે તત્ પ્રાપ્યં કર્મ. તથાચાત્મેતિ કથમ્ અસ્યાકર્મત્વમ્. અપિ ચ કેયં ક્રિયા, યત્સમવાયાત્ તત્ફલભાગિતયા આત્મનઃ કર્તૃત્વમ્. કિં પુનસ્ તત્. ઉક્તમ્ આત્મ(મ)નોયોગ ઇતિ. નન્વ્ અસ્ય મનસ્ય્ અપિ સમવાયાત્ તસ્યાપિ કર્તૃત્વપ્રસઙ્ગઃ. તત્ફલસમ્બન્ધશ્ ચોભયોર્ અપ્ય્ અવિશેષાદ્ આપદ્યતે. તત્ર ચોક્તો મનશ્ ચૈતન્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ સિદ્ધં ન વિષયવિત્તેર્ એવ ત્રયસિદ્ધિર્ ઇતિ. યચ્ ચાસ્મિન્ દર્શને દુઃખોપરતિર્ એવ મોક્ષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્, આનન્દશ્રુતેઃ. શ્રૂયતે હિ વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ આનન્દં બ્રહ્મણો રૂપમ્ ઇતિ ચ. તદ્ એતત્ પ્રેયઃ પુત્રાદ્ ઇતિ ચ. ન ચ દુઃખનિવૃત્તિર્ એવાનન્દઃ, અશ્માદૌ પ્રસઙ્ગાત્. સ્યાદ્ એતત્. પ્રત્યગ્વૃત્તિર્ ઉપલભ્યમાના દુઃખાભાવાત્મના સુખમ્. ન ચાત્મા કિઞ્ચિત્ પ્રત્યગ્ જાનાતિ અચેતનત્વાદ્ ઇતિ નાસૌ દુઃખાયતે સુખાયતે વા. મૈવમ્. એવમ્ અપિ દેહિનો ભિન્નાવયવસંયોગી સુખદુઃખસાધનજન્મા{2,131}યુગપત્ સુખદુઃખભોગો ન સ્યાત્. દુઃખાયમાન એવ હ્ય્ એકત્ર ભાગે પરત્ર સુખાયતે. તદ્ દુઃખનિવૃત્તૌ સુખે ઽનુપપન્નમ્. પ્રદેશાન્તરે દુઃખાભાવઃ સુખમ્ ઇતિ ચેદ્, ન. સ્વસંવેદ્યત્વાદ્ આહ્લાદવિશેષસ્ય, પ્રદેશાન્તરે દુઃખાભાવે ચ સુખે નરકાન્તરે દુઃખાભાવાન્ નરકાન્તરે સુખિત્વપ્રસઙ્ગઃ. તત્ તાવદ્ દુઃખનિવૃત્તિઃ સુખમ્. ન ચાસ્યામ્ આનન્દવાદો ગૌણઃ, પ્રમાણાભાવાત્. ન હ્ય્ આનન્દશ્રુત્યર્થે મુખ્યે ગૃહ્યમાણે કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નં, યેન ગૌણતયા વ્યાખ્યાયતે. અતો વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મેતિ પ્રતિજાનીમહે. અસઞ્ચેતિતસ્ ત્વ્ આનન્દો ઽપ્ય્ અસત્કલ્પ એવેતિ સિદ્ધમ્ અન્તરેણૈવ વિષયવેદનમ્ અસ્મત્પ્રયોગસમ્ભિન્નાયાં સંવિત્તાવાત્મા પ્રકાશત ઇતિ

યથા ચાસ્મત્પ્રયોગસમ્ભિન્નસંવિત્સંવેદ્ય આત્મા દ્વિરૂપો નૈવં જ્ઞાનમ્. ન હીદં નીલમ્ ઇતિ જ્ઞાને કરણાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં ગ્રાહકસ્યાત્મનો જ્ઞાનસ્ય વાકાર ઉપલભ્યતે, નીલમાત્રપ્રકાશાદ્ ઇતિ ન પૂર્વવદાત્મવદભિન્નત્વે ઽપિ નીલજ્ઞાને તદ્બુદ્ધેર્ ગ્રાહ્યત્વમ્. નીલમ્ એવ તુ તયા ગૃહ્યતે. સા તુ તતો જ્ઞાતાદ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ ઉપપાદિતમ્ એવ, તદ્ એતદ્ આહ -- ન ત્વ્ ઇતિ. દૃષ્ટાન્તાર્થં કરણગ્રાહકયોર્ ઉપાદાનમ્. યથેદં નીલમ્ ઇત્ય્ અત્ર કરણમ્ ઇન્દ્રિયં ગ્રાહકઃ પુરુષો ન જ્ઞાયતે, એવં જ્ઞાનમ્ અપિ. કર્મૈવ તુ કેવલમ્ અત્રાવગમ્યતે. ન ચ કર્તૃકરણક્રિયમ્ ઇતિ

સ્યાદ્ એતત્. જ્ઞાનસંવિત્તિર્ એવેયમ્ ઇદં નીલમ્ ઇતિ. પરરૂપનિરૂપણાકારત્વં તસ્યા વાસનાનિબન્ધનમ્. અનાદિર્ હિ વાસના સંસારિણાં, તદ્વશેન સ્વાત્માનમ્ અપિ પરમ્ ઇવ નિરૂપયતિ પરેષામ્ ઇવ પરં દેહમ્ આત્મતયા અહમ્ ઇતિ. અત આહ -- અન્યાકારે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સંવિન્નિષ્ઠા હિ નો વસ્તુવ્યવસ્થિતયઃ.{2,132}સંવિચ્ ચેદમ્ ઇતિ બહિર્વિષયપ્રકાશાત્મા જાયમાના દૃશ્યતે. યદિ ત્વ્ ઇયમ્ એવંરૂપાપ્ય્ અન્યવિષયા જ્ઞાનવિષયેષ્યતે, એવં તર્હિ જ્ઞાનાકારા સંવિત્તિર્ અર્થવિષયાસ્માભિઃ કસ્માન્ ન કલ્પ્યતે. (ન ચાસતિ બાધકે પરગોચરત્વં ભ્રાન્તિર્ ઇતિ યુજ્યતે કલ્પયિતુમ્. વાસના ચ પ્રાચીનજ્ઞાનજન્માત્માશ્રયઃ સંસ્કારો ઽભિધીયતે. નાસાવ્ અસ્તિ નાસ્તિકાનાં, નૈરાત્મ્યસિદ્ધાન્તાત્. નાપિ જ્ઞાનમ્ આધારો વાસનાયાઃ, ક્ષણિકત્વાત્. નાપિ સમનન્તરપ્રત્યયો વાસના, તસ્ય તથાત્વેનાપ્રસિદ્ધેઃ. અસાવ્ અપિ સ્વગોચરો ન પરં પરગોચરતયા દર્શયિતું શક્નોતિ. અતદ્રૂપત્વાત્ તાદ્રૂપ્યનિષ્પત્ત્યયોગાત્. ઇતરથાનુભવરૂપતાપિ તસ્ય ન સ્યાત્. અનુભવાકારતાં હ્ય્ ઉત્તરસ્ય સમનન્તરપ્રત્યયો વિતનુતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ. સ્વરૂપાનુરૂપકાર્યારમ્ભસ્થિતેઃ. અત એવ નાત્મગોચરાદ્ ઇદમ્ ઇતિ પરસંવેદનોત્પત્ત્યુપપત્તિઃ. પરત્રાહમ્ માનકલ્પના તુ ભ્રાન્તિઃ, જ્ઞાતૃગોચરત્વાદ્ અહઙ્કારસ્યેત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. ન ત્વ્ ઇહ બાહ્યાલમ્બનત્વે જ્ઞાનસ્ય કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નં યેનાત્મગોચરતાવશ્યં કલ્પ્યત ઇતિ સિદ્ધં બાહ્યાલમ્બનમ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઇતિ)

{2,133} એવં તાવદ્ અન્યતરાગ્રહણે ઽન્યતરો ન ગૃહ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્વદ્ એવ દ્વયોર્ અપ્ય્ અગ્રહણમ્ ઇતિ સમાહૃત્ય દર્શયતિ -- યથા ચે તિ. અસ્યાર્થઃ -- યથા ગ્રાહ્યગ્રહણે ગ્રાહકો ન ગૃહ્યતે ગ્રાહકગ્રહણે ચ ગ્રાહ્યઃ. એવં ચ દ્વયોર્ અપ્ય્ અગ્રહણં ભવેત્. ન તુ ગ્રાહકમાત્રસ્ય વા ગ્રાહ્યમાત્રસ્ય વા. પૂર્વં ત્વ્ અન્યતરાગ્રહણદૃષ્ટાન્તેનેતરસ્યાગ્રહણમ્ આપાદિતમ્. ઇદાનીં સમાહૃત્યોભયોર્ ઉચ્યત ઇતિ પ્રયોગભેદ ઇતિ

એતચ્ ચ ગ્રાહ્યમાત્રસ્ય ગ્રહણં ગ્રાહકરહિતં સ બહિર્દેશસમ્બદ્ધઃ ઇત્યાદિના ભાષ્યેણોક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- સ ઇતિ. અયં ચ ભાષ્યાર્થઃ -- સ એવ કેવલો બાહ્યાર્થઃ પ્રત્યક્ષમ્ અવગમ્યતે. ન પુનર્ગ્રાહક ઇતિ

આઞ્જસ્યેન ત્વ્ અર્થાકારો નીલાદિર્ ઇત્ય્ એતત્સિદ્ધયે બહિર્દેશસમ્બન્ધો હેતુતયા લક્ષ્યતે, તન્નાનુમન્યામહ ઇત્ય્ આહ -- પરમ્ ઇતિ. ન હિ પરસ્ય બહિર્દેશો નામ કશ્ચિત્ સિદ્ધઃ યો ઽર્થસાકારત્વે હેતુતયોપન્યસ્યેત. સર્વસ્ય જ્ઞાનાકારત્વેનાભ્યુપગમાત્. અતો બહિર્દેશસ્ તત્સમ્બન્ધશ્ ચ બૌદ્ધં પ્રતિ સાધ્ય એવ, ન હેતુર્ ઇતિ

તસ્માદ્ યથોક્ત એવ ભાષ્યસ્યાર્થ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- બહિર્ ઇત્યાદૌ ભાષ્યે ઇદંશબ્દેનેદં નીલમ્ ઇતિ વિકલ્પસ્થેન નિષ્કૃષ્ટં ગ્રાહકાંશાત્ પ્રત્યક્ષાદેઃ પ્રમાણગણસ્ય સંવેદ્યમ્ ઉદાહૃતં નીલાદિમાત્રમ્. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. ન સ્વગોચરં જ્ઞાનં બહિઃપ્રકાશાદ્, ઇદમ્ ઇતિ{2,134}પરનિરૂપણાત્. સ્વગોચરે હિ નેદમ્ ઇતિ પ્રકાશો ભવેત્, કિન્ ત્વ્ અહમ્ ઇતિ. તદ્ ઇહ બહિર્દેશસમ્બન્ધોપન્યાસેન પરગોચરતૈવ સંવિત્તેર્ ઉચ્યત ઇતિ

તથા કેવલગ્રાહકસંવિત્તિર્ અપિ સત્યમ્ પૂર્વં બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે ન તુ પૂર્વં જ્ઞાયતે ઇત્ય્ અત્રોક્તેત્ય્ આહ -- ને તિ. અત્ર હિ પૂર્વમ્ ઉત્પન્નાપિ બુદ્ધિર્ ન પ્રાગ્ અવગમ્યતે, કિન્ તુ પશ્ચાદ્ ઇતિ વદતા ગ્રાહ્યાકારવિનિર્મુક્તસ્યૈવ ગ્રાહકસ્ય સંવિત્તિર્ ઉક્તેતિ

પ્રાગ્ બુદ્ધેર્ અગ્રહણસિદ્ધ્યર્થં ભાષ્યકારેણોક્તં ભવતિ હિ કદાચિદ્ એતદ્ યજ્જ્ઞાતો ઽર્થઃ સન્નજ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ. તસ્યાર્થઃ -- જ્ઞાતપૂર્વો ઽર્થઃ કદાચિદ્ અસ્મર્યમાણો ઽજ્ઞાતવદ્ અભિધીયતે. જ્ઞાનમાત્રં તુ તદ્ગોચરં સ્મર્યતે. એવં હિ વક્તારો ભવન્તિ -- અસ્યાઃ શ્રુતેર્ અર્થો મયા ગુરુણા વ્યાખ્યાયમાનો જ્ઞાતઃ, ઇદાનીં પ્રસ્મૃતવાન્ અસ્મિ. જ્ઞાનં ત્વ્ એતદ્ગોચરં પૂર્વં જાતં સ્મરામીતિ. યથા ચાસ્યા બુદ્ધેર્ અગ્રહણે હેતુત્વં તત્ફલાભિપ્રાયેણ પરસ્તાદ્ વક્ષ્યતિ ફલત્વાદ્ ગ્રન્થવર્ણને ઇત્ય્ અત્ર. તસ્માદ્ અપિ કેવલં ગ્રાહકસ્મરણાદ્ ગ્રાહ્યાકારવિવિક્તગ્રાહકબોધઃ સેત્સ્યતીત્ય્ આહ -- ને તિ

અભેદે તુ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ગ્રાહકવદ્ ગ્રાહ્યસ્યાપિ સ્મરણં ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. તસ્માદ્ ગ્રાહકાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યતસ્ તુ ગ્રાહકમાત્રસ્યૈવ સ્મૃત્યાત્મકો નિર્ભાસો ભવતિ ન ગ્રાહ્યસ્ય, અતો ઽવગચ્છામઃ યદનુભવકાલે ઽપ્ય્ એષા બુદ્ધિર્ એવ કેવલા ગૃહીતા કથમ્ અન્યથા કેવલા સ્મર્યેત. તદ્ એતદ્ આહ -- ગ્રાહકે તિ. ગ્રાહકમાત્રસ્ય સ્મૃતિનિર્ભાસાત્ કારણાત્ તત્ર ગ્રાહકગ્રહણકાલે કેવલા બુદ્ધિર્ ગૃહ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ

{2,135} કસ્માદ્ એવમ્ અત આહ -- તદ્ ઇતિ. તત્ સ્મરણમ્. અત્યન્તાવિનાભાવાદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ એકાકારં ન જાયત ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એવમ્ અન્યતરાંશાન્વયે ઽન્યતરવિવેકાત્ સિદ્ધો ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ભેદ ઇત્ય્ આહ -- અન્વયે તિ

અત્ર ચોદયતિ -- ગ્રાહ્યે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ એતદ્ ભવતા ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ અભેદમ્ અભ્યુપેત્યાન્યતરગ્રહણે ઽન્યતરગ્રહણમ્ આપાદ્યતે, તદ્ અયુક્તમ્. ન હિ યદ્ યતો ન ભિદ્યતે તદવશ્યં તદ્ગ્રહણે ગૃહ્યતે. ન હિ શબ્દાદ્ અભિન્ના નિત્યાનિત્યાદયો ધર્માઃ શબ્દગ્રહણે ગૃહ્યન્તે. અભેદે ઽપિ તુ યસ્યાંશસ્ય યદા યોગ્યતા સ તદા ગૃહ્યતે નેતર ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. ગ્રાહ્યાંશશ્ ચ ગ્રાહકાંશસદ્ભાવાદ્ ગ્રહણયોગ્યઃ, ન ગ્રાહકાંશઃ, તદતિરિક્તગ્રાહકાન્તરાભાવાત્. અતો ન ગ્રાહ્યગ્રહણે ગ્રાહકગ્રહણપ્રસક્તિર્ ઇતિ

સ્યાદ્ એતત્. ગ્રાહ્યાંશ એવાસ્ય ગ્રાહકો ભવિષ્યતીતિ. તન્ ન, કર્મણઃ કર્તૃભાવાનુપપત્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ગ્રાહ્યે તિ. અપિ ચ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવમ્ એકસ્ય જ્ઞાનસ્યાભ્યુપેત્ય ભવતોભયગ્રહણમ્ આપાદ્યતે. યદિ ચ ગ્રાહ્યાંશો ઽપિ ગ્રાહકો ભવેદ્ દ્વૈરૂપ્યમ્ એવ હીયેત. ગ્રાહકૈકસ્વભાવત્વાપત્તેર્ ઇત્ય્ આહ -- ગ્રાહકે તિ

અથ વા ગ્રાહ્યાંશસ્ તાવદ્ ગ્રાહ્ય એવ, યદિ ચ ગ્રાહકો ગૃહ્યેત, તતો ગ્રાહ્યૈકાત્મત્વં ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- ગ્રાહક ઇતિ. અત્યલ્પં ચેદમ્ અસ્માભિર્ ઉચ્યતે ઉભયગ્રહણે એકરૂપતેતિ. સાપિ તુ ન સિધ્યત્ય્ એવ. ગ્રાહ્યાભાવે ગ્રાહકાભાવાત્ તદભાવે ગ્રાહ્યાભાવાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ન સ્યાદ્ ઇતિ

{2,136} એવં તાવદ્ ગ્રાહકાન્તરવર્જનાદ્ ગ્રાહકો ન ગૃહ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અપિ ચોદ્ભવાભિભવૌ ભાવાનાં ગ્રહણાગ્રહણકારણતયા સિદ્ધૌ. અતો ય એવાંશો યદોદ્ભૂતો ભવતિ, તદા સ એવ ગૃહ્યત ઇતિ ન નોપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઉદ્ભવે તિ. અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- યથે તિ

રાત્રૌ હિ દીપપ્રભાદીનાં રૂપમાત્રમ્ ઉપલભ્યતે, ન સ્પર્શઃ. અભિભૂતત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- દિવે તિ. સ્પર્શરૂપયોશ્ ચ નક્તન્દિવમ્ અભિભવે ચન્દ્રમસઃ શીતસ્પર્શઃ પ્રબલં ચ તારણં તેજઃ કારણમ્ ઇતિ. એવં તાવદભિભવે કારણાન્તરસન્નિધાનાદ્ અભિભૂતસ્યાગ્રહણમ્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં સ્વયમ્ અપિ સૂક્ષ્મત્વાદ્ અભિભૂતં ન ગૃહ્યતે ઇત્ય્ ઉદાહરણેન દર્શયતિ -- ગન્ધવદ્ ઇતિ. યદા ખલુ વાયુના પ્રેર્યમાણાઃ સૂક્ષ્મા દ્રવ્યભાગા ઘ્રાણેન્દ્રિયગોચરા ભવન્તિ, તદા તેષુ વર્તમાનેષ્વ્ અપિ ગન્ધમાત્રમ્ એવોપલભ્યતે ન દ્રવ્યમ્ અભિભૂતત્વાત્. સા પુનર્ ઇયં દ્રવ્યસઙ્ક્રાન્તિર્ અયુક્તેતિ મન્યન્તે. યદિ ખલુ તિલાદિષુ ચમ્પકાદિદ્રવ્યમ્ એવ સઙ્કામેદ્ એવં મૃદ્યમાનેષુ તેષુ ચમ્પકગન્ધો નશ્યેત્ પુષ્પસ્થ ઇવ. ચમ્પકાદિદ્રવ્યેષુ મૃદ્યમાનેષુ તદ્ગન્ધસ્ય નાશો દૃષ્ટઃ. એવં તિલસ્થકુસુમાવયવમર્દને ઽપિ ભવેત્. યઃ ખલુ સ્થૂલેષ્વ્ એવ કુસુમેષુ મૃદ્યમાનેષુ નશ્યતિ, સ કથં સૂક્ષ્માવયવસ્થં ન નઙ્ક્ષ્યતીત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષ્યતે. અતશ્ ચમ્પકાદિસન્નિધાનાદ્ ગન્ધાન્તરમ્ એવ તિલાદિષુ જાયતે ઇતિ મન્યતે. એવમ્ અપ્સ્વગ્નિસંયોગાદ્ ગુણાન્તરાગમો વક્તવ્યઃ. નાગ્નિસઙ્ક્રાન્તિર્ અનુપલમ્ભનાત્. સ્પર્શમાત્રમ્ એવ હિ તત્રાગ્નેર્ વયમ્ ઉપલભામહે, નાગ્નિમ્. અપિ ચાયં તપસ્વી દ્રવ્યસઙ્ક્રાન્તિમ્ આતિષ્ઠમાનઃ સુરાઘ્રાણે પતેત્. સુરાત્રસરેણૂનાં ઘ્રાણોદરેણ વક્ત્રસઞ્ચારાત્. અત આત્મવધાયૈવેયં દ્રવ્યસઙ્ક્રાન્તિર્ આશ્રિતા ભવેત્. અત્રાભિધીયતે -- ન તાવત્ સ્વાશ્રયપરિત્યાગેનાશ્રયાન્તરં ગન્ધો ગચ્છતીતિ સમ્ભાવયામઃ. ગુણાનામ્ અસ્વતન્ત્રત્વાત્. આશ્રયપારતન્ત્ર્યમ્ એવ હિ તલ્લક્ષણમ્. ગુણાન્તરમ્ અપિ ન તાવત્ સન્નિહિતેષ્વ્ આકાશાનિલાદિષુ કુસુમસમ્પર્કાજ્{2,137}જાયતે ઇતિ વાચ્યમ્. તેષુ ગન્ધસ્યાત્યન્તાભાવાત્. નાપિ નાસિકાયામ્ એવ ગન્ધાન્તરં જાયત ઇતિ વક્તવ્યમ્. અતિદૂરત્વેન કુસુમાસંસર્ગાત્. અતઃ કુસુમાવયવા એવ દૃષ્ટતદ્ગન્ધસમ્બન્ધાવાયુના પ્રેર્યમાણા ઘ્રાણોદરં યાવદાગતા ગૃહ્યન્ત ઇતિ પ્રમાણવતી કલ્પના. યો ઽપિ મર્દને ગન્ધનાશ ઉક્તઃ, સો ઽપ્ય્ અયુક્તઃ. સૂક્ષ્મા હિ તત્ર કુસુમાવયવાઃ સઙ્ક્રાન્તાઃ. ન તે મૃદ્યન્તે. અતો ગન્ધો ન નશ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્. યો ઽપિ ગન્ધાઘ્રાણે સુરાપાનદોષો ઽભિહિતઃ, નાસૌ. પાનં હિ સુરાયા નિષિદ્ધં, નાઘ્રાણમ્.
અલ્પસ્ તુ તદાઘ્રાણે દોષઃ. ન ચ સુરાં જિઘ્રન્ પિબતીત્ય્ ઉચ્યતે. અતો ન સૂક્ષ્માવયવાનાં નાસિકાસન્નિધાનમાત્રાત્ સુરાપાનાપત્તિર્ ઇતિ સિદ્ધં ગન્ધવદ્ એવ દ્રવ્યં તત્ર વર્તતે સૂક્ષ્મત્વાત્ તુ નોપલભ્યત ઇતિ

એવં દૃષ્ટાન્તેષ્વ્ અભિભૂતસ્યાગ્રહણમ્ ઉક્ત્વા પ્રકૃતે યોજયતિ -- ને તિ. યથા દીપપ્રભાદિષુ ગુણાન્તરસંવિત્તિર્ નાસ્તિ, યથા ચ ગન્ધવદ્દ્રવ્યવૃત્તૌ દ્રવ્યસ્ય, એવં ગ્રાહ્યાંશબુદ્ધૌ ગ્રાહકાંશબુદ્ધૌ વાકારાન્તરસંવિત્તિર્ ન ભવિષ્યતીતિ

ઇદં ચાપરં ગ્રાહ્યાદ્ અભિન્નમ્ એવ ન ગૃહ્યત ઇત્ય્ આહ -- ગ્રાહ્યાદ્ ઇતિ. અસ્તિ કશ્ચિદ્ ધર્મભેદઃ યો ગ્રાહ્યાત્ શબ્દાદ્ અભિન્નો ઽપિ નોપલભ્યતે નિત્યત્વાદય ઇવ શબ્દગ્રહણ ઇતિ

ઇદં તુ ચિન્તનીયમ્ -- કસ્યેદં પ્રત્યવસ્થાનં ગ્રાહ્યાંશો ગ્રાહકાંશેનેત્યાદિ. ન તાવદ્ બૌદ્ધસ્ય. સ હ્ય્ અવિભક્તસ્યૈવ બુદ્ધ્યાત્મનો ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદભિન્નસ્ય ગ્રહણમ્ આતિષ્ઠતે. યદાહ --
અવિભક્તો ઽપિ બુદ્ધ્યાત્મા વિપર્યાસિતદર્શનૈઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદવાન્ ઇહ લક્ષ્યતે ॥
{2,138}ઇતિ. અતસ્ ત્ર્યાકારસ્યૈવ જ્ઞાનસ્યાનુભવાત્ કથમ્ અન્યતરાંશાગ્રહણેન પ્રત્યવતિષ્ઠતે. ભ્રાન્તિકલ્પિતં તુ ગ્રાહ્યાદિવિભાગં બૌદ્ધા મન્યન્તે, ન ત્વ્ અપ્રતિભાનમ્ એવ તેષામ્. અતઃ કસ્યેદં પ્રત્યવસ્થાનમ્ ઇતિ. સત્યમ્. નાત્ર બૌદ્ધશ્ ચોદયિતા. પાર્શ્વસ્થવચનમ્ ઇદમ્. એવં હિ કશ્ચિદ્ અત્ર પાર્શ્વસ્થો વદતિ -- કિમ્ ઇદં ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવમ્ અભ્યુપેત્યૈવ ભવતા દ્વિરૂપગ્રહણમ્ આપાદ્યતે. ન હિ ગ્રાહકસ્ય ગ્રાહકાન્તરં વિદ્યતે તદ્ગ્રહણે ચ દ્વૈરૂપ્યહાનિઃ તચ્ ચાભ્યુપેતમ્ એવેતિ કથં તદ્વિપરીતાભિધાનં મીમાંસકસ્ય. દૃષ્ટા ચાભેદે ઽપ્ય્ ઉદ્ભવાભિભવાદિકૃતા ગ્રહણાગ્રહણવ્યવસ્થેતિ. સ એવેદાનીં બૌદ્ધાભિપ્રાયેણાહ -- અભેદમ્ ઇતિ. ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ હિ પારમાર્થિકો ભેદો નેષ્યત એવ. એકરૂપસ્યૈવ તુ બુદ્ધ્યાત્મનસ્ તથા પ્રકાશાભ્યુપગમાત્. અતો યો ઽયં બુદ્ધ્યાત્મનઃ પ્રકાશઃ સ એવ તયોર્ ઇતિ કિમ્ ઇતિ તદ્ગ્રહણે ન ગૃહીતં ભવતિ. અપિ ચ, અભેદમ્ અભ્યુપેત્યાસ્માન્ પ્રતિ પ્રસઙ્ગો ગીયતે કથમ્ અભેદે ગ્રાહ્યગ્રાહકવ્યવસ્થેતિ. તચ્ ચાયુક્તમ્. કથં હ્ય્ અભિન્નસ્ય તત્ત્વસ્ય કિઞ્ચિદ્ અગૃહીતં નામ સમ્ભવતિ. યદિ ત્વ્ અભેદો નાભ્યુપેયતે, નાયં પ્રસઙ્ગો ગાતું શક્યતે. ભિન્નત્વાદ્ એવાગ્રહણોપપત્તેર્ ઇતિ

પૂર્વપરિચોદનામ્ ઇદાનીમ્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. યદ્ ધિ ગ્રહણયોગ્યં તદ્ ગૃહ્યતે યસ્ય ચ ગ્રાહકસદ્ભાવ ઉદ્ભવો વા તદ્ ગ્રહણયોગ્યમ્. અતઃ પૂર્વોપન્યસ્તસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકાત્મનો દ્વયસ્ય કિઞ્ચિદ્ એવ ગ્રહીતું શક્યં નેતરદ્ ઇતિ ગ્રહણશક્ત્યભાવાન્ નોભયં ચોદનીયમ્ ઇતિ

અત્ર પરિહારમ્ આહ -- કુત ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તાવદ્ભ્રાન્તિકલ્પિતો ગ્રાહકાદિવિભાગઃ, બાધવિરહાત્. તથાપિ વા ભ્રાન્તિત્વે સંવિદ્રૂપે ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગાદ્ અભાવાત્મતાપત્તિઃ. તદ્ અયં વાસ્તવો ગ્રાહ્યાદિવિભાગો નૈકસ્મિન્ન્ અદ્વિતીયે જ્ઞાનાત્મનિ સમ્ભવતીતિ પ્રથમમ્ ઉક્તં નૈતદ્ અસ્તીત્યાદિના.{2,139}પુનશ્ ચ અભિન્નત્વં યદા ચેષ્ટમ્ ઇત્યાદિના એકસ્યૈવ દ્વૈરૂપ્યમ્ અઙ્ગીકૃત્યોભયગ્રહણપ્રસક્તિર્ આપાદિતા. તત્ર નૈષ પરિહારો ઘટતે અયોગ્યત્વાદ્ અભિભૂતત્વાદ્ અન્યન્ ન ગૃહ્યતે ઇતિ. ન હ્ય્ એકસ્મિન્ જ્ઞાનાત્મનિ યોગ્યાયોગ્યત્વવિભાગ ઉદ્ભવાભિભવાત્મત્વં વા સમ્ભવતિ. અતો ઽવશ્યમ્ અભિન્નત્વ ઇષ્ટે ઽન્યતરસંવિત્તૌ દ્વ્યાકારગ્રહણેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ

કિં પુનર્ એકસ્યોદ્ભવાભિભવાત્મત્વં ન સમ્ભવતીત્ય્ અત આહ -- એકે તિ. એવં હિ ગ્રાહ્યગ્રાહકાભિધાનં તત્ત્વમ્. તત્ર યદિ ગ્રાહકાંશો ઽભિભૂતઃ કથં તદભિન્નો ગ્રાહ્યાંશો નાભિભૂત ઇતિ શક્યતે વક્તું, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસેન ભેદાપત્તેર્ ઇતિ. એવં ચોભયાભિભવે ગ્રાહ્યાંશસ્યાપિ ગ્રાહ્યત્વં ન સ્યાદ્ ઇતિ ન કિઞ્ચિત્ તત્ત્વં સમ્ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- તથે તિ

એવમ્ અયોગ્યતાપિ વિકલ્પનીયા કિમ્ ઉભયમ્ અયોગ્યમ્ એકં વા. યદ્ય્ ઉભયં ન કિઞ્ચિદ્ ગૃહ્યત ઇતિ શૂન્યતૈવાપદ્યેત. યદિ ત્વ્ એકમ્ અયોગ્યમ્ ઇતરન્ નેત્ય્ ઉચ્યતે તદ્ એકત્રાદ્વિતીયે નોપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- અયોગ્યતે તિ. યે પુનર્ અત્ર દૃષ્ટાન્તા ઉક્તાઃ પ્રદીપપ્રભાદિષુ રૂપાદયઃ, તત્રોદ્ભવાભિભવાભિધાનં યુજ્યતે. રૂપાદીનાં પરસ્પરભેદેન તત્રોદ્ભવાભિભવોપપત્તેઃ. ભિન્નં હિ સ્પર્શાદ્ રૂપં, તદ્રાત્રૌ રૂપોદ્ભવે ઽભિભૂતસ્પર્શો ન ગૃહ્યત ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. તદ્ એતદ્ આહ -- દૃષ્ટાન્તા ઇતિ. આદિશબ્દાદ્ યોગ્યાયોગ્યભેદો ઽપીતિ. સ્વરૂપભેદાનુવિધાય્ય્ ઉદ્ભવાભિભવાદિભેદો ઽપીત્ય્ અર્થઃ

નનુ નાસ્તિ રૂપાદીનાં પારમાર્થિકો ભેદો મહાન્ ખલ્વ્ અયં ક્લેશઃ યદ્ દ્રવ્યાદ્ એવ તેષાં ભેદો ઽભિધીયતે. પરસ્પરભેદાસ્ તુ ક્લેશતરેણોપપાદ્યન્તે. અત એકમ્ એવ દ્રવ્યાદિરૂપં ગ્રાહકભેદાદ્ રૂપાદિભેદભિન્નમ્ આભાસતે મુખમ્{2,140}ઇવાદર્શભેદાદ્ ઇતિ મન્યન્તે. અતસ્ તત્રાપ્ય્ અભેદ એવોદ્ભવાદિવ્યવસ્થા દૃષ્ટેતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. અત આહ -- યદાપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદિ તાવદ્ અસ્મત્સિદ્ધાન્તો રૂપાદાવ્ આશ્રીયતે, તતસ્ તે દ્રવ્યાત્ પરસ્પરતશ્ ચ ભિદ્યન્ત એવ. અથ મતાન્તરેણ, તથાપિ ન તાવદ્ એકસ્યોદ્ભવાભિભવાવ્ અપિ સિધ્યતઃ. અતો ઽસ્મન્મતે ઽપિ હિ યથૈકમ્ એવ મૃદ્રૂપં ઘટશરાવાદિપરિણામભેદભિન્નમ્ એવમ્ એકમ્ એવ દ્રવ્યરૂપં રૂપાદિભિઃ પરિણામભેદૈર્ ભિદ્યત ઇત્ય્ આશ્રયણીયમ્. યત્ તુ એકસ્યૈવ દ્રવ્યરૂપસ્ય ગ્રાહકભેદાદ્ ભેદ ઇતિ, તદતિસ્થવીયઃ. યુક્તં હિ મુખેષુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ ઔપાધિકભેદાશ્રયણમ્ આદર્શભેદાશ્રયણેન. ન ત્વ્ ઇહ તથેતિ વરં પરિણામવાદ એવ. તત્ર ચ નૈકસ્યોદ્ભવાદિવ્યવસ્થા લોકે દૃશ્યતે. યસ્ ત્વ્ અયમ્ આકસ્મિકો રૂપસ્ય સ્પર્શાત્મના પરિણામઃ પુનસ્ તસ્યૈવ રૂપાત્મના, સ નિર્નિમિત્તો ન વક્તુમ્ ઉચિતઃ. એકસ્યૈવ ચ દ્રવ્યસ્યૈકં રૂપં દિવા ગુણાન્તરોદ્ભવેનાભિભૂતં યદ્ નક્તં પુનર્ બુધ્યતે, તન્ નોપપન્નમ્. પરિણામે ન હિ દધ્યાત્મના પરિણતં ક્ષીરં પુનઃ ક્ષીરાત્મના પરિણતં દૃશ્યતે. અતઃ સ્વભાવાદ્ એવ દ્રવ્યાત્ પરસ્પરં ચ રૂપાદયો ભિદ્યન્તે ઇત્ય્ એતદ્ એવ સામ્પ્રતમ્. યથા ચાસત્ય્ અપિ દેશાદિભેદે ભેદઃ સિધ્યતિ તથાનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યતિ. તદુપેક્ષ્યૈવ તાવત્ પરિણામવાદમ્ અભિદધ્મહે નૈવમ્ અપ્ય્ એકસ્યોદ્ભવાભિભવાવ્ ઇતિ

યદ્ અપીદમ્ અપરમ્ ઉક્તમ્ ગ્રાહ્યાદ્ અભિન્નમ્ અપિ કિઞ્ચિન્ નાનુભૂયતે શબ્દાદૌ નિત્યત્વાદીતિ, તદનુભાષ્ય દૂષયતિ -- અભિન્ને તિ. યથા હિ બુદ્ધિભેદનિબન્ધનો રૂપાદીનાં ભેદઃ, એવં કૃતકત્વાદિધર્માણાં શબ્દાદ્ ધર્માન્તરેભ્યશ્ ચ ધીભેદકૃતં ભેદમ્ અભિદધાના ન દણ્ડેન વારયિતું શક્યા ઇતિ

કિં પુનર્ એષાં ભેદે કારણમ્ અત આહ -- ન હી તિ. દ્રવ્યગુણકર્માણ્ય્ એવ તાવદ્ ભિદ્યન્ત ઇતિ કિમ્ અત્ર કારણમ્ અન્યદ્ અતઃ પ્રત્યયભેદાત્. સ ચાયમ્ અવિશિષ્ટઃ કૃતકત્વાદિધર્મભેદે ઽપીતિ તત્કારણકસ્ તેષાં ભેદ ઇતિ. નનુ{2,141}નામીષાં દેશભેદો વા મૂર્તિભેદો વા દૃશ્યતે. અતઃ કથં તે ભિન્નાઃ, અત આહ -- ન ચે તિ. ન નઃ પારિભાષિકો ભાવાનાં ભેદઃ. સંવિદેકશરણા હિ વયમ્. સા ચ ભિન્ના ભેદમ્ અભિન્ના ચાભેદં વ્યવસ્થાપયતિ. ન તુ દેશતો મૂર્તિતો વા ભેદ ઇતિ ઇયત્તૈવ પરિભાષ્યત ઇતિ

કીદૃશી પુનર્ ઇયં કૃતકતા, યા બુદ્ધિભેદભિન્નાવગમ્યતે અત આહ -- કારકાણામ્ ઇતિ. યો ઽયં કાર્યદ્રવ્યાણાં ઘટાદીનાં કારકૈઃ કુલાલાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ, સા કૃતકતા. કૃત્તદ્ધિતસમાસેષુ સમ્બન્ધાભિધાનં ત્વ્ અતલ્ભ્યામ્ ઇતિ સ્મૃતેઃ. સેયમ્ ઈદૃશી કૃતકતા કથં શબ્દાદ્ અભિન્નેત્ય્ ઉચ્યતે. અન્યો હિ તદા શબ્દો ગકારાદ્યાકારઃ. અન્યા ચેયં કૃતકતા તસ્ય તત્કારકૈઃ સમ્બન્ધ ઇતિ. અનિત્યતા તુ સાવયવાનાં ઘટાદીનાં તાવદ્ અવયવવિભાગાત્મિકેત્ય્ આહ -- વિભાગ ઇતિ

નિરવયવાનાં તુ બુદ્ધ્યાદીનામ્ અવયવવિશ્લેષાત્મકાનિત્યત્વાસમ્ભવાદ્ યો ઽયમ્ આત્મનો ઽપરિણામરૂપેણાવસ્થાનં તન્નાશિત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- બુદ્ધી તિ. નાશિત્વમ્ અનિત્યતેતિ નિત્યતાયાઃ સ્વરૂપં દર્શયતિ -- નિત્યત્વમ્ ઇતિ. વસ્તુત્વસ્ય સત્તાતઃ કેચિદ્ ભેદં મન્યન્તે, તત્ તુ નેષ્યત ઇત્ય્ આહ -- વસ્તુત્વમ્ ઇતિ. સત્તૈવ વસ્તુત્વં નાપરં કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ આકૃતિગ્રન્થે વક્ષ્યત ઇતિ

પ્રમેયતાજ્ઞેયતે અપિ પ્રમાણજ્ઞાનસમ્બન્ધાત્મિકે શબ્દાદ્ ભિન્ને એવેત્ય્ આહ -- પ્રમાણે તિ. જ્ઞાનત્વં પ્રમાણેતરજ્ઞાનસાધારણમ્ ઇતિ ભેદેન જ્ઞાનસમ્બન્ધપ્રભાવિતા જ્ઞેયતોક્તેતિ. સર્વત્ર ચાત્રાસત્ય્ અપિ દેશાદિભેદાવસાયે કેનાપિ સ્વસંવેદ્યેનાત્મના ભેદો ઽવસીયત ઇત્ય્ આહ -- સર્વત્રે તિ

{2,142} અતો યથૈવાસ્મન્મતે બુદ્ધિભેદમાત્રપ્રભાવિતો રૂપાદીનાં ભેદ ઇષ્યતે અસત્ય્ અપિ દેશાદિભેદે, તથૈવૈતેષ્વ્ અપિ શબ્દાદિધર્મભેદેષુ ભેદો ઽસ્તીત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

નન્વ્ એવમ્ અપિ તાવદ્ અત્યન્તભેદો નૈષામ્ ઇષ્યતે, કથઞ્ચિદ્ ભેદાત્. અતઃ સિદ્ધમ્ અભિન્નસ્યોદ્ભવાદય ઇતિ. ન સિદ્ધમ્. અત્યન્તભિન્નતા હિ નાસ્માભિઃ કસ્યચિદ્ ઇષ્યતે, સર્વસ્ય સદાદ્યાત્મનાભેદાત્. અસ્તિ તુ કેનાપિ રૂપેણ ભેદ ઇતિ તદાશ્રયણેનૈવ વિરુદ્ધધર્મસમ્બન્ધઃ સમાધીયતે. ન ચૈતદ્ બૌદ્ધસિદ્ધાન્તે જ્ઞાનસ્ય સમ્ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અત્યન્તે તિ

કિં પુનઃ કારણમ્ અભિન્નસ્યાપિ શબ્દાત્ કૃતકત્વાદેર્ અગ્રહણમ્ ઇતિ. ભેદસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાદ્ ઇતિ ચેદ્, હન્તૈવમ્ અભેદો ઽપિ વાસ્તવ ઇતિ કિન્ ન શબ્દગ્રહણે ગૃહ્યતે, અત આહ -- સર્વં ચે તિ. યદ્ એતત્ કૃતકત્વાદિધર્મજાતમ્ ઉપન્યસ્તં તત્ સત્ય્ અપિ શબ્દાભેદે ક્રિયાહેત્વાદ્યપેક્ષયા ગૃહ્યતે. ન હિ વસ્ત્વ્ અસ્તીત્ય્ એવ ગ્રહણં ભવતિ. અપિ તુ ગ્રહણેતિકર્તવ્યતાસાપેક્ષમ્. કૃતકત્વસ્ય ચ ક્રિયા કુલાલાદિવ્યાપારઃ. તદ્ધેતુશ્ ચ કુલાલાદિઃ. જિઘૃક્ષા ચ ગ્રહણકારણમ્. અતસ્ તદસંવિત્તાવભેદે ઽપિ શબ્દાન્ ન ગ્રહણં કૃતકત્વાદીનામ્. અત્યન્તાભેદે તુ ગ્રહણાદિવ્યવસ્થા ન સિધ્યેત્. ન ચાસાવ્ અસ્માભિર્ ઇષ્યત ઇતિ

ન ચાયં ધર્મધર્મિકૃતો ભેદો જ્ઞાને સમ્ભવતિ. અદ્વિતીયત્વાત્ તસ્ય. નાપિ ક્રિયાહેત્વાદિતુલ્યમ્ અપેક્ષણીયાન્તરમ્ અસ્તિ યત્કૃતા ગ્રહણાગ્રહણવ્યવસ્થા{2,143}ભવેત્. જ્ઞાનાતિરિક્તવસ્ત્વન્તરાભાવાદ્ ઇત્ય્ આહ -- જ્ઞાન ઇતિ. અન્યત્રાનપેક્ષેત્ય્ અસહમાનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે -- પરસ્પરેણે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ અપેક્ષાર્થ એવ તાવદ્ દુષ્પ્રતિપાદઃ. અભિન્ને તત્ત્વે કિં કેનાપેક્ષ્યતે. ઉપેત્યાપિ બ્રૂમઃ. ય એવ કશ્ચિદ્ અપેક્ષિષ્યતે ગ્રાહકો વા ગ્રાહ્યો વા, સ એવ સન્નિહિતઃ. અત્યન્તાભેદાત્ તયોઃ. અતો નાગ્રહણકારણમ્ અન્યતરસ્યાપીતિ દ્વ્યાત્મકગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ

અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. યદ્ એતદ્ અપેક્ષામ્ અભ્યુપેત્ય ભવતોચ્યતે સન્નિહિત ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્. ન હિ નો નીલાદિગ્રહણે ગ્રાહ્યમ્ ઇદં ગ્રાહકો વાયમ્ ઇતિ બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે. અતો ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેનાનવગમાત્ કથં તયોઃ સન્નિધાનમ્ અપેક્ષા કથમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અપેક્ષાભ્યુપગમો ન યુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

પરિહરતિ -- મા ભૂદ્ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ ગ્રાહ્યો ઽયં ગ્રાહકો ઽયમ્ ઇતિ વા ન વિકલ્પ્યતે, તથાપિ તાવદ્ એકાત્મનઃ સર્વેણૈવાત્મના ગૃહીતત્વાદ્ યદ્ એવાપેક્ષિતં તદ્ એવ લભ્યત ઇતિ યુક્તમ્ એવ વક્તુમ્. અન્યો ઽયં ગ્રાહ્યો ઽયં ગ્રાહકો ઽયમ્ ઇતિ શબ્દવિકલ્પઃ. અન્યચ્ ચ જ્ઞાનરૂપમ્. તચ્ ચેત્ સમગ્રં ગૃહીતં, કિમ્ અપરમ્ અપેક્ષણીયં યદગ્રહણાદ્ ઉભયાંશબોધો ન ભવેદ્ ઇતિ. એવમ્ અપિ ચેદ્ ઉભયાત્મકં ન ગૃહ્યતે, કથં દ્વ્યાત્મકં ભવિષ્યતિ. અતઃ સિદ્ધં ન દ્વ્યાત્મકં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- એવમ્ ઇતિ

એવં તાવદ્ યદ્ ઉક્તં સત્ય્ અપિ દ્વ્યાત્મકત્વે ન દ્વ્યાત્મકં ગૃહ્યત ઇતિ, તન્ નિરાકૃતમ્. ઇદાનીં દ્વ્યાકારમ્ એવ જ્ઞાનં ગૃહ્યત ઇતિ યદ્ બૌદ્ધૈર્ ઉક્તં તદ્ દૂષયિતુમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- ઉત્તરોત્તરે તિ. એવં હિ બૌદ્ધા મન્યન્ત -- સ્વસંવેદ્યૈજ્ઞાનસ્ય દ્વિરૂપતા. તદ્ ધિ જાનામિ ઘટમ્ ઇત્ય્ એવોત્પદ્યતે. તત્ર જાનામીતિ{2,144}ગ્રાહકાંશઃ. ઘટમ્ ઇતિ ચ ગ્રાહ્યાંશઃ. તદ્ એવં સ્વસંવેદ્યે ઽપિ જ્ઞાનસ્ય દ્વિરૂપત્વે યો નામ મૂઢો ન સમ્પ્રતિપદ્યતે, તત્પ્રતિબોધનાર્થમ્ ઉત્તરોત્તરવિજ્ઞાનવિશેષનિર્દેશો બૌદ્ધૈર્ અભિમતઃ. એવં હિ નિર્દિશન્તિ ઘટજ્ઞાનં જાનામીતિ. તદ્ ઇહ પૂર્વેણ વિષયાકારેણ ગ્રાહકાકારેણ ચ રૂષિતો દ્વિતીયજ્ઞાનસ્ય ગ્રાહકાકારઃ પ્રચિતો નિર્ભાસતે. તદાદ્યસ્ય દ્વિરૂપત્વે ઘટતે. ત્વ્ આદ્યં ગ્રાહ્યાકારમાત્રં વા ગ્રાહકાકારમાત્રં વા ભવેત્, તતો દ્વિતીયાદ્ય્ અપિ તદ્ગોચરં તદાકારમ્ એવ ભવેત્. તત્રાદ્યસ્ય ગ્રાહ્યમાત્રત્વે દ્વિતીયમ્ અપિ જ્ઞાનં ઘટ ઇત્ય્ એવોત્પદ્યતે. તત્ર શબ્દત્રયેણ નિર્દેશો નોપપદ્યેત ઘટજ્ઞાનં જાનામીતિ. ન હ્ય્ અનાતુરાણામ્ અનર્થકો નામ નિર્દેશો ભવતિ. એવં ચ તૃતીયાદિજ્ઞાનેષુ ચતુષ્ટયાદિભિર્ નિર્દેશો દર્શયિતવ્યઃ. તસ્માદ્ ઉત્તરોત્તરજ્ઞાનવિશેષાદ્ અવગમ્યતે અસ્તિ ગ્રાહકાકારસંવિત્તિર્ અપીતિ. યદ્ અપિ ચેદમ્ અપરં દ્વ્યાકારવેદને કારણમ્ ઉક્તં -
સ્મૃતેર્ ઉત્તરકાલં ચ ન હ્ય્ અસાવ્ અવિભાવિતઃ ।
ઇતિ. યથા ખલ્વ્ અયં સ ઘટ ઇતિ ગ્રાહ્યં સ્મરતિ, એવં ઘટજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ જાનાતિવાચ્યં ગ્રાહકાંશમ્ અપિ. ન ચાનવગતપૂર્વાર્થવિષયા સ્મૃતિઃ સમ્ભવતીતિ પૂર્વાનુભવપ્રતિબન્ધાત્ સ્મરણાદ્ આનુમાનિકી પૂર્વં ગ્રાહકાકારસંવિત્તિઃ કલ્પ્યત ઇત્ય્ આહ -- સ્મરણાદ્ ઇતિ

તદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- એકાકારમ્ ઇતિ સાર્ધેન. ઇદં ચ પ્રાગ્ એવ વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ. યદિ તુ ગ્રાહકાકારો ગૃહ્યતે ઇત્ય્ આશ્રીયતે, તદાકારપ્રચયદર્શનમ્ ઉપપન્નં ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- ગ્રાહકે તિ

કથમ્ ઉપપન્નમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- જાયત ઇતિ. પૂર્વં હિ ઘટં જાનામીતિ જ્ઞાનં ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારમ્. તત્ર તસ્મિન્નેવ વિષયભૂતે. યત્ પરં ઘટજ્ઞાનં જાનામીતિ જ્ઞાનમ્. તસ્યાત્મીયશ્ ચ ગ્રાહકાકારઃ. પૂર્વૌ ચ{2,145}સ્વવિષયભૂતપ્રાપ્યજ્ઞાનસ્થૌ ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારાવ્ ઉપપ્લુતૌ ભવતઃ. એવં ત્ર્યાકારવેદનમ્ ઉપપન્નં ભવતીતિ

અનેનૈવ પ્રકારેણ તૃતીયાદિષ્વ્ અપિ જ્ઞાનેષ્વ્ આકારવૃદ્ધ્યા પૂર્વપૂર્વેભ્યો ભિન્નતા સિધ્યતિ. ઇતરથા તુ પૂર્વસ્ય કેવલગ્રાહ્યાકારત્વે સ્વાકારસમર્પણેન વિષયભાવાદ્ ઉત્તરમ્ અપિ તત્સદૃશં ઘટાત્મકમ્ એવ ભવેદ્ ઇત્ય્ અયુક્તમ્. એવં કેવલગ્રાહકાકારત્વે પૂર્વસ્યોત્તરસ્યાપિ તાદ્રૂપ્યાન્ ન વૈલક્ષણ્યં સિધ્યેત્.
નિરાકારત્વપક્ષે ઽપિ તુલ્યતૈવ પ્રસજ્યતે ।
નિરાકારત્વસામાન્યાત્ પ્રાચીનોત્તરસંવિદોઃ ॥
ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પરેષ્વ્ ઇતિ. એવં તાવદ્ ઉત્તરોત્તરવિજ્ઞાનવિશેષાદ્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રપઞ્ચિતમ્. સ્મરણાચ્ ચાનુમાનિકીત્ય્ એતદ્ ઇદાનીં પ્રપઞ્ચયતિ -- ગ્રાહ્યે તિ. ઇદં ચ પ્રાગ્ એવ વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ

આકારપ્રચયે તાવત્ પરિહારમ્ આહ -- ને તિ. અયમ્ અર્થઃ -- નોત્તરોત્તરવિજ્ઞાનેષુ પ્રચયાન્વિતા આકારા દૃશ્યન્તે, નીલાદ્યાકારમાત્રપ્રતિભાનાત્. સર્વદા હિ નો વિષય એવેદમ્ ઇતિ બહિર્ નિર્ભાસતે. કદાચિદ્ એવ તૂદ્ભૂતજિજ્ઞાસસ્યાનાકારજ્ઞાનપ્રતિભાનમ્ ઇતિ વર્ણિતમસકૃત્. અતો ન જ્ઞાનારૂઢમ્ આકારદ્વયં દૃશ્યત ઇતિ સંવિત્પ્રમાણકમ્ અહં નીલમ્ ઇત્ય્ અનવગતેઃ. કસ્ તર્હિ ઘટં જાનામીતિ જાનાત્યર્થઃ. નાવશ્યં વિષયબોધેષુ જાનાતિઃ પ્રવર્તતે. ઘટો ઽયમ્ ઇત્ય્ એવ પ્રતીતેઃ. યદા તુ જ્ઞાનમ્ એવ જિજ્ઞાસિતં ભવતિ તદાર્થસ્ય જ્ઞાતતાવશેન જ્ઞાનમ્ અપિ પ્રતીયેત. તત્ર ચાયં જાનાતિપ્રયોગઃ. ન વૈતાવતા જ્ઞાનમ્ એવ દ્વ્યાકારં ભવતિ, વિદિતે બહિર્વિષયાકારે પૃથગ્ એવેદમ્ અનાકારજ્ઞાનમ્ ઇતિ. યદ્ય્ અનાકારસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય સંવેદનં, કથન્ તર્હિ નીલાકારં પીતાકારં જ્ઞાનમ્ ઇતિ વ્યપદેશો ઽત આહ -- વિષયે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તાવજ્ જ્ઞાનમ્ આકારવત્તયા દૃશ્યતે, બહિરાકારત્વવેદનાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. યસ્ તુ નીલાકારં જ્ઞાનમ્ ઇતિ વ્યપદેશઃ, ન તેનાકારવત્તા જ્ઞાનસ્ય સિધ્યતિ. વિષયો હિ નીલાદિવ્યપદેશભાજનમ્. તદ્વ્યપદેશેનૈવ ચ જ્ઞાનં વ્યપદિશ્યતે ન તુ તન્નીલમ્.{2,146}કસ્ય હેતોઃ પરવ્યપદેશેન વ્યપદિશ્યત ઇતિ ચેદ્, ન. તં વિના વ્યપદેષ્ટુમ્ અશક્યત્વાત્. ન હિ તદ્વ્યપદેશમ્ અન્તરેણ નિરૂપયિતું શક્યમ્ ઈદૃશં નામેદં જ્ઞાનમ્ ઇતિ, સ્વયમ્ અનાકારત્વાત્ સંવિદામ્ ઇતિ

યત્ તુ નિરાકારત્વપક્ષે સર્વસંવિદાં તુલ્યતૈવ પ્રસજ્યત ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ અયુક્તમ્. અનાકારત્વે ઽપિ ગ્રાહ્યભેદપ્રમાણકત્વાદ્ ભેદસ્ય, ગ્રાહ્યા હિ વિષયાઃ સંવિત્તૌ પ્રમાણમ્. તે ચ ભિન્ના દૃશ્યમાના ભિન્ના એવ સંવિત્તીર્ અવસ્થાપયન્તીતિ. અતસ્ તદ્ભેદસિદ્ધયે તત્સમવેતાકારાન્તરાભ્યુપગમો ન યુક્ત ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. ગ્રાહ્યભેદનિબન્ધનસ્ તત્પ્રમાણક ઇત્ય્ અર્થઃ

નન્વ્ અસ્તુ ગ્રાહ્યભેદો ભેદે પ્રમાણમ્. અનાકારાણાં તુ કેનાત્મના ભેદ ઇત્ય્ એવ દુષ્પ્રતિપાદમ્ અત આહ -- નિરાકારત્વે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- કિમ્ ઇદમ્ અનાકારત્વં સંવિદામ્. યદિ નિરસ્વભાવત્વં, તન્નેષ્યતે વિષયવશોન્નીયમાનપ્રકાશસ્વભાવત્વાત્. અથ નીલાદ્યાકારવિરહઃ, ન. આકાશકાલાત્મદિક્કર્મસુ તદભાવે ઽપિ ભેદાભ્યુપગમાત્. અતો યથા નીલાદ્યાકારા એવ ભાવા આકારવત્ત્વેનાભિન્ના અપિ પરસ્પરેણ ભિન્ના ભાસન્તે, એવમ્ અનાકારત્વેનાભિન્નાન્ય્ અપિ જ્ઞાનાનિ ગ્રાહ્યભેદોન્નીયમાનેનાત્મના ભેત્સ્યન્તે સ્વભાવાદ્ એવેતિ

સ્મરણાચ્ ચાનુમાનુકીતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ ઇદાનીમ્ ઉપન્યસ્ય દૂષયતિ -- સ્મૃતેર્ ઇતિ. મિથ્યૈવૈતદ્ બૌદ્ધૈર્ ગીયત ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં મિથ્યા અત આહ -- તદૈવે તિ. તદૈવ ખલ્વ્ ઇદં ગ્રાહકાકારં જ્ઞાનં સંવેદ્યતે. ઘટો હિ તત્ર સ્મર્યતે. તત્સ્મરણાન્યથાનુપપત્ત્યા ચ તત્કારણભૂતં જ્ઞાનમ્ અર્થાપત્ત્યા કલ્પ્યતે. નૂનં મયા ઘટો જ્ઞાતઃ, કથમ્ અન્યથા સ્મર્યતે. તત્રૈવ ચાર્થાપત્તિવેદ્યે[727]જ્ઞાને ઽજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ પદપ્રયોગઃ, ન તુ જ્ઞાનમ્ અપિ પૂર્વં ગૃહીતમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[727] દ્યે જ્ઞાસિ (ખ)
{2,147} યત્ પુનર્દ્વ્યાકારવેદને પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ અભેદં ચાભ્યુપેત્યાયમ્ ઇત્ય્ અત્ર કથમ્ એકસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે પરો ન ગૃહ્યત ઇતિ. તદ્ દૂષયતિ -- ગૃહીતમ્ ઇતી તિ. યદ્ અસ્માભિર્ અંશદ્વયાગ્રહણે નિમિત્તમ્ અનુયુક્તો ભવાન્ કિમ્ ઉભયાત્મકં ન ગૃહ્યત ઇતિ, નાનેનાસ્માકં વાક્યપ્રવૃત્તિમાત્રમ્ એવ ભવતો ઽભિમતં યથા તથા વા તાવદ્ અભ્યધાસ્ત્વમ્ ઇતિ. અપિ તુ અગ્રહણકારણં વા ત્વયા વક્તવ્યમ્. વાસ્તવં વાગ્રહણં, ન ત્વ્ અભેદાદ્ દ્વ્યાત્મકં ગૃહીતમ્ ઇતિ વાક્પ્રવૃત્તિમાત્રેણાસ્માભિર્ મુચ્યસ ઇતિ

પરમાર્થતસ્ તુ ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારવેદનં નાસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ આહ -- ગ્રાહ્યે તિ. સ્યાદ્ એતત્. મા નામ પ્રત્યક્ષેણ દ્વ્યાત્મકં ગૃહ્યતામ્. અનુમાનેન તૂભયાકારવેદનં સાધયામઃ. ગ્રાહકાત્મા ગૃહીતો ગ્રાહ્યાભેદાત્, તદાત્મવદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- પ્રત્યક્ષે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્ ઇતિ વઃ પક્ષઃ. ન ચાસ્મિન્ પક્ષે ઽનુમાનેન ગ્રહણસાધનં યુક્તમ્. યદિ હિ દ્વ્યાકારં જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં ભવેત્, તથૈવ પ્રકાશેત. અતો નૈષા દ્વ્યાકારોપલબ્ધિર્ આનુમાનિકી પ્રત્યક્ષજ્ઞાનપક્ષે સ્યાત્. ન ચ પ્રત્યક્ષેણ દ્વ્યાકારં જ્ઞાનં કૈશ્ચિદ્ ઉપલભ્યત ઇતિ ન દ્વ્યાકારતા જ્ઞાનસ્યેતિ

યદિ ત્વ્ એકાકાર એવ જ્ઞાને દ્વ્યાકારતા કલ્પ્યતે, એવં સત્યપ્રમાણકત્વાવિશેષાત્ સહસ્રાકારતૈવ કિં ન કલ્પ્યતે ઇત્ય્ આહ -- એવે તિ

અત્ર ચોદયતિ -- ગ્રાહ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ એતદ્ અન્યતરાંશગ્રહણે ઽભિન્નત્વાદ્ અપરસ્યાપિ ગ્રહણમ્ આપાદિતં ભવતા તદ્ અયુક્તં, અભેદે હિ સત્ય્{2,148}એતત્ સ્યાત્. ન તુ ગ્રાહ્યગ્રાહકાંશયોઃ પરસ્પરમ્ અભેદઃ. જ્ઞાનં હિ તત્રાભિન્નમ્ અંશૌ ચ પરસ્પરં ભિન્નાવ્ એવ. અતો યથૈન્દ્રવાયવાદિગ્રહાઃ પરસ્પરં ભિન્ના અપિ જ્યોતિષ્ટો(?મ।માઙ્ગ)ત્વેન ન ભિદ્યન્ત ઇતિ મીમાંસકા મન્યન્તે, એવં જ્ઞાનસ્યાપિ સ્વાત્મનાભેદે ઽપ્ય્ અંશયોઃ પરસ્પરં ભેદાન્ ન ગ્રહણસઙ્કરપરિચોદનાવકાશ ઇતિ નિરાકૃતસ્વપક્ષસ્ય બૌદ્ધસ્ય પ્રત્યવસ્થાનમ્ ઇતિ. સિદ્ધાન્તવાદી તુ -- ન તાવદ્ અયમ્ એકાન્તવાદી બૌદ્ધો ભિન્નાભિન્નત્વમ્ અભ્યુપેત્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ભેદમ્ અભિધત્ત ઇતિ સમ્ભવતિ, તન્ નૂનમ્ ઐકાન્તિક એવાનેન ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ભેદો ઽભિહિત ઇતિ મન્વાન આહ -- સિદ્ધ ઇતિ. ઇતરઃ સ્વાભિપ્રાયમ્ આવિષ્કર્તું પરપક્ષનિષેધં તાવદ્ આહ -- ને તિ. કારણમ્ આહ -- જ્ઞાનત્વાદ્ અભેદતઃ . અયમ્ અર્થઃ -- નૈવમ્ અપિ ભવત્પક્ષસિદ્ધિઃ, જ્ઞાનત્વેનાંશયોર્ અભેદાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ

ઇતર ઇદાનીં સિદ્ધાન્તહાનિમ્ આપાદયંસ્ તમ્ એવંવાદિનં નિગૃહ્ણાતિ -- ભિન્ને તિ. સાઙ્ખ્યા હિ પ્રકૃતિવિકારયોર્ અત્યન્તભેદમ્ અનિચ્છન્તો વિકારાત્મના પ્રકૃતૌ ભેદં તદાત્મના ચ વિકારાણામ્ અભેદં સઙ્ગિરન્તે. તદ્ યથા સાઙ્ખ્યમતેન ભિન્નાભિન્નાત્મકં વસ્તુ પરિકલ્પ્યતે, તથા કથં ત્વયા ભ્રાન્તચિત્તેન બુદ્ધશાસનમ્ ઉક્ત્વા ભિન્નાભિન્નત્વમ્ એકસ્ય જ્ઞાનાત્મનઃ પરિકલ્પિતમ્. અસ્માકં ત્વ્ અનેકાન્તવાદિનામ્ ઉપપન્નો જ્યોતિષ્ટોમે તથાભ્યુપગમ ઇતિ

ભવતસ્ તુ યદિ ગ્રાહ્યગ્રાહકાત્મકં દ્વયં જ્ઞાનાત્મનૈકં, તતો ભિન્નત્વવાગનુપપન્ના, નોચેદ્ એકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- એકમ્ ઇતિ

એવં ચાત્ર ભવન્મતાશ્રયણેનૈકાત્મ્યમ્ આપાદયિતું શક્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- એકે તિ. ગ્રાહ્યગ્રાહકાવ્ એકાત્માનૌ, એકરૂપાત્ જ્ઞાનાત્મનો ઽભેદાત્. તદાત્મવદ્ એવ. ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ મિથઃ પરસ્પરમ્ એકત્વેન કારણેન જ્ઞાનં ગ્રાહ્યાત્મકં ગ્રાહકાત્મકં વા ભવેદ્ ઇતિ

{2,149} તત્ર ચૈકાત્મકત્વ આપન્ને ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ અન્યતરસ્યાપાયે જાતે પરસ્યાપીતરવિધુરસ્યાનુપપત્તેર્ અંશદ્વયાસત્ત્વમ્ એવ જ્ઞાનસ્ય ભવેત્. એવં ચ નિઃસ્વભાવમ્ અભાવાત્મકં જ્ઞાનમ્ આપન્નમ્ ઇતિ શૂન્યતા પ્રમાણાર્થયોઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્રે તિ

એવં તાવદ્ અભિન્નાત્મનો જ્ઞાનાદ્ અભેદાદ્ અંશયોર્ અભેદ આપાદિતઃ. ઇદાનીં ભિન્નાભ્યાં વાપ્ય્ અંશાભ્યામ્ અભિન્નત્વાત્ જ્ઞાનાત્મનો ભેદમ્ આપાદયતિ -- ભિન્નાભ્યામ્ ઇતિ. એવં ચાત્યન્તભેદે ગ્રાહ્યગ્રાહકયોઃ સિદ્ધં દ્વૈતમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તતશ્ ચે તિ

એવં દ્વૈતસિદ્ધૌ યદિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ સંજ્ઞામાત્રમ્ એવ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોઃ કર્તુમ્ અભિમતં ભવતાઃ, તદભ્યુપગચ્છામ એવેતિ સોપહાસમ્ આહ -- તયોર્ ઇતિ. અથવા કિં પારિભાષિકેણ જ્ઞાનશબ્દેન, અસ્માકમ્ ઇવૈક એવાયં જ્ઞાનશબ્દો ઽક્ષાદિવત્ સાધારણતયાર્થજ્ઞાનયોર્ વ્યુત્પત્તિભેદેન વર્તત ઇત્ય્ આહ -- અથાપિ વે તિ. યદિ જ્ઞાયત ઇતિ જ્ઞાનં કર્મણિ લ્યુડન્તો જ્ઞાનશબ્દો ઽનુશિષ્યતે, તતો ઽર્થો જ્ઞાનમ્. અથ તુ જ્ઞપ્તિર્ જ્ઞાનં જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ વા ભાવકરણયોર્ વ્યુત્પાદ્યતે, તતો ધીર્ એવ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉભયજ્ઞાનતોપપત્તિર્ ઇતિ

સર્વથાપિ હિ જ્ઞાનશબ્દવ્યુત્પત્તૌ વસ્તુભેદસ્ તાવત્ સિદ્ધ એવ. શબ્દસ્ તુ યથારુચિ જ્ઞાનાર્થયોર્ અન્યતરત્ર પ્રવર્તતામ્. નાત્ર નો વિપ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- સર્વથે તિ

{2,150} અત્રાપરે બૌદ્ધા વદન્તિ -- સત્યમ્ અસ્તિ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ભેદઃ. નૈવમ્ અપિ બહિરર્થઃ સિધ્યતીતિ, જ્ઞાનસ્યૈવાતીતસ્યોત્તરજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વાત્. અત એવેદમ્ભાવઃ, પરગોચરત્વાત્ સંવિદઃ. કથમ્ અતીતં ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ ચેદ્, ન. હેતુત્વસ્યૈવ ગ્રાહ્યત્વાત્. યદ્ એતદ્ ઉત્તરજ્ઞાનજનને સ્વાકારસમર્પણેન પૂર્વસ્ય હેતુત્વં તદ્ એવ તસ્ય ગ્રાહ્યત્વમ્. યથાહુઃ --
ભિન્નકાલં કથં ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ ચેદ્ ગ્રાહ્યતાં વિદુઃ ।
હેતુત્વમ્ એવ યુક્તિજ્ઞા જ્ઞાનાકારાર્પણક્ષમમ્ ॥
ઇતિ. અયં ચ સૌત્રાન્તિકવૈભાષિકયોઃ સાધારણઃ શ્લોકઃ. તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- અથે તિ. યદ્ય્ અપિ ગ્રાહકાદ્ ભિન્નં ગ્રાહ્યં, તથાપિ જ્ઞાનાન્તરમ્ એવ તદતીતં ન ત્વ્ અર્થ ઇતિ. એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- જ્ઞાનત્વ ઇતિ. તસ્ય ગ્રાહ્યત્વાભિમતસ્ય જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનત્વે યુક્તિર્ ન કાચિદ્ અસ્તીતિ ભાવ ઇતિ. યદિ તુ પૂર્વોક્તયા કર્મવ્યુત્પત્ત્યા જ્ઞાનં તદ્ ઇષ્યતે તદ્ અસ્માભિર્ ઇષ્યતે ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વે તિ

જ્ઞાનં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અનુગતં તુ રૂપં ન દ્વયોર્ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ અવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- જ્ઞાનમ્ ઇતિ. અક્ષાદિવત્ સાધારણશબ્દતામ્ અભ્યુપગચ્છામઃ ન ત્વ્ આકૃતિશબ્દતામ્ ઇતિ. ઉપેત્યાપિ બ્રૂમઃ. તત્ ખલુ સામાન્યં પૂર્વોત્તરયોર્ અનુયાયિ તાભ્યાં ભિન્નમ્ અભિન્નં વા. ન તાવદ્ ભિન્નં તૈર્ ઉપેયત ઇત્ય્ આહ -- વ્યતિરિક્તમ્ ઇતિ

અયં ચાપરો વ્યતિરેકે દોષ ઇત્ય્ આહ -- વ્યતિરેક ઇતિ. તયોઃ પૂર્વોત્તરયોર્ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોઃ. જ્ઞાનસામાન્યાદ્ વ્યતિરેકે ઇષ્ટે, તસ્મિંસ્ તાભ્યાં ભિન્ન ઇતિ યાવત્. તયોર્ જ્ઞાનાત્મકતા ન સ્યાત્, તેનૈવ રૂપેણ જ્ઞાનત્વાભ્યુપગમાદ્{2,151}ઇતિ. કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- તદ્રૂપે તિ. જ્ઞાનરૂપરહિતત્વે સત્યજ્ઞાનાત્મનો વસ્તુનો ઽભાવાત્ પૂર્વોત્તરયોર્ જ્ઞાનયોર્ અભાવ એવાપદ્યત ઇતિ

અપિ ચ તત્સામાન્યં તાભ્યાં સમ્બધ્યમાનં પ્રત્યેકં કાર્ત્સ્ન્યેન સમ્બધ્યતે ભૂતકર્મગુણવત્, વ્યતિષજ્ય વા માલાગુણવત્. પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે ભેદઃ. ઉત્તરસ્મિન્ સાવયવત્વમ્ ઇતિ વૈશેષિકાદિવદ્ દોષપ્રસઞ્જનં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- તાભ્યામ્ ઇતિ

વૈશેષિકાદિવદ્ ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ -- યથે તિ. યથૈવ વૈશેષિકાદીનાં પરૈર્ બૌદ્ધૈર્ એવ જાત્યાદાવ્ એતે દોષા ઉક્તાઃ, તથૈવૈષાં બૌદ્ધાદીનામ્ અપિ ભિન્નયોઃ પૂર્વોત્તરજ્ઞાનયોર્ અભિન્નસ્ય જ્ઞાનસામાન્યસ્ય સઙ્ગતૌ સમ્બન્ધે એતે દોષા ઇતિ

યદિ તુ તાભ્યામ્ અવ્યતિરિક્તં સામાન્યામ્ ઇષ્યતે, તતો યો ઽસૌ ભિન્નાભ્યામ્ અભિન્નત્વાત્ પ્રાગ્ ભેદ આપાદિતઃ સ એવાપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- તાભ્યામ્ ઇતિ. અપિ ચ કિમ્ આત્મકં તત્ સામાન્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ચિન્તનીયમ્ એવ. તત્રાસ્મદભિમતસામાન્યાશ્રયણે તાવદુક્તઃ પ્રસઙ્ગઃ. સાદૃશ્યરૂપમ્ અપોહરૂપં ચ સામાન્યં પરસ્તાન્ નિરાકરિષ્યત ઇત્ય્ આહ -- સાદૃશ્યે તિ

અપિ ચાત્રાપોહરૂપસામાન્યાભ્યુપગમે ઽધિકો દોષ ઇત્ય્ આહ -- વસ્ત્વન્તરસ્યે તિ. એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- ને તિ. અજ્ઞાનનિવૃત્ત્યા જ્ઞાનં ગ્રહીતવ્યમ્. ન ચ જ્ઞાનમાત્રવાદિનો ઽજ્ઞાનં નામ કિઞ્ચિદપોહ્યમ્ અસ્તીતિ

{2,152} ન ચાત્યન્તાસત એવાપિહો ઘટતે ઇત્ય્ આહ -- અપોહ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદિ જ્ઞાનાભાવમાત્રમ્ અજ્ઞાનં તત્ તર્હ્ય્ અવસ્તુરૂપં કથમ્ અપોહક્રિયાકર્મ ભવિષ્યતીતિ. અપોહ્યત્વાભ્યુપગમે વા અભાવસ્યાપિ વસ્ત્વન્ત(?રા।રતા)પત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- વસ્ત્વન્તરમ્ ઇતિ. કારણમ્ આહ -- અપોહ્યત્વાચ્ ચ વસ્તુતે તિ. ચશબ્દો હેતાવ્ ઇતિ

અતો ઽવશ્યં જ્ઞાનાભાવસ્યાનપોહ્યત્વાદ્ અજ્ઞાનનિવૃત્તૌ જ્ઞાને ઇષ્યમાણે જ્ઞાનાદ્ અન્યદજ્ઞાનમ્ અર્થ એવ તે પ્રસજ્યત ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ. અત્ર કિઞ્ચિદાશઙ્ક્તે -- કલ્પિતમ્ ઇતિ. જ્ઞેયાદિશબ્દેષુ હિ બૌદ્ધૈર્ ઉક્તમ્ --
અજ્ઞેયં કલ્પિતં કૃત્વા જ્ઞેયશબ્દઃ પ્રવર્તતે ।
ઇતિ. તદ્ ઇહાપિ સમાનમ્. અજ્ઞાનકલ્પનયા તદપોહેન જ્ઞાનશબ્દો વર્તિષ્યતે. તેન નાપોહ્યાભાવો ન ચ વસ્ત્વન્તરતાપત્તિર્ ઇતિ. એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- ને તિ. યદ્ એવ હિ ક્વચિદ્ દૃષ્ટં તદ્ એવાન્યત્ર કલ્પ્યતે. અત્યન્તાસતસ્ તુ જ્ઞાનાદ્ અન્યસ્યાબુદ્ધિવિષયસ્ય કલ્પના કેતિ

તદ્ એવં કલ્પનીયાન્તરાભાવાદ્ અજ્ઞાનાકારા બુદ્ધિર્ એવાજ્ઞાનતયા કલ્પનીયાપન્નેત્ય્ આહ -- બુદ્ધિર્ ઇતિ. તત્ર ચાયં દોષ ઇત્ય્ આહ -- તતશ્ ચે તિ

કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. ન જ્ઞાનાન્તરાપોહેન જ્ઞાનમ્ એવ ગ્રહીતું શક્યત ઇતિ. અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- વૃક્ષ ઇતિ. ન હિ વૃક્ષાર્થો વૃક્ષાપોહેન પ્રત્યેતું શક્યત ઇતિ

{2,153} અપિ ચ યાસાવ્ અજ્ઞાનનિર્ભાસા બુદ્ધિર્ અજ્ઞાનતયા કલ્પિતા, તસ્યા જ્ઞાનત્વં ન ભવેત્. ન હિ યદ્રૂપં યદપોહેન પ્રતીયતે તત્રૈવ તદ્ ભવતિ. વૃક્ષત્વસ્યાવૃક્ષેષ્વ્ અપોહ્યેષુ ઘટાદિષ્વ્ અભાવાદ્ ઇત્ય્ આહ -- અપોહ્ય ઇતિ

એવઞ્ ચ તસ્યાજ્ઞાનત્વાભિમતસ્ય જ્ઞાનત્વાભાવાદ્ અર્થત્વમ્ એવાપન્નમ્. અતો ઽજ્ઞાનવાચોયુક્ત્યાર્થ એવાભિમત ઇત્ય્ અભિન્નાર્થત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- તતશ્ ચે તિ. કિઞ્ ચૈવમ્ અપિ ચાયમ્ અજ્ઞાનાપોહવાદી વક્તવ્યઃ કિમ્ આલમ્બનો ઽયમ્ અજ્ઞાનપ્રત્યય ઇતિ. ન તાવદ્ બાહ્યાલમ્બનં કિઞ્ચિદ્ ભવદ્ભિર્ જ્ઞાનમ્ ઇષ્યતે. ન ચાસ્ય સ્વાંશાલમ્બનત્વં જ્ઞાનાન્તરાલમ્બનત્વં વા સમ્ભવતીત્ય્ અનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અજ્ઞાને તિ. તન્ ન તાવદ્ જ્ઞાનમાત્રવાદિનામ્ અજ્ઞાનં નામ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ યદ્ અસ્યાલમ્બનં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ને તિ. અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- વસ્ત્વાત્મકં હિ જ્ઞાનાતિરિક્તમ્ અસ્માભિર્ નિષિદ્ધમ્. અભાવાત્મકં ત્વ્ અજ્ઞાનં કિમ્ અજ્ઞાનપ્રત્યયેન નાવલમ્બ્યત ઇતિ

પરિહરતિ -- ભાવ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યેન તાવદાબાલમ્ આસ્થવિરં ચ પ્રસિદ્ધા મહીમહીધરોદધિપ્રભૃતયો ગ્રાહ્યા અપલપિતાઃ, તસ્ય કિમ્ ઇતિ સૂક્ષ્મન્યાયવેદનીયો ભાવો ગ્રાહ્યો ભવિષ્યતિ તન્મતે ચ સર્વોપાખ્યાનવિરહલક્ષણ ઇતિ. અપિ ચ યદ્ ભાવધિયાં સ્વાંશપર્યવસાને કારણમ્ ઉક્તં, તદભાવબુદ્ધેર્ અપ્ય્ અવિશિષ્ટમ્. અતઃ કથમ્ અસૌ બાહ્યાભાવાલમ્બનં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્વાંશે તિ

{2,154} તદવશ્યં પારિશેષ્યાદ્ અજ્ઞાનપ્રત્યયસ્યાપિ જ્ઞાનાન્તરં વા સ્વાંશો વા ગ્રાહ્યો ઽભ્યુપગન્તવ્ય ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ. અસ્તુ તદ્ એવ ગ્રાહ્યં, કો દોષો ઽત આહ -- સ્વરૂપે તિ. જ્ઞાનાન્તરં સ્વાત્મા વા જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનસ્વભાવત્વાન્ નાજ્ઞાનપ્રત્યયેન વિષયીકર્તું શક્યતે. સ્વરૂપવિપરીતસ્યાગ્રાહ્યત્વાદ્ યદાકારો હિ પ્રત્યયસ્ તદાકારમ્ એવ ગ્રાહ્યમ્ અવસ્થાપયતિ. અજ્ઞાનાકારશ્ ચ પ્રત્યયઃ કથં જ્ઞાનમ્ આલમ્બનીકર્તું શક્નોતિ. સ્વરૂપવિપરીતં ન ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ

એતદ્ એવ દર્શયતિ -- યથે તિ. અતઃ સિદ્ધં ન જ્ઞાનમાત્રત્વે ઽપોહ્યમ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- તેને તિ. એવં ચાસત્ય્ અપોહ્યે ઽપોહસ્વરૂપસ્યાપ્ય્ અભાવાન્ ન તેનાત્મનાપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ જ્ઞાનયોર્ જ્ઞાનાત્મના સમાનત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ઇતિ. એવઞ્ ચોભયોઃ સાધારણરૂપાભાવાદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ અન્યતરત્ર ગ્રાહ્યે ગ્રાહકે વા જ્ઞાનત્વમ્ અભ્યુપગન્તું યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

તથાપિ કો નિશ્ચયઃ ગ્રાહકં જ્ઞાનં ન તુ ગ્રાહ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- અત્રે તિ. ઉભયસિદ્ધં હિ ગ્રાહકસ્ય જ્ઞાનત્વં ગ્રાહ્યસ્ય ત્વ્ અસ્માકમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ. એવં તાવદ્ જ્ઞાનં ગ્રાહકમ્ અર્થો ગ્રાહ્ય ઇતિ સાધિતમ્. અથ વા કિં નો ઽનેન વ્યસનેન. તત્ત્વભેદો હિ નો દ્વૈતાનુગુણતયા સાધ્યઃ. સ તાવત્ સિદ્ધઃ. સિદ્ધે ચ તસ્મિન્ યથારુચિ વ્યપદેશો ઽસ્તુ નામેત્ય્ આહ -- વસ્ત્વ્ ઇતિ

યથારુચિ વ્યપદેશમ્ એવ દર્શયતિ -- જ્ઞાનમ્ ઇતિ. ઉભયં વા જ્ઞાનશબ્દે વાચ્યમ્ અસ્તુ અર્થો જ્ઞાનં ચ. અર્થ એવ વા જ્ઞાનશબ્દવાચ્યઃ ન જ્ઞાનમ્{2,155}ઇત્ય્ અર્થઃ. ગ્રાહક એવ વાર્થશબ્દવાચ્યો ઽભિધીયતામ્. નૈવમ્ અપિ કાચિત્ પક્ષક્ષતિઃ. સિદ્ધત્વાદ્ દ્વૈતસ્યેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ગ્રાહક ઇતિ. ભાષ્યકારેણ ત્વ્ અતીતબુદ્ધેર્ ગ્રાહ્યત્વનિરાકરણાર્થં ક્ષણિકત્વં કારણમ્ ઉક્તં યેનૈવમ્ આહ -- અર્થવિષયા હિ પ્રત્યક્ષબુદ્ધિઃ, ન બુદ્ધિવિષયા. ક્ષણિકા હિ સા, ન બુદ્ધ્યન્તરકાલમ્ અવસ્થાસ્યતે ઇતિ. તદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- બુદ્ધ્યોર્ ઇતિ. અતીતા હિ પૂર્વા બુદ્ધિર્ નાસાવ્ ઉત્તરયા ગ્રહીતું શક્યતે. તત્કાલે ઽસત્યા વર્તમાનવદ્ ગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાદ્ ગ્રાહ્યસ્ય ચેદં નીલમ્ ઇતિ વર્તમાનવદ્ભાસાદ્ ઇતિ. અતઃ ક્ષણિકત્વાત્ કારણાદ્ બુદ્ધેઃ ગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાત્ અસ્મન્મતાશ્રયણેનાર્થાત્મકતૈવ બુદ્ધેર્ ઉપેયેત્ય્ આહ -- અર્થ ઇતિ. યદિ તૂચ્યતે મા ભૂદ્ અતીતાયા બુદ્ધેર્ ગ્રાહ્યત્વં, સહભાવિનોસ્ તુ જ્ઞાનયોર્ ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વં ન નોપપન્નમ્ ઇતિ. તદયુક્તં સહભાવાનુપપત્તેઃ. કથં હિ સમનન્તરપ્રત્યયાધીનાત્મલાભમ્ ઉત્તરં તેન સહોત્પદ્યત ઇતિ સમ્ભાવયામઃ. સહત્વે ઽપેક્ષાનુપપત્તેઃ. અસ્તુ વા જન્મયૌગપદ્યં જ્ઞાનયોઃ. એવમ્ અપિ ન માનમેયતા સમ્ભવતિ. હેતુત્વમ્ એવ હિ ગ્રાહ્યત્વમ્ ઉક્તમ્. ન ચાસતિ પૌર્વાપર્યે તત્ સમ્ભવતિ, સહજન્મનોર્ અન્યોન્યનિરપેક્ષત્વાત્. તદ્ ઇદમ્ આહ -- અન્યોન્યે તિ. કથં નિરપેક્ષમ્ અત આહ -- ક્રિયે તિ. યદિ હિ જ્ઞાનયોઃ કશ્ચિત્ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધો ભવેત્, એવમ્ અપેક્ષા ભવેત્. ન ચાસૌ સહોત્પત્તૌ સમ્ભવતિ. સ્વાકારાર્પણેન હેતુત્વં નિરાકૃતમ્ એવેતિ. નનુ તવાપ્ય્ અર્થજ્ઞાનયોઃ કાર્યકારણભાવે ક્રિયાકારકસમ્બન્ધઃ કઃ, અત આહ -- અર્થે તિ. યેન વ્યાપારેણ બુદ્ધેઃ પ્રમાણત્વં સા મિતિઃ કશ્ ચાસૌ. યદ્ એતદ્ બુદ્ધિજન્મેતિ પ્રત્યક્ષ ઉક્તમ્. તદ્ અસ્યાં મિતૌ યાર્થવિજ્ઞાનયોઃ સઙ્ગતિઃ. સાનયોઃ કાર્યકારણભાવઃ. સા હિ બુદ્ધ્યર્થાભ્યાં સહિતાભ્યાં ભાવ્યતે. યાવદ્ ધિ નાર્થો ધીવિષયઃ, તત્કર્મ ભવતિ. બુદ્ધિશ્ ચ જન્મનિ કર્ત્રી. ન તાવન્ નિર્વિષયા{2,156}અકર્તૃકા ચોત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ. તદ્ અનેન ક્રિયાકારકસમ્બન્ધેનાસ્તિ જ્ઞાનાર્થયોઃ કાર્યકારણભાવઃ. તદ્ એતદર્થસ્ય બુદ્ધેર્ ઉત્પત્તૌ કર્મકારકત્વમ્ એતદ્ એવાસ્ય જ્ઞાનકારણત્વમ્. અત્રેતિ. મીમાંસકસિદ્ધાન્ત
ઇત્ય્ અર્થઃ. ન ચૈષ પ્રકારો બૌદ્ધમતે સમ્ભવતિ, યુગપજ્જન્મનોર્ જાનયોર્ જન્મન એવાભાવાદ્ જ્ઞાનાતિરિક્તસ્ય યૌગપદ્યે ચાન્યતરોક્તાવ્ અન્યતરસ્ય કારણત્વાસમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ને તિ. અપિ ચ, ઇદં કાર્યમ્ અયં હેતુર્ ઇત્ય્ અપિ નિયમો યૌગપદ્યે દુરધિગમઃ અનપેક્ષત્વાવિશેષાત્. ન ખલુ સવ્યેતરવિષાણયોર્ યુગપજ્જન્મનોઃ શક્યમ્ અવગન્તુમ્ ઇદં કાર્યમ્ ઇદં કારણમ્ ઇત્ય્ અગૃહ્યમાણે વિશેષે, તદ્ એતદ્ આહ -- નિયમ ઇતિ. નન્વ્ અગૃહ્યમાણે વિશેષે ઉભયસ્યોભયં કારણં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- દ્વયમ્ ઇતિ. યદિ પૂર્વમ્ ઉત્તરાધીનાત્મલાભમ્, ઉત્તરં ચ પૂર્વાધીનં, તતો દુરુત્તરમ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્ ઇતિ

નન્વ્ અત્રાપિ તદ્ભાવભાવિતૈવ કાર્યકારણભાવે ચિહ્નમ્. અસ્તિ ચ યુગપજ્જન્મનોર્ અપિ વિજ્ઞાનયોસ્ તદ્ભાવભાવઃ, પૂર્વજ્ઞાનસમ્ભવક્ષણ એવોત્તરસ્ય ભાવાત્. અતઃ કુતો યૌગપદ્યે ન હેતુહેતુમત્તા, અત આહ -- તદ્ભાવે તિ. સત્યમ્. તદ્ભાવભાવિતા કાર્યકારણત્વે લક્ષણં ન પુનઃ પૌર્વાપર્યરહિતા. તન્નિયમસહિતમ્ એવ તુ તદ્ભાવભાવહેતુકં કાર્યકારણભાવે લક્ષણમ્ આહુઃ. ન ચ યૌગપદ્યે પૌર્વાપર્યં, નતરાં નિયમ ઇત્ય્ અકાર્યકારણતેતિ

પરસ્પરસહિતમ્ ઉભયં કાર્યકારણલક્ષણં ન ત્વ્ અનપેક્ષિતમ્ ઇત્ય્ અત્રૈવ નિદર્શનમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- ગવાશ્વસ્યે તિ. ન ખલુ કદાચિદ્ અશ્વાત્ પૂર્વં ગવિ જાતે{2,157}પશ્ચાજ્જાયમાનો ઽશ્વઃ પૌર્વાપર્યાત્ તત્કારણકો ભવતિ. તથૈકસન્તાનક્ષણભાવિનઃ સન્તત્યન્તરજસ્ય ક્ષણસ્ય ન તદ્ભાવમાત્રાત્ તત્કાર્યત્વમ્ અસતિ પૌર્વાપર્યે. એવં ઘટેન સહોત્પદ્યમાનેષુ રૂપાદિષુ નાન્યોન્યં કાર્યકારણભાવ ઇષ્યતે. ન હ્ય્ અવયવિદ્રવ્યસ્ય રૂપે ઽવયવી કારણમ્, અશ્વાદિરૂપાણામ્ એવ પ્રાક્ સતાં ક્રમેણ તત્ર કારણત્વાત્. એતૌ ચ સ્વમતપરમતભેદેન વ્યાખ્યેયૌ દૃષ્ટાન્તૌ. આવયોર્ એવ તદ્ભાવભાવિતામાત્રં ન કાર્યકારણત્વે લક્ષણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતીતિ. તસ્માદ્ યો યસ્મિન્ નિયમેન પૂર્વમ્ અવસ્થિતે જાયતે, સ તત્કારણકો નાન્ય ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

યત્ પુનર્ અત્ર પરૈર્ યૌગપદ્યે ઽપિ કાર્યકારણભાવો દૃશ્યત ઇતિ પ્રદીપપ્રભાદિસિદ્ધવન્નિદર્શનમ્ ઉક્તં, તન્ ન. ન સિદ્ધં, તત્રાપિ સૂક્ષ્મસ્ય કાલભેદસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્. પ્રદીપકાર્યા હિ પ્રભા નાસૌ પ્રદીપેન સહૈવ નિષ્પદ્યતે. એકદા પ્રદીપે જાતે ઽનન્તરમ્ એવ નિષ્પદ્યતે પ્રભા. તસ્માદ્ ન ક્વચિદ્ અપિ યૌગપદ્યે કાર્યકારણભાવ ઇત્ય્ આહ -- હેત્વ્ ઇતિ. યદ્ય્ અસ્તિ કાલભેદઃ કસ્માન્ ન લક્ષ્યતે, અત આહ -- દુર્લક્ષ ઇતિ. યથા નિરન્તરમ્ ઉપર્યુપરિભાવેન સ્થિતે પદ્મપત્રશતે ભિદ્યમાને કાલભેદો દુર્લક્ષઃ, એવં પ્રદીપપ્રભયોર્ અપિ. યથા ચ તત્ર ના(ન)ન્તરિતા સીચી ભિન્નત્તીતિ તત્ર કાલભેદે પ્રમાણમ્, એવં નાનિષ્પન્ને પ્રદીપે તત્તેજો વિસરતીતિ સમાનમ્ ઉભયત્રાપિ પ્રમાણં કાલભેદે. તુલાન્તનમનોન્નમ્ અનયોસ્ તુ ન પરસ્પરં કાર્યકારણભાવો દ્વયોર્ અપ્ય્ એકહેતુત્વાત્. તોલયિતા હિ તત્ર સહભુવોર્ દ્વયોર્ અપિ કારણમ્. કક્ષ્યાસૂત્રસન્નિવેશવિશેષો વા. સૂત્રં હિ તત્ર મધ્યે ભવત્ સમં તૌ ધારયતિ. એકતરત્ર ભવદ્ વિષમં પ્રવર્તયતિ. ન ચ પુનરુન્નામહેતુર્ નામઃ ન ચ નામહેતુર્ ઉન્નામ ઇતિ ન ક્વચિત્ સહજન્મનોઃ કાર્યકારણભાવ ઇતિ

{2,158} યથા ચ પૂર્વોત્તરજ્ઞાનયોર્ યૌગપદ્યેન કાર્યકારણભાવઃ એવં જ્ઞાનભાગયોર્ અપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકાત્મનોઃ કાર્યકારણભાવો નિરાકાર્યઃ. ન ચાકારણભૂતસ્ય ગ્રાહ્યતા સમ્ભવતીતિ યૌગપદ્યે પ્રસઙ્ગેન ભાગાવ્ ઉપસઙ્ક્રમ્ય દર્શયતિ -- ભાગયોર્ ઇતિ. માનમેયત્વનિરાક્રિયેત્ય્ અર્થઃ. યદિ તૂચ્યતે મા ભૂદ્ યૌગપદ્યે પૂર્વમ્ આલમ્બનમ્ ઉત્તરસ્ય, ક્રમેણૈવ તુ ભવિષ્યતિ. કથમ્ અસતો ઽતીતસ્યાલમ્બનત્વમ્ ઇતિ ચેદ્, ન. શક્ત્યર્પણદ્વારેણોપપત્તેઃ. પૂર્વં હિ જ્ઞાનમ્ ઉત્તરસ્મિન્ વાસનાપરનામાનં શક્તિમ્ અર્પયતિ. તતસ્ તદ્રૂપં તજ્જાયમાનં તદાલમ્બનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે, અત આહ -- ન ચે તિ

કિમ્ ઇતિ ન ભ(?વઃ।વેત્.) અત આહ -- ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ. શક્ત્યર્પણેન હિ પૂર્વસ્ય ગ્રાહ્યત્વે ગ્રાહ્યમ્ અતીતં ભવેત્. અતીતમ્ એવ હિ તદ્વાસનાવશાદ્ ઉત્તરેણાલમ્બ્યતે સ્મૃત્ય્ એવ પૂર્વજ્ઞાનમ્ ઇતિ. ભવત્વ્ અતીતં ગ્રાહ્યં કો દોષઃ અત આહ -- તાદ્રૂપ્યમ્ ઇતિ. તાદ્રૂપ્યમ્ અતીતરૂપત્વં વર્તમાનાવભાસિનો ગ્રાહ્યસ્ય સંવિદ્વિરુદ્ધમ્ અપ્રમાણકં ભવેત્. કથં હ્ય્ અતીતમ્ અબધિતયા બુદ્ધ્યા વર્તમાનતયા ગૃહ્યેત. તથાવાગૃહ્યમાણમ્ અતીતં ભવેદ્ ઇતિ. કથં તાદ્રૂપ્યમ્ અપ્રમાણકમ્ અત આહ -- અતીતે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પૂર્વજ્ઞાનાહિતવાસનાવશેન જાયમાનમ્ ઉત્તરં સ્મૃતિરૂપમ્ એવ ભવેત્. સ્મૃત્યા ચ સ ઇત્ય્ અતીતત્વાનુવિદ્ધ એવ સ્વગોચરો ઽનુભૂયતે. ન ચેહ તથાનુભૂયતે, પ્રત્યુત્પન્નવદ્ ઇદમ્ ઇતિ સંવેદનાત્. અતઃ કથમ્ અસંવેદ્યમ્ એવ તાદ્રૂપ્યં પ્રમાણવદ્ ભવિષ્યતિ. એતચ્ ચ જ્ઞાનાતિરિક્તવાસનાભ્યુપગમેનોક્તમ્. ન તુ જ્ઞાનમાત્રવાદિનાં તદતિરિક્તા વાસના ચ કાચિદ્ અસ્તિ. ન ચોપપદ્યતે, અનાધારવા(સના)નુપપત્તેઃ. ન ચાતીતમ્ અસદ્ વાસનાધારઃ સમ્ભવતિ. ન ચોત્તરમ્ અનાગતમ્, અસત્ત્વાદ્ એવ. ન ચ પરસ્ય જન્મકાલં યાવત્ પૂર્વમ્ અવતિષ્ઠતે યેન તસ્મિન્ વાસનામ્ આધાય નશ્યતીતિ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. ક્ષણિકત્વાત્. ન ચ સન્તાનિભ્યો ઽતિરિક્તઃ સન્તાનો નામ કશ્ચિદ્ અસ્તિ યો વાસનાધારો ભવેત્. ન ચાનાધારૈવ શક્તિર્ આત્માનં લભેત.{2,159}ભણિતશ્ ચાયં વાસનાભઙ્ગો નિરાલમ્બનાનુમાનનિરાકરણાવસર ઇત્ય્ અલમ્ અનેનેતિ. અત્ર ચોદયતિ -- સ્વપ્ને ન સ્યાદ્ ઇતિ. યદ્ ઉક્તં ભવતાતીતત્વાનુવિદ્ધસ્મૃત્યાનુભૂયત ઇતિ. તન્ ન. સ્વપ્ને પ્રત્યુત્પન્નનિર્ભાસાત્. ન ચ ન સ્મૃતિઃ સ્વપ્ન ઇતિ સામ્પ્રતં પ્રત્યુત્પન્નકારણાન્તરાગ્રહણાત્. ન હિ તત્રેન્દ્રિયલિઙ્ગાદિ જ્ઞાનકારણં કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે. ન ચાકારણિકા જ્ઞાનોત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ. અતો ઽવશ્યં સ્મૃતિર્ એવ સેતિ વક્તવ્યમ્. સ્મૃતિર્ અપિ ચ વર્તમાનવન્નિર્ભાસત ઇતિ તદ્વદ્ ઇહાપિ ભવિષ્યતીતિ. પરિહરતિ -- વિપર્યયાદ્ ઇતિ. સત્યમ્. અતીતત્વેન સ્વપ્ને બોધો ન ભવતિ. કિન્ તુ વિપર્યયાદ્ અસૌ તથાવભાસઃ. (?વિપર્યયજ્ઞાનં હિ) તદ્વિપર્યયશ્ ચાન્યાકારવસ્તુગોચરો ઽન્યાકારો યુક્ત એવેતિ નાનેન પ્રમાણજ્ઞાનાનાં તુલ્યત્વમ્ અવગન્તું શક્યત ઇતિ. કીદૃશઃ પુનઃ સ્વપ્ને વિપર્યયઃ. તદ્ દર્શયતિ -- તત્રે તિ

કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યતે વિપર્યયો ઽસાવ્ ઇતિ. અત આહ -- બાધે તિ. બાધકં હિ તત્ર જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ. તજ્જાનીમો ઽવર્તમાનમ્ એવ તત્ર વર્તમાનતયા ભાસત ઇતિ. એતાવચ્ ચ વિપર્યયસ્ય તત્ત્વં યદ્ અન્યાદૃશસ્યાન્યથાપ્રકાશનમ્ ઇતિ સૂક્તં વિપર્યયાદ્ ઇતિ. ન ચાયમ્ એવમ્પ્રકારો વિપર્યયો જાગ્રજ્જ્ઞાનેષુ શક્યવચનઃ. સુપરિનિશ્ચિતા હિ તત્ર જાગ્રદ્ધિયઃ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ને તિ. એવમ્ ઉપપાદિતમ્ અતીતવિષયા ન પ્રત્યક્ષબુદ્ધય ઇતિ. ઇદાનીં પ્રયોગેણ દર્શયતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અતીતો ન પ્રત્યક્ષવિષયઃ, અતીતત્વાત્. જન્માન્તરાનુવૃત્તવદ્ ઇતિ. ન ચ યોગિપ્રત્યક્ષેણાનૈકાન્તિકત્વં, તન્નિરાકરણાદ્ ઇતિ. તસ્મિન્નેવ સાધ્યે હેતુદૃષ્ટાન્તાન્તરમ્ આહ -- તદ્રૂપે તિ. અતીતો ઽર્થો ન પ્રત્યક્ષબુદ્ધિવિષયઃ, તદ્રૂપત્વેનાજ્ઞાનાત્. યન્ ન સ્વરૂપેણ સંવેદ્યતે તન્ ન પ્રત્યક્ષધીવિષયઃ યથા ભાવ્યર્થ ઇતિ

{2,160} અસ્તુ વાતીતસ્ય ગ્રાહ્યત્વં, તથાપિ સૌત્રાન્તિકાન્ પરાજિત્ય તદ્ વક્તું યુક્તં યજ્જ્ઞાનમ્ એવાતીતં જ્ઞાનેનાલમ્બ્યતે ન ત્વ્ અર્થ ઇતિ. તે હિ સદૃશાપરાપરોત્પત્તિરૂપેણ સન્તન્યમાનેષુ ભાવેષ્વ્ અતીતક્ષણાલમ્બનમ્ એવ જ્ઞાનમ્ આસ્થિતાઃ. વરં તદ્ એવ યુક્તમ્ આશ્રયિતુમ્. તથા હિ -- ન તાવદત્યન્તમ્ અલૌકિકી ગ્રાહ્યગ્રાહકસિદ્ધિર્ ઉક્તા ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અતીતે તિ. કિઞ્ ચ, એતદ્ અપ્ય્ અતીતગોચરત્વે જ્ઞાનસ્ય વિકલ્પનીયં યત્તચ્છક્ત્યર્પણદ્વારેણ ગ્રાહ્યતયા કલ્પિતમ્ અતીતં જ્ઞાનં, તત્ કિં ગ્રાહ્યૈકસ્વભાવમ્ આહોસ્વિદ્ ગ્રાહકૈકસ્વભાવમ્ ઉભયસ્વભાવં વેતિ. સર્વથા નોપપદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અતીતમ્ ઇતિ. તત્ર ગ્રાહ્યૈકસ્વભાવત્વે તાવદર્થ એવ શબ્દાન્તરેણાભ્યુપગતો ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ગ્રાહ્યે તિ. ગ્રાહ્યૈકસ્વભાવં હિ જ્ઞાનં જડાત્મકમ્ અર્થ એવ શબ્દાન્તરેણોપપાદિતો ભવતીતિ

અપિ ચ શક્ત્યર્પણે નોત્તરગ્રાહ્યતેષ્યતે. ન ચ ગ્રાહ્યમાત્રાત્મનો ઽસંચેતિતસ્ય શક્ત્યર્પણં સમ્ભવતિ. અનનુભૂયમાનસ્ય સ્મૃતિબીજાધાનાનુપપત્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- સ્વે તિ. શક્ત્યર્પણાભાવમ્ એવ પ્રયોગેણ દર્શયતિ -- યથે તિ. નોત્પદ્યવિનષ્ટાદ્ દૃષ્ટાસંવિદિતાચ્ છક્ત્યર્પણં, દૃઢત્વેનાજ્ઞાનાદ્ એવ પટુતરમ્ અનનુભવાદ્ ઇતિ યાવત્. પઠન્તિ હિ વસ્તુધર્મો હ્ય્ એષઃ યદનુભવઃ પટીયાન્ સ્મૃતિબીજમાધત્તે ઇતિ. યદનેવંવિધં ન તેન શક્ત્યર્પણં, યથાનાગતાદ્ અનનુભૂતપૂર્વાત્ તથાવિધાદ્ એવ તુ સન્તાનાન્તરજાદ્ ઇતિ. ઉક્તો ગ્રાહ્યમાત્રે પ્રસઙ્ગઃ.{2,161}ગ્રાહકૈકસ્વભાવ ઇદાનીં દર્શયતિ -- કેવલે તિ. યત્ ખલુ ગ્રાહકૈકસ્વભાવં તત્ ખલુ કથમ્ ઉત્તરસ્ય ગ્રાહ્યં ભવિષ્યતિ. તથા સતિ સ્વભાવનાશાદ્ અભાવાપત્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

કિઞ્ ચેદં ગ્રાહકૈકસ્વભાવત્વં દુરધિગમમ્ ઇત્ય્ આહ -- કિમ્ ઇતિ. ગ્રાહ્યાપેક્ષં હિ ગ્રાહકત્વં તદેકસ્વભાવસ્ય. ન તાવત્ સ્વાત્મા ગ્રાહ્યો ન જ્ઞાનાન્તરં, તસ્યાપ્ય્ એવમ્ એવ ગ્રાહકૈકસ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ. ઉભયાકારતાયાં દૂષણમ્ આહ -- દ્વ્યાકારતા નિરસ્તૈવે તિ. નૈતદ્ અસ્તીત્યાદિના નિષિદ્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ. અપિ ચ, દ્વ્યાકારત્વે પૂર્વજ્ઞાનં તદૈવ સ્વકાલ એવ સંવેદેત. તત્રાસ્ય સ્વસંવિત્તયે બોધકાન્તરજ્ઞાનાપેક્ષા ન યુક્તેત્ય્ આહ -- સંવેદ્યેતે તિ

અપિ ચ યદિ પૂર્વજ્ઞાનં દ્વ્યાકારમ્, એવં સતિ પરસ્યાપિ તદ્ભુવસ્ તથાત્વાદ્ આત્માંશ એવ પ્રમા પર્યવસિતેતિ કિમ્ અતીતવિષયતયેત્ય્ આહ -- દ્વ્યાકારે તિ. ગ્રાહ્યૈકસ્વભાવત્વે ચ પૂર્વસ્યાયમ્ અપરો દોષ ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વે તિ.
તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્ તદતદ્રૂપહેતુજાઃ ।
ઇતિ સ્થિતિઃ

અથ કથં પૂર્વસ્ય ગ્રાહ્યમાત્રરૂપત્વે તજ્જન્મનશ્ ચોત્તરસ્ય ગ્રાહકત્વં ભવિષ્યતીતિ. યદિ તુ પૂર્વં ગ્રાહકાકારમાત્રમ્ એવં સતિ નોત્તરસ્ય વિષયો ભવેત્, સારૂપ્યનિબન્ધનત્વાદ્ વિષયવિષયિભાવસ્ય. પૂર્વોત્તરયોશ્ ચ પૂર્વં ગ્રાહકાકારમાત્રમ્ ઉત્તરં તુ દ્વ્યાકારમ્ ઇતિ વૈરૂપ્યમ્ ઇતિ ન પૂર્વવિષયતોત્તરસ્ય (?ન){2,162}સિધ્યેત્. તદ્ એતદ્ આહ -- ગ્રાહકે તિ. પૂર્વં ચ કેવલગ્રાહકત્વે ગ્રહણકતયા વિષયભાવો નિરાકૃતઃ. ઇહ તુ વૈરૂપ્યાદ્ ઇતિ વિશેષ ઇતિ. યચ્છક્ત્યર્પણદ્વારેણ પૂર્વસ્યાલમ્બનત્વમ્ ઉક્તં, તત્ તાવત્ પ્રત્યુક્તમ્ એવ. તત્રૈવ સ્મૃત્વા પુનર્ અપિ કિઞ્ચિદ્ વદતિ -- ન ચે તિ. કેનચિદ્ વ્યાપારેણ કશ્ચિત્ કઞ્ચિદ્ અર્પયતિ. ન ચ વિજ્ઞાનસ્ય શક્ત્યર્પણં પ્રતિ કશ્ચિદ્ વ્યાપારો દૃશ્યતે. ક્ષણિકત્વાદ્ વ્યાપારકાલં યાવદનવસ્થાનાદ્, વ્યાપારાન્તરાનભ્યુપગમાચ્ ચેતિ

કિઞ્ ચાયં શક્ત્યર્પણસ્યાભાવો બૌદ્ધપક્ષે નિરાલમ્બનવાદ એવ પ્રપઞ્ચેન સાધિત ઇત્ય્ આહ -- શક્ત્યર્પણસ્યે તિ. ઇદાનીં યત્ તત્ પૂર્વમ્ ઉક્તં ન પૂર્વોત્તરજ્ઞાનયોર્ હેતુસાધ્યત્વમ્ ઇતિ, યચ્ ચ વાસ્યવાસકભાવનિરાકરણમ્, ઉભયત્ર પ્રયોગમ્ આહ -- સન્તાને તિ. ક્વચિદ્ એકસ્યાં સન્તતૌ વિમતિપદાસ્પદીભૂતાયાં ન જ્ઞાનયોર્ હેતુહેતુમત્તા, જ્ઞાનત્વાત્, સન્તાનાન્તરજ્ઞાનવત્. સન્તાનાન્તરજ્ઞાનાનિ ન સન્તાનાન્તરહેતુમન્તિ, તેષાં તત્રાનારમ્ભકત્વાત્. એવમ્ એવ વાસ્યવાસકભાવનિરાકરણે ઽપિ પ્રયોગો દર્શયિતવ્યઃ. ઇહ ચ જ્ઞાનાન્ય્ એવ ધર્મીણિ સમાનાયાં સન્તતાવ્ અહેતુભૂતાનીતિ સાધ્યો ધર્મઃ. જ્ઞાનત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ. સન્તાનાન્તરજ્ઞાનવદ્ ઇતિ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ

ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ઉપપાદિતં ભેદં પ્રયોગેણેદાનીં દર્શયતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. યત એવ ન કથઞ્ચિદ્ જ્ઞાનસ્ય સ્વગોચરત્વં, તસ્માત્. યદ્ રૂપસ્ય ગ્રાહકં તત્ તુ અતો ગ્રાહ્યાદ્ ભિન્નં, તત્સંવિત્તાવ્ અસંવિત્તેઃ. યન્ ન તત્સંવિત્તૌ સંવેદ્યતે તત્ તતો ભિન્નં, રસાદિગ્રાહકવત્. તત્સંવિત્તાવ્ અસંવિત્તિશ્ ચ પ્રાગ્ એવ સાધિતેતિ નાસિદ્ધ્યાશઙ્કા. રસાદિગ્રાહકં યથેતિ ચાસ્ય ભિન્નમ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ

{2,163} એવમ્ એવ ગ્રાહ્યં પક્ષીકૃત્ય ગ્રાહકાદ્ ભેદો દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ આહ -- ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ. અત્રાપિ રસાદિગ્રાહકમ્ એવ દૃષ્ટાન્તઃ. યથા હિ તદ્રૂપગ્રાહકાનુભવે ઽનનુભૂયમાનં તતો ભિદ્યતે, એવં તદ્ગ્રાહ્યમ્ અપિ રૂપં, તદ્ અપિ સ્વગ્રાહકપરામર્શે ન પરામૃશ્યત એવ. તદ્ અપિ ન સ્મરામીત્ય્ અત્ર દર્શિતમ્ ઇતિ. એવમ્ ઐકૈકશ્યેન ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ભેદં પ્રસાધ્યેદાનીમ્ ઉભયોર્ અપિ સમાહૃત્ય દર્શયતિ -- દ્વયમ્ ઇતિ. ગ્રાહ્યગ્રાહકદ્વયં પરસ્પરભિન્નમ્. ઇતરેતરપરામર્શ ઇતરેતરાપરામર્શાદ્ રસાદિવત્. યથા રૂપરસાદયો ઽન્યોન્યપરામર્શે ઽપરામૃશ્યમાનાઃ પરસ્પરેણ ભિદ્યન્તે, એવમ્ એતદ્ અપિ દ્વયમ્ ઇતિ

પ્રકારાન્તરેણેદાણીં ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ભેદં દર્શયતિ -- એકે તિ. ગ્રાહ્યં ગ્રાહકાદ્ ભિન્નં તેન સહૈકરૂપ્યેણાજ્ઞાનાત્. યદ્ યેન સહૈકરૂપ્યેણ ન જ્ઞાયતે તત્ તતો ભિદ્યતે યથા સન્તાનાન્તરબુદ્ધિઃ. ન ચાસિદ્ધો હેતુઃ, નીલાદિરૂપત્વાદ્ ગ્રાહ્યસ્યાનાકારસ્ય ચ ગ્રાહકસ્ય સંવેદનાત્. એવમ્ એવ ગ્રાહકં પક્ષીકૃત્ય હેતુર્ દર્શયિતવ્ય ઇતિ. પ્રયોગાન્તરમ્ આહ -- જ્ઞાનમ્ ઇતિ. જ્ઞાનં ધર્મિ, ન સ્વાંશં ગૃહ્ણાતીતિ સાધ્યં, જ્ઞાનોત્પત્તેર્ ઇતિ હેતુઃ. તદ્ ધિ સમનન્તરપ્રત્યયાદ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ બૌદ્ધા મન્યન્તે. યદ્ જ્ઞાનાદ્ ઉત્પદ્યતે ન તત્ (?પા।સ્વાં)શં ગૃહ્ણાતિ. યથા જ્ઞાનસ્ય સ્વશક્તિઃ. સ્વશક્તિર્ ઇતિ જ્ઞાનજ(?ન્યાદ્।ન્યાં) વાસનામ્ અપદિશતીતિ

એવમ્ એવ ગ્રાહ્યત્વપ્રતિષેધપ્રયોગો દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ આહ -- ગ્રાહ્યે તિ. જ્ઞાનં સ્વાંશેન ન ગૃહ્યત ઇતિ દર્શયિતવ્યમ્. તાવ્ એવ હેતુદૃષ્ટાન્તાવ્ ઇતિ. ન ચ સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્તઃ. દ્વયહીનવાસનાભ્યુપગમાત્. બૌદ્ધાનાં હિ સ્વાંશં ન ગૃહ્ણાતિ. ન ચ તેન ગૃહ્યતે. એતચ્ ચ ચિરન્તનબૌદ્ધાભિપ્રાયેણ જ્ઞાનાતિરિક્તવાસનાપક્ષે{2,164}સ્થિત્વોક્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્. ન તૂપાદાનાપરનામ્નો વિશિષ્ટાત્ સમનન્તરજ્ઞાનાદ્ અન્યાં કાઞ્ચિદ્ વાસનામર્વાચીના મન્યન્તે. તન્નિરાસો ઽપિ ચાસ્માભિર્ ઉક્ત એવેતિ. અન્યથા ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ ભેદં દર્શયતિ -- ચૈત્રે તિ. ચૈત્રજ્ઞાનં ધર્મિ. તચ્ ચૈત્રોદ્ભૂતો યો જ્ઞાનાંશો ગ્રાહ્યસ્ તસ્ય બોધકં ન ભવતીતિ સાધ્યમ્. જ્ઞાનત્વાત્. યદ્ યદ્ જ્ઞાનં ન તત્ તદ્બોધનં યથા દેહાન્તરોદ્ભવમ્ ઇતિ. ગ્રાહ્યગ્રાહકશક્તિનિરાકરણં ચૈતેનૈવ પ્રકારેણ દર્શયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- એતયૈવે તિ. એષા ચાત્ર દિક્. ન જ્ઞાનં દ્વિશક્તિકં, જ્ઞાનોત્પત્તેઃ, સ્વશક્તિવત્. તથા ન જ્ઞાનં દ્વિશક્તિકં, જ્ઞાનત્વાદ્ અન્યતરાંશવત્. અન્યતરાંશો હિ જ્ઞાનમ્ એવ. ન ચાસૌ દ્વિશક્તિકઃ, દ્વૈવિધ્યાભ્યુપગમાત્. ઇતરથા ચાતુર્વિધ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ

નનુ શક્યમ્ અનેનૈવ પ્રકારેણ (?ના।આ)ત્મનો ઽપિ વસ્તુત્વાદ્ ઘટવદ્ દ્વિશક્તિકત્વં વારયિતુમ્ અત આહ -- પ્રમાણે તિ. દર્શિતં હ્ય્ અસ્મત્પ્રયોગસમ્ભિન્નબોધબોધ્યત્વાદ્ આત્મનો દ્વિરૂપત્વમ્. ન તદનુમાનેન વારયિતું શક્યતે, પ્રત્યક્ષબાધકપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ભાવઃ. જ્ઞાને તુ નાત્મવદ્ દ્વિશક્તિકત્વં શક્યતે કલ્પયિતું, પ્રમાણાન્તરાભાવાદ્ ઇતિ. એતદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ત્વ્ અત્રે તિ. યત એવમ્ એકસ્ય દ્વિરૂપત્વમ્ અનુપપન્નમ્, અતો ઽવશ્યમ્ એવ જ્ઞાનાદ્ ભિન્નં નીલાદિ ગ્રાહ્યમ્ એષ્ટવ્યમ્, એવઞ્ ચ પ્રમાણબલાદ્ આપદ્યમાનો વસ્તુભેદો ન કલ્પનાગૌરવમ્ આપાદયતીતિ

યદ્ ઉક્તમ્ અનેકકલ્પનાયા એકકલ્પના જ્યાયસીતિ, તત્ પરિહૃતં, ન ખલુ પ્રત્યક્ષસિદ્ધો ઽર્થઃ કલ્પનીયઃ. ન ચ તદ્બલભાવિની જ્ઞાનકલ્પના શક્યતે વારયિતુમ્. પ્રમાણવન્તિ સુબહૂન્ય્ અપ્ય્ અદૃષ્ટાનિ કલ્પનીયાન્ય્ એવ. અત એવોભય{2,165}સિદ્ધત્વાદ્ જ્ઞાનસ્યાકારકલ્પના ન્યાય્યેતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ અપિ પ્રત્યાખ્યાતમ્. યદિ હિ વયમ્ આકારં દૃષ્ટ્વા કસ્યાયમ્ ઇતિ તદાશ્રયમ્ અન્વિચ્છેમ તદોભયસિદ્ધત્વાદ્ જ્ઞાનાકારો ઽયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યેતાપિ. પ્રતિષ્ઠિતાશ્રયમ્ એવ તુ પ્રત્યક્ષસામર્થ્યાદ્ આકારમ્ અવગચ્છન્તો નાસ્યાશ્રયાન્તરમીહામહે. ન ચૈવાસ્માકમ્ અસિદ્ધે ઽર્થાકારે જ્ઞાનમ્ અપિ સિદ્ધં યેનોભયસિદ્ધં ભવેત્. ન હિ તન્નિરાકારમ્ અનુભૂયતે. પ્રત્યક્ષેણાર્થ એવ હિ જ્ઞાતસ્ તસ્ય પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. સ ચેદ્ અનિષ્ટો નાસ્ય કલ્પનાયાં પ્રમાણમ્ અસ્તીતિ કથમ્ ઉભયસિદ્ધત્વં, તદ્ એતદ્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન શક્તિમાત્રસ્ય ભેદ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદુપાદત્ત ઇતિ. ઉક્તદોષપરિહારપ્રપઞ્ચમ્ અતઃ પરમારભમાણઃ યત્ તાવદ્ ઉક્તમ્ ઉપાયત્વાદ્ જ્ઞાનમ્ એવ પ્રથમમ્ અવગન્તવ્યમ્ ઉપાયાધીનસિદ્ધિત્વાદ્ ઉપેયાનામ્, ન ચ તદાકારમ્ અન્તરેણ પ્રતીયત ઇતિ જ્ઞાનાકાર એવાયમ્ ઇતિ, તત્ તાવત્ પરિહરતિ -- ઉપાયે તિ. સત્યમ્ અર્થસિદ્ધાવ્ ઉપાયો જ્ઞાનં, ન ત્વ્ અવશ્યમ્ ઉપાયગ્રહણાધીનમ્ ઉપેયાવધારણમ્. ન હિ ચક્ષૂ રૂપપરિચ્છેદોપાય ઇતિ તતઃ પૂર્વમ્ અનુભૂયતે. યત્ તૂપાયત્વાત્ પ્રથમમ્ અવગન્તવ્યમ્ ઇતિ, તત્ તૈર્ એવ ચક્ષુરાદિભિર્ અનૈકાન્તિકમ્ ઇતિ નોપાયસ્ય સતો જ્ઞાનસ્ય પૂર્વાનુભવં સાધયિતુમ્ અલમ્ ઇતિ

યત્ પુનર્ ઉક્તમ્ -- ઉત્પન્નસ્ય સતો ઽપ્રતિબદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય નાગ્રહણકારણમ્ અસ્તિ અતો ગ્રહીતવ્યમ્ ઇતિ, તદ્ અનુભાષ્ય પરિહરતિ -- યદ્ અપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યં જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્ અપ્રતિબદ્ધં કેનચિત્. ન ત્વ્ એતાવતૈવ ગ્રહીતવ્યં ભવતિ, ગ્રાહકાભાવેનાગ્રહણોપપત્તેઃ. ન તાવદ્ ઇદમ્ આત્મનાત્માનં ગ્રહીતું શક્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અન્યચ્ ચ, જ્ઞાનં તદા નોત્પન્નમ્ એવ અર્થાપત્તિર્ હિ સા. સા ચ પશ્ચાદ્ એવ ભવિષ્યતીત્ય્ અતઃ સતો ઽપિ જ્ઞાનસ્ય ગ્રહણકારણાભાવાદ્ અગ્રહણં યુક્તમ્ એવેત્ય્ આહ -- તેને તિ

{2,166} યદિ સ્વકાલે નાવગતં, કથં તર્હિ પશ્ચાદ્ અવગમ્યતે. અત આહ -- નાન્યથે તિ. અસ્તિ હિ ખલુ પશ્ચાદ્ જ્ઞાનાવધારણે પ્રમાણમ્ અર્થાપત્તિઃ. જ્ઞાતાર્થાન્યથાનુપપત્તિપ્રભવા સા પ્રાગજ્ઞાતે ઽર્થે ન જાયતે, પશ્ચાદુપજાયત ઇતિ યુક્તમ્ એવ પ્રમાણસદ્ભાવાદ્ ઉત્તરકાલમ્ એવ ગ્રહણમ્. પરિચોદનાપરિહારશ્ ચોક્ત એવેતિ નેહ પ્રતન્યત ઇતિ

નન્વ્ અસ્તુ તાવત્ પરસ્તાત્ પ્રમાણસદ્ભાવઃ, પૂર્વમ્ અપિ ત્વ્ અપ્રતિબન્ધસ્ય કસ્માદ્ અગ્રહણમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. ન હ્ય્ અપ્રતિબન્ધમ્ ઇત્ય્ એવ વસ્તૂપલભ્યતે. અપ્રતિબન્ધસ્યાપ્ય્ અનુપલમ્ભનાત્. કારણસામગ્રીવિશેષસમવધાનસમ્પાદિતં હિ ભાવાનાં ગ્રહણમ્. તદપ્રતિબન્ધાનામ્ અપિ તદભાવે ન ભવતિ. કિમ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ

કા પુનર્જ્ઞાનગ્રહણે સામગ્રી. યદિ જ્ઞાનં, કિમ્ અ(?ન્ય।સ્ય) જ્ઞાનાન્તરેણ. નન્વ્ ઇદમ્ એવ સ્વભાવતો જ્ઞાનં પ્રકાશાત્મકમ્, અપ્રકાશાત્મનાં તુ ભાવાન્તરાણામ્ અપ્રતિબદ્ધાનામ્ અપ્ય્ અસ્તુ પ્રકાશાન્તરાપેક્ષા. અત એવોક્તં ન ચાપ્રકાશરૂપત્વમ્ ઇતિ. અતો નોત્પન્નસ્ય જ્ઞાનસ્યાગ્રહણે કારણમ્ ઉપલભામહે -- અત આહ -- વ્યાપૃતમ્ ઇતિ. સત્યમ્ પ્રકાશકં જ્ઞાનં, તથાપિ નાત્માનં પ્રકાશયતિ અર્થસંવિત્તૌ વ્યાપૃતત્વાત્. ન હિ બહિર્વિષયપ્રકાશને વ્યાપૃતઃ પ્રદીપઃ આત્માનમ્ અપિ પ્રકાશયતિ. તત્પ્રકાશને ચક્ષુષો ઽપેક્ષણાત્. અતો યુક્તમ્ એવ પ્રકાશાત્મનો ઽપિ સ્વબોધાયાન્યાપેક્ષણમ્ ઇતિ

અથ વા પ્રકાશકં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એવ કુતઃ, અર્થાપરોક્ષીભાવો હિ તસ્ય તથાત્વે પ્રમાણમ્. તતશ્ ચાર્થાનુભવસ્વભાવમ્ એવ તત્ સિધ્યતીતિ ન સ્વાત્માનમ્ અપિ પ્રકાશયતીત્ય્ આહ - ઈદૃશમ્ ઇતિ. એવમ્ અપિ સ્વાત્માનં પ્રકાશયેદ્{2,167} યદ્ય્ અર્થવદ્ જ્ઞાનાત્માપિ જ્ઞાનજન્મન્ય્ અનુભૂયતે, ન ત્વ્ અસાવ્ અનુભૂયતે ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ન ચે તિ. ન ચ યદ્ એકસ્ય પ્રકાશકં તેન સર્વસ્યૈવ પ્રકાશકેન ભવિતવ્યમ્. ન હિ ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ પ્રકાશકાન્ય્ અપિ વિષયતઃ સઙ્કીર્યન્તે, વ્યવસ્થાયા ઉક્તત્વાત્. એવમ્ ઇહાપિ બાહ્યસ્ય પ્રકાશકં જ્ઞાનં, નાત્મન ઇતિ ન નોપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- સતી તિ સાર્ધેન. પ્રકાશકપદોપચારસ્ તુ કથઞ્ચિત્ પ્રકાશે કર્તૃભાવમ્ આશ્રિત્ય વક્તવ્યઃ. અન્યથા હિ પ્રકાશાનન્ત્યં ભવેદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ

યત્ તૂક્તં -
તસ્ય તસ્યાપિ ચાન્યેન સંવિત્તાવસ્થિતિર્ ભવેત્ ।
ઇતિ, તદ્ દૂષયિતુમ્ અનુભાષતે -- અન્યેને તિ સાર્થેન. એવં હિ પરૈર્ ઉક્તં - યદિ કિલ જ્ઞાનાન્તરેણ જ્ઞાનં જાયતે, તતસ્ તસ્ય તસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્મરણાત્ પૂર્વાનુભવકલ્પનાયામ્ અનવસ્થા ભવેત્. એકેન તુ જ્ઞાનેન વિષયાકારે સ્વાકારે ચ પ્રવેદિતે સર્વમ્ એવ ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારસ્મરણં તત્રૈવ સ્યાત્. તથા ચાનવસ્થા પરિહૃતા ભવતિ. તસ્માન્ ન જ્ઞાનાન્તરેણ વેદ્યં જ્ઞાનમ્ ઇતિ

એવમ્ અનુભાષિતે દૂષણમ્ આહ -- તત્રાપી તિ. યદ્ એતદ્ ઉચ્યતે તત્ર તત્ર સ્મરણદર્શનેન સર્વત્રાનુભવકલ્પનાયામ્ અનવસ્થેતિ, તદ્ અયુક્તમ્. સ્મૃત્યસિદ્ધેઃ. ગૃહીતવિષયા હિ સ્મૃતિર્ ભવતીતિ નાગૃહીતં જ્ઞાનં સ્મર્તું શક્યમ્. ગૃહીતસ્મરણે તુ યાવદ્ગ્રહણમ્ એવ સ્મરણવ્યવસ્થાનાન્નાનવસ્થેતિ વક્ષ્યતે. ભવતિ હિ{2,168}કદાચિદ્ એતદ્ દ્વિત્રાણિ જ્ઞાનાન્ય્ અનુભૂતપૂર્વાણિ સ્મર્યન્ત ઇતિ. વિજ્ઞાનસન્તાનસ્મરણં ત્વ્ અલૌકિકમ્ એવેતિ

યદિ ત્વ્ અર્થજ્ઞાતતાન્યથાનુપપત્ત્યા જ્ઞાનમ્ અવગમ્ય પુનસ્ તજ્જ્ઞાતતાવશેન તદ્વિષયં જ્ઞાનાન્તરં કલ્પયતિ, પુનશ્ ચાનેનૈવ ક્રમેણ યાવચ્છ્રમં જ્ઞાનાનિ જ્ઞાતાનિ. તતો યાવજ્જ્ઞાતસ્મરણાદ્ નાનવસ્થેત્ય્ આહ -- ઘટાદાવ્ ઇતિ સાર્ધેન. યત્ તુ પ્રાગનવગતાનામ્ એવ જ્ઞાનાનાં સ્મરણમ્ ઉચ્યતે, તદ્ વન્ધ્યાસુતાદિસ્મરણતુલ્યમ્ અશક્યમ્ એવ વક્તુમ્ ઇત્ય્ આહ -- તદે તિ

યત્ તુ ભિક્ષુણા સિદ્ધવત્ તત્રાપિ સ્મૃતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ ભ્રાન્તભાષિતમ્ એવ. અસ્તિ ચ ભ્રાન્તૌ નિબન્ધનમ્. અર્થો હિ તત્ર સ્મર્યતે. તત્સ્મરણાન્યથાનુપપત્ત્યા ચ તસ્ય પ્રાગ્ જ્ઞાતત્વમ્ એવ કલ્પ્યતે. તતો ઽપિ પ્રાચીનજ્ઞાનકલ્પના. તદ્ ઇહ સંસર્ગમોહિતધિયાં જ્ઞાને ઽપિ સ્મૃતિવિભ્રમઃ. ન ત્વાદ્યજ્ઞાનસ્મરણમ્ અપ્ય્ આશઙ્ક્યમ્. પ્રાગ્ એવ સન્તાનસ્મરણં, તદ્ એતદ્ આહ -- સ્મૃતિભ્રાન્તિર્ ઇતિ. અર્થસ્મૃતેઃ ખલ્વ્ ઇયં તજ્જ્ઞાનાદિપ્રમાણતા વિલસતિ, યદ્ એતજ્જ્ઞાને ઽપિ સ્મૃતિભ્રમો ભવતિ. અર્થસ્મૃત્યા હિ જ્ઞાને પ્રમીયમાણે સ્મૃતિવિષયાર્થસન્નિકર્ષાદ્ જ્ઞાને ઽપિ સ્મરણમ્ ઇતિ ભ્રામ્યતિ. આદિશબ્દેન ચાત્ર જ્ઞાનજ્ઞાનમ્ ઉપાદીયત ઇતિ

સ્મૃત્યાપિ જ્ઞાનપ્રમાયાં યાવચ્છ્રમં તદ્ગ્રહણાદ્ વિષયાન્તરસઞ્ચારોપપત્તિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- યાવદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તાવન્તિ જ્ઞાનાનિ જાયન્તે યદિ તુ જ્ઞાતુમ્ ઇષ્યન્તે યાવચ્છ્રમં તદ્બુદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ બુધ્યમાનો ન શ્રામ્યતિ. સ્મૃત્યનુસારેણાપિ તાવદ્ ભોત્સ્યતે{2,169}ઇત્ય્ અભિપ્રાયં વિવૃણોતિ -- તત્પ્રબન્ધ ઇતિ. યાવચ્છ્રમં તાવદ્ બુદ્ધયો જ્ઞાયન્તે, તતો મહત્ય્ અપિ બુદ્ધિપ્રબન્ધે જ્ઞાતે શ્રમાદ્ વા વિષયાન્તરાભિલાષેણ વાન્યસમ્પર્કાદ્ બુદ્ધિજ્ઞાનાદ્ વિચ્છેદો ભવતિ. યથા વિષયેષ્વ્ એવ રમણીયેષુ ગીતાદિષ્વ્ અનુભૂયમાનેષુ વિષયાન્તરાભિલાષાત્ પૂર્વવિષયવિચ્છેદો ભવતીત્ય્ અનુપપન્નં વિષયાન્તરસઞ્ચારો ન સ્યાદ્ ઇતિ

કિઞ્ ચ યદ્ એતદ્ ઉક્તં તત્રાપિ ચ સ્મૃતિર્ ઇતિ, તત્ કિં પ્રથમજ્ઞાનાભિપ્રાયેણ, ઉત તત્ર તત્રેતિ વીપ્સામ્ અભિપ્રેત્ય. પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે નાનવસ્થા. એકો હિ પ્રથમઃ પ્રત્યયઃ. અતઃ કા તદ્ગ્રહણે ઽનવસ્થા, તદ્ એતદ્ આહ -- તત્રે તિ

યદિ તુ સંવિત્પ્રવાહમ્ એવાભિપ્રેત્ય તત્રાપિ સ્મૃતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તન્ ન તાવદ્ અસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્. ઉપેત્યાપિ બ્રૂમઃ. યદિ બહૂન્ય્ એવ પરસ્તાદ્ જ્ઞાનાનિ સ્મર્યન્તે, તતો ગ્રહણકારણત્વાત્ સ્મૃતેસ્ તત્સિદ્ધયે ગ્રહણાન્ય્ અપિ કલ્પયિષ્યામઃ. કથમ્ અપરથા ગૃહીતવિષયા સ્મૃતિર્ ભવિષ્યતિ. ન ત્વ્ એવમ્ અપિ જ્ઞાનાન્તરનિરપેક્ષમ્ એવ જ્ઞાનમ્ અવસીયત ઇતિ યુક્તા કલ્પના, સ્વસંવિત્તિપ્રતિષેધાત્. અતો વરં પ્રમાણબલાદાયાતઃ સંવિત્પ્રવાહઃ, ન પુનઃ સ્વસંવિત્તિકલ્પનેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- સ્મરણમ્ ઇતિ. પૂર્વં ચ ઘટાદૌ ગૃહીત ઇત્ય્ અત્ર યદ્ય્ એવં સ્યાદ્, એવં સતિ તત્રાપિ સ્મૃતિર્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યેત. તથા નાનવસ્થા, યાવદવગતસ્મરણાત્. ન ત્વ્ એતદ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ તદ્ દર્શિતમ્. ઇદાનીં તુ યદ્ય્ ઉત્તરોત્તરવિષયાઃ સ્મૃતયો દૃશ્યન્તે તતસ્ તદ્દર્શનાદ્ ગ્રહણપ્રવાહકલ્પનૈવ પ્રમાણવતી, ન સ્વસંવિત્તિકલ્પનેતિ વિવેક ઇતિ

યદિ તૂચ્યતે, સત્યમ્ અસ્ત્ય્ અયં ગ્રહણપ્રવાહઃ. કિન્ ત્વ્ આદ્યજ્ઞાનગોચરાણ્ય્ એવ તાનિ ગ્રહાણિ. જ્ઞાનમ્ એવ હિ તત્રાદ્યં નાર્થઃ. જ્ઞાનમ્ એવ વિષયાકારેણ{2,170}સ્વાકારેણ ચ નિરૂપ્યતે. તદ્વિષયં ચ તત્સ્મરણમ્ અન્યત્. એવમ્ એવાપરમ્ ઇતિ ન કિઞ્ચિદર્થવિષયજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કયા સહાહ -- અથે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સારૂપ્યેણ હિ વિષયભાવઃ. તદ્ યદાદ્યવિજ્ઞાનવિષયમ્ એકમ્, એવં સતિ તત્ તાવત્ તતો ઽવિલક્ષણં પ્રથમવદ્ ઘટ ઇત્ય્ એવ ભવેત્. એવં તૃતીયાદ્ય્ અપીતિ નોત્તરોત્તરબુદ્ધયો ભિદ્યેરન્. અર્થવાદિનસ્ તુ પ્રથમમ્ અર્થવિષયં ઘટ ઇતિ જ્ઞાનં, દ્વિતીયં તુ જ્ઞાનવિષયં, તૃતીયજ્ઞાનં તુ જ્ઞાનજ્ઞાનવિષયમ્. અનાકારત્વે ઽપિ ચાકારવતામ્ ઇવ સ્વાભાવિકઃ સંવિદાં ભેદ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ આકારપ્રચયદર્શનમ્ ઉપપદ્યતે જ્ઞાનેષુ જિજ્ઞાસિતેષુ, ન તુ બૌદ્ધસ્યેતિ વિપરીતપ્રસઙ્ગો ઽભિહિતઃ. એતચ્ ચ પ્રથમજ્ઞાનસ્ય સ્વસંવિત્તિમ્ અભ્યુપેત્યોચ્યતે. પ્રાઙ્ નિરાકૃતો ઽપ્ય્ અયં જ્ઞાનવિષયત્વપક્ષ ઇદાનીં દૂષણાન્તરાભિધિત્સયા પુનરુપક્ષિપ્ત ઇતિ

અયં ચાપરો વિજ્ઞાયતે ન વિષયે બુદ્ધીનાં દોષ ઇત્ય્ આહ -- વિજ્ઞાને તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યસ્ય સર્વા બુદ્ધયો વિજ્ઞાનવિષયાઃ, તસ્ય ઘટજ્ઞાનં ઘટજ્ઞાનજ્ઞાનં વા વિજ્ઞાનવિષયત્વાન્ ન ભિદ્યત ઇતિ

અવિશેષમ્ એવ દર્શયતિ -- સ્મરન્ન્ ઇતિ. એષ હિ જ્ઞાતપૂર્વમ્ અર્થં કદાચિત્ પ્રસ્મૃતવાન્ વિજ્ઞાનમ્ અનાકારં સ્મરતિ અર્થં ચ સર્વદા સાકારં ઘટ ઇતિ, તન્નોપપદ્યતે. પ્રસ્મૃતાર્થવિષયવિજ્ઞાનસ્મરણં હ્ય્ અનાકારમ્ એવ દૃષ્ટમ્. એવં સ ઘટ ઇત્ય્ અપિ સ્મૃતિવિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનવિષયમ્ એવેતિ તદ્ અપ્ય્ અનાકારમ્ એવ ભવેત્. સાકારત્વે વા પ્રસ્મૃતાર્થવિજ્ઞાનસ્મૃતેર્ અપિ સાકારત્વપ્રસઙ્ગો ઽવિશેષાત્. અતો યો ઽયં ઘટવિષયસ્ય સ્મૃતિવિજ્ઞાનસ્ય પ્રસ્મૃતઘટવિજ્ઞાનવિષયસ્ય ચ સ્મૃતિવિજ્ઞાનસ્ય વિશેષઃ, સ વિજ્ઞાનવિષયત્વે બુદ્ધીનાં ન ભવેત્. અતઃ કાચિદ્ વિજ્ઞાનવિષયા કાચિદર્થવિષયેતિ સાકારાનાકારભેદસિદ્ધિર્ ઇતિ

{2,171} યદ્ અપિ પ્રાગ્ જ્ઞાનસ્ય સંવેદનમ્ ઇત્ય્ અત્ર કારણમ્ ઉક્તં જ્ઞાનપ્રષ્ઠેન પરામર્શદર્શનં, તદ્ અપિ ન યુક્તમ્. ન હ્ય્ અયં જ્ઞાનપ્રષ્ઠેન પરામર્શો જ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યતાકૃતઃ. કિન્ ત્વ્ અર્થસ્થિતૌ જ્ઞાનમ્ અભ્યુપાય ઇતિ તદનુસાર્યર્થકથનં જ્ઞાતો ઽસાવ્ અર્થો મયેતિ. તદ્ ઇદાનીમ્ એવ ચ સ્મૃતેસ્ તત્ર જ્ઞાનાનુમાનમ્. ન તુ પ્રાગ્ એવ જ્ઞાનપુરસ્સરમ્ અસૌ જ્ઞાતઃ. યદા તુ કશ્ચિત્ તથાવિધાર્થસદસદ્ભાવયોઃ પર્યનુયુઙ્ક્તે, તદા જ્ઞાનોપાયત્વાદ્ અર્થસ્ય જ્ઞાનપુરસ્સરમ્ અર્થસ્થાપનં ભવત્ય્ આસીદ્ અસાવ્ અર્થઃ યસ્માન્ મયા પૂર્વમ્ અવગત ઇતિ. અતો નાનેન જ્ઞાનસ્ય પૂર્વોપલબ્ધિઃ શક્યા કલ્પયિતુમ્. તદ્ એતદ્ આહ -- જ્ઞાનપ્રષ્ટેને તિ

યત્ તૂક્તં જ્ઞાનાકારપક્ષે પ્રત્યાસન્નં સમ્બદ્ધં ગ્રાહ્યં ભવતિ, ઇતરથાસમ્બન્ધમ્ અતિદૂરવર્તિ ચ ગ્રાહ્યમ્ અભ્યુપગતં ભવતીતિ. તત્ પરિહરતિ -- પ્રત્યાસન્ને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યથા કથઞ્ચિન્નૈકાત્મ્યે ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવઃ સમ્ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્. તદા કિં કુર્મો ઽસમ્બન્ધમ્ અસન્નિહિતં ચ ગ્રાહ્યમ્ અનુજાનીમો ન ખલુ દૂરદેશા(?ન્દી।દિ)વાર્તાભ્યો હૃદયમ્ અનુવિપરિવર્તમાના ભાવા ન ગૃહ્યન્ત ઇતિ શક્યતે વક્તું સંવિદ્વિરોધાદ્ ઇતિ. એવં તાવદ્ અસમ્ભવાદ્ આસત્તિસમ્બન્ધૌ ન સ્યાતામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ન વા હીયેત. ન હિ દેશાવિભાગ એવ સર્વત્ર સમ્બન્ધઃ. વિષયવિષયિભાવો ઽપિ હિ સમ્બન્ધ એવ. અસ્તિ ચાસૌ જ્ઞાનાર્થયોઃ. જ્ઞાનોત્પત્તૌ તદવાપ્તેર્ ઇદમ્ એવ ચ તસ્ય સન્નિધાનમ્ અર્થેન યદુત્પન્ને તસ્મિન્ન્ અર્થો ભાસત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- વિષયે તિ. કિં પુનર્ ઇદમ્ અર્થો ભાસત ઇતિ. ન જ્ઞાનાદ્ અન્યદર્થસ્ય ભાસનમ્. સંવિત્તૌ વા કથં વિષયાકારો ભાસતે. એવં તર્હિ નાસ્તિ તદભાવે ચાન્યાનવભાસનાદ્ અભાવવાદ એવ. તદવશ્યાસ્થેયમ્ ઇદં જ્ઞાનોત્પત્તાવ્ અભૂતપૂર્વો ભાવાનાં કો ઽપિ ભેદઃ સકલપ્રમાતૃપ્રત્યાત્મવેદનીયઃ. તે તુ ભાવા જ્ઞાનાકારા બહિર્ વેત્ય્ અન્યદ્ એતત્. યે ઽપિ ફલભૂતામ્ અર્થસંવિદં સ્વપ્રકાશામ્ આહુઃ, તૈર્ અપિ કો ઽપ્ય્ અનિર્વચનીયો ઽર્થગતો દર્શયિતવ્ય એવ. કથમ્{2,172}અન્યથા સંવિત્પ્રકાશે ઽર્થઃ સિધ્યેત્. ન હ્ય્ અન્યપ્રકાશે ઽન્યત્ સિધ્યેદ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્. અન્યા ચ સંવિદાન્તરા, અન્યો બહિરર્થઃ. સો ઽપિ ભાસત ઇતિ ચેત્, તદ્વદ્ એવ તર્હિ સો ઽપિ સ્વપ્રકાશ એવ. સંવિદાયત્તો ન સ્વપ્રકાશ ઇતિ ચેદ્, નન્વ્ ઇદમ્ એવાસ્માભિર્ જિજ્ઞાસ્યતે કિમ્ અસ્ય સંવિદાયત્તત્વમ્ ઇતિ. સ્વરૂપં તાવત્ સ્વકારણસામગ્ર્યાયત્તમ્ એવ. પ્રકાશો ઽપિ તસ્ય સંવિદ્ એવ ન તદાયત્તઃ. તદવશ્યમ્ અપ્રાપ્તપૂર્વસ્ય કાચિત્ ફલોત્પત્તાવ્ અસ્તિ પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ આસ્થેયં યદાયત્તો ઽસ્ય સંવેદનં નાન્યસ્યેતિ વિવેકઃ. સૈવ ચાસ્માભિર્ જ્ઞાતતાદિપદૈર્ અભિધીયતે. અતઃ સિદ્ધં વિષયત્વેનાપિ પ્રત્યાસત્તિસમ્બન્ધૌ સ્ત ઇતિ

યો ઽપિ મિથ્યાજ્ઞાનેષ્વ્ અર્થાકારસમ્ભવ ઉક્તઃ, તમ્ અનુભાષ્ય પરિહરતિ -- અર્થે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યો ઽયં દ્વિચન્દ્રાદિબોધેષ્વ્ અર્થાકારાસમ્ભવ ઉક્તઃ, સો ઽયુક્તઃ. તથા હિ. સમ્યગ્જ્ઞાનેષુ તાવન્નાર્થાકારાસમ્ભવઃ. કેષુચિત્ તુ મિથ્યાજ્ઞાનેષુ દેશાન્યથાત્વમાત્રેણ કાલાન્યથાત્વમાત્રેણ વાર્થાકારસમ્ભવો ઽસ્માભિઃ કૃતઃ નિરાલમ્બનવાદે વર્ણિત ઇતિ યાવત્. અતો ન ક્વચિદ્ અર્થાકારાસમ્ભવઃ તત્ પુનર્ ઇદં પ્રતિભાસવિપરીતમ્ અભિધીયતે. દેશાન્તરાદિસ્થો ઽર્થો ભાસતે, અન્યત્ર સ્થિતશ્ ચાર્થો ઽન્યત્રાલમ્બ્યત ઇતિ સંવિદનુસારેણ હિ ભવન્તો બહિરર્થમ્ અવસ્થાપયન્તિ. સા ચ દેશાન્તરાદિગોચરા કથમ્ અન્યત્રાર્થમ્ આલમ્બત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. એવં હિ સ્વાંશાલમ્બનત્વેન કિમ્ અપરાદ્ધં યેન તન્નિરાક્રિયતે. મૈવમ્. ઉક્તમ્ અસ્માભિર્ નિરાલમ્બનવાદ એવ બાધકાનુસારિણી હિ મિથ્યાત્વકલ્પના. બાધકં ચ દેશાદિસંસર્ગમ્ એવ વારયતિ, ન હિ બહિર્વસ્તુસત્તામ્. તદ્ ધિ ન દ્વૌ ચન્દ્રાવ્ ઇતિ ચન્દ્રદ્વિત્વં નિષેધતિ, ન દ્વિત્વં ચન્દ્રં વેતિ કથં તૌ બહિર્ભાસમાનાવપહાસ્યામઃ. અતો નેહ સંવિદ્વિપરીતં કિઞ્ચિદ્ ઇતિ

સ્યાદ્ એતત્. કથમ્ અતીતા અર્થા અસન્તો જ્ઞાનાવલમ્બનમ્ ઇતિ. ઉક્તપરિહારત્વાત્. ઉક્તં હિ પ્રત્યક્ષધર્મો વર્તમાનસન્નિહિતવિષયતા જ્ઞાનાન્તરાણાં{2,173} નેતિ નિરાલમ્બન એવ, તદ્ એતદ્ આહ -- પ્રત્યક્ષાદ્ ઇતિ. યત્ તાવલ્લૈઙ્ગિકમ્ અતીતાદિગોચરં જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યુત્પન્નલિઙ્ગાદિજનકમ્ અસતીષ્વ્ એવ વાસનાસુ ભવતિ. યત્ ત્વ્ અન્યજ્જાગ્રત્સ્મૃતિ જ્ઞાનં સ્વપ્નજ્ઞાનં વા, તદ્ ભવન્તીષુ વાસનાસુ ભવતિ પ્રત્યુત્પન્નકારણાન્તરાભાવાદ્ ઇતિ

યે હ્ય્ અત્યન્તાનનુભૂતા અર્થા અનુભૂયન્તે, તત્ર વાસનાદિકારણાન્તરાસમ્ભવાન્ નાસ્તિ જ્ઞાનાકારત્વાદ્ અન્યા ગતિર્ અત આહ -- ય ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- તવાપિ તથાવિધાનુભવે કિં કારણં, બૌદ્ધો ઽપિ વાસનામ્ એવ જ્ઞાનકારણં મન્યતે. ન ચાત્યન્તાનનુભૂતપૂર્વે ઽર્થે વાસના સમ્ભવતિ, અર્થજ્ઞાનાહિતસંસ્કારાભિધાનત્વાદ્ વાસનાશબ્દસ્ય. સ્યાદ્ એતત્. ન જ્ઞાનજન્મા સંસ્કારો વાસના. કિન્ તુ જ્ઞાનમ્ એવ કિઞ્ચિદ્ અનવગતપૂર્વાર્થસંવેદનકાર્યોન્નેયશક્તિભેદમ્ ઇતિ. તન્ ન. લોકે તથાનવગમાત્. જ્ઞાનયોનિર્ એવ સંસ્કારો વાસનેતિ લૌકિકા મન્યન્તે, ન જ્ઞાનમ્ એવ. અપિ ચ, સમનન્તરજ્ઞાનમ્ અતદાકારં, તત્ કથં તદાકારાં ધિયમ્ ઉપજનયિતુમ્ અલં
તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્ તદતદ્રૂપહેતુજાઃ ।
ઇતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ. યદિ ત્વયમ્ અપિ કાર્યકારણભાવો નેષ્યતે, અસ્તુ તર્હિ કાદાચિત્કમ્ અપ્ય્ અનપેક્ષમ્ એવ જ્ઞાનમ્. કિં સમનન્તરપ્રત્યયાધીનવ્યસનેન. અતો ઽવશ્યાશ્રયણીયા કાચિજ્જ્ઞાનાદ્ ભિન્ના વાસના, યોદ્ભૂતા સતી વિસદૃશસન્તાનતિરોધાનેન સદૃશમ્ એવ જ્ઞાનમ્ આરભત ઇતિ ભવદ્ભિર્ અપ્ય્ આસ્થેયમ્. ન ચાત્યન્તાનનુભૂતેષુ સા સમ્ભવતીતિ તુલ્યત્વમ્ આવયોઃ. ન ચાપ્ય્ અનુભવિષ્યત ઇત્ય્ આત્યન્તિકવાસનાસમ્ભવપ્રકટનાર્થં, ન તુ ભવિષ્યતો ઽનુભવસ્ય કશ્ચિદ્ વાસનાયામ્ ઉપયોગ ઇતિ

યદિ તુ અનાદૃત્યૈવ વાસનાં જ્ઞાનોત્પત્તિર્ આશ્રીયતે, એવન્ તર્હિ યચ્ચિરન્તનૈર્{2,174}બૌદ્ધૈર્ વાસનાયાં નિમિત્તત્વમ્ આશ્રિતં તદ્ વિરુધ્યત ઇત્ય્ આહ -- વિને તિ

તત્રાપિ તુ વાસનાભ્યુપગમે તસ્યાઃ સંવિત્કારણત્વાદ્ અસાવ્ અનનુભૂતો ઽપ્ય્ અર્થ ઇહ જન્મનિ ક્વાપિ જન્માન્તરાદાવ્ અનુભૂત ઇત્ય્ અભ્યુપેય ઇત્ય્ આહ -- વાસને તિ

કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- એવં ચે તિ. અભવનમ્ અભાવઃ. દુઃસ્વપ્ને ઽનુભૂયમાનસ્ય સંસર્ગસ્ય ન કસ્યચિદ્ અત્યન્તાભાવ ઇતિ. કિં પુનસ્ તદ્ભાવે પ્રમાણમ્ અત આહ -- અન્યથે તિ. જ્ઞાનં હિ કાર્યં ન તાવદકારણકં નિષ્પદ્યતે. ન ચાસ્ય પ્રત્યુત્પન્નેન્દ્રિયાદિકારણં કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે. સ્વપ્ને ન ચેદ્ વાસનાપિ કારણં ન સ્યાદ્ એવ. ન ચાસૌ પૂર્વજ્ઞાનમ્ અન્તરેણ ભવતિ. તદ્ યદિ નેહાસાવ્ અર્થો જ્ઞાતઃ, નૂનં જન્માન્તરે ઽનુભૂત ઇતિ

યે તર્હ્ય્ અત્યન્તાસમ્ભાવનીયજ્ઞાનાર્થાઃ સ્વશિરશ્ છેદાદયઃ, તે ઽસમ્ભવદ્વાસનાઃ કથમ્ અવસીયન્તે. અતસ્ તત્ર જ્ઞાના(કાર)કલ્પનૈવ સાધીયસી નાર્થાકારકલ્પના, અત આહ -- દુષ્ટત્વેને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદા ન કથઞ્ચિત્ સ્વસંવેદનં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તદા ય એવૈતે પૃથિવ્યાદયો ઽર્થા બહિરવસ્થિતા ગૃહ્યન્તે, તેષ્વ્ એવ કુતશ્ચિત્ કારણદોષાદ્ દુષ્ટં વિજ્ઞાનમ્ અન્યથાસ્થિતમ્ આકારં ગૃહ્ણાતિ. અદુષ્ટં તુ યથાવસ્થિતમ્. ન ક્વચિદ્ અપિ જ્ઞાનાકારાનુભવઃ. તન્નિબન્ધનમ્ ઇતિ. પૃથિવ્યાદિનિબન્ધનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પૃથિવ્યાદિસૂક્ષ્માણ્ય્ એવ હિ સ્થૂલારમ્ભે કારણમ્. એતેન કલ્પનાનિબન્ધનત્વં પ્રધાનનિબન્ધનત્વં ચ નિરાકરોતિ. ન તાવત્ કલ્પનાનિબન્ધનત્વમ્ અબાધિતત્વાત્. ન પ્રધાનનિબન્ધનત્વમ્ અપ્રમાણકત્વાત્. દૃશ્યતે તુ સૂક્ષ્મતરાદિક્રમેણ પૃથિવ્યાદીનામ્ એવ કાર્યદ્રવ્યેષ્વ્ આરમ્ભકત્વમ્{2,175}ઇતિ તદ્ એવ દ્વ્યણુકાદિક્રમેણાશ્રીયતે. શિરશ્છેદશ્ ચાન્યગોચરો ઽવગતઃ સ્વસમ્બન્ધિતયાવગમ્યત ઇત્ય્ અન્યથા વ્યવસ્થાનમ્ ઇતિ

તાંસ્ તુ પૃથિવ્યાદ્યર્થાનપાસ્ય ન ક્વચિદ્ અર્થાન્તરે શબ્દાત્મકે જ્ઞાનાત્મકે વાકારકલ્પના યુક્તેત્ય્ આહ -- તાન્ ઇતિ. કારણમ્ આહ -- ને તિ. પૃથિવ્યાદ્યુપષ્ટમ્ભશૂન્યં ન કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનમ્ આત્માનં લભતે. કિઞ્ચિદ્ ધિ પૃથિવ્યાદિદ્રવ્યગોચરં, કિઞ્ચિદ્ ધિ રૂપાદિગુણવિષયં, કિઞ્ચિદ્ ગવાદિસામાન્યગોચરમ્, અન્યચ્ ચોત્ક્ષેપણાદિકર્મગોચરમ્ અવગતમ્ ઇતિ

અપિ ચ યદિ સર્વો ઽયં જ્ઞાનમ્ અનુભાસમાન આકારો જ્ઞાનસ્યૈવાન્યે ચ પૃથિવ્યાદયો ભાવાઃ કલ્પિતાઃ, એવન્ તર્હિ સર્વસંવિદામ્ એવાત્યન્તાસન્નર્થ ઇતિ કેન વિશેષેણાયં સ્વપ્નાદિભ્રમાણામ્ અત્યન્તાસન્નર્થ ઇષ્યતે યેનૈવમ્ ઉપાલભ્યેમહિ કથમ્ અત્યન્તાસન્ન્ અર્થઃ સ્વપ્નાદિવિજ્ઞાને ઽવસીયતે ઇતિ તદ્ એતદ્ આહ -- વિજ્ઞાનસ્યે તિ. અત્ર સ્વપ્નાદિજ્ઞાન ઇત્ય્ અર્થઃ

અતઃ સિદ્ધં ભ્રાન્તિજ્ઞાનાન્ય્ અપ્ય્ અર્થમ્ એવાન્યથા સ્થિતમ્ અન્યથા કલ્પયન્તિ, ન પુનરાત્માનમ્ અવસ્યન્તીત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

યદિ તર્હિ સર્વસંવિદામ્ એવ બાહ્યાલમ્બનત્વં, કિં તર્હિ બાધકેન બાધ્યતે અત આહ -- તતશ્ ચે તિ. બાધકેન ન બાહ્યં પ્રતિક્ષિપ્યતે, કિન્ તુ બાધકે સતીયં વાચોયુક્તિર્ ભવતિ યદ્ અન્યથા સત્ય્ અપ્ય્ અર્થે ઽયમ્ આકારો દુષ્ટકારણજનિતયા ધિયા પ્રતીયતે ન ત્વ્ અનર્થિકેયં ધીર્ ઇતિ

{2,176} એવં તાવદ્ વાસનાનિબન્ધનેષુ સ્વપ્નાદિવિભ્રમેષુ અર્થાકારો દર્શિતઃ. બાધકપ્રત્યયાર્થશ્ ચ વ્યાખ્યાતઃ. એતદ્ એવેન્દ્રિયવિભ્રમેષુ દ્વિચન્દ્રાદિવિષયેષ્વ્ અતિદિશતિ -- દ્વિચન્દ્રાદાવ્ અપિ ત્વ્ એવમ્ ઇતિ. યત્ તૂક્તં નૈકત્રાર્થે લિઙ્ગાનેકત્વં સમ્ભવતીતિ. તત્ર પરિહારમ્ આહ -- તારકાદી તિ સ્યાદ્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- તારકાદિમતાવ્ અપિ સ્ત્રીત્વાદિપ્રત્યયો ભ્રાન્તિર્ એવ. પ્રાણિધર્મત્વાલ્ લિઙ્ગભેદાનામ્ અપ્રાણિષ્વ્ અસમ્ભવાદ્ ભ્રાન્ત્યૈવાન્યત્ર દૃષ્ટમ્ અન્યત્રારોપ્યતે. અતો ઽન્યત્ર દૃષ્ટમ્ એવ સ્ત્રીત્વાદિ તારકાદિમતાવ્ આલમ્બનમ્ ઇતિ. કથં પુનસ્તારકાદિષુ સ્ત્રીત્વાદિપ્રત્યયો ભ્રાન્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન હ્ય્ અત્ર દ્વિચન્દ્રાદિબોધેષ્વ્ ઇવ બાધકો દૃશ્યતે. તમ્ અન્તરેણ તુ ભ્રાન્તિવાદિનામ્ એવ ભ્રાન્તિર્ આપાદ્યેત, અત આહ -- કથમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્. ન ભ્રમસ્ તારકાદિષુ, વાસ્તવાનામ્ એવ સ્ત્રીત્વાદીનાં સમ્ભવાત્. તે હિ સ્ત્રીપુન્નપુંસકલિઙ્ગેભ્યસ્ તારકા તિષ્યો નક્ષત્રમ્ ઇતિ શબ્દેભ્યઃ પ્રતીયન્તે. ન ચ પ્રતીયમાના ન સન્તીતિ યુક્તં વક્તુમ્. યત્ તુ પ્રમાણાન્તરાન્ નાવગમ્યતે, નાયં દોષઃ. શબ્દૈકપ્રમાણકત્વાત્. ન ચૈકપ્રમાણાવગતો ઽર્થઃ પ્રમાણાન્તરેણાનવસીયમાનો ઽસન્ ભવતિ. અતો યેયં શબ્દમાત્રાદ્ ઉપજાતા પ્રતીતિસ્ તયૈવ સ્ત્રીત્વાદયઃ સંવિદિતા ઇતિ પારમાર્થિકા એવેતિ. અયમ્ અપિ તુ શબ્દૈકપ્રમાણકત્વપક્ષો ઽતિતુચ્છ એવ. ન ખલુ પદતદ્ભાગાનામ્ અગૃહીતસમ્બન્ધાનાં પ્રતિપાદકત્વમ્ અસ્તિ. ન ચ પ્રમાણાન્તરાવેદ્યેન વસ્તુના સમ્બન્ધો ગ્રહીતું શક્યઃ. અતો મન્દ એવાયમ્ અપિ પક્ષ ઇત્ય્ અપરિતુષ્યન્ પરિહારાન્તરમ્ આહ -- દૃષ્ટૈર્ ઇતિ. ન તારકાદાવ્ અદૃષ્ટપૂર્વં લિઙ્ગં, દૃષ્ટૈર્ એવ કૈશ્ચિદ્ રૂપૈરિઙ્ગનાત્. વક્ષ્યમાણાન્ય્ એવ દૃષ્ટાનિ રૂપાણિ લિઙ્ગમ્ ઇતિ યાવદ્ ઇતિ. કિં પુનર્ દૃષ્ટં રૂપં યેનાત્મના સ્ત્રીત્વાદીનીષ્યન્તે અત આહ -- સંસ્ત્યાનપ્રસવસ્થાનૈર્ (ઇતિ.) સત્ત્વરજસ્તમસાં ગુણાનાં યથોત્તરમ્ ઉપચયઃ સંસ્ત્યાનપ્રસવસ્થાનાનિ. તે ચ ગુણાઃ પ્રાણ્યપ્રાણિસદ્ભાવસાધારણા એવ સર્વેષુ તદ્રૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્.{2,177}સુખદુઃખમોહાદિભેદવન્તો હિ સર્વે ભાવાઃ આશ્રયતયા જનકત્વેન ચ પ્રાણિનઃ આશ્રયતયાપ્રાણિનઃ જનકતયા રમણીયાદિભાવવ્યવસ્થિતા હિ વિષયા અપ્રાર્થિનો ઽપિ સુખયન્તિ દુઃખયન્તિ મોહયન્તિ ચ. સુખાદયશ્ ચ સત્ત્વાદિધર્માઃ,
તદ્દર્શનાત્ ત્રૈગુણ્યં સર્વભાવાનામ્ અવસીયતે. તદ્ યદા સત્ત્વોપચયઃ સંસ્ત્યાનાભિધાનો ઽવગમ્યતે તદા પુંસ્ત્વં પ્રતીયતે. રજસસ્ તૂપચયે પ્રસવે ગમ્યમાને સ્ત્રીત્વં, તમસ ઉપચયે સ્થાને નપુંસકત્વમ્. સા ચોદાસીનાવસ્થા ભાવાનાં ન કસ્યચિત્ કાર્યસ્ય સવિત્રી સ્વરૂપાવસ્થાનમાત્રં, તચ્ ચૈતદ્રૂપં દૃષ્ટમ્ એવ સર્વભાવેષુ. પ્રાણિનો હિ પુમાંસઃ સત્ત્વોત્કટા દૃશ્યન્તે. રજોમય્યો નાર્યઃ. તમોમયાઃ ષણ્ડાઃ સંમુગ્ધનિરુદ્ધાખિલચેષ્ટાઃ. એવં તિષ્યાદીનામ્ અપ્ય્ આપેક્ષિકઃ સત્ત્વાદીનામ્ ઉપચયો દર્શયિતવ્યઃ. અલ્પપ્રકાશનક્ષત્રાન્તરાપેક્ષયા હિ પટુપ્રકાશઃ પુમાન્ ઇતિ તિષ્યો લક્ષ્યતે. યદા તુ તસ્યૈવ રજસ ઉદ્ભવો લક્ષ્યતે તદા સ્ત્રીત્વેન તારકેતિ. તમસસ્ તૂપચયે નક્ષત્રમ્ ઇતિ નપુંસકત્વેન. એવમ્ એવ તટસ્ તટી તટમ્ ઇત્યાદિષ્વ્ અપિ ગુણોપચયાપચયાત્મા લિઙ્ગભેદો ઽનુસન્ધાતવ્યઃ. એવઞ્ ચ સર્વત્રૈવ પારમાર્થિકં લિઙ્ગત્રયમ્ ઉપપન્નં ભવતિ. બાધવિરહો ઽપ્ય્ અત એવેતિ સિદ્ધં નાનર્થકાસ્ તારકાદિષુ લિઙ્ગપ્રત્યયા ઇતિ. અત્રૈવ વૃદ્ધાનુમતિં દર્શયતિ -- યથે તિ. પતઞ્જલિના હિ કિં પુનર્ ઇદં લિઙ્ગમ્ ઇતિ પૃષ્ટ્વા બહુધા વિકલ્પ્ય પ્રાણ્યપ્રાણિષુ દર્શનાદ્ અવિપર્યયા(?ચો।ચ્ ચો)ભયત્ર યથોક્તમ્ એવ લિઙ્ગમ્ ઉપવર્ણિતમ્ ઇતિ

એવઞ્ ચોપપન્નં લિઙ્ગત્રયમ્ અપીત્ય્ આહ -- તેને તિ. નન્વ્ અસ્ત્વ્ એવમાત્મકો ભિન્નાધિકરણો લિઙ્ગભેદઃ, એકાધિકરણં તુ લિઙ્ગભેદં ન મૃષ્યામહે યસ્ય હિ યત્ સ્વરૂપમ્ ઉચિતં તેનૈવ તન્નિત્યં વ્યપદિશ્યેત. અત આહ -- અપેક્ષે તિ. તત્તદ્ભાવભેદાપેક્ષયા હિ તસ્ય તસ્ય ગુણસ્યોપચયે લક્ષ્યમાણે નૈકત્રાપિ લિઙ્ગભેદાવસાયો ઽનુપપન્નઃ પુત્રાદિભાવ ઇવૈકસ્ય પુંસ ઇતિ.
તત્ પુનર્ ઇદમ્ ઉક્તપ્રકારં લિઙ્ગસ્વરૂપં નાનુમન્યામહે પારમાર્થિકમ્ અપ્રાણિષુ લિઙ્ગમ્ અનુપલભમાનાઃ. પ્રાણ્યવાન્તરજાતિમ્ એવ તુ લિઙ્ગં સઙ્ગિરામહે. પશ્યામો હિ વયં નરાશ્વમહિષગોવરાહાદિભેદભિન્નાનેકપ્રાણિગણસાધારણં{2,178}સ્ત્રીત્વાદિભેદભિન્નં વિવિધમ્ અવાન્તરાકારમ્ અપ્રાણિમ્યો વ્યાવૃત્તં યમાનન્દસાધ(?ના।ન)સ્તનવદનાદિસન્નિવેશવિશેષા દર્શયન્તિ. ન ચ તે અપ્રાણિષ્વ્ ઇતિ ન લિઙ્ગભેદં પ્રતિપદ્યામહે. કિમ્ ઇદાનીમ્ અપ્રાણિષુ લિઙ્ગાવગમો ભ્રાન્તિર્ એવ. નનુ સાપ્ય્ અસતિ બાધકોદયે દુર્ભણૈવ. સત્યમ્. ગૌણસ્ ત્વ્ અપ્રાણિષુ લિઙ્ગવાદઃ પ્રસ્તરૈકકપાલયોર્ ઇવ યજમાનવાદો માણવક ઇવ જ્વલનવાદઃ. ન હ્ય્ અસૌ ભ્રાન્તિઃ, અભ્રામ્યતામ્ એવ તથાવભાસાત્. કઃ પુનર્ ગુણઃ યતો ઽપ્રાણિષુ ગૌણો લિઙ્ગવાદઃ. પૈઙ્ગલ્યાદયો હ્ય્ અગ્નિગુણા માણવકે વર્તમાના ગુણવાદહેતવઃ. ન ત્વ્ ઇહ તથા પ્રાણિગુણાઃ કેચિદ્ અપ્રાણિષુ દૃશ્યન્તે યદ્વશેન ગુણવાદઃ સમાશ્રીયતે. મૈવમ્. ઇહાપિ ગુણાવગતેઃ. ઉપચયાપચયધર્માણૌ હિ સ્ત્રીપુમાંસૌ, અતસ્ તદ્ધર્મવિવક્ષયા સ્ત્રીલિઙ્ગાદિશબ્દપ્રયોગો ઽપ્રાણિષ્વ્ અપિ યથેહૈવ પ્રકૃતે વર્ણિતમ્. અપેક્ષાભેદતશ્ ચાવિરોધઃ સમાન એવ. અત્યન્તાપચયવિવક્ષયા ચ નપુંસકલિઙ્ગશબ્દપ્રયોગઃ, તદ્રૂપત્વાત્ તજ્જાતેઃ. સ્યાદ્ એતત્ -- નાપ્રાણિષુ ગૌણાવગતિર્ અતઃ કથં ગૌણત્વમ્ ઇતિ. અસ્તિ વા પ્રાણ્યપ્રાણિનોઃ સમાનાકારા બુદ્ધિર્ આયુષ્મતામ્. શબ્દસલ્લાપમાત્રાદ્ એવ હિ નો વાક્સ્રુગાદિષુ સ્ત્રીત્વાદિમતિરાવિર્ અસ્તિ. ન તુ પ્રાણિષ્વ્ ઇવ તેષ્વ્ અપ્ય્ અનુસ્યૂત આકારો દૃશ્યતે. અતઃ શબ્દસંવ્યવહારમાત્રસિદ્ધ્યર્થમ્ અપ્રાણિષુ લિઙ્ગાનુશાસનમ્. કિં પુનર્લિઙ્ગાનાં વાચકમ્. ન તાવદ્ એતદ્ અત્રોપયુજ્યતે, તત્સદ્ભાવમાત્રસ્ય પ્રકૃતૌપયોગિકત્વાત્. યદિ તુ પ્રયોજનમ્ અભિધીયતે શ્રૂયતામ્. યે તાવદપ્રાણિવાચિનઃ સ્ત્રીલિઙ્ગતયા સ્મર્યન્તે, તેષ્વ્ અનુશાસનકારૈર્ એવેયં સ્ત્રી અયં પુમાન્ ઇદં નપુંસકમ્ ઇતિ ગુણવાદેનૈવ સ્ત્ર્યાદિશબ્દાઃ પ્રયુક્તાસ્ તદ્વચનપદાન્તરસમભિવ્યાહારસિદ્ધ્યર્થમ્. તે તુ સ્વભાવતઃ સ્વાર્થમાત્રમ્ અભિદધતિ. ગુણવાદ એવ સ્મર્તૄણામ્ અત્યન્તં નિરૂઢતયા લિઙ્ગે ઽપિ વાચકભ્રાન્તિમ્ એવ જનયતિ. એષા ચ નિર્ભાગપદેષુ સ્થિતિઃ વાક્સ્રુવાદિષુ. સભાગેષુ તુ તારકાદિશબ્દેષુ
પ્રત્યયભાગઃ સ્ત્રીત્વમ્ અભિધાય પ્રકૃત્યર્થે તદસમ્ભવાદ્ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા તત્સમભિવ્યાહારં લભતે. ગુણવાદસમાધાનં ચોક્તમ્ એવ. યે ઽપિ નક્ષત્રમ્ ઇત્યાદિષુ પ્રત્યયવિકારવિશેષાસ્ તેષ્વ્ અપીયમ્ એવ સ્થિતિઃ. વિકારાણાં નપુંસકલિઙ્ગે ઽનુશાસનાદમ્ભાવાદીનામ્, અતો ઽમ્ (7.1.24) ઇતિ યથા. યે પ્રાણિવાચિનો ઽશ્વો ઽશ્વેત્ય્ એવમાદયઃ, તેષાં સ્ત્રીપ્રત્યયાન્તેષુ તાવત્ સ એવ પ્રત્યયઃ સ્ત્રીત્વમ્ અભિદધાતિ. સ ચ{2,179}સમ્ભવત્સ્વાર્થો મુખ્યયૈવ વૃત્ત્યા પ્રકૃત્યા સમભિવ્યાહ્રિયતે. અશ્વ ઇત્યાદાવ્ અપિ પ્રત્યયવિકારાદ્ એવ લિઙ્ગવિશેષાવગતિઃ. પ્રાતિપદિકવાચ્યા એવ સ્ત્રીત્વાદયઃ પ્રત્યયેન દ્યોત્યન્તે ઇતિ નાનુજ્ઞાયતે. પ્રત્યયોપજનાપાયયોર્ એવ લિઙ્ગાવગતેઃ સદસદ્ભાવદર્શનાત્. પ્રકૃતેશ્ ચાન્વયવ્યતિરેકનિર્ધારિતસ્વાર્થમાત્રવચનત્વાત્. અતઃ સ્ત્રિયામ્ અભિધેયાયાં (?ધાત્વા।ટાબા)દયઃ ઇત્ય્ એતદ્ એવ સામ્પ્રતમ્. વાર્ત્તિકકારેણ ચ સ્ત્રીત્વાદ્ અન્યત્ર દૃષ્ટં સ્યાદ્ ઇતિ વદતા પ્રાણિષુ દૃષ્ટં લિઙ્ગમ્ અભિદધતાં શબ્દાનાં ગૌણ્યૈવ વૃત્ત્યાપ્રાણિવાચિપ્રકૃતિસમભિવ્યાહારો ઽભિહિત ઇતિ વેદિતવ્યમ્. ન પુનર્ અન્યત્ર દૃષ્ટારોપેણ ભ્રાન્તિર્ ઉક્તા. અતો બાધકાભાવો ઽપિ ન પરિચોદનીયઃ. ગૌણે તદ્દર્શનાત્. અતસ્ તારકાદિમતૌ તથા સ્ત્રીત્વાદ્ અન્યત્ર દૃષ્ટં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અયમ્ એવ પરિહારઃ સાધીયાન્. પરયોસ્ તુ કથઞ્ચિચ્છબ્દપરમતત્વોપન્યાસાભ્યામ્ એવાસાધુતા પ્રકટિતેત્ય્ અવધાતવ્યમ્ ઇતિ

યત્ પુનર્ ઉક્તમ્ -- એકસ્યામ્ એવ પ્રમદાતનૌ કથં પરિવ્રાજકાદીનાં કુણપાદિપ્રત્યયાઃ સદર્થા ભવિષ્યન્તીતિ. તત્ પરિહરતિ -- કુણપાદી તિ. અસ્યાર્થઃ -- નાનાકારં વસ્તુ નાનાકારમ્ એવાનુભૂયત ઇતિ નાનુપપન્નમ્. યસ્ તુ કશ્ચિદ્ એવ વ્યવસ્થયા કઞ્ચિદ્ આકારં પ્રતિપદ્યતે ન સર્વં સર્વઃ, તત્ર સહકારિવાસનાસદસદ્ભાવો નિબન્ધનમ્. પરિવ્રાજકાદીનાં હિ કસ્યચિદ્ એવ કાચિદ્ વાસના કુતશ્ચિદ્ અભ્યાસાદ્ હૃદયમ્ અનુવિષ્ટોદ્ભૂતા સતી કઞ્ચિદ્ એવાકારમ્ એકસ્યામ્ એવ પ્રમદાતનૌ દર્શયતિ. પરિવ્રાજકો હિ દેહાદ્ વિવિક્તમ્ આત્માનમ્ અભ્યસ્યંસ્ તદ્વાસનાવાસિતાન્તઃકરણો મૃતશરીરવત્ કુણપ ઇત્ય્ એવં કામિનીં ચિન્તયતિ. કામુકસ્ તુ કામાભ્યાસાહિતવાસનાસહાયો દેહાત્મનોર્ વિવેકમ્ અપશ્યન્ દેહ એવાહઙ્કૃતઃ કામિનીતિ. શ્વાનસ્ તુ જાત્યનુબન્ધિપિશિતાશનાભ્યાસાતિશયાહિતવાસનાસનાથાઃ પૃથુલનિતમ્બોર્ ઉસ્થલપ્રસ્તનશાલિનીં કબલયિતુમ્ અભિલષન્તિ કામિનીમ્ ઇતિ વાસનાવ્યવસ્થાનુસારિણી સંવિદ્વ્યવસ્થૈકવિષયા પરિવ્રાજકાદીનામ્ ઇતિ

આહ -- કિમ્ અપરાદ્ધમ્ અસ્માભિર્ વાસનાનિબન્ધનં નીલાદ્યાકારોપપ્લવં વિજ્ઞાને વદદ્ભિઃ. ભવદ્ભિર્ અપિ વાસનૈવાકારદર્શનહેતુતયા વર્ણિતા. અત આહ -{2,180} સ્વે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન વાસના (ના)માન્યા કાચિત્ સમનન્તરપ્રત્યયરૂપેતિ ભણિતમ્ અસકૃત્, યસ્યૈવ ચ પ્રાચીનપ્રત્યયજનિતસ્ય સંસ્કારસ્ય તેનૈવ પ્રત્યયેનાનુકારઃ સાદૃશ્યં સ એવ વાસનેતિ ચૌરિકા મન્યન્તે, સ ચ સંસ્કારો બહ્વાકારે વસ્તુન્ય્ એકસ્યાકારસ્યાભ્યસ્તપૂર્વસ્ય નિર્ધારણે કારણં ભવતિ ઇતિ યુક્તમ્. ન ત્વ્ અનનુભૂતમ્ એવાકારમ્ અસન્તં વાસના દર્શયતીતિ સામ્પ્રતમ્. યથા ભવન્તો મન્યન્ત ઇત્ય્ અસ્તિ મહાનાવયોર્ વિશેષ ઇતિ

દીર્ઘાદિપ્રત્યયો ઽપ્ય્ એકગોચરો ઽપેક્ષાભેદાદ્ એવ પરિહર્તવ્ય ઇત્ય્ આહ -- તથે તિ. દીર્ઘહ્રસ્વબોધે ભિન્નોપાધ્યપેક્ષા. ઘટપાર્થિવાદિભેદે તુ કાલાદ્યપેક્ષા એકો ઽપિ હિ કદાચિદ્ ઘટ ઇતિ તમ્ અર્થમ્ બુદ્ધ્યતે કદાચિત્ પાર્થિવો ઽયમ્ ઇતિ. ભિન્નકાલાદ્યપેક્ષયા બોધવૈચિત્ર્યોપપત્તિર્ ઇતિ

અપિ ચ, ઇયમ્ અપૂર્વા યુક્તિઃ યત્ કિલાનેકાકારાત્મકં ભાસતે, તસ્માદ્ અનાકારમ્ એવ વસ્તુ જ્ઞાનાકાર એવાયમ્ ઇતિ. એવં હિ પ્રતીતિભેદદર્શનાદ્ અનેકાકારકલ્પનૈવાશ્રયિતુમ્ ઉચિતા. ન ત્વ્ અનાકારકલ્પનેત્ય્ આહ -- ને તિ

સ્યાદ્ એતત્. સન્ત્વ્ એકસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અવિરુદ્ધાનેકાકારાઃ, કથં તુ વિરુદ્ધાનામ્ અનેકેષાં સમ્ભવો ઽત આહ -- સંવિત્તેર્ ઇતિ. ઇદમ્ અનેન વિરુધ્યત ઇતિ સંવિત્સાક્ષિકં તદ્ યત્રૈવ ભવતો વિરુદ્ધાભિમાનઃ તત્ર સંવિદ્બલાદ્ અવિરોધમ્ એવ વક્ષ્યામ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એતચ્ ચાન્વારુહ્યવચનમ્ અપેક્ષ્ય, ભેદાત્ ત્વ્ અવિરોધો દર્શિત એવેતિ. ભવેદ્ અપ્ય્ અનેકાકારદર્શનાદ્ એકસ્યાનાકારકલ્પના યદ્ય્ એકમ્ એકાકારમ્ ઇત્ય્ અત્ર{2,181}યુક્તિર્ ભવેત્. તામ્ અન્તરેણ ત્વ્ ઇદમ્ ઈશ્વરાજ્ઞાતુલ્યમ્ એવ ભાષિતં ભવેત્. તચ્ ચાયુક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- એકાકારમ્ ઇતિ

સંવિદેકાધીનતા હિ વસ્તૂનાં વ્યવસ્થિતિઃ. અતો યદ્ એવ યેનાત્મના સંવિદા વ્યવસ્થાપ્યતે તત્ તેનૈવ રૂપેણાભ્યુપેતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- તથા હી તિ. કિઞ્ચૈકત્વે ઽપિ વસ્તુનો નાસ્માકમ્ એકાન્તવાદઃ યેનૈવમ્ ઉપાલભ્યેમહિ કથમ્ એકમ્ અનેકાકારમ્ ઇતિ. તદ્ અપિ હ્ય્ એકાનેકાત્મકમ્ એવાનેકાન્તવાદિનામ્ અસ્માકમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

અતઃ સિદ્ધં દેશકાલાવસ્થોપાધિસદ્ભાવનિમિત્તૈઃ પ્રત્યયૈર્ વિદ્યમાના એવ વસ્ત્વાકારા ઉદ્ભવાભિભવાત્મકાઃ પૃથગ્ ભેદેન ગૃહ્યન્ત ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. દેશાદયશ્ ચાકારોદ્ભવાભિભવદ્વારેણ પ્રત્યયાનાં નિમિત્તમ્ ઇતિ

યે તર્હિ યુગપદ્ એવ ગ્રહીતૄણાં ઘટત્વાદ્યાકારા નિર્ભાસન્તે તત્ર કથમ્. ન હિ ત આપેક્ષિકાઃ, સ્વાભાવિકત્વાભ્યુપગમાત્. ઉક્તં ચ ઘટત્વપાર્થિવદ્રવ્યેતિ. તત્ર કઃ પરિહારઃ અત આહ -- યુગપદ્ ઇતિ. યદ્ય્ અપ્ય્ અત્ર નૌપાધિકત્વાન્ ન ચોદ્ભવાભિભવૌ, તથાપિ નાનાકારે વસ્તુનિ યો યસ્ય વસ્તુ(?નિ।નઃ) (?યો) યસ્ય વસ્તુભાગસ્ય શબ્દં સ્મરતિ, સ તં વિકલ્પ્યામુકો ઽયમ્ ઇતિ જાનાતિ નેતર ઇતિ વ્યવસ્થાસિદ્ધિર્ ઇતિ

અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- નિત્યમ્ ઇતિ. રૂપાદયો હિ ઘટે નિત્યં સન્ત{2,182}એવ, તથાપિ ન સર્વે સર્વૈર્ અનુભૂયન્તે ગ્રાહકાણાં ચક્ષુર્ આદીનાં વિષયવ્યવસ્થાનાદ્ ઇતિ ॥ 223 ।
એવં દૃષ્ટાન્તે દર્શયિત્વા દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ -- એવમ્ ઇતિ

નનુ બહિર્ દેશમ્ અર્થં તાવદિન્દ્રિયાણિ ન પ્રાપ્નુવન્તિ અપ્રાપ્યપ્રકાશે નૈવાનવસ્થા. અતો ન બહિસ્સતો ઽર્થસ્ય કથઞ્ચિદ્ અવગતિર્ ઉપપદ્યતે, અત આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સિદ્ધં તાવત્ પ્રતીતિબલાદ્ બાહ્યાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ ઇતિ, સ બાહ્યો ઽર્થાત્મા પ્રાપ્યૈવેન્દ્રિયૈઃ પ્રકાશ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. પ્રાપ્યકારિતા ચોપપાદિતા યદિ કૃતં ન નિર્વહતિ કામં, તથાપિ નાનાલમ્બનં જ્ઞાનં, સવિદ્વિરોધાત્. અપ્રાપ્યકારિણામ્ એવેન્દ્રિયાણાં કઞ્ચિત્ કાર્યવશોન્નીયમાનમ્ અતિશયં વક્ષ્યામઃ, યદ્બલેનાપ્રાપ્તમ્ અપિ બાહ્યમ્ અર્થં પ્રકાશયન્તિ, ન પુનઃ સ્વાંશાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ ઇતિ કલ્પના પ્રમાણવતીતિ

યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં વક્તારશ્ ચાપિ દૃશ્યન્તે ઇતિ, તત્ પરિહરતિ -- વદન્તી તિ. યદ્ એતલ્લૌકિકા વદન્તિ નીલો ઽયમ્ અર્થો યતસ્ તદ્રૂપા મતિર્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ, તે ઽપિ ન જ્ઞાનાકારપરિચયપુરસ્સરો ઽર્થસમ્બોધ ઇતિ તથા વદન્તીતિ

કથં નામ વદન્તિ અત આહ -- ગ્રાહકત્વેને તિ. વિદિતે ખલુ નીલે ઽન્યેનોત્થાપિતાશઙ્કઃ સ્વયં વા જાતવિચિકિત્સઃ પ્રમાણતથાત્વનિશ્ચયપુરસ્સરમ્ અર્થતથાત્વં નિશ્ચિનોતિ, નેદમ્ અન્યાદૃશં હિ જ્ઞાનં નો ઽર્થાનાં ગ્રાહકં તદ્ યથાર્થં સમર્પયતિ તથાસૌ તદુપાધિકત્વાત્ તસ્ય. ઇહ ચ પ્રથમં{2,183}તાવજ્જ્ઞાનેન નીલં સમર્પિતમ્. તથૈવ ચાદ્યયાવદનુવર્તમાનં જ્ઞાનમ્ અસ્તિ યન્નીલમ્ એવ પ્રકાશતે. તસ્માન્ નીલમ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ ઉપાયતયા પશ્ચાદ્ અપિ જ્ઞાતં જ્ઞાનં પુરસ્સરીકરોતીતિ નાનેન જ્ઞાનસ્ય પૂર્વગ્રહણમ્ આપાદયિતું શક્યત ઇતિ

એવં તાવત્ પરીક્ષિતા પ્રત્યક્ષશક્તિઃ. નિર્ણીતં ચ યથા બાહ્ય એવ પ્રવર્તિતું શક્તમ્ ઇતિ. એવં ચાનુમાનસ્ય પ્રત્યક્ષબાધે સિદ્ધે લૈઙ્ગિકં તાવદ્ બાહ્યાસત્ત્વમ્ અપ્રાપ્તં બાહ્યાર્થવાદિભિઃ. અતશ્ ચ તદભાવદ્વારિકાં જ્ઞાનાનુભવકલ્પનામ્ અતિક્રમ્ય તૈર્ બાહ્ય એવ યત્ પ્રયત્યતે તદ્ યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- લૈઙ્ગિકે તિ

સ્યાદ્ એતત્ -- બહિસ્સન્તમ્ એવાર્થં લૌકિકા બુધ્યન્તે, પરીક્ષકાસ્ તુ યુક્તિતો ઽવસ્થાપયિતુમ્ અશક્નુવન્તઃ સ્વાંશાલમ્બનત્વં સંવિદાં પ્રતિપદ્યન્તે અત આહ -- યથે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યથા તસ્યાર્થસ્ય લોકે બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે, પરીક્ષકૈર્ અપિ તથૈવ વાચ્યમ્. અયથાર્થં જ્ઞાનં હિ વદન્તો ન પરીક્ષકા એવ ભવેયુઃ. ઇદં તુ પરીક્ષકાણાં તત્ત્વં યત્ પ્રમાણશરણત્વમ્, અસતિ તસ્મિંસ્ તત્ત્વહાનિર્ એવ તેષામ્ ઇતિ. લૌકિકાશ્ ચ નાન્તરાકારવદ્ બાહ્યં વસ્તુ બુધ્યન્ત ઇતિ. પ્રતીતિમ્ એવાનુ(?સા।સ્મા)રયતિ -- ન યાદૃગ્ ઇતિ. અન્તરાકારો યાદૃગ્ અવગમ્યતે ન તાદૃશો બાહ્યાર્થઃ સ હ્ય્ અયમ્ ઇદમ્ ઇતિ પરરૂપેણ નિરૂપ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અન્તરાકારસ્ય ત્વ્ અહમ્ ઇતિ નિરૂપણં ભવેદ્ અસ્માકમ્ ઇવાત્મન ઇતિ

અત્ર ભાષ્યં નનૂત્પદ્યમાનૈવાસૌ જ્ઞાયતે જ્ઞાપયતિ ચાર્થાન્તરં પ્રદીપવદ્ ઇતિ યદ્ય્ ઉચ્યેતેત્ય્ એવમાદિ, તદાક્ષિપતિ -- ઉત્પદ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -{2,184}તદ્ બાહ્યાપલાપવાદિના વક્તવ્યં યત્ તદભાવાનુગુણમ્, ઇહ ચોત્પદ્યમાનાયા બુદ્ધેર્ અર્થસ્ય ચ ગ્રહણમ્ આચક્ષણો નાર્થાભાવં દર્શયતીતિ નેદં પૂર્વપક્ષવાદિનો વક્તુમ્ ઉચિતમ્ ઇતિ. સ્યાદ્ એતત્. નેદં પૂર્વપક્ષાનુગુણતયોચ્યતે, કિન્ ત્વ્ ઇદમ્ અર્થાન્તરભૂતમ્ અપરમ્ એવ બુદ્ધાવાગતં સિદ્ધાન્તિનો ઽસમ્મતમ્ ઇત્ય્ એતાવતૈવોચ્યતે સિદ્ધાન્તાન્તરમ્ અસ્ય દૂષયિતુમ્ અત આહ -- કથમ્ ઇતિ. પૂર્વપક્ષાનૌપયિકમ્ અર્થાન્તરં બ્રુવાણસ્ય સિદ્ધાન્તાન્તરદૂષણં નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇતિ ભાવઃ

એવમ્ આક્ષિપ્ય સમાદધાતિ -- બાહ્યે તિ. ઇદમ્ અનેન ગ્રન્થેન બાહ્યાર્થવાદિનં પૂર્વપક્ષવાદી મીમાંસકં બ્રૂતે -- કિં ભવાન્ બાહ્યાર્થગ્રહણસમયે જ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધાભાવં નેચ્છતિ યેનાર્થાકારો ઽયમ્ ઇતિ બ્રવીતિ. કથં હ્ય્ અપ્રતિબન્ધસ્યાગ્રહણં ભવિષ્યતિ. કથં ચાનાકારસ્ય ગ્રહણમ્. અતો જ્ઞાનાકારકલ્પનૈવ સાધીયસીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

અત્રોત્તરં ભાષ્યં તન્ ન. ન હ્ય્ અજ્ઞાતે ઽર્થે કશ્ચિદ્ બુદ્ધિમ્ ઉપલભતે. જ્ઞાતે ત્વ્ અનુમાનાદ્ અવગચ્છતીત્યાદિ. તસ્યામ્ અભિપ્રાયમ્ આહ -- ઉત્તરમ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- વિદિતપૂર્વપક્ષવાદ્યભિપ્રાયઃ સિદ્ધાન્તવાદી વદતિ. સત્યમ્ ઉત્પત્તૌ બુદ્ધેર્ અપ્રતિબન્ધઃ, ગ્રાહકાભાવાત્ તુ તદાનીમ્ અગ્રહણં, તદભાવશ્ ચ તત્કારણસ્ય લિઙ્ગસ્ય જ્ઞાતતાદિપદાસ્પદસ્યાભાવાદ્ ઇતિ. અન્યથોત્પદ્યમાનૈવેત્યાદિભાષ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- અન્યે તિ. અન્યતર્કેષુ સ્થિત્વેદં ભાષ્યકારેણોચ્યતે ઉત્પદ્યમાનૈવેત્યાદિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- બાહ્યાર્થવાદ્યેકદેશિમતોપન્યાસો ઽયં ભાષ્યકારેણ કૃતસ્ તન્નિરાકરણાર્થમ્ ઇતિ

એકદેશિમતમ્ એવોપન્યસ્યતિ -- તે ( ષ્વ્ ઇતિ.) તર્કાન્તરેષ્વ્ અર્થજ્ઞાનકાલ એવ જ્ઞાનમ્ અવગમ્યત ઇતીષ્યતે. એવં હિ મન્યન્તે સ્વપ્રકાશમ્ એવ વિજ્ઞાનમ્{2,185}આત્માનં વિષયં ચ વ્યવસ્થાપયતીતિ. એતચ્ ચાસ્માભિઃ પ્રાગ્ એવ પ્રપઞ્ચિતમ્ ઇતિ. યદ્ય્ એવં કિમ્ અસ્ય નિરાકરણે પ્રયોજનમ્. એવમ્ અપિ દ્વૈતં સિધ્યત્ય્ એવાત આહ -- તથે તિ. યદિ હિ સમસમયમ્ ઉભયમ્ ઉપલભ્યત ઇત્ય્ આશ્રીયતે, તતો બુદ્ધેર્ અનાકારાયા બોદ્ધુમ્ અશક્યત્વાદ્ એકાકારોપલમ્ભાચ્ ચ એકમ્ એવ સાકારં ભવેત્ સહોપલમ્ભનિયમાચ્ ચાભેદઃ પરોક્તો નાપાકર્તું શક્યતે. તત્રાર્થનાશ એવાપદ્યેત. ન હ્ય્ અભ્યુપગમમાત્રેણાર્થઃ સિધ્યતીત્ય્ એતન્ મતનિરાકરણં ભાષ્યકારેણોપદિશ્યત ઇતિ

અપરમ્ અપિ -- નનૂત્પન્નાયામ્ એવ બુદ્ધાવ્ અર્થો જ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે નાનુત્પન્નાયામ્. અતઃ પૂર્વં બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે પશ્ચાદ્ જ્ઞાતો ઽર્થ ઇતિ ભાષ્યં, તદાક્ષિપતિ -- નન્વ્ ઇતી તિ. પરિચોદના હિ નામાનિષ્ટાપાદનેન ભવતિ. ન ચેદમ્ અનિષ્ટં મીમાંસકસ્ય યદ્ ઉત્પન્નાયાં બુદ્ધાવ્ અર્થો જ્ઞાત ઇતિ. તસ્માદ્ અનુપપન્ના પરિચોદનેતિ. પૂર્વં બુદ્ધિર્ ભવતિ પશ્ચાદ્ જ્ઞાતો ઽર્થ ઇતિ ચ પૌર્વાપર્યાભિધાનં પૂર્વોક્તેન યુગપદુપલમ્ભેન વિરુધ્યતે ઇત્ય્ આહ -- પૌર્વાપર્યે તિ. ઉત્પદ્યમાનૈવાસાવ્ ઇત્યાદિના ભાષ્યેણ યુગપદ્ જ્ઞાનાર્થયોર્ ઉપલમ્ભો ઽભિહિતઃ. તત્ કથમ્ ઇદાનીં પૌર્વાપર્યમ્ અભિધીયતે ઇતિ

યદિ તૂચ્યતે -- પૂર્વમ્ ઉત્પદ્યમાનૈવ બુદ્ધિર્ જ્ઞાયતે જ્ઞાપયતિ ચાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ઇહ ચ બુદ્ધ્યુત્પત્તિસમયે ઽર્થો જ્ઞાયતે ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ઉત્પન્નાયાં ત્વ્ અસૌ જ્ઞાતઃ સહૈવ જ્ઞાનેનાતિક્રાન્ત ઇતિ યાવત્. ક્ષણિકત્વેન હિ ધર્મેણાસૌ યુક્તઃ કથમ્ અદ્ય યાવદવસ્થા(?પ્ય।સ્ય)તે. અયં ચાર્થો જ્ઞાત ઇતિ નિષ્ઠાર્થભૂતકાલાશ્રયણેન ભાષ્યકારેણોક્તઃ. અતો ન કશ્ચિત્ પૂર્વાપરવિરોધ ઇતિ, તથાપ્ય્ ઉક્તસ્યાર્થસ્ય પુનર્વચનમ્ અનર્થકં ભવેત્. એવમ્ અપિ પ્રકારાન્તરેણ સ એવાર્થજ્ઞાનયોર્{2,186}યુગપદુપલમ્ભો ઽભિધીયતે. સ ચોક્ત એવ. ન ચાસ્ય પ્રકારાન્તરવચનસ્ય સ્વરૂપેણ કશ્ચિદ્ ઉપયોગઃ તદ્ એતદ્ આહ -- ક્ષણિકત્વેને તિ

એવમ્ આક્ષિપ્ય સમાદધાતિ -- અત્રાપી તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યથોત્પદ્યમાનૈવાસાવ્ ઇત્ય્ અત્ર ન પૂર્વપક્ષિણા સ્વસિદ્ધાન્તસ્થિત્યા પૂર્વપક્ષિતમ્, એવમ્ ઇહાપિ ન બૌદ્ધઃ સ્વસિદ્ધાન્તમ્ ઉક્તવાન્ યદુત્પન્નાયાં બુદ્ધાવ્ અર્થસ્ય જ્ઞાતતામ્ આહ. એવં હિ પરમતમ્ એવાભ્યુપગતં ભવેદ્ ઇતિ. કેનાભિપ્રાયેણ તર્હીદમ્ ઉક્તમ્ અત આહ -- વાક્યાદ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદા પરેણ સિદ્ધાન્તિના ઇદમ્ ઉક્તં ન પૂર્વં બુદ્ધિર્ જ્ઞાયત ઇતિ, તદાસ્ય તદ્વાક્યશ્રાવિણો ભ્રાન્તિર્ જાતા યદ્ અયં સિદ્ધાન્તી બુદ્ધેઃ પૂર્વં જ્ઞાનં પ્રતિષેધતિ, તદ્ અસ્ય મન્યે બુદ્ધ્યુત્પત્તિર્ અપિ ન પ્રાગનુમતા. ન હિ ભવતિ સ્વપ્રકાશં સૂત્પન્નમ્ અપિ ન ગૃહ્યતે. તદ્ એવં પરસ્ય સિદ્ધાન્તિનો વાક્યાજ્ જાતવિભ્રમઃ સિદ્ધાન્તિમતમ્ એવાન્યથા બુદ્ધ્વા નનૂત્પન્નાયાં બુદ્ધાવ્ ઇતીદૃશં પૃચ્છતિ સ્મ. શ્રુતં મયા પ્રાગ્ વો મીમાંસકાનાં બુદ્ધ્યુત્પત્તિઃ સમ્મતા. તત્ કિમ્ ઇત્ય્ એવં યન્ ન પ્રાગ્ બુદ્ધમ્ ઇતિ

પૂર્વપક્ષવાદ્યભિપ્રાયમ્ એવ વિવૃણોતિ -- સહે ત્ય્ અદર્શનમ્ અન્તેન. ઇયં કિલાસ્ય બૌદ્ધસ્ય મૃષ્ટાશા સહૈવ જ્ઞાનસ્યોત્પત્ત્યુપલમ્ભૌ, ઉત્પન્નાનુપલબ્ધસ્યાસમ્ભાવનીયત્વાત્. તદ્ ઇહૈતાવદ્ એવ વિમતિપદં કિં નો બુદ્ધેર્ ઉત્પત્ત્યુપલમ્ભાવ્ અર્થવિત્તેઃ પ્રાગૂર્ધ્વં વા આહોસ્વિત્ સહૈવાર્થવિત્ત્યેતિ. એષ ચ મીમાંસકઃ પશ્ચાદર્થવિત્તેર્ જ્ઞાનસ્યાવબોધમ્ આહ. તન્ નૂનમ્ એતસ્ય જ્ઞાનં પશ્ચાદ્ એવોત્પદ્યતે. કથમ્ અપરથા પ્રકાશસ્વભાવસ્યાગ્રહણમ્. તદ્ એનમ્ ઇતઃ પક્ષાભાસાદ્ વ્યાવર્તયામીતિ પ્રાક્ તાવદુત્પત્તેર્ અપકર્ષણં કરોતિ. ન હીદં શક્યતે વક્તું{2,187}યદનુત્પન્નાયામ્ એવ બુદ્ધાવ્ અર્થો જ્ઞાતો ભવતીતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્. એવં ચ પ્રાગુત્પન્નસ્ય તદૈવ સંવિત્તિર્ ઇતિ સુસાધમ્ એવ. પ્રાગ્ ચ તત્સંવિત્તૌ સિદ્ધાયાં ધ્રુવમ્ આપન્નં બાહ્યાભ્યન્તરાભિમતયોસ્ તત્ત્વયોર્ વિવેકાદર્શનમ્. અર્થ એવ હિ પ્રાગ્ બુદ્ધેઃ સાકારે તત્સામર્થ્યાદ્ અનાકારા સંવિત્તિઃ. અતો વિવિક્તાકારતા સિધ્યતિ. ઇતરથા ત્વ્ આકારવિવેકસ્યાનુપલબ્ધત્વાદ્ અદ્વૈતં સિદ્ધમ્ એવેતિ. યુગપદ્ગ્રહણપરિચોદનાપ્ય્ એવમ્ અભિપ્રાયા શક્યા વર્ણયિતુમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- યુગપદ્ ઇતિ. જ્ઞાનેન સહ યુગપદ્ ગૃહ્યમાણે ઽપ્ય્ અર્થે નાર્થસ્યાકારો લક્ષ્યતે. ઉક્તં હિ નાકારવિવેકો લક્ષ્યતે ઇતિ. અપિ ચૈવં સહોપલમ્ભનિયમો બૌદ્ધસ્યાનિવારિતપ્રસરો જ્ઞાનાદ્ ભિન્નં સાકારમ્ અર્થં નિરાકરોતીત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ. યત એવ પ્રાક્ સમકાલં વા જ્ઞાનાનુભવે ઽર્થનાશો ભવતિ, તસ્માદ્ અર્થસંવિદ એવ પ્રાગ્ભાવિતા ભાષ્યકારેણ સિદ્ધાન્તાવસરે યત્નેન સાધ્યત ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

એવં તાવદ્ નનૂત્પન્નાયામ્ ઇત્યાદિભાષ્યાક્ષેપપરિહારૌ વર્ણિતૌ. અયમ્ અપરો ઽસ્યોત્તરગ્રન્થઃ -- સત્યમ્. પૂર્વં બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે ન પૂર્વં જ્ઞાયતે. ભવતિ હિ કદાચિદ્ એતદ્ યજ્જ્ઞાતો ઽર્થઃ સન્નજ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ. તસ્ય યથાશ્રુતગૃહીતસ્ય તાવદર્થમ્ આહ -- યસ્ ત્વ્ ઇતિ. યો ઽસ્યાઃ પરિચોદનાયાઃ સિદ્ધાન્તગ્રન્થઃ સ પ્રાગ્ એવ નિરૂપિતઃ કેવલગ્રાહકગ્રહણપ્રતિપાદનાવસરે. એવં હિ તત્રોક્તં -
ન પૂર્વં જ્ઞાયતે બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અત્રૈતદ્ વદિષ્યતે ।
ગ્રાહકસ્યૈવ સંવિત્તિર્ લક્ષ્યતે ગ્રહણે ક્વચિત્ ॥
{2,188}ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ હિ કદાચિદ્ એતદ્ યદ્ જ્ઞાતો ઽર્થઃ સન્નજ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. અર્થાકારવિવિક્તં જ્ઞાનમાત્રમ્ એવ સ્મર્યત ઇતિ યાવત્. ઉક્તં ચ ન સ્મરામીતિ. એવમ્ ઉક્તાર્થં ભાષ્યમ્ આક્ષિપતિ -- ન ત્વ્ એતદ્ ઇતિ સાર્ધેન. સત્યમ્. પૂર્વં બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે ન તુ પૂર્વં જ્ઞાયતે ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયામ્ અયં હેતુર્ ઉક્તઃ યત્ કિલ જ્ઞાતો ઽપ્ય્ અર્થઃ કદાચિદ્ અજ્ઞાતવન્ ન સ્મર્યતે, તસ્માન્ ન પૂર્વં બુદ્ધિર્ જ્ઞાયતે ઇતિ. ઇદં ચ બાલપ્રલપિતપ્રાયમ્. કિં ખલ્વ્ અત્ર કેન સમ્બધ્યતે યજ્જ્ઞાતો ન સ્મર્યતે તત્ર પૂર્વં બુદ્ધિર્ ન જ્ઞાયત ઇતિ, તસ્માન્ ન તાવદ્ એતસ્યાં પ્રતિજ્ઞાયાં સાક્ષાત્ સાધનમ્ ઇતિ

તત્ કિં હેયમ્ એવેદં ભાષ્યં, નેત્ય્ આહ -- અત ઇતિ. સત્યમ્. નેદમ્ અસ્યાં પ્રતિજ્ઞાયાં સાક્ષાત્ સાધનં, કિન્ ત્વ્ અનેન ગ્રન્થેન ફલદ્વારેણ પ્રતિજ્ઞાનિરાકરણમ્ ઉક્તમ્. પૂર્વપક્ષવાદિનાપ્ય્ અત્ર જ્ઞાનસ્ય પૂર્વોપલબ્ધ્યા બુદ્ધ્યાકારો વાઞ્છિતઃ. તદ્ અનેન નિરાક્રિયતે. યદિ બુદ્ધિઃ સાકારા ભવેત્ સા તર્હિ તથૈવ સ્મર્યેત. ન ચૈવં કેષુચિદ્ અવસરેષુ, કેવલગ્રાહકસ્મરણાત્. અતઃ કિં મુધા મુગ્ધૈઃ પ્રાગુપલબ્ધૌ પ્રસય્સ્યતે. એવમ્ અપિ હિ ધીરનાકારૈવ યદ્ અસાવ્ આકારવિયુક્તા સ્મર્યતે ન પૂર્વં જ્ઞાયત ઇતિ. કિમ્ ઉક્તં ભવતિ. નાનેન પ્રકારેણ સિસાધયિષિતં બુદ્ધેઃ સાકારત્વં સિધ્યતિ, અનાકારસ્મરણાત્ કદાચિદ્ ઇતિ

અત્રાપરં ભાષ્યમ્ અપિ ચ કામમ્ એક(રૂપ)ત્વે બુદ્ધેર્ એવાભાવો ન ત્વ્ અર્થસ્ય પ્રત્યક્ષયેતિ. તદ્ અયુક્તમ્. કથં હિ દ્વૈતસિદ્ધાન્તી જ્ઞાનાપલાપમ્ આહ. એવમ્ અપિ હિ ન તસ્ય પક્ષઃ સિધ્યતિ. ન ચાસતિ જ્ઞાને નિષ્પ્રમાણિકા અર્થસિદ્ધિર્ અવસાતું શક્યતે. અતો વ્યાખ્યેયમ્ એતદ્ અત આહ -- કામમ્ ઇતિ. નાત્ર બુદ્ધ્યભાવે તાત્પર્યં, કિન્ તુ નાસત્ય્ અર્થે બુદ્ધિઃ સિધ્યતીત્ય્ એવં પરમ્ ઇદમ્. વરમ્ એકરૂપત્વે બુદ્ધિર્ અપહ્નુતા યદ્ અસૌ પ્રત્યક્ષાર્થસામર્થ્યસમધિગમ્યા. યદધીના બુદ્ધિર્ ન તસ્યૈવ પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્યાર્થસ્ય તામાદાયાભાવવર્ણનમ્ ઇતિ. અપરમ્ અપિ ન ચાર્થવ્યપદેશમ્ અન્તરેણ બુદ્ધેઃ રૂપોપલમ્ભનમ્. તસ્માન્ નાવ્યપદેશ્યા બુદ્ધિઃ. અવ્યપદેશ્યં ચ નઃ પ્રત્યક્ષં તસ્માદ્ અપ્રત્યક્ષા બુદ્ધિર્ ઇતિ ભાષ્યમ્. તદ્ વ્યાચષ્ટે -- ન ચે તિ. બુદ્ધયો હિ નાર્થરૂપાદ્ વિના નિરૂપ્યન્તે. ન હિ જાતુ નીલરૂપાદ્ ઇયં નામેતિ વિવિચ્ય બુદ્ધિર્ ઉપલભ્યતે. અર્થાકારેણૈવ તુ નીલાદિના વ્યપદિશ્યતે નીલજ્ઞાનં પીતજ્ઞાનમ્ ઇતિ. એવઞ્ ચ નિત્યપરરૂપનિરૂપ્યા બુદ્ધિઃ કથં પ્રત્યક્ષપ્રમેયં ભવિષ્યતીતિ. ન હિ મૃગજલજ્ઞાને ઊષરં જલત્વેન જ્ઞાયમાનં પ્રત્યક્ષપ્રમેયમ્ ઇષ્યતે, ભ્રાન્તિવિષયત્વાત્. તસ્યાશ્ ચાપ્રત્યક્ષત્વાત્. અર્થસ્ તુ નિત્યં સ્વરૂપેણ સંવેદ્યમાનઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ યુક્તમ્ અવ્યપદેશ્યં ચ નઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ પરરૂપાવ્યપદેશ્યમ્ ઇતિ ભાષ્યાર્થ ઇતિ

એવં તાવત્ સતાપિ પરરૂપેણ નિરૂપ્યમાણં ન પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ત્વન્મતે ચાયમ્ અપરો દોષઃ, યદસદ્ગ્રાહ્યાનુસારેણૈવ તદ્ જ્ઞાનં સંવેદ્યતે, સ્વભાવસ્વચ્છત્વાત્ જ્ઞાનસ્ય, નીલાદ્યાકારેણ ગ્રાહ્યતા વાસનોપપ્લવાત્ કલ્પિતૈવ યતસ્ તદ્ એતદ્ આહ -- અસદ્ ઇત્ય્ ઉપપ્લવાદ્ અન્તેન. અતો ન કથઞ્ચિજ્જ્ઞાનમ્ એવ પ્રત્યક્ષપ્રમેયં પારમાર્થિકં વક્તું શક્યત ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ

અત્રાપરમ્ અપિ ચ, નિયતનિમિત્તસ્ તન્તુષ્વ્ એવોપાદીયમાનેષુ પટપ્રત્યયઃ ઇતરથા તન્તૂપાદાને ઽપિ કદાચિદ્ ઘટબુદ્ધિર્ અવિકલેન્દ્રિયસ્ય સ્યાદ્ ઇતિ ભાષ્યં, તદાક્ષિપતિ -- નિમિત્તે તિ. યદ્ એતન્ નિમિત્તાનાં તન્ત્વાદીનાં નિયતત્વં કાર્યેષુ{2,190}કિઞ્ચિદ્ એવ નિમિત્તં કિઞ્ચિદ્ એવ કાર્યમ્ ઉપજનયતિ નાપરમ્ ઇતિ, તદુભયોર્ અપિ જ્ઞાનબાહ્યાર્થવાદિનોઃ સમાનમ્, ઉભયોર્ અપિ નિજશક્ત્યનુસારિત્વાત્ કાર્યસિદ્ધેઃ. નિજયૈવ હિ શક્ત્યા કિઞ્ચિદ્ વિજ્ઞાનં તન્ત્વાદ્યાકારં કિઞ્ચિદ્ એવ તુ પટાદ્યાકારં જ્ઞાનં જનયતિ તન્તવ ઇવ પટમ્. ન ચાત્રાન્યતરઃ શક્યો ઽનુયોક્તુમ્ ઇતિ ભાવઃ

તુલ્યતામ્ એવાનુયોગસ્ય વિવૃણોતિ -- તન્ત્વર્થૈર્ ઇતિ દ્વયેન. નિગદવ્યાખ્યાનૌ ગ્રન્થાવ્ ઇતિ

યદિ તુ સામર્થ્યનિયમમ્ આશ્રિત્યાર્થાનાં તન્ત્વાદીનાં કાર્યવ્યવસ્થોચ્યત ઇતિ, તજ્જ્ઞાનાનામ્ અપિ જ્ઞાનાન્તરારમ્ભે ન દણ્ડવારિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- અર્થે તિ

અતો દોષપરિહારસામ્યે નાન્યતરઃ શક્યો ઽનુયોક્તુમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

અત્ર પરિહારમ્ આહ -- દેશે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ અપિ યસ્ય કારણં તદ્ અપિ કદાચિદ્ એવ કાર્યમ્ આરભમાણં દૃષ્ટં ન સર્વદા બીજમ્ ઇવાઙ્કુરમ્. ન હિ તત્ કુસૂલાધિકરણમ્ અઙ્કુરમ્ આરભતે, કિન્ તુ દેશવિશેષં ક્ષેત્રાદિં કાલવિશેષં ચ ગ્રીષ્માદિં નિમિત્તવિશેષમ્ ઉદકાદિમ્ આસાદ્ય કદાચિદ્ એવ દેશાદિવ્યઙ્ગ્યત્વાત્{2,191}કારણશક્તીનામ્. નૈતદ્ જ્ઞાનવાદિનાં સમ્ભવતીતિ વક્ષ્યતે. અતઃ કસ્યહેતોર્ ઉત્પન્નમૃત્પિણ્ડવિજ્ઞાનસ્યાપિ કદાચિદ્ એવ ઘટપ્રત્યયો ન સર્વદા. કસ્માચ્ ચોત્પન્નવ્રીહિબીજપરિચયસ્યાપિ જ્ઞાતુર્ ભાવ્યઙ્કુરાકારપરિચયઃ. ન હિ તત્ર દણ્ડોદકાદિ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ કારણશક્તીનાં વ્યઞ્જકં, યદપેક્ષયા કારણાનિ વિલમ્બન્તે. સ્યાન્ મતં - મા ભૂવન્ બાહ્યા દેશાદયઃ. તજ્જ્ઞાનાન્ય્ એવ ચ કારણાનામ્ અનુગ્રાહકાણિ ભવિષ્યન્તીતિ. તન્ ન, ક્ષણિકત્વેનાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકયોઃ સાહિત્યાસમ્ભવાદ્ ઇતિ

ન કેવલં કારણશક્તીનાં વ્યઞ્જકાન્ય્ અર્થવાદિનાં સન્તિ, શક્તયો ઽપિ કાર્યાર્થાપત્તિપ્રમાણિકાઃ પ્રતિપટાદિકાર્યં તન્ત્વાદીનાં વ્યવસ્થિતાઃ પ્રસિદ્ધા ઇત્ય્ આહ -- શક્તયો ઽપી તિ

ભવતસ્ તુ બૌદ્ધસ્ય (?ના।ન વિ)જ્ઞાનાદ્ ભિન્ના અભિન્ના વા પારમાર્થિકી શક્તિર્ નિરૂપ્યતે યેન કાર્યારમ્ભવ્યવસ્થા ઘટત ઇત્ય્ આહ -- ભવત ઇતિ. સંવૃતિસદ્ભાવમ્ ઉત્સૃજ્યેતિ. સંવૃત્યા યઃ સદ્ભાવસ્ તમ્ ઉત્સૃજ્ય ન પારમાર્થિકી શક્તિર્ અસ્તિ. ન ચ સંવૃતિસત્તયા વ્યવસ્થાયાઃ સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં નિરાલમ્બનવાદ ઇતિ

અપિ ચ શક્તિર્ ઇતિ વાસનામ્ એવ ભવન્તો ગાયન્તિ. સા ચ પૂર્વાનુભવયોનિર્ ન તત્સદૃશજ્ઞાનાન્તરોપજનનાદ્ અન્યત્ર સમર્થેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- વાસને તિ. નનુ વાસનાનુસારેણૈવ નિમિત્તાનાં તન્ત્યાદીનાં કાર્યવિશેષનિયતત્વં ભવિષ્યતિ શબ્દવાસનાનામ્ ઇવાર્થબુદ્ધૌ ભવન્મતે, અત આહ -- નિમિત્તે ત્ય્ એતદ્ અન્તેન. વાસનાયા ઇતિ હેતૌ પઞ્ચમી. યદ્ એતદ્ વાસનાહેતુકં નિમિત્તનિયતત્વં{2,192}તદ્ વાસનાયા એવાભાવાદ્ અયુક્તમ્. તદભાવશ્ ચ ક્ષણિકત્વેનાસાહિત્યાદ્ વાસ્યવાસકયોર્ અનાશ્રિત(?ત્વા।વા)સનાભાવા(દ્ આ)શ્રયાનુપપત્તિશ્ ચોક્તા. દુર્લભમ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ. અપિ ચેયં વાસના ન પરસ્ય કસ્યચિદ્ અનુગ્રહે વર્તતે. અસ્થિરાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકત્વાન્ ઉપપત્તેઃ. અતઃ સ્વતન્ત્રૈવ કાર્યમ્ આરભમાણા સર્વાન્ પ્રત્યારભેતાવિશેષાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અપારાર્થ્યાદ્ ઇતિ. એવં તાવત્ શક્ત્યભાવાદ્ એવ ન તત્કૃતા કાર્યવ્યવસ્થેત્ય્ ઉક્તં, યે ઽપિ ચાસ્માકં દેશકાલાદયઃ કારણશક્તીનાં વ્યઞ્જકત્વેનાભિમતાઃ, તે ઽપિ તન્નિયામકા ન સન્તીત્ય્ આહ -- દેશે તિ

સર્વં ચેદમ્ અભિપ્રેત્યાપિચેત્યાદિ ભાષ્યકારેણાભિહિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- મત્વૈતદ્ ઇતિ. એવં ચેત્ પરિહૃતં પર્યનુયોગતુલ્યત્વમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. એવં ચાનુમાનદૂષણાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય ચ સ્વસ્મિન્ વર્તિતુમ્ અશક્તેર્ ન તાવદ્ ભવદ્ અભિમતાભ્યામ્ આદ્યાભ્યાં પ્રમાણાભ્યાં બાહ્યશૂન્યતા સિધ્યતીત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ

આગમસ્ ત્વ્ અનુષ્ઠાનનિષ્ઠો નૈવઞ્જાતીયકે પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- આગમસ્યે તિ. ન બાહ્યસદ્ભાવે અભાવે ચેત્ય્ અર્થઃ. ઉપમાનં તુ સિદ્ધવસ્તુનઃ સાદૃશ્યવિષયં ન વસ્તુસદસદ્ભાવયોર્ વ્યાપ્રિયતે, ન ચ કિઞ્ચિચ્છૂન્યં નામ જ્ઞાનાતિરેકિ સિદ્ધં યચ્છૂન્યતયા જ્ઞાનમ્ ઉપમીયતે ગૃહેણેવ પ્રોષિતચૈત્રેણ શૂન્યં{2,193}મન્દિરાન્તરમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- નોપમે તિ. અર્થાપત્ત્યા તુ તત્તદ્ભાવભેદદર્શનાનુપપત્તિપ્રભવયા પૃથિવ્યાદયો ભાવા વ્યવસ્થાપ્યન્ત એવેતિ સા પરિપન્થિન્ય્ એવ શૂન્યતાયામ્ ઇત્ય્ આહ -- અર્થાપત્તિર્ ઇતિ

એવં ચાપન્નં ષષ્ઠપ્રમાણગોચરત્વં શૂન્યતાયા ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. એવં તાવન્ ન પ્રમાણાનુસારેણ શૂન્યતા સિધ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં યત્ તદ્ ઉક્તં તત્રાસ્તાં યઃ પ્રમેયતઃ ઇતિ, તદુપન્યસ્ય દૂષયતિ -- એવમ્ ઇત્ય્ ઉપેયમ્ અન્તેન. અયમ્ અર્થઃ -- ન તાવજ્જ્ઞાનાલમ્બનાઃ પરમાણવઃ અતીન્દ્રિયત્વાત્. તત્સદ્ભાવે પ્રમાણાભાવાચ્ ચ. ન તત્સમૂહઃ, તદતિરિક્તસ્યાનિરૂપણાત્. અવયવિનશ્ ચ વૃત્તિવિકલ્પાતિરિક્તાદિપરિચોદનાદૂરીકૃતનિરૂપણત્વાત્. અતો બાહ્યસ્યાણ્વાદેઃ ગ્રાહ્યસ્યાસમ્ભવાદ્ એવ પારિશેષ્યસિદ્ધમ્ આત્માલમ્બનત્વં સર્વસંવિદામ્ ઇતિ પ્રમેયાશ્રયા ચ શૂન્યતા યૈર્ ઉચ્યતે, તૈર્ અપિ વાદિભિર્ યથોક્તાદ્ આન્તરસ્ય ગ્રાહ્યસ્યાસમ્ભવાત્ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાદ્ ઇદમ્ ઇતિ ચ પરરૂપનિરૂપણાદ્ અવશ્યમ્ એવાન્યસ્ય જ્ઞાનાદ્ ગ્રાહ્યત્વં બલાદ્ ઉપેયમ્ અનાલમ્બનજ્ઞાનાસમ્ભવાદ્ ઇતિ. (?દ્વયોર્ અપિ સમાનો નિરાકરણમાર્ગ ઇત્ય્ આહ) સ્વાંશવદણ્વાદયો ઽપિ ગ્રાહ્ય ન સમ્ભવન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ અત આહ -- ગ્રાહ્યા ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યત્ તાવદણૂનામ્ અગ્રાહ્યત્વં તદ્ અસ્માકમ્ અપિ સિદ્ધમ્ એવેતિ કિં તન્નિરાકરણેન. સમૂહો ઽપિ વનાદિતુલ્યો ઽનભ્યુપગમનિરાકૃત એવેતિ. યસ્ તુ સમૂહાપરનામ્ આવયવી સ યથા સત્યઃ, તથા વનોપન્યાસાવસરે પ્રતિપાદયિષ્યામ ઇત્ય્ આહ -- સત્ય ઇતિ

{2,194} એવં તાવદ્ બાહ્યસિદ્ધિર્ ઉક્તા. ઇદાનીં યત્ તન્માધ્યમિકમતે બાહ્યજ્ઞેયાભાવાદ્ જ્ઞે(?યા।યજ્ઞા)નાભાવો ઽપીત્ય્ ઉક્તં, તચ્ ચ બાહ્યસિદ્ધિપ્રતિપાદનેન પરિહૃતમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇતી તિ. બાહ્યાભાવકૃતા મતૌ સંવૃતિકલ્પના નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ. ય એવ તુ જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકસ્યોભયસ્ય તત્ત્વં પરમાર્થતો જાનન્તિ મીમાંસકાઃ, તેષામ્ એવ ચેદં ધર્મવિચારણે ધુરિ સમર્થમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઉભયે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ધર્મો રથો ઽસ્યાવયવો યુગાપરપર્યાયો ધૂર્વિચારઃ. તેન હિ ધર્મરથો ઘટિતઃ, તદ્વહનાય ચેદં જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકમ્ ઉભયં તત્ત્વતો જ્ઞાતં ક્ષમં ભવતિ. સંવૃતિકલ્પિતં તુ ન ધુરં વોઢું ક્ષમમ્ ઇતિ ધર્મરથો ઽવસીદેત્. ન હ્ય્ અસમર્થાભ્યાં ધુર્યાભ્યાં ધૂરુહ્યતે. ન હિ પરમાર્થતો ઽસતોઃ સંવિત્સંવેદ્યયોઃ સામર્થ્યમ્ અસ્તિ. અતો યદ્ ઉક્તં યદા સંવૃતિસત્યેનેતિ, દૂષિતં ચ સંવૃતેર્ ન તુ સત્યત્વમ્ ઇતિ તદ્ એવાત્રોપસંહૃતમ્ ઇત્ય્ અનુસન્ધાતવ્યમ્ ઇતિ