મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 4

ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
નિમિત્તસૂત્રં સમાપ્તમ્
04 પ્રત્યક્ષસૂત્ર
{1,204} અત્રાનન્તરં પરીષ્ટિસૂત્રપ્રતિજ્ઞાતાં નિમિત્તપરીક્ષામ્ અવતારયિતું સૂત્રમ્ -- સત્સમ્પ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ તત્ પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તં વિધ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ ઇદં વૃત્ત્યન્તરે ઽનિમિત્તાદ્ અવચ્છિદ્ય તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્યેવમન્તં લક્ષણપરં વ્યાખ્યાતમ્. તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્ય દૂષયતિ -- વર્ણ્યત ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- ધર્મસ્ય નિમિત્તં પરીક્ષિતવ્યમિતિ હિ પ્રતિજ્ઞાતમ્. અનન્તરં ચ પ્રત્યક્ષસ્ય લક્ષણમ્ ઉચ્યમાનં ન પૂર્વપ્રતિજ્ઞયા સઙ્ગચ્છત ઇતિ

ન પરમસઙ્ગતિઃ, અનુપયોગો ઽપીત્ય્ આહ -- લષણસ્યે તિ. લોકપ્રસિદ્ધપ્રમાણવ્યવહારિણો હિ મીમાંસકસ્ય કિં તલ્લક્ષણકરણેનેતિ ભાવઃ. દ્વ્યંશા હિ પૂર્વપ્રતિજ્ઞા ચોદનૈવ પ્રમાણં પ્રમાણમ્ એવ ચોદનેતિ તન્ત્રાર્થસંક્ષેપપ્રતિજ્ઞાનમ્. પુનશ્ ચ પરીષ્ટિસૂત્રેણ નિષ્કૃષ્યાદ્યલક્ષણવિષયતયા. ન ચાન્યતરાંશપ્રસાધનેનાપિ લક્ષણાભિધાનમ્ ઉપયુજ્યત ઇતિ. યદિ તુ નૈયાયિકાદિપ્રસ્થાનમ્ અનુવિદધતા પ્રત્યક્ષસ્ય લક્ષણં પ્રણીયતે, તદ્વદ્ એવ હિ તત્પૂર્વકં ત્રિવિધમ્ અનુમાનમ્ ઇત્યાદિવદનુમાનાદેર્ અપિ લક્ષણપ્રણયનમ્ આપતિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- કિમર્થમ્ ઇતિ

સ્યાદ્ એતત્. અપ્રમાણમ્ એવાનુમાનાદિ પ્રત્યક્ષાદ્ અન્યત્વાત્ તદાભાસવદ્ ઇતિ તલ્લક્ષણાનભિધાનમ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન તાવદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ એવ કિઞ્ચિત્ તદપ્રામાણ્યસિદ્ધયે પ્રમાણમ્ ઉપન્યસ્યતે, તત્ તેનૈવ બાધ્યતે. અપિ ચાનુમા(?ન।ના)પ્રામાણ્યસિદ્ધયે ઽનુમાનમ્ ઉપન્યસ્યતે ઇતિ સ્વવાગ્વિરોધઃ. તદ્ અલં નાપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ઇતિ પાષણ્ડજલ્પિતેનેતિ.{1,205}સ્યાદ્ એતત્ -- સમ્ભવૈતિહ્યયોર્ ઇવાનુમાનાગમયોઃ પ્રત્યક્ષાન્તર્ભાવાદ્ ઇતરેષાં લક્ષણાનભિધાનમ્ ઇતિ, તન્ ન. લક્ષણવૈલક્ષણ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- નાપી તિ વક્તુમ્ અન્તેન. સ્યાદ્ એતત્ -- લક્ષણવૈલક્ષણ્યમ્ એવાસિદ્ધં, સર્વેષાં સત્ય્ એવેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે જાયમાનત્વાદ્ ઇતિ. તન્ ન. ન હિ ચક્ષુષા સન્નિકૃષ્ટધૂમો ઽપ્ય્ અવિદિતાસ્મૃતવ્યાપ્તિર્ અનુમિમાનો વહ્નિમ્ ઉપલ(?ભ્ય।ભ)તે. અત ઇન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દસાદૃશ્યા(ન)ન્યથાસિદ્ધબુદ્ધિસમુપલમ્ભકપ્રમાણાભાવા એવ યથાક્રમં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણોદયે સાધનમ્ ઇતિ સાધનભેદાલ્ લક્ષણવૈલક્ષણ્યે સતિ નાન્યોન્યાન્તર્ભાવોપપત્તિઃ. તદ્ ઇદમ્ આહ -- ન ચે તિ

ન ચ વાચ્યં સર્વાદૌ પ્રત્યક્ષલક્ષણાભિધાનાદ્ એવ તત્પૂર્વકત્વેનેતરાણિ લક્ષિતાનીતિ પૃથગ્લક્ષણાનભિધાનમ્ ઇતિ, તત્પૂર્વકસ્મૃત્યાદીનામ્ અપ્રામાણ્યદર્શનેનાભાસસઙ્કરપ્રસક્તેર્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચાપી તિ

ન ચ સામાન્યાતિદેશલક્ષણમ્ ઇવ વિશેષાતિદેશલક્ષણં પ્રત્યક્ષલક્ષણોક્તિર્ અનુમાનાદીનાં પારમાર્થિમં લક્ષણમ્ આક્ષિપતિ, તેન વિના તદુપપત્તેઃ. સામાન્યં તુ નાનાક્ષિપ્તવિશેષમ્ આત્માનં લભત ઇત્ય્ આક્ષિપત્ય્ અર્થવિશેષમ્. તદ્ એતદ્ આહ -- પ્રત્યક્ષે તિ

તત્પૂર્વકત્વસિદ્ધ્યભ્યુપગમેન ચાસ્માભિઃ પૂર્વં[609]સ્મૃત્યા વ્યભિચાર ઉક્તઃ. તદ્ અપિ પ્રત્યક્ષલક્ષણોક્તેર્ અનન્યથાસિદ્ધ્યભાવાન્ ન સિધ્યતીત્ય્ આહ -- તદતદ્ ઇતિ. તચ્ ચાતચ્ ચ તદતદી. તે પૂર્વે યસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- તદ્ વા પ્રત્યક્ષમ્ અન્યદ્ વા પૂર્વમ્ અનુમાનાદીનામ્ ઇતિ ન પ્રત્યક્ષલક્ષણાદ્ અવગમ્યત ઇતિ.{1,206}યદિ તુ વિનૈવ કારણેન પ્રત્યક્ષલક્ષણોક્તેર્ ઇતરેષાં તત્પૂર્વકત્વમ્ આશ્રીયતે, હન્ત અતત્પૂર્વકત્વમ્ અપિ વાઙ્માત્રેણ શક્યમ્ આશ્રયિતુમ્ ઇત્ય્ આહ -- તદુક્તેર્ ઇતિ. તદપૂર્વં યસ્યેતિ વિગ્રહો દર્શયિતવ્ય ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[609] ર્વ (ગ)
સિધ્યતુ વા પ્રત્યક્ષલક્ષણોક્તેર્ અનુમાનાદીનાં તત્પૂર્વકત્વમ્. યસ્ ત્વ્ એષામ્ અવાન્તરલક્ષણભેદઃ સ્વરૂપં ચ, સંખ્યા ચેયન્તિ પ્રમાણાનીતિ, તત્ સર્વં ન સિધ્યતીત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

સ્યાન્ મતં - પ્રસિદ્ધાન્ય્ એવાનુમાનાદીનિ પ્રમાણાનિ, કિમ્ અમીષાં લક્ષણકરણેનેતિ. તત્ પ્રત્યક્ષે ઽપિ સમાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રસિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. અતો બહુષુ પ્રમાણેષુ યદ્ એકલક્ષણકરણં તદ્ અન્યપરિસંખ્યાર્થમ્ એવ સ્યાત્. તદ્ એતદ્ આહ -- તેનાન્યે તિ સૂત્રમ્ અન્તેન. અભિમતપ્રમાણપરિસંખ્યાનં ચાયુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ. મૂઢેન વા જૈમિનિના પ્રત્યક્ષમાત્રં લક્ષિતમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ આપદ્યેત. એવં ચાત્મીયમ્ અજ્ઞાનમ્ ઋષેર્ આરોપિતં ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- મૂઢેન વે તિ ના ન્તેન. અપિ ચ વાક્યભેદો નામાગત્યા ક્વચિદ્ આશ્રીયતે યથાગ્નયશ્ ચ સ્વકાલત્વાત્ ઇત્ય્ અત્ર વક્ષ્યતે. ન ચેહ સૂત્રે કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નં દૃશ્યતે યદ્ ભિત્ત્વા વ્યાખ્યાયત ઇત્ય્ આહ -- સમ્ભવતી તિ

લક્ષણમ્ અપ્ય્ એતદ્ અતિવ્યાપ્તેર્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચાપી તિ. અતિવ્યાપ્તિમ્ એવ દર્શયતિ -- તદભાસેષ્વ્ ઇતિ. સર્વે હિ મૃગતૃષ્ણાદિવિભ્રમાઃ{1,207}સૂર્યરશ્મિતપ્તોષરાદિસંયુક્તનયનજન્યાઃ. સંશયાશ્ ચ સ્થાણ્વાદિસંયુક્તનયનજન્માન ઇતિ પ્રત્યક્ષતામ્ અશ્નુવીરન્. સેયમ્ અતિવ્યાપ્તિર્ ઇતિ. અલ્પં ચેદમ્ અસ્માભિર્ ઉક્તં તદાભાસેષુ તુલ્યત્વાદ્ ઇતિ. એકં તુ સ્વપ્નજ્ઞાનં વર્જયિત્વા સકલપ્રમાણાપ્રમાણસજાતીયવિજાતીયજ્ઞાનમાત્રસાધારણમ્ ઇદં લક્ષણમ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્વપ્ને તિ. લિઙ્ગશબ્દસદૃશાદિસમ્બદ્ધેષ્વ્ એવેન્દ્રિયેષ્વ્ અનુમાનાદિપ્રમાણપઞ્ચકોત્પત્તિર્ ઇતિ ભાવઃ

સ્વપ્નજ્ઞાનવર્જને કારણમ્ આહ -- તદ્ધી તિ. બાહ્યેન્દ્રિયસમ્પ્રયોગાભાવાભિપ્રાયેણ ચેદમ્ ઉક્તમ્. સ્વપ્ને ત્વ્ આત્મમનોદેહૈઃ સઙ્ગતિર્ અસ્ત્યેવેતિ તદ્ અપ્ય્ અનેન લક્ષણેન વ્યાપ્યત ઇતિ દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ. સ્વપ્નજ્ઞાનાતિરિક્તં તુ યત્ કિઞ્ચિદ્ ભ્રાન્ત્યાદિ, તત્ કેનચિત્ સમ્પ્રયોગે સત્ય્ એવ જાયત ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ આપદ્યેતેત્ય્ આહ -- કેનચિદ્ ઇતિ. યથા કેનચિત્ સમ્પ્રયોગે ભ્રાન્ત્યાદિર્ ભવતિ, તથા પૂર્વમ્ એવાસ્માભિર્ વિવૃતમ્. આદિશબ્દેન પ્રમાણસંશયયોર્ ઉપાદાનમ્ ઇતિ

નનુ કેનચિત્ સમ્પ્રયોગમાત્રં ન પ્રત્યક્ષકારણમ્ અભિપ્રેતમ્. અપિ તર્હિ ગ્રાહ્યેણ. ન ચ ભ્રાન્ત્યાદયો ગ્રાહ્યસંયુક્તનયનસ્ય જાયન્તે. કિં તર્હિ. અન્યસંયુક્તેન્દ્રિયસ્યાન્યાર્થવિષયાઃ. ન ચેદં ગ્રાહ્યવિશેષણમ્ અસ્માભિર્ એવ કેવલમ્ આશ્રિતમ્. અપિ તુ વૃત્તિકારેણાપિ પ્રત્યક્ષલક્ષણપરં સૂત્રં વ્યાચક્ષાણેન. તન્મતં ચ ભવદ્ભિર્ ઉપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યત એવેતિ નાવયોર્ વિશેષમ્ ઉપલભામહે, અત આહ -- ગ્રાહ્યેણે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્ અભિમતં વિશેષણં ભવતો ઽપિ. તત્ ત્વ્ અનુપાત્તં ન લભ્યતે. વૃત્તિકારમતે તુ વ્યત્યસ્તેન તદ્વૃત્તેન તદુપાદાસ્યતે.
{1,208} યદાભાસં હિ વિજ્ઞાનં તત્સંયોગે તદ્ ઇષ્યતે ।
ઇતિ વક્ષ્યતે. અતો ભવન્મતે ગ્રાહ્યવિશેષણાનુપાદાનાદ્ ગ્રાહ્યસમ્પ્રયોગજમ્ અન્યસમ્પ્રયોગજં વા જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ આપદ્યેત. અતો ઽસ્તિ મહાન્ વક્ષ્યમાણેન વિશેષ ઇતિ

યત એવ યથાવસ્થિતમ્ ઇદં સૂત્રં ન પ્રત્યક્ષં લક્ષયિતું ક્ષમતે, અત એવ વૃત્તિકારેણાપિ પ્રાસઙ્ગિકલક્ષણકરણે વ્યત્યયેન પઠિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- અસામર્થ્યં ચે તિ

પ્રકૃતમ્ અતિવ્યાપકત્વં લક્ષણસ્યોપસંહરતિ -- તેને તિ

પર ઇદાનીં સત્સમ્પ્રયોગવિશેષણોપાદાનસામર્થ્યાદ્ એવ ગ્રાહ્યવિશેષણાક્ષેપં મન્વાનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે, તદાહ -- સત્સમ્પ્રયોગનિર્દેશ ઇતિ. એવં હિ મન્યતે --
સમ્ભવવ્યભિચારૌ હિ વિશેષણકરાવ્ ઉભૌ
તદ્ યદિ સમ્પ્રયોગમાત્રજં જ્ઞાનં સૂત્રકારસ્યાભિમતમ્ અભવિષ્યત્, તદા વિશેષણોપાદાનમ્ અનર્થકમ્ આપત્સ્ય(?તે।ત.) ન હ્ય્ અસમ્પ્રયોગજં પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં વા જ્ઞાનમ્ અસ્તિ. અતો વિશેષણોપાદાનસામર્થ્યાદ્ એવ ગ્રાહ્યવિશેષણમ્ અવગમ્યતે. અતો ન કિઞ્ચિદ્ દોક્ષ્યતીતિ. એતદ્ એવ[610]દૂષયતિ -- એતદ્ એવ હી તિ. એવં હિ મન્યતે -- નૈવંવિધેનોત્તરેણ વ્યુત્થિતો બોધયિતું શક્યતે. તસ્ય હ્ય્ એતદ્ એવ પ્રતિપાદ્યં યત્ ત્વન્મતે[611]વિશેષણાનર્થક્યં, લક્ષણસ્ય ચાતિવ્યાપ્ત્યાદિભિર્ અસિદ્ધિર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[610] દ્ અપિ દૂ
[611] તે અવયવાનામાનર્થ (ગ)
ઉપેત્ય વા બ્રૂમ ઇત્ય્ આહ -- સ્વપ્નાદીનામ્ ઇતિ. ઉક્તમ્ એતદ્{1,209}બાહ્યેન્દ્રિયવ્યાપારાદિનિરપેક્ષં સ્વપ્નજ્ઞાનમ્ ઇતિ તન્માત્રં વર્જયિત્વા સર્વમ્ એવ પ્રત્યક્ષં પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન ચાદૃષ્ટમાત્રોદ્બોધિતસંસ્કારકારણિકા સ્મૃતિર્ અભિપ્રેતેતિ. તસ્માદ્ અનુપાત્તમ્ એવાત્ર[612]સમગ્રં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ઇતિ ન તદ્ વિધાતુમ્ અનુવદિતું વા શક્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. યત્ પ્રત્યક્ષં તદ્ એવંલક્ષણકમ્[613]ઇતિ લક્ષણવિધિઃ. યદ્ એવંલક્ષણકં[614]તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ લક્ષણાનુવાદઃ. ન ચાનુક્તો ઽર્થો વિધ્યનુવાદભાગ્ ભવતિ, ઉભયોર્ અપિ સાધારણત્વાદ્ અભિધાનસ્યેતિ

__________નોતેસ્__________
[612] વ સ
[613] ણમ્ ઇ
[614] ણં ત (ગ)
એવં લક્ષણપરતાં પ્રત્યાખ્યાયાનભિમતવચનવ્યક્તિનિરાકરણપુરસ્સરમ્ અભિમતાં સૂત્રસ્ય વચોભઙ્ગિમ્ આહ -- તેને તિ દ્વાભ્યામ્. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યદ્ એવંલક્ષણકં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ નૈષ સૂત્રાર્થઃ. કિં તર્હિ. યલ્લોકપ્રસિદ્ધં પ્રત્યક્ષં તસ્ય સત્સમ્પ્રયોગજત્વં નામ ધર્મો ઽસ્તિ. તદ્ધર્મકત્વાચ્ ચ વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વં ભવતિ. તતશ્ ચ ભવિષ્યત્ય્ અવિદ્યમાને ધર્મે ઽનિમિત્તતેતિ

નનુ શાબરે ઽપિ પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તમ્, એવં લક્ષણકં હિ તદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદલક્ષણપરત્વે સૂત્રસ્યાનુપપન્નમ્ અત આહ -- એવમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- શાબરા અપિ યે લોકપ્રસિદ્ધલક્ષણાનુવાદેનાનિમિત્તત્વં વિદધતિ તાન્ અપિ ન મૃષ્યામહે, સમ્પૂર્ણલક્ષણાભિધાને સૂત્રસ્યાશક્તેઃ. અતો લક્ષણોક્તિર્ ઇહ લિઙ્ગવિવક્ષયૈવ. યથા ધૂમો લક્ષણમ્ અગ્નેઃ, એવં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વમ્ અનિમિત્તત્વસ્ય. લક્ષ્યતે હિ તત્ તેનેતિ ભાષ્યકારસ્યાભિમતમ્ ઇતિ

{1,210} યલ્ લિઙ્ગં યસ્ય ચ, તદુભયમ્ અપિ વ્યનક્તિ -- યત ઇતિ. વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વં નામ ધર્મો લિઙ્ગમ્. અનિમિત્તતા તુ લિઙ્ગિ. યદિ તુ તલ્લિઙ્ગમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્, તં પ્રતિ સત્સમ્પ્રયોગજત્વહેત્વન્તરપ્રસિદ્ધેન તેનાનિમિત્તતાધિગન્તવ્યેતિ પ્રસિદ્ધેનેત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ

કુતઃ પુનર્ હેત્વન્તરસ્યૈવ પ્રસિદ્ધિઃ, અત આહ -- પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- ત્રય એતે પ્રયોગાઃ -- પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્. વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વં ચ સત્સમ્પ્રયોગજત્વાત્. સત્સમ્પ્રયોગજત્વં ચ પ્રત્યક્ષત્વાત્. અત્ર ચ વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વસ્ય વ્યક્તમ્ એવ પઞ્ચમ્યા હેતુત્વમ્ ઉપાત્તમ્. ઇતરયોસ્ તૂપાદાનેનૈવ હેતુત્વં સૂત્રિતમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. અયં ચ પ્રત્યક્ષં યજ્જને સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવ પ્રપઞ્ચો વેદિતવ્યઃ. તથા હિ -- તત્રૈવ વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ અનિમિત્તત્વમ્, એવંધર્મકત્વોપાત્તસત્સમ્પ્રયોગજત્વાદ્ વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વં, પ્રત્યક્ષં યજ્જન ઇતિ ચ પ્રત્યક્ષત્વાદ્ એવંધર્મકત્વમ્ ઉક્તમ્. ઇદં હિ તત્રાકૂતં પ્રત્યક્ષં સદેવંધર્મકં ભવતીતિ. ઇદં ત્વ્ ઇહ વક્તવ્યમ્. કિમ્ અનયા પ્રયોગપ્રપઞ્ચરચનયા. વિમતિપદાસ્પદં હિ પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિતં પ્રત્યક્ષત્વાદ્ ઇત્ય્ એતાવતાપીષ્ટં સિધ્યત્ય્ એવ. તત્ તુ શુષ્કતર્કહેતોર્ ઉદ્ભાવકત્વાન્ ન તથાશ્રિતમ્ ઇતિ સમાધાતવ્યમ્. એવં હિ શ્રુતિસાધારણ્યમાત્રેણાનિમિત્તત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ મન્વીરન્. ન ચ શ્રુતિસામાન્યમાત્રેણૈવ સર્વસાધર્મ્યં ભવતિ. ન હિ ભવતિ ગોપદાસ્ પદં વાગ્ ઇતિ વિષાણવતી. વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ અનિમિત્તત્વમ્ ઉચ્યમાનં ચિત્તં ભાવયતિ. કથં ચ[615]વિદ્યમાનોપલમ્ભનમ્ અનાગતે નિમિત્તં ભવતિ. કથં ચ સત્સમ્પ્રયોગજમ્ અવિદ્યમાનોપલમ્ભનમ્. વર્તમાનસમ્પ્રયોગજં હિ સત્સમ્પ્રયોગજમ્ અભિધીયતે, સચ્છબ્દસ્ય વર્તમાનવચનત્વાત્. ન ચાનાગતેન ધર્મેણ વર્તમાનઃ સમ્પ્રયોગઃ સમ્ભવતિ. સમ્બન્ધિદ્વયાધારો હિ સમ્બન્ધઃ. નાસાવ્ અન્યતરસ્મિન્ન્ અવર્તમાને વર્તત ઇતિ યુક્તમ્ અભિધાતુમ્. એવં પ્રત્યક્ષશબ્દો ઽપિ પ્રત્યુત્પન્નેન્દ્રિયસમ્પ્રયોગાધીનવૃત્તિર્ નાવર્તમાનસમ્પ્રયોગજે વર્તિતુમ્ અર્હતીતિ યુક્તં ક્રમાભિધાનમ્. પ્રપઞ્ચરૂચયશ્ ચ મીમાંસકા ઇતિ યુક્તં પ્રપઞ્ચાભિધાનમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[615] હિ (ગ)
{1,211} ઇદં તુ વાચ્યમ્ -- અનૈકાન્તિકં સત્સમ્પ્રયોગજત્વં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વે. સત્ય્ એવ હિ નદીપૂરનયનસન્નિકર્ષે અતીતા[616]દિવૃષ્ટિવિજ્ઞાનં ભવતિ. વર્તમાન એવ ચ મેઘચક્ષુસ્સન્નિકર્ષો ભવિષ્યદ્વૃષ્ટિવિષયં વિજ્ઞાનં જનયતિ. અતો નાયમ્ એકાન્તઃ યત્ સત્સમ્પ્રયોગજં જ્ઞાનં વિદ્યમાનોપલમ્ભનમ્ ઇતિ. અપિ ચ અપરોક્ષનિર્ભાસમ્ અપિ જ્ઞાનં વર્તમાનસમ્પ્રયોગજમ્ અવિદ્યમાનવિષયં દૃષ્ટમ્. ભવતિ હિ વર્તમાને શુક્તિનયનસન્નિકર્ષે ઽતીતાનાગતવ્યવહિતરજતાવગ્રહઃ. ઉક્તં ચ ભવદ્ભિર્ અપિ ભવદાસદૂષણાવસરે સકલપ્રમાણાપ્રમાણજ્ઞાનસાધારણ્યં સત્સમ્પ્રયોગજત્વસ્ય. સ્યાન્ મતમ્ -- ન તાવદતીતાનાગતગોચરમ્ અનુમાનં સત્સમ્પ્રયોગેણ જન્યતે, અવિદિતાસ્મૃતવ્યાપ્તેર્ અભાવાત્. અસ્તિ હિ તસ્યાપિ નદીપૂરજલદચક્ષુસ્સન્નિકર્ષઃ. ન ચાતીતાનાગતવૃષ્ટિપરિચયો ભવતિ. શુક્તિરજતવેદને ઽપિ પુરોવર્તિદ્રવ્યગ્રહણ એવ સન્નિકર્ષઃ કારણમ્. રજતાનુભવસ્ તુ દોષસાહાય્યાત્ પ્રાચીનજ્ઞાનજન્મનઃ સંસ્કારાદ્ યત્કારણં સન્નિકૃષ્યતે ખલ્વ્ અસ્ય નાનાર્થૈર્ ઇન્દ્રિયમ્. ન ચાસત્સુ દોષેષ્વ્ અવિદ્યમાનપ્રકાશનમ્ ઉપકલ્પયતિ. અતો વિષયાદિદોષાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનો વિભ્રમાસ્ તમ્ એવ સ્વાત્મનિ કારણીકારયન્તીતિ. તન્ ન. કારણકારણસ્યાપિ કારણત્વાનપાયાત્. શુક્તિ[617]નયનસન્નિકર્ષ એવ હિ સંસ્કારોદ્બોધે કારણં ભ્રાન્તૌ. અનુમાને ચ લિઙ્ગસન્નિકર્ષો વ્યાપ્તિસ્મરણે. અતઃ શક્યં તદુભયમ્ અપિ પરમ્પરયા સત્સમ્પ્રયોગજમ્ ઇતિ વક્તુમ્. અવિશેષિતં ચેહ સત્સમ્પ્રયોગજત્વમાત્રં હેતુર્ ઉક્તઃ. અતો દુષ્પરિહરમ્ અનૈકાન્તિકત્વં તાદૃશસ્ય.
__________નોતેસ્__________
[616] તવૃ (ગ)
[617] ક્તિસ
અત્રોચ્યતે -- ઉક્તમ્ ઇદં લોકપ્રસિદ્ધસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાયં ધર્મઃ યત્ સત્સમ્પ્રયોગજત્વં નામ વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વસિદ્ધૌ હેતુર્ ઉક્તઃ. લોકે ચ ગ્રાહ્યેણૈવ સતિ સમ્પ્રયોગે પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્. ન હ્ય્[618]અન્યસમ્પ્રયુક્તચક્ષુષો ઽન્યત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ દૃષ્ટમ્. તદ્ ઇહ ગ્રાહ્યેણૈવ વર્તમાનસમ્પ્રયોગજત્વં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વે હેતુર્ ઉક્તઃ. ન ચ તદ્ અનુમાનાદિષુ સમ્ભવતિ. ન હિ તત્ર ગ્રાહ્યેણ વૃષ્ટ્યાદિનેન્દ્રિયસન્નિકર્ષો વર્તતે. લક્ષણપક્ષે તુ યાવચ્છ્રુતમાત્રપરતન્ત્રત્વાદ્ આપદ્યેતૈવ ભ્રાન્ત્યાદિ પ્રત્યક્ષમ્. તત્રાપિ તુ લોકપારતન્ત્ર્યે વૃથા લક્ષણ[619]કરણમ્ ઇતિ. નનુ પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્ર કો દૃષ્ટાન્તઃ.{1,212}યદિ પ્રત્યક્ષમ્ એવ, તન્ ન. પક્ષસપક્ષયોર્ અભેદાપાતાત્. તચ્ ચાયુક્તં સિદ્ધસાધ્યયોર્ ભેદાત્. સાધ્યો હિ પક્ષઃ સિદ્ધશ્ ચ સપક્ષઃ. ન ચૈકમ્ એવ સિદ્ધસાધ્યસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે. સિદ્ધં ચાસ્મદાદિપ્રત્યક્ષસ્ય ધર્મે ઽનિમિત્તત્વં, કિં[620]તત્સાધનેન. અત આહ -- અસ્મદાદાવ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રત્યક્ષવિશેષં પક્ષીકૃત્ય પ્રત્યક્ષાન્તરં સપક્ષીક્રિયતે ઇતિ ન પક્ષસપક્ષયોર્ એકતા. નાપિ સિદ્ધસાધ્યતેતિ

__________નોતેસ્__________
[618] ન્યત્ સમ્પ્રયુક્તમ્ અન્યત્ પ્ર (ક)
[619] ણમ્ ઇતિ (ગ)
[620] તત્ર સા (ગ)
એવં સ્વમતેન સૂત્રં વ્યાખ્યાયેદાનીં પરપક્ષોક્તાન્ દોષાન્ ઇહ પરિહરતિ -- પ્રકૃતેને તિ. પરપક્ષે હિ પ્રકૃતાસઙ્ગતિર્ ઉક્તા. સેહ નાસ્તિ. ચોદનૈવ પ્રમાણમ્ ઇતિ હિ પ્રતિજ્ઞાતમ્. તચ્ ચ પ્રત્યક્ષાનિમિત્તત્વપ્રતિપાદનેનૈવ[621] શેષાણામ્ અપ્ય્ અનુમાનાદીનામ્ અપ્રામાણ્યદર્શનેનાવધારિતરૂપં સિધ્યતીતિ. કથં પુનઃ પ્રત્યક્ષાનિમિત્તત્વે સત્યનુમાનાદીનામ્ અપ્ય્ અનિમિત્તત્વમ્. ન હિ પ્રત્યક્ષમ્ અનાગતાતિવૃત્તયોર્ અસમર્થમ્ ઇત્યનુમાનેનાપિ[622]તથા ભવિતવ્યમ્. મેઘોન્નતિનદીપૂરાભ્યામ્ અનાગતાતિવૃત્તાયા વૃષ્ટેર્ અનનુમાનપ્રસઙ્ગાદ્ અત આહ -- તદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વ્યાપ્તિસંવેદનાધીનજન્મત્વાદ્ અનુમાનસ્ય નિત્યપરોક્ષેણ ચ ધર્મેણ વ્યાપ્તિસંવેદનાસમ્ભવાદ્ અનુમાનોદયાભાવઃ. ન ચ વૃષ્ટ્યાદૌ પ્રસઙ્ગઃ. તેષાં દૃષ્ટપૂર્વકત્વેન વ્યાપ્તિસંવેદનોપપત્તેઃ. આદિશબ્દેન ધર્મસાદૃશ્યમ્ ઉપાદત્તે. એતચ્ ચોપરિષ્ટાત્ પ્રપઞ્ચયિષ્યત એવેતિ

__________નોતેસ્__________
[621] ન શે (ક)
[622] પિ ભ (ગ)
નન્વ્ એવમ્ અપિ પ્રત્યક્ષવદિતરેષામ્ અપ્ય્ અનિમિત્તત્વં કિં સૂત્રૈર્ ન નિબદ્ધમ્ અત આહ -- શક્યમ્ ઇતિ. એકલક્ષણકરણે હીતરલક્ષણાસિદ્ધેઃ સર્વેષાં લક્ષણકરણમ્ આપાદિતમ્. અનિમિત્તત્વે તુ પ્રત્યક્ષસ્યોક્તે તત્પૂર્વકત્વાદ્ ઇતરેષામ્ અપ્ય્{1,213}અનિમિત્તત્વં શક્યાવગમમ્ ઇતિ ન પૃથઙ્ નિબધ્યતે. યથા વક્ષ્યતિ -- પ્રત્યક્ષદ્વારત્વાદ્ અનુમાનાદીનામ્[623]અપ્ય્ અકારણત્વમ્ ઇતિ. લક્ષણાનુપયોગે[624]ઽપિ યઃ પર્યનુયોગો દત્તઃ, સો ઽપ્ય્ અત્ર લક્ષણાનભ્યુપગમાદ્ એવ નાસ્તીત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

__________નોતેસ્__________
[623] મ્ અકા
[624] ગેનાપિ (ક)
તથા ગ્રાહ્યવિશેષણાનુપાદાનાદ્ અનુમાનાદ્યનુપસઙ્ગ્રહાચ્ ચ ન્યૂનં લક્ષણં, સર્વસંવિદાં ચ સત્સમ્પ્રયોગેણાવ્યભિચારાત્ સત્સમ્પ્રયોગનિર્દેશો ઽતિરિચ્યત ઇત્યાદ્ય્ અપિ યદ્ ઉક્તં તદ્ અપ્ય્ અત્ર નાશઙ્ક્યત ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. લક્ષણકરણસ્ય હિ ન્યૂનાતિરેકાદયો દોષાઃ નાલક્ષણે પ્રસજન્તીતિ. એતદ્ ધ્ય્ અત્ર સર્વથા પ્રતિપાદ્યં યલ્લોકપ્રસિદ્ધં પ્રત્યક્ષં તદ્ એવંધર્મકમ્ ઇતિ. સમ્પૂર્ણં તુ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વરૂપમ્ અનેનાભિધીયતાં મા વા. ન નસ્ તત્ર તાત્પર્યમ્. અતશ્ ચાન્યપરત્વાત્ સૂત્રસ્ય લક્ષણપક્ષોક્તા મૃગતૃષ્ણાદિસંવિદામ્ અપિ પ્રત્યક્ષતા નાપદ્યતે ઇત્ય્ આહ -- સર્વથે તિ

નનુ યદિ લોકપ્રસિદ્ધધર્મોપદર્શનેનાનિમિત્તત્વમાત્રમ્ અત્ર સાધ્યમ્, એવં તર્હિ પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવ વક્તવ્યમ્. કિં સત્સમ્પ્રયોગજત્વાદ્યુપન્યાસેન, અત આહ -- અતીતે તિ સાર્ધદ્વયેન. અયમ્ અર્થઃ -- સત્યમ્ એતાવતાપ્ય્ અનિમિત્તતા પ્રતિપાદિતૈવ.[625]કિન્ તુ વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વમ્ એવાસિદ્ધં યોગિનાં મુક્તાત્મનાં ચાતીતાનાગતાદિવિષયજ્ઞાનોત્પત્તેર્ ઇતિ યે મન્યન્તે, તાન્ પ્રતિ હેતુસિદ્ધ્યર્થં સત્સમ્પ્રયોગજત્વમ્ અપિ હેત્વન્તરમ્ ઉપન્યસ્તં, ન પુનઃ પ્રત્યક્ષસ્વરૂપવિવક્ષયા. તથા વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાદ્ ઇતિ હેતુમ્ અભિદધતા અવિદ્યમાનો[626]ભવિષ્યદ્ધર્મો ભવિષ્યત્ત્વાદ્ એવ ન પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયત ઇતિ યો હેતુર્ અન્તર્ણીતઃ, તસ્યાપિ યોગિમ્ ઉક્તાત્મનાં ગ્રાહ્યૈર્ અર્થાન્તરૈર્ ભવિષ્યદ્ભિર્ વ્યભિચારિતા મા ભૂદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અર્થમ્ અપિ સત્સમ્પ્રયોગજત્વસ્યોપાદાનમ્. એતદ્ ધ્ય્{1,214}અનેનોચ્યતે -- સર્વમ્ એવ પ્રત્યક્ષં સત્ય્ એવેન્દ્રિયસમ્પ્રયોગે જાયતે. અતો ન કિઞ્ચિદ્ ભવિષ્યદ્વિષયમ્ ઇતિ નાસ્તિ વ્યભિચારઃ. અસિદ્ધતાવ્યભિચારિતે સમાહૃત્ય મા ભૂતામ્ ઇતિ દ્વિવચનાભિધાનમ્ ઇતિ.
__________નોતેસ્__________
[625] તા ભવતિ. કિ
[626] નો ધર્મો (ગ)
ઇદં ત્વ્ ઇહ વક્તવ્યં - નિરાકૃતમ્ એવ અશક્યં હિ તત્ પુરુષેણ જ્ઞાતુમ્ ઋતે વચનાદ્ ઇત્ય્ અત્ર યોગિપ્રત્યક્ષસ્યાનાગતાદિવિષયત્વમ્. અત્ર કિં પુનર્ ઉપન્યાસેનેતિ. તત્રૈકે વદન્તિ -- તત્ર હિ વચનાદૃતે પુરુષાણામ્ અતીન્દ્રિયાનુભવશક્તિર્ નિરાકૃતા. અત્ર પુનર્વચનાદ્ એવ પ્રતીત્ય ચિરં ભાવયતો ધર્માધર્મૌ પ્રત્યક્ષૌ ભવિષ્યત ઇતિ પ્રત્યવસ્થાનં નિરાક્રિયત ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. સર્વં હિ તદનાગતાવેક્ષણેન ભાષ્યવાર્ત્તિકકારાભ્યામ્ ઉક્તમ્, ઇહૈવ સૂત્રકારેણ સ્વયમ્ ઉક્તત્વાત્. ન ચૈષ પરેષામ્ અપિ સિદ્ધાન્તઃ યદ્ અકસ્માદ્ એવ બુદ્ધસ્ય[627]વાન્યસ્ય વા તદ્ભૂમિમ્ અધિરૂઢસ્યાજાતાતિવૃત્તપ્રત્યુત્પન્નસૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાદયઃ સાક્ષાદ્ ભાવા ભાસન્ત ઇતિ. અપિ તર્હિ આગમાદ્ એવ સામાન્યતો વિદિતાન્ ધર્માંશ્ ચિરં ભાવયતઃ સ્ફુટમ્ અવિકલ્પકાશ્ ચ પ્રકાશન્ત ઇતિ. ભાવનાબલજમ્ એવ જ્ઞાનં દિવ્યં ચક્ષુર્ ઇત્ય્ આચક્ષતે. યત્ તુ ભૌતિકેનૈવ ચક્ષુષા સર્વમ્ અપરોક્ષીક્રિયત ઇતિ, તદતિસ્થવીયઃ. પ્રૌઢિપ્રદર્શનપરતયા તૈર્ ઉક્તમ્. તાદૃશમ્ અપિ ચાત્રૈવ નિરાકાર્યમ્, ઇહૈવ સૂત્રકારેણ નિરાકૃતત્વાત્. તસ્માદ્ અત્રત્યમ્ એવાનાગતાવેક્ષણેન તત્રોક્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. નનુ ચ પૂર્વપૂર્વહેત્વસિદ્ધ્યાશઙ્કયોત્તરોત્તરહેતુપ્રદર્શનમ્ ઇતિ યતો ઽસ્તિ તત્ર ધર્મો ઽયમ્ ઇત્યાદિના પ્રત્યક્ષત્વમદોહેતુર્ ઇત્ય્ એવમન્તેનોક્તમ્ ઇતિ ગતાર્થમ્ ઇદમ્.
__________નોતેસ્__________
[627] સ્યાન્ય (ગ)
અત્રોચ્યતે -- પ્રત્યવસ્થાનબીજમ્ ઇદાનીં પરેષામ્ અભિધીયતે. અવિદ્યમાનોપલમ્ભનમ્ એવ હિ યોગજધર્મબલેન યોગિનાં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ હિ તે પ્રતિપન્નાઃ. અત એવ અતીતાનાગતે ઽપ્ય્ અર્થે ઇત્યાદિના હેત્વસિદ્ધિબીજમ્ ઉપદર્શિતમ્. પૂર્વં ત્વ્ અસિદ્ધ્યાશઙ્કયા હેતુક્રમાશ્રયણમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવોક્તમ્. કથમ્ અસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અત્ર ન કિઞ્ચિદ્ ઉક્તમ્. યોગ્યર્થમ્ અભિધીયતે ઇત્ય્ અત્રાપિ યોગિનામ્ અતિશયવિશેષો ઽન્તર્ણીતઃ. સ એવ અતીતાનાગતેત્યાદિના પ્રકટીકૃતઃ. કઃ{1,215}પુનરતીતાનાગતાદિવિષયત્વે પ્રત્યક્ષસ્ય તેષામ્ અભિપ્રાયઃ. શ્રૂયતામ્. એવં હિ મન્યન્તે -- યદ્ વિદ્યમાનોપલમ્ભનમ્ અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષં તેન મા નામ ધર્મો ઽનુભૂયતામ્. ભાવનાબલભુવા તુ સકલાતીતા[628]નાગતાદિવિષયેણ કિં નાનુભૂયતે. તદસિદ્ધેર્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ ચેત્. ન. અનુમાનાદ્ ઉપપત્તેઃ. તત્રૈતત્ સ્યાદ્ -- ન તસ્ય ભાવનાબલભુવઃ પ્રત્યક્ષસ્યાસ્મદાદાવ્ અદૃષ્ટચરસ્ય સદ્ભાવે કિઞ્ચન પ્રમાણમ્ અસ્તીતિ. તચ્ ચ ન. એવમ્ અનુમાનાદ્ ઉપપત્તેઃ. વિજાતીયાન્તરાયપરિહારેણ ભાવ્યમાનેષુ ભાવેષુ[629]પ્રજ્ઞાપ્રસાદાદ્ અતિશયો દૃશ્યતે. તથા હિ -- કિમ્ અન્યત્. ઇહ ખલુ નિતાન્તદુરધિગમમ્ આત્માનમ્ એવ નિર્ધૂતનિખિલકાયકરણોપરાગોપપ્લવં વિગલિતસકલમિતિમાતૃમેયમાનવિભાગોદ્ગ્રાહમયમ્[630]અહમ્ ઇતિ વિશદતરમ્ અવલોકયન્તે કૃતિનઃ કેચિદ્ ઇતિ વેદાન્તવાદિનો વદન્તિ. ન હિ તદસ્મદાદિવેદ્યં નેતિ યોગિનો ઽપિ ન બુધ્યન્તે. તદ્વદ્ વા વયમ્ અપિ વિજાનીમઃ. ભવતિ ચાત્ર કારણપ્રકર્ષો હિ કાર્યપ્રકર્ષેણ વ્યાપ્તો દૃષ્ટઃ ચિત્રકારાદિશિલ્પપ્રકર્ષ ઇવ ચિત્રાદિકર્મપ્રકર્ષેણ. પ્રકૃષ્યતે ચ કસ્યચિદ્ યોગિનો ભાવનાબલભુવઃ પ્રત્યક્ષસ્ય કારણમ્ ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ. અથાપિ સ્યાત્ કુતઃ કારણપ્રકર્ષો ઽવગમ્યત ઇતિ. સ્વભાવહેતોર્ એવ. યો યદભિનિવિશમાનો ઽભ્યસ્યતિ સ તસ્ય પ્રકર્ષકાષ્ઠામ્ આસાદયતિ
ચિત્રકારસ્યેવ શિલ્પમ્. અભ્યસ્યતિ ચ કશ્ચિદ્ અવહિતો ધ્યાનમ્ ઇતિ સાધ્યાન્વિતહેતુપ્રદર્શનમ્. અતો ધ્યાનપ્રકર્ષાત્ તદ્બલભુવો જ્ઞાનસ્ય પ્રકર્ષઃ. કશ્ ચ જ્ઞાનસ્યાપરઃ પ્રકર્ષઃ સ્ફુટાવિકલ્પકપ્રકાશાત્. યથાહુઃ --
__________નોતેસ્__________
[628] તાદિ (ગ)
[629] પ્રતિજ્ઞા (ક)
[630] યમ્ ઇ (ગ)
તસ્માદ્ ભૂતમ્ અભૂતં વા યદ્યદ્ એવાતિભાવ્યતે ।
ભાવનાબલનિષ્પત્તૌ તત્સ્ફુટાકલ્પધીઃ ફલમ્ ॥
ઇતિ. નનુ જીવનાય શિલ્પિનાં શિલ્પાભ્યાસો યુક્તઃ. ન તુ ધ્યાનાભ્યાસસ્ય કિઞ્ચિન્નિબન્ધનમ્ અસ્તિ. કથં નાસ્તિ. કરુણા હિ ધ્યાનાભ્યાસે નિબન્ધનમ્. કશ્ચિત્ ખલુ ભવાન્તરીયાત્ સંસ્કારાત્ કારુણિકો ભવતિ.{1,216}સ કરુણામ્ એવાભિનિવિશતે. અભ્યાસાતિશયાચ્ ચ સા તસ્ય પ્રકર્ષકાષ્ઠામ્ આસાદયતિ. સ કાષ્ઠાપ્રાપ્તપ્રકર્ષકરુણો દુઃખોત્તરાન્ સંસારિણો દૃષ્ટ્વા દૂરં દૂયમાનમાનસશ્ ચિન્તયતિ કથમ્ એતાન્ ઉદ્ધરેયમ્ ઇતિ. તતઃ સ પુરુષાર્થસાધનમ્ અન્વિચ્છન્ ધ્યાનાય પ્રયસ્યતિ. તતશ્ ચિરાભ્યાસાન્ નિષ્પન્નધ્યાનો ધર્માધર્માવ્ અપ્ય્ અપરોક્ષમ્ ઈક્ષતે. અન્યન્ મતં - સંસારિણો હીન્દ્રિયાધીનજ્ઞાનજન્માનઃ. પ્રાગ્ભવીયક[631]ર્માર્જિતદેહેન્દ્રિયા હિ તે. અતો યુક્તં યદ્દેહેન્દ્રિયાનુવિધાયિસંવેદના ભવન્તીતિ. યદા પુનર્ અમી યોગાભ્યાસાદ્ એવ પ્રક્ષીણનિખિલજ્ઞાનકર્માશયા ભવન્તિ, તદા દેહેન્દ્રિયૈર્ વિમુચ્યન્તે. તદા નિયામકાભાવાત્ સ્વયં ચ પ્રકાશસ્વભાવત્વાત્ સર્વમ્ અતીતાદિ બુધ્યન્તે. અતસ્ તાન્ પ્રતિ વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ તત્પ્રતિબોધનાય લોકપ્રસિદ્ધં સદ્ ઇત્યાદ્ય્ અયં જૈમિનિર્ આહેતિ. તાન્ ઇન્દાનીં પ્રતિબોધયતિ -- ન લોકવ્યતિરિક્તમ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- તેષામ્ અપિ પ્રત્યક્ષં ન લોકોત્તરં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ

__________નોતેસ્__________
[631] ધ
અત્ર કારણમ્ આહ -- પ્રત્યક્ષત્વેને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- તદ્ યોગિનાં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં નવા. યદ્ય્ અપ્રત્યક્ષં ન તર્હિ પ્રમાણં, પ્રત્યક્ષાનુમાનવ્યતિરિક્તપ્રમાણાનભ્યુપગમાદ્ અનુમાનલક્ષણાભાવાચ્ ચ. ન ચાપ્રમાણમ્ અર્થવ્યવસ્થાપનાયાલમ્. અતઃ કિં તદ્ અભ્યુપગમેન. અથ પ્રત્યક્ષમ્, અન્વર્થત્વાત્ પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય અવશ્યમ્ એવ તેનેન્દ્રિયજન્મના ભવિતવ્યમ્. ન હ્ય્ અનિન્દ્રિયજં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ લૌકિકાનામ્ ઉપચારો દૃશ્યતે.
નનુ નેન્દ્રિયજત્વં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્, અપિ તર્હિ, કલ્પનાપોઢમ્ અભ્રાન્તં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસાપ્રતીતિઃ કલ્પના. તયા રહિતં તિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસંક્ષોભણાદ્યનાહિતવિભ્રમમ્ અભ્રાન્તં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. ઇદં ચ લક્ષણં યોગિનામ્ અપિ જ્ઞાનં વ્યાપ્નોત્ય્ એવ. તદ્[632]ધિ નિર્વિકલ્પકમ્ અભ્રાન્તમ્. અત એવ પ્રત્યક્ષં ચતુર્ધા વિભજન્તે તચ્ ચતુર્વિધમ્ ઇન્દ્રિયજમ્ ઇન્દ્રિયજસમનન્તરપ્રત્યયોદ્ભવં માનસં સર્વચિત્તચૈત્તાનામ્ આત્મસંવેદનં યોગિજ્ઞાનં ચેતિ. યદિ હીન્દ્રિયજત્વમ્ એવ પ્રત્યક્ષલક્ષણં સ્યાત્, ત્રિતયમ્ અપ્રત્યક્ષં સ્યાત્. માનસં ચ મીમાંસકૈર્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇષ્યત એવ. અતઃ સર્વાનુગતાપરોક્ષાવભાસિત્વમાત્રવચન એવ પ્રત્યક્ષશબ્દો{1,217}નિશ્ચીયતે. યથા ગમેર્ડોર્ ઇતિ ડોપ્રત્યયાન્તો વ્યુત્પાદિતો ગોશબ્દો ઽગચ્છત્ય્ અપિ પ્રયોગદર્શનાત્ સર્વાનુગતગોજાતિમાત્રવચનો નિશ્ચીયતે, એવં નષ્ટાવયવાર્થવિભાગઃ પ્રત્યક્ષશબ્દો ઽપરોક્ષાવભાસિનિ સમુદાયશક્ત્યૈવ[633]વર્તત ઇતિ. તન્ ન. અવયવાન્વયાવ્યભિચારાત્. અવયવાન્વયવ્યભિચારે હિ સમુદાયશક્તિર્ આત્માનં લભતે. ન ચ પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યમ્ ઇન્દ્રિયાન્વયં વ્યભિચરતિ. માનસે વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્. ન. મનસો ઽપીન્દ્રિયત્વાત્. અથ નાસ્તિ મનો નામેન્દ્રિયમ્, ઇન્દ્રિયજમ્ એવ તુ જ્ઞાનં ધારાવાહિકેષુ સન્તન્યમાનેષૂત્તરક્ષણગ્રાહિણો જ્ઞાનસ્ય કારણં મન ઇતિ ગીયતે. ઉત્તરં ચ માનસમ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અતીતે હીન્દ્રિયજ[634]જ્ઞાન ઉત્તરક્ષણો ઽનુભૂયતે. સ કથમ્ અસમ્બદ્ધેન તેનાવભાસયિતું શક્યતે. અક્ષવદ્ ઇતિ ચેદ્, ન. પ્રાપ્યકારિત્વસ્યાક્ષાણામ્ ઇહૈવ વક્ષ્યમાણત્વાત્. અતો દ્વિતીયક્ષણગ્રહણમ્[635]અપીન્દ્રિયજમ્ એવેતિ નાસ્તિ વ્યભિચારઃ. તસ્યાપીન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્. ન હિ નિમીલિતનયનસ્ય રૂપબુદ્ધિર્ અનુવર્તમાના દૃશ્યતે. અતો ઽવયવાન્વયાવ્યભિચારાન્ ન સમુદાયશક્તેર્ આત્મલાભઃ. અતો ઽનિન્દ્રિયજં સદ્ યોગિનાં મુક્તાત્મનાં વા જ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષમ્. પ્રત્યક્ષં સન્નિયતં વિદ્યમાનોપલમ્ભનમ્, અપ્રત્યક્ષં તુ પ્રમાણાન્તરાનભ્યુપગમાદ્ એવ નિરસ્તમ્.
__________નોતેસ્__________
[632] દ્ અપિ (ગ)
[633] વ પ્રવ (ગ)
[634] જે
[635] ગ્રાહિણ (ક)
યચ્ ચ ભાવનાબલં યોગિજ્ઞાનજન્મનિ કારણમ્ ઉક્તમ્. તન્ ન, અવગતવિષયત્વાદ્ ભાવનાયાઃ. ન ચાકસ્માદ્ એવાવગતેર્ ઉત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ. સર્વોત્પત્તિમતાં કારણવત્ત્વાત્. અથ પ્રમાણાન્તરાવગતં ભાવ્યતે કિં ભાવનયા, તત એવ તત્સિદ્ધેઃ. કિઞ્ ચ તત્ પ્રમાણં ન તાવદનુમાનં, ધર્માધર્મયોઃ પૂર્વમ્ અગ્રહણેન તદ્વ્યાપ્તલિઙ્ગદર્શનાભાવાત્. જગદ્વૈચિત્ર્યાર્થાપત્તેર્ અપિ કિમ્ અપિ કારણમ્ અસ્તીત્ય્ એતાવદ્ ઉન્નીયતે. ન તુ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. ન ચાનિર્દિષ્ટવિશેષવિષયા ભાવના ભવતિ. યોગશાસ્ત્રેષ્વ્ અપિ વિશેષા એવ ધ્યેયતયોપદિશ્યન્તે --
ધ્યેય આત્મા પ્રભુર્ યો ઽસૌ હૃદયે દીપવત્ સ્થિતઃ
ઇત્યાદિભિઃ. તર્હ્ય્ આગમાદ્ અવગતં ભાવયિષ્યતે. યદિ પ્રમાણાત્, તત એવાવગતેઃ કિં ભાવનયા. હાનોપાદાનાર્થં હિ વસ્તુ જિજ્ઞાસ્યતે. તે ચ તત એવ સિદ્ધે ઇતિ વ્યર્થા ભાવના. કારુણિકો ઽપિ ધર્માગમાન્ એવ પ્રયત્નતઃ શિષ્યેભ્યો વ્યાચક્ષીત. ન ભાવના[636]પરિખેદમ્ અનુભવેત્. અથ વિપ્રલમ્ભભૂયિષ્ઠત્વાદ્ આગમાનાં પ્રમાણમ્ આગમો ન વેતિ વિચિકિત્સમાનો ભાવનયા જિજ્ઞાસ[637]તે. તન્ ન.{1,218}તતો ઽપિ તદસિદ્ધેઃ. ભાવનાબલપરિનિષ્પન્નમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ અનાશ્વાસનીયાર્થમ્ એવ, અભૂતસ્યાપિ ભાવ્યમાનસ્યાપરોક્ષવત્ પ્રકાશાત્. તથા તૈર્ એવોક્તં - તસ્માદ્ ભૂતમ્ અભૂતં વેતિ.
__________નોતેસ્__________
[636] નાખે (ગ)
[637] સ્ય (ક)
અપિ ચ ભાવનાબલજમ્ અપ્રમાણં ગૃહીતગ્રહણાત્. યાવદ્ એવ હિ ગૃહીતં તાવદ્ એવ હિ ભાવનયા વિષયીક્રિયતે. માત્રયાપિ ત્વ્ અધિકં ભાવનયા ન ગોચરયતિ. યોગાભ્યાસાહિતસંસ્કારપાટવનિમિત્તા હિ સ્મૃતિર્ એવ ભાવનેત્ય્[638]અભિધીયતે. સા ચ ન પ્રમાણમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ એવ. ન ચ તદુત્તરકાલં સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનમ્ ઉદેતીતિ પ્રમાણમ્ અસ્તિ. ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષમ્ અન્તરેણાર્થસાક્ષાત્કારસ્ય ક્વચિદ્ અપ્ય્ અદર્શનાત્. ભવતિ ચાત્ર[639]પ્રયોગઃ -- યોગિનાં ધર્માધર્મયોર્ અપરોક્ષાવભાસિ જ્ઞાનં નાસ્તિ ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાભાવાદ્, અસ્મદાદિવત્. યચ્ ચ કારણપ્રકર્ષાત્ કાર્યપ્રકર્ષ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ અયુક્તમ્. કારણપ્રકર્ષાનુપપત્તેઃ. ભાવનાપ્રકર્ષાનુપપત્તિશ્ ચ વર્ણિતૈવ પ્રયોજનાભાવાદ્, અનાલમ્બનત્વાદ્ અનધિકવિષયત્વાચ્ ચ. ન ચ તથાવિધાતિશયવતઃ કસ્યચિદ્ અદ્યત્વે દર્શનં, યેન દૃષ્ટત્વાદ્ અભ્યુપગમ્યેત. નિત્યનિર્દોષવેદાન્તપ્રમાણકે તુ બ્રહ્માતિશયે ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્. તત્રાપિ તુ નાનિન્દ્રિયજં પ્રત્યક્ષમ્ ઉપપદ્યતે. સમુચ્છિન્નસકલમિતિમાતૃમેયમાનપ્રપઞ્ચા હિ સાવસ્થા. યત્રાપિ ચાભ્યાસાત્ પ્રકર્ષો દૃશ્યતે તત્રાપિ સ્મૃતિર્ એવ પ્રકૃષ્યતે, ન પુનરભ્યાસતો ઽનિન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટમ્ અપિ ચ વસ્ત્વપરોક્ષં ભવતિ. ન હ્ય્ અભ્રાન્તસ્યાસન્નિહિતમ્ અવર્તમાનં ચ પુરઃસ્થિતવદવભાસત ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષિતુમ્ અપિ શક્યમ્ ઇત્ય્ અલમ્ અનેનેતિ.
__________નોતેસ્__________
[638] તિ ગીય (ગ)
[639] ત્ર યો
નનુ ચ શેષહેતુપ્રસિદ્ધયે પ્રત્યક્ષત્વં હેતુર્ ઇતિ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્. કથમ્ ઇદાનીં તેન વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વં સાધ્યતે, અત આહ -[640] સત્સમ્પ્રયોગજત્વમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાયં શાસ્ત્રીયો હેતુક્રમઃ, યેન તદતિક્રમે દોષો ભવતિ. અતો વ્યાપ્તિબલેન શક્યમ્ અનેનાસ્મદાદિપ્રત્યક્ષવદ્ ઉભયં સાધયિતુમ્ ઇતિ યથેષ્ટાભિધાનમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[640] સત્સમ્ ઇતિ (ક)
અત્ર સૂત્રકારેણ પ્રત્યક્ષત્વાભ્યુપગમેન યોગિપ્રત્યક્ષસ્યાનિમિત્તતાં પ્રતિપાદયતા નિમિત્તત્વાભ્યુપગમે વા ન પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ આવેદિતમ્. તત્{1,219}પ્રયોગદ્વયેન દર્શયતિ -- તેષામ્ ઇતિ દ્વયેન. તતસ્ ત્વ્ એવેતિ. અવર્તમાનવિષયત્વાદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ. યદિ તુ નિરાકૃતસ્વપક્ષો બૌદ્ધો ઽપ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યમ્ એવ તત્ પ્રમાણાન્તરમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્, તદર્થં પ્રમાણત્વનિરાકરણમ્. એતચ્ ચ સૂત્રકારેણૈવ સત્સમ્પ્રયોગગ્રહણસામર્થ્યાદ્ એવોપાત્તમ્ ઇતિ સદ્ ઇત્ય્ એતેન કથ્યતે ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ॥ 30-31 ॥
અન્યન્ મતં - સિદ્ધાનાં ખલુ ધર્માનુગ્રહવશેનાનાગતાદિવિષયા પ્રતિભૈવ જાયતે. સા ચાદ્યત્વે ક્વચિદ્ અસ્મદાદીનામ્ અપ્ય્ ઉત્પદ્યતે યથા શ્વો મે ભ્રાતાગન્તેતિ. પ્રાયેણ ત્વ્ ઋષીણાં તજ્જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ આર્ષમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યથાહુઃ -- આર્ષં સિદ્ધદર્શનં ચ ધર્મેભ્યઃ ઇતિ. તન્ નિરાકરોતિ લૌકિકી તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યોગિનામ્ ઋષીણાં વા પ્રતિભા નાર્થનિશ્ચયાય પ્રભવતિ, પ્રતિભાત્વાદ્ અસ્મદાદિપ્રતિભાવત્. અસ્મદાદીનાં હિ વિસંવાદભૂયિષ્ઠા પ્રતિભોપલભ્યત ઇતિ

એવં તાવદ્ વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વસ્ય હેતોર્ અસિદ્ધિમ્ આશઙ્ક્ય સત્સમ્પ્રયોગજત્વાદ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ વિવૃતમ્. ઇદાનીં ભવિષ્યત્ત્વસ્ય હેતોર્ અનૈકાન્તિકશઙ્કાનિરાકરણાર્થં યદ્ ઉક્તં તદ્ વિવૃણોતિ -- અવિદ્યમાને તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદિ સત્સમ્પ્રયોગજં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ નોચ્યેત, તતો ઽવિદ્યમાને ઽપિ સંયોગે યોગિનાં ક્વચિત્ પ્રત્યક્ષં જાયત ઇતિ તસ્ય ભવિષ્યત્ય્ અપિ ધર્મે શક્તિર્ અનિવારિતા સ્યાત્. તતશ્ ચ ભવિષ્યત્ત્વસ્ય હેતોર્ અનૈકાન્તિકત્વમ્[641]ઇતિ સદિત્યાદિ જૈમિનિર્ આહેતિ

__________નોતેસ્__________
[641] ત્વં સ્યાદ્ ઇતિ (ગ)
{1,220} નનુ ભવિષ્યત્ત્વાદ્ ધર્મો ન પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ યદાસૌ ભવિષ્યંસ્ તદા મા નામ પ્રત્યક્ષો ભવતુ. યદા તુ પ્રવર્તતે તદા કિન્ નામ ન પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયતે, અત આહ -- પ્રત્યક્ષ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અનુષ્ઠાનાર્થં હિ પ્રમાણમ્ અન્વિષ્યતે. તદનુષ્ઠાનાત્ પ્રાગ્ એવાન્વેષ્યમ્. ન ચાનુષ્ઠાનાત્ પ્રાગ્ ધર્મો ઽસ્તીતિ કથં પ્રત્યક્ષો ભવેદ્ ઇતિ. કિમ્ ઇદાનીમ્ અન્યેનાનુષ્ઠિતો વિદ્યમાનઃ પ્રત્યક્ષો[642]ધર્મઃ નેત્ય્ આહ -- અનુષ્ઠિત ઇતિ. ન પ્રત્યક્ષ ઇતિ સમ્બન્ધ ઇતિ. અત્ર કારણમ્ આહ -- ફલસાધનરૂપેણે તિ. ભવેદ્ એતદ્ એવં યદિ દ્રવ્યાદયઃ સ્વરૂપેણ ધર્મા ભવેયુઃ. ફલસાધનરૂપેણ ચૈતે ધર્મા ઇતિ તાદ્રૂપ્યેણ ચ ધર્મત્વમ્ ઇત્ય્ અત્રોક્તમ્. તચ્ ચ રૂપમ્ અનુષ્ઠાનકાલે નાસ્તિ. આમુષ્મિકફલેષ્વ્ અત્ર ફલસ્યાભાવાત્. ઐહિકફલેષ્વ્ અપિ ચિરેણ. નિરન્તરયોર્ હિ સાધ્યસાધનયોઃ સાધનં પ્રત્યક્ષં ભવતિ મર્દનસુખયોર્ ઇવ. ઇહ તુ ફલકાલે સાધનં ચિરાતિવૃત્તં, સાધનકાલે ફલમ્ અજાતમ્ ઇતિ ન ફલસાધનં પ્રત્યક્ષમ્. શક્તિસ્ તુ સર્વભાવાનાં નિત્યપરોક્ષૈવ. તેન ન તદ્વિશિષ્ટો ધર્મઃ પ્રત્યક્ષો ભવતીતિ

__________નોતેસ્__________
[642] ક્ષો ને (ગ)
પ્રકૃતમ્ ઇદાનીં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વેન પ્રત્યક્ષસ્ય ધર્મે ઽનિમિત્તત્વમ્ ઉપસંહરતિ - અસ્મદ્ [643]ઇતિ ધર્મે ન્તેન. ધ્યાયિનાં પ્રત્યક્ષં વિદ્યમાનોપલમ્ભનં સદ્ ધર્મે ન પ્રમાણમ્ અસ્મત્પ્રત્યક્ષવત્. વક્ષ્યમાણહેત્વપેક્ષયા ચશબ્દઃ. નેષ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ. અયં ચ સૂત્રકારેણોપપત્તિક્રમોક્ત્યા સર્વેષાં ચિત્તં ભાવયિતું[644]હેતુક્રમો દર્શિતઃ. શક્યતે ચ પ્રત્યક્ષત્વમાત્રેણૈવાનિમિત્તતા સાધયિતુમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષત્વાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[643] સ્મત્પ્રત્યક્ષવદિ
[644] તું ક્ર (ક)
એવં સૂત્રતાત્પર્યં વ્યાખ્યાયેદાનીમ્ અવયવાનનુસન્ધત્તે. તત્રાપિ{1,221}સચ્છબ્દમ્ આદૌ ચિન્તયતિ. અત્ર ભિક્ષુણોક્તં સદ્વિશેષણમ્ અનર્થકમ્, અસતા સમ્પ્રયોગાભાવેનાવ્યભિચારાત્. યથોક્તં -
સદ્ ઇત્ય્ અસદ્વ્યુદાસાય ન નિયોગાત્ સ ગંસ્યતે ।
સમ્પ્રયોગો હિ નિયમાત્ સત એવોપપદ્યતે ॥
ઇતિ. એતદ્ અનભ્યુપગમેન નિરાકૃત્ય કર્મધારયસમાસમ્ એવ દર્શયતિ -- અવિદ્યમાને તિ. અસ્યાર્થઃ -- નાયમ્ અર્થઃ સૂત્રસ્ય સતા સમ્પ્રયોગઃ સત્સમ્પ્રયોગ ઇતિ. કિં તર્હિ. સંશ્ ચાસૌ સમ્પ્રયોગશ્ ચેતિ કર્મધારયો ઽયમ્. સચ્છબ્દશ્ ચ વિદ્યમાનવચનઃ. તદ્ અયમ્ અર્થો ભવતિ -- વિદ્યમાનસમ્પ્રયોગજં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. તતશ્ ચ યત્ તેષામ્ અવિદ્યમાને ઽર્થે ઇત્યાદિના યોગિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વનિરાકરણમ્ ઉક્તં તદ્ એવં લભ્યતે. વર્તમાનાર્થવાચિનો હિ સચ્છબ્દસ્યાસદ્[645]વ્યુદાસઃ. સ કથમ્ અસતિ તસ્મિન્ સિધ્યેત્. અયં ચ સૂત્રાર્થઃ સતીન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધે ઇતિ વ્યાચક્ષાણેન ભાષ્યકારેણોક્ત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[645] સૌ પ્રસાદઃ. સ (ગ)
નન્વ્ અયમ્ અર્થો નિમિત્તસપ્તમ્યૈવાત્ર લભ્યતે. ન હ્ય્ અસત્સમ્પ્રયોગો નિમિત્તં ભવતિ. અત આહ -- સસમ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્ અવર્તમાનઃ સમ્પ્રયોગો નાક્ષજે જ્ઞાને કારણમ્. અપિ તુ તમ્ અપિ કેચિત્ કારણતયા મન્યન્તે. તદ્ ઇહ સમ્પ્રયોગ ઇત્ય્ એતાવતિ શ્રુતે સતિ ભાવિન્ય્ અતીતે ચેતિ યથેષ્ટં કલ્પયેયુઃ. અતસ્ તત્કલ્પનાનિરાકરણાર્થં વ્યક્તમ્ એવ જૈમિનિના સદ્વિશેષણમ્ ઉપાત્તમ્ ઇતિ

વ્યાખ્યાતઃ સચ્છબ્દઃ. સંશબ્દમ્ ઇદાનીમ્ અનુસન્ધત્તે -- સમ્યગ્ ઇતિ. સમ્યક્પ્રયોગઃ સમ્પ્રયોગઃ. તેન દુષ્પ્રયોગો નિવારિતો બહ્વતીતિ. આહ -- વિશેક્ષ્યતિ ભવાન્ સમા પ્રયોગં, પ્રયોગમ્ એવ[646]તાવદાદૌ ભવાન્ વ્યાકુરુતામ્ અત આહ -- પ્રયોગ ઇતિ. રૂપાદિસંવિત્કાર્યોન્નેયમ્ ઇન્દ્રિયાણાં વ્યાપારં પ્રયોગાપરપર્યાયમ્ આચક્ષત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[646] વાદૌ વ્યા (ક)
{1,222} કઃ પુનર્ અત્ર દુષ્પ્રયોગઃ યઃ સંશબ્દેન વ્યાવર્ત્યતે, અત આહ -- દુષ્ટત્વાદ્ ઇતિ. કથં પુનર્ અસૌ દુષ્ટઃ. પ્રયોગસ્ય હ્ય્ અત્યાસત્ત્યાદયો દોષાઃ. ન ચ તે શુક્તિસમ્પ્રયુક્તચક્ષુષો ભ્રામ્યતો દોષા ભવન્તિ. વિષય એવ તુ તત્ર સાદૃશ્યદ્ ઊષિતો વિપરીતખ્યાતિહેતુઃ. અત આહ -- રજતેક્ષણાદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- જ્ઞાનકારણં હિ સમ્પ્રયોગઃ સ દુષ્ટો ઽન્યદન્યાત્મના ભાસયતિ, કારણદોષાવિનાભાવાત્ કાર્યદોષસ્ય. અદુષ્ટસ્ તુ સમ્યગ્જ્ઞાનં જનયતિ. સર્વકારણદોષાભાવેન ચ તસ્ય સમ્યક્ત્વં ભવતિ. યદા પુનર્ ઇન્દ્રિયાર્થયોર્ અન્યતરદ્ અપિ દુષ્યતિ, તદા તદાશ્રિતઃ સંયોગો ઽપિ દુષ્ટો ભવતિ. અતઃ સંયોગસ્ય સ્વદોષા અત્યાસત્ત્યાદયો વિષયદોષાશ્ ચ સાદૃશ્યાદયો દૂષકા ભવન્તિ. તદ્ ઇહ શુક્તૌ રજતમ્ ઇતિ ગૃહ્યમાણાયાં કાર્યદોષાત્ શુક્તિકાયોગો દુષ્ટ ઇત્ય્ અવગમ્યતે. અતો ઽસૌ સમ્યગર્થવાચિના સંશબ્દેન વાર્યત ઇતિ. એવઞ્ ચાવયવવ્યાખ્યાયામ્ આશ્રીયમાણાયાં લોકસિદ્ધલક્ષણાનુવાદેનાપ્ય્ અનિમિત્તત્વવિધિર્ ન દુષ્યતીત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ

તથા યદ્ અપિ બૌદ્ધૈઃ પ્રાપ્તિવચનં પ્રયોગશબ્દં મન્વાનૈઃ શ્રોત્રચક્ષુષોર્ અપ્રાપ્યકારિત્વાદ્ અવ્યાપકં લક્ષણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ અપિ વ્યાપારમાત્રવચનં પ્રયોગશબ્દં વ્યાચક્ષાણૈર્ અસ્માભિઃ પરિહૃતમ્ ઇત્ય્ આહ -- તતશ્ ચે તિ. વ્યાપારમાત્રવાચિત્વાદ્ અવિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ ઉપરિતનેન સમ્બન્ધ ઇતિ

શ્રોત્રચક્ષુષોર્ અપ્રાપ્યકારિત્વે બૌદ્ધાનામ્ અભિપ્રાયમ્ આહ -- પ્રાપ્યે તિ નો ન્તેન. એવં હિ તૈર્ ઉક્તં -
સાન્તરગ્રહણં ન સ્યાત્ પ્રાપ્તૌ જ્ઞાને ઽધિકસ્ય ચ ।
ઇતિ. યદિ ચક્ષુશ્શ્રોત્રે વિષયં પ્રાપ્ય ગૃહ્ણીતઃ, યદ્ ઇદં દૂરે શબ્દો દૂરે ઽર્થ ઇતિ સાન્તરગ્રહણં યચ્ ચ સુમહતાં મહીમહીધરાદીનામ્ અધિષ્ઠાનાધિકપરિમાણાનાં{1,223}ગ્રહણં તત્ કિલોભયમ્ અપિ ન સ્યાત્, પ્રાપ્યકારિષુ ત્વગાદિષ્વ્ અદર્શનાત્. તદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યત્ પ્રાપ્યકારિ ન તત્ સાન્તરમ્ અધિકં ચ વેદયતિ, યથા કાયઃ ન ચ તથા શ્રોત્રચક્ષુષી ઇત્ય્ આવીતહેતુઃ. ઉપાલમ્ભે કિલશબ્દઃ. ઉભયસ્યાપિ સમાધાસ્યમાનત્વાદ્ ઇતિ. આર્જવાવસ્થાનં વા સમ્પ્રયોગો ઽભિમત ઇત્ય્ આહ -- યદિ વે તિ. આર્જવાવસ્થિતસ્ય હિ રૂપાદિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. તત્રૈવ સમ્પ્રયોગશબ્દોપચારઃ. ત્વગાદિષુ સમ્પ્રયોગશબ્દાર્થો જ્ઞાનહેતુર્ ઉપલબ્ધઃ. તદ્ ઇદમ્ આર્જવાવસ્થાનમ્ અપિ તદ્ધેતુતયા તથા વ્યપદિશ્યતે. એવમ્ એવ વ્યાપારે ઽપિ દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ ॥ 41-42 ॥
કાર્યલક્ષિતયોગ્યતાલક્ષણો વા યઃ શબ્દાર્થયોર્ ઇવ રૂપાદિચક્ષુરાદ્યોઃ સમ્બન્ધઃ સમ્પ્રયોગ ઇત્ય્ આહ -- યોગ્યતે તિ. અથવાસ્તુ સાઙ્ખ્યાદિસિદ્ધાન્તસિદ્ધઃ પ્રાપ્તિરૂપ એવ સમ્બન્ધઃ. નાત્રાપિ કિઞ્ચિદ્ દુષ્યતીત્ય્ આહ -- સાઙ્ખ્યાદીન્ ઇતિ. નિર્જિત્ય હિ સાઙ્ખ્યાદીન્ પ્રાપ્તિપક્ષો ઽત્ર દૂષ્યતે. ન ચ તે નિર્જેતું શક્યાઃ. અપ્રાપ્યકારિપક્ષે હિ સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાદીનામ્ અપ્રાપ્તત્વાવિશેષેણ ગ્રહણપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ભાવઃ

અનુમાનેનાપિ શ્રોત્રચક્ષુષોઃ પ્રાપ્યકારિત્વમ્ અવગમ્યતે ઇત્ય્ આહ -- તયોર્ ઇતિ. તયોઃ શ્રોત્રચક્ષુષોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ચક્ષુશ્શ્રોત્રે પ્રાપ્યકારિણી, બાહ્યેન્દ્રિયત્વાત્ ત્વગિન્દ્રિયવદ્ ઇતિ. નનુ ચ કર્ણશષ્કુલી ચક્ષુર્ગોલકં ચ શરીરસ્થમ્ એવોપલભ્યતે, કથં તત્ પ્રાપ્યકારીત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ એતદ્ એતેષાં તાવત્ પ્રાપ્યકારિવાદિનાં સાઙ્ખ્યાનાં મતેન સમાદધાતિ -- કેચિદ્ ઇતિ. એવં હિ સાઙ્ખ્યા મન્યન્તે -- આહઙ્કારિકયોઃ શ્રોત્રચક્ષુષોર્ વૃત્તિઃ શરીરાદ્ બહિર્ ભવતિ અર્થદેશં પ્રાપ્નોતિ. સા ચ કાર્યદર્શનોન્નેયા યથાકાર્યમ્ અવતિષ્ઠત ઇતિ

{1,224} નન્વ્ અધિષ્ઠાનમ્ એવેન્દ્રિયં, તત્રોદ્ધરણપૂરણાદિનિગ્રહાનુગ્રહદર્શનાત્. ઇતરથા તદસમ્ભવાત્. યદિ હ્ય્ અધિષ્ઠાનાતિરિક્તમ્ અક્ષં ભવેત્, તર્હ્ય્ અધિષ્ઠાનસંસ્કારો ઽનર્થકઃ સ્યાત્, અત આહ -- ચિકિત્સાદી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદીન્દ્રિયમ્ અધિષ્ઠાને ન સમ્બદ્ધં ભવેત્, તતો ઽધિષ્ઠાનસંસ્કારસ્ તસ્યોપકારકો ન સ્યાત્. અધિષ્ઠાનાધારં તુ તત્. અતસ્ તસ્યૈવાધારભૂતસ્યાધિષ્ઠાનસ્ય સંસ્કાર આધેયસ્યેન્દ્રિયસ્યોપકારકો ભવિષ્યતિ ગજાશ્વપર્યાણસંસ્કાર ઇવારોહકસ્યેતિ

નન્વ્ એવમ્ અપિ ગોલકાધિકરણસ્યૈવ તત્સંસ્કાર ઉપકારકો ભવતુ, તસ્ય ત્વ્ અસમ્બદ્ધસ્ય ભાગસ્ય ગોલકેન ગોલકસંસ્કારો નોપકારકઃ સ્યાત્. તેન ચ સંસ્કૃતે ન પ્રયોજનમ્. તસ્યૈવ પ્રાપ્તત્વેન પ્રકાશકત્વાત્. અતો યત્ પ્રકાશકં તત્ સંસ્કર્તુમ્ અશક્યમ્ અસમ્બન્ધાત્. યચ્ ચ શક્યં ન તેન સંસ્કૃતેન પ્રયોજનમ્, અસમ્બદ્ધસ્ય હિ ભાગસ્ય પ્રકાશયિતુમ્ અશક્તેઃ, અત આહ -- તદ્દેશ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- એકૈવેન્દ્રિયવૃત્તિર્ અનુગતાધિષ્ઠાનદેશસમ્બન્ધા અર્થદેશં યાવત્ પ્રાપ્તા, અતો ઽધિષ્ઠાનદેશ એવ સંસ્કારઃ સર્વોપકારકો ભવિષ્યતિ. યથા પાદયોઃ પ્રયુક્તઃ સંસ્કારો દૂરસ્થસ્યાપિ ચક્ષુષ ઉપકારકો ભવિષ્યતીતિ

અતો નાયમ્ એકાન્તઃ યદધિષ્ઠાનદેશે સંસ્કારાત્ તદ્વર્ત્યેવેન્દ્રિયમિતીત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. નિરન્તરાધિકગ્રહણમ્ ઉપપાદયતિ -- બહિર્ ઇતિ સ્યાદ્ અન્તેન. કાર્યદર્શનબલેન હિ તદ્વૃત્તિઃ કલ્પ્યમાના યથાકાર્યમ્ અવતિષ્ઠત{1,225}ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતો ઽધિષ્ઠાનાધિકપરિમાણાર્થદર્શનાત્ પૃથ્વગ્રા કલ્પયિષ્યતે. નિરન્તરદર્શનાચ્ ચ સન્તતા. અતો યત્ર યાદૃશં વૃત્તિભાગે પાર્થવં પૃથુત્વં ભવતિ, તદનુરૂપમ્ એવાધિષ્ઠાનાધિકં મહીધરાદિ ગૃહ્યતે. અમૂર્તાયા અપિ વૃત્તેર્ ઔપાધિકો વ્યોમ્ન ઇવ ભાગવ્યપદેશઃ. યદ્ એવ તયા પ્રકાશ્યતે તદૌપાધિકમ્ એવ ભાગવ્યપદેશં લભતે ઇતિ. ન ચ વાચ્યં યદિ વૃત્તિર્ ગત્વાર્થં પ્રકાશયતિ કિમ્ ઇતિ તર્હિ નિતાન્તદૂરવર્તિનો ઽપિ ભાવાન્ ન પ્રકાશયતીતિ. યાવતિ હિ દૂરે કાર્યમ્ ઉપલભ્યતે તાવન્તમ્ એવાધ્વાનમ્ અસૌ સર્પતીત્ય્ અધિકદર્શનવત્ કલ્પનીયમ્ ઇત્ય્ આહ -- દૂરે ઽપી તિ

નન્વ્ એવમ્ અપિ યદીન્દ્રિયવૃત્ત્યાર્થાઃ પ્રકાશ્યન્તે, સા તર્હિ નિર્ગત્ય ગતાસ્ત્ય્ એવેતિ કિં ન પિહિતેન્દ્રિયસ્યાપિ ભાવા ભાસન્તે, અત આહ -- દીપપ્રભે તિ. નાવશ્યં પિહિતેન્દ્રિયસ્ય વૃત્તિર્ અસ્તિ કાર્યાભાવાત્ તુ સા દીપનાશે પ્રભાવન્નિમીલયતો ઽપિ નષ્ટેત્ય્ ઉન્નીયત ઇતિ

અસ્તુ વા અધિષ્ઠાનપિધાને ઽપિ વૃત્તિઃ. આત્મપ્રયત્નાનુગૃહીતા તુ સા આત્મન્ય્ અર્થમ્ ઉપનયતિ. અધિષ્ઠાનપિધાને હ્ય્ આત્મનઃ પ્રયત્નોચ્છેદાત્ પ્રયત્નાનધિષ્ઠિતયા તયાનુપનીતો ઽર્થો નાત્મનાનુભૂયત ઇત્ય્ આહ -- અધિષ્ઠાને તિ

વિચ્છિન્નબોધમ્ ઇદાનીમ્ ઉપપાદયતિ -- વિચ્છિન્ન ઇતી તિ. વિભોર્ અપ્ય્ આત્મનઃ પ્રાગ્ભવીયક[647]ર્માર્જિતં સકલભોગાયતનં શરીરમ્ ઇતિ. તદપેક્ષયા વિચ્છેદબુદ્ધિઃ. કાયેન્દ્રિયે તુ શરીરવિચ્છેદાભાવાદ્ અવિચ્છેદબોધો યુક્ત ઇતિ. શબ્દે તુ વિચ્છેદાધિકબોધો ભ્રાન્તિર્ એવેતિ કિં તદુપપાદનેન.[648]તથા હિ -- સ્વદેશ એવ શબ્દઃ શ્રોત્રેણ પ્રકાશ્યતે. કુતસ્ તસ્ય વિચ્છેદઃ. કુતઃ વિભોર્{1,226}અમૂર્તસ્ય વૃદ્ધિહ્રાસાવ્ ઇત્ય્ આહ - શબ્દે [649] ત્વ્ ઇતિ. એતત્ તુ સ્વમતેનોક્તમ્. સાઙ્ખ્યમતે તુ શ્રોત્રવૃત્તિઃ શબ્દદેશં ગચ્છત્ય્ એવ. તત્ર શરીરાપેક્ષયૈવ વિચ્છેદબોધો વક્તવ્યઃ. અસમ્ભવં ચ શબ્દાધિકરણે વક્ષ્યામ ઇતિ.
__________નોતેસ્__________
[647] ધ (ગ)
[648] ન. સ્વ (ક)
[649] શબ્દેતિ (ક)
અયં ચ સાઙ્ખ્યસિદ્ધાન્તસિદ્ધો વૃત્તિગમનપક્ષો વાર્ત્તિકકારેણ પ્રાપ્તિસાધારણ્યમાત્રેણોક્તઃ, ન પુનરભિપ્રેતઃ. ન હીન્દ્રિયવૃત્તિર્ નામ કાચિત્ પ્રમાણેનાવગમ્યતે. તથા હિ -- આહઙ્કારિકાણીન્દ્રિયાણીતિ કાપિલા મન્યન્તે. યથાહુઃ --
સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદ્ અહઙ્કારાત્ ।
ઇતિ. કશ્ ચાયમ્ અહઙ્કારઃ. યદિ યો ઽયમ્ આત્માનં પ્રકાશયતિ, સ તર્હિ જ્ઞાનમિતીન્દ્રિયાણાં કથં પ્રકૃતિર્ ભવિષ્યતિ. આત્માધારમ્ આન્તરં જ્ઞાનં કથં તેન બાહ્યેન્દ્રિયાણ્યારબ્ધું શક્યન્તે. અથ મતં તત્ત્વાન્તરમ્ અહઙ્કાર ઇતિ. તન્ ન. પ્રમાણાભાવાત્. અપિ ચ તત્ત્વાન્તરમ્ અપિ તત્ કાપિલૈર્ વિભુઃ સઙ્ગીર્યતે. તતસ્ તન્મયાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ વિભૂનિ ભવેયુઃ. ન ચ વિભૂનાં વૃત્તિર્ ઉપપદ્યતે. વૃત્તિર્ નિર્ગમનમ્. ન ચ તદ્ વિભૂનાં સમ્ભવતિ. સ્યાન્ મતમ્ -- ન ચ બ્રૂમો વિભૂનીન્દ્રિયાણિ ગચ્છન્તીતિ, કિં તર્હિ. તદાધારા વૃત્તિર્ ઇતિ. કેયં વૃત્તિર્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. યદિ શ્રોત્રાદીનાં શબ્દાદિગ્રહણયોગ્યતા, સા તર્હ્ય્ અમૂર્તા શક્તિઃ કથં ગચ્છેત્. અપિ ચ ત્રીણ્ય્ અન્તઃકરણાનિ મહાનહઙ્કારો મન ઇતિ કાપિલા મન્યન્તે. ન ચ કરણં કરણાન્તરાણાં પ્રકૃતિર્ ઉપપદ્યતે કરણત્વાત્ મનોવત્. અતો નાહઙ્કારિકાણીન્દ્રિયાણિ. ન ચ તદ્વૃત્તિર્ અમૂર્તા પ્રાપ્યકારિણીતિ પ્રમાણવતી કલ્પના. તથા શબ્દાધિકરણે વક્ષ્યતિ શ્રોત્રાગમનપક્ષે ચેત્ય્ અત્ર વૃત્તિગમનપ્રતિષેધમ્. અતો ભૌતિકાન્ય્ એવેન્દ્રિયાણિ પ્રાપ્યકારીણીતિ વક્તવ્યમ્.
કિં પુનર્ભૌતિકત્વે પ્રમાણમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્. દૃષ્ટાનુસારઃ. તથા હિ -- બહિર્ભૂતાનામ્ એવ યથાયથં રૂપાદ્યભિવ્યઞ્જકત્વમ્ ઉપલબ્ધમ્. તેજસા હિ રૂપં પ્રકાશ્યતે યથા દીપેન. રસો ઽદ્ભિઃ. શુષ્કાણામ્[650]અપિ દ્રવ્યાણાં સન્ન્ અપિ રસો ન વ્યક્તમ્ ઉપલભ્યતે યથાર્દ્રાણામ્. ન ચ શુષ્કેષુ રસો નાસ્તિ, યાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાત્. અતો ઽદ્ભી રસો ઽભિવ્યજ્યતે. પાર્થિવં ચ કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યં{1,227}ગન્ધસ્યાભિવ્યઞ્જકં દૃષ્ટમ્. યથા નિમ્બત્વક્ ચન્દનગન્ધસ્ય. તત્કષાયપરિષિક્તસ્ય હિ ચન્દનસ્ય સ્ફુટતરં ગન્ધો ઽભિવ્યજ્યતે. ન ચાદ્ભિર્ અસાવ્ અભિવ્યજ્યતે, કેવલાનામ્ અનભિવ્યઞ્જકત્વાત્. વાયુનાપિ બહિઃ સ્પર્શાભિવ્યક્તિર્ ઉપલબ્ધા, યથા હેમન્તશિશિરયોર્ વિયતિ વિતતાનામ્ અપાં સૂક્ષ્મત્વાદ્ અનુપલક્ષ્યમાણાનાં વાપિ વાતે શીતસ્પર્શો ઽવગમ્યતે. ન ચાસૌ વાયોઃ. અનુષ્ણાશીતસ્પર્શત્વાદ્ વાયોઃ. અતો રૂપાભિવ્યઞ્જકં ચક્ષુસ્ તૈજસમ્. આપ્યં રસનમ્ અભિવ્યઞ્જકં ચ રસસ્ય. ઘ્રાણં પાર્થિવં ગન્ધસ્ય. વાયવીયં ત્વગિન્દ્રિયં સ્પર્શસ્ય. શ્રોત્રમ્ ઇદાનીં કિંપ્રકૃતિકમ્. તદ્ અપિ ભૌતિકમ્ ઇન્દ્રિયત્વાત્. કિં પુનર્ભૂતં તસ્ય પ્રકૃતિઃ. આકાશ ઇતિ વદામઃ. તથા હિ -- દ્વિવિધં કાર્યં સર્વભૂતાનાં શરીરમ્ ઇન્દ્રિયં ચ. આકાશસ્યાપ્ય્ અવકાશદાનેન શરીરોપકારકત્વાત્ કાર્યકારણત્વમ્. અતસ્ તસ્યાપીન્દ્રિયેણ કાર્યેણ ભવિતવ્યમ્. તત્રેન્દ્રિયાન્તરાણાં ભૂતાન્તરપ્રકૃતિત્વાદ્ આકાશમ્ એવ શ્રોત્રસ્ય પ્રકૃતિર્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. અપિ ચ સ્વગુણમ્ એવ ભૂતાન્તરાણિ વ્યઞ્જયન્તિ. ન ચ તેષાં શબ્દો ગુણઃ, આકાશગુણત્વાત્. અત આકાશમ્ એવ તસ્યાભિવ્યઞ્જકમ્ ઇતિ યુક્તમ્. એવઞ્ ચ દૃષ્ટાનુસારિણી કલ્પના કૃતા ભવતિ. સન્તિ હિ દેહેષુ પૃથિવ્યાદિભૂતભાગાઃ કૢપ્તગન્ધાદ્યભિવ્યક્તિશક્તયશ્ ચ બહિર્ ઇતિ શરીરે ઽપિ વર્તમાનાનાં તેષામ્ એવ વ્યઞ્જકત્વાનુમાનં યુક્તમ્. એવઞ્ ચ પ્રાપ્તિર્ અપિ સ(?મિ।મ)ર્થિતા ભવતિ. ત્વગ્ઘ્રાણરસનાનાં હિ સ્થિતમ્ એવ પ્રાપ્યકારિત્વમ્. શ્રોત્રસ્યાપિ કર્ણચ્છિદ્રપરિમિતનભસો ધર્માધર્મોપગૃહીતસ્ય સ્વદેશ એવ વિભું શબ્દં પ્રકાશયતઃ પ્રાપ્યકારિત્વમ્ એવ. તેજસો હિ વિસરણસ્વભાવસ્ય ચક્ષુષો નિર્ગતસ્યાર્થદેશપ્રાપ્તિર્ ઉપપન્નૈવ. અનુદ્ભૂતરૂપત્વાચ્ ચ તસ્ય રૂપાનુપલમ્ભઃ. અત એવાગ્નિતેજસઃ પૃથ્વગ્રાદિકલ્પના ચ તસ્ય કાર્યદર્શનાનુસારેણ
મૂર્તત્વાદ્ ઉપપત્તિમતી. સર્વત્ર ચ યથાકાર્યદર્શનં યોગ્યતાસનાથા પ્રાપ્તિર્ ઇન્દ્રિયાર્થયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ દર્શયિતવ્યમ્. અતો ન કાચિદ્ અતિપ્રસક્તિર્ વક્તવ્યા યથા વક્ષ્યતિ -- પ્રાપ્તિમાત્રં હિ સમ્બન્ધઃ ઇતિ. અતઃ સિદ્ધમ્ ઇન્દ્રિયાણિ ભૌતિકાનિ પ્રાપ્યકારીણિ ચેતિ

__________નોતેસ્__________
[650] ણાં સન્ન્ અ (ગ)
એવં તાવત્ સત્સમ્પ્રયોગશબ્દાઃ વિવૃતાઃ. પદાન્વયમ્ અતઃ પરમ્ અનુસન્ધાસ્યામઃ. અત્ર કિલ પુરુષસ્ય સમ્પ્રયોગ ઇન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મેત્ય્ ઉચ્યતે.{1,228}તચ્ ચાયુક્તં, વિભોઃ પુરુષસ્ય સર્વભાવૈર્ એવ સમ્પ્રયોગાવ્યભિચારેણ વિશેષણોપાદાનવૈયર્થ્યાત્. ઇન્દ્રિયાણાં ચ ભૌતિકાનામ્ અચેતનત્વાત્. ચેતના હિ બુદ્ધિર્ ઇતિ સર્વલૌકિકાઃ પરીક્ષકાશ્ ચ મન્યન્તે. ન પુનરિન્દ્રિયવ્યાપારો બુદ્ધિર્ ઇતિ. સાઙ્ખ્યા હીન્દ્રિયવૃત્તૌ બુદ્ધિશબ્દમ્ ઉપચરન્તિ. તત્ર તેષામ્ એવ પરિભાષામાત્રમ્. અતો ઽત્ર વક્તવ્યં કીદૃશો ઽત્ર પદાન્વય ઇત્ય્ અત આહ -- પુરુષેન્દ્રિયશબ્દાવ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- કિમ્ અત્ર વક્તવ્યમ્. ભાષ્યકારેણ પુરુષેન્દ્રિયશબ્દૌ વ્યવહિતકલ્પનયા વ્યાખ્યાતૌ યેનૈવમ્ આહ સતીન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધે પુરુષસ્ય યા બુદ્ધિર્ જાયતે તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. કઃ પુનર્ અયં પુરુષઃ યસ્ય બુદ્ધિજન્મના સમ્બન્ધઃ, અત આહ -- પુરુષ ઇતિ. નાત્ર તાત્પર્યમન્યપરત્વાત્ સૂત્રસ્ય. પરમાર્થતસ્ તુ પુરુષો ઽત્રાત્માભિપ્રેતઃ ય આત્મવાદે પ્રસાધયિષ્યતે. ન શરીરં, તસ્ય ભૌતિકત્વેનાચેતનત્વાદ્ ઇતિ

નન્વ્ એવમ્ અપિ યન્નિત્યમ્ આત્માનં મીમાંસકા મન્યન્તે, તન્ ન સિધ્યેત્. જ્ઞાનજન્મનિ વિકારાપત્ત્યા ચર્મવદનિત્યત્વપ્રસક્તેઃ. જ્ઞાનજન્મના ત્વ્ અવિકૃતસ્ય પૂર્વાવસ્થાયામ્ ઇવાપ્રમાતૃત્વપ્રસઙ્ગઃ, અત આહ -- વિક્રિયે તિ. એવં હિ મન્યન્તે -- ન કિઞ્ચિદ્ વિકાર્માત્રેણ વસ્તુ નશ્યતિ, તત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્. એતચ્ ચાત્મવાદ એવ ભાષ્યકારેણ વક્ષ્યતે. અતો દુરુક્તં પરૈઃ
બુદ્ધિજન્મનિ પુંસશ્ ચ વિકૃતિર્ યદ્ય્ અનિત્યતા ।
અથાવિકૃતિર્ આત્માયં પ્રમાતેતિ ન યુજ્યતે ॥
ઇતિ. અત્ર બુદ્ધિજન્મ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્ય કો ઽર્થઃ. કિં બુદ્ધેર્ જન્માતિરિક્તમ્ અનતિરિક્તં વા, યદ્ય્ અતિરિક્તં તદ્ વાચ્યં કીદૃશમ્ ઇતિ. ન ચ સ્વમતે જન્મસ્વરૂપમ્ અભિહિતમ્. યદિ વૈશેષિકોક્તસ્વકારણસમવાયો જન્માભિધીયતે, તસ્ય નિત્યત્વેનાક્ષાનધીનત્વાત્ પ્રત્યક્ષશબ્દાભિધેયત્વાનુપપત્તિઃ. અનતિરિક્તત્વે તુ પુનરુક્તતૈવ દોષઃ, અત આહ -- બુદ્ધિજન્મે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- નાયં બુદ્ધિજન્મેતિ ષષ્ઠીસમાસઃ. કિન્ તુ બુદ્ધિશ્ ચાસૌ જન્મ ચેતિ કર્મધારયઃ. જન્મશબ્દશ્ ચ કર્તરિ મનિન્પ્રત્યયાન્તઃ. તેન જાયમાના બુદ્ધિઃ{1,229}પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. ન પુનર્વૈશેષિકાદિવન્નિત્યમ્ અત્યન્તભિન્નં સમવાયમ્ આચક્ષ્મહે. કારણદશાવિશેષ એવ કાર્યજન્મેત્ય્ ઉચ્યતે. નાસાવ્ અત્યન્તં કાર્યકારણાભ્યાં વ્યતિરિચ્યતે. અતઃ કિમ્ અન્યદોષોદ્ભાવનેનેતિ

જાયમાનવિશેષણોપાદાને પ્રયોજનમ્ આહ -- વ્યાપાર ઇતિ. કારકાન્તરાણિ જનિત્વા કિયન્તઞ્ચિત્ કાલં સ્થિત્વા સ્વકાર્યેષુ વર્તમાનાનિ દૃષ્ટાનિ. તદ્ બુદ્ધાવ્ અપિ પ્રમાણે મા ભૂદ્ ઇતિ જન્મવિવક્ષા સૂત્રકારેણ કૃતેતિ.
કિં પુનઃ કારકાન્તરસાધર્મ્યે દુષ્યતિ, અત આહ -- ન હી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન કિઞ્ચિદ્ દુષ્યતિ. કિન્ તુ નેન્દ્રિયાદિવદ્ જાતા સતી બુદ્ધિઃ ક્ષણમાત્રમ્ અપ્ય્ આસ્તે. અતઃ કથં તદ્વદ્ એવ સ્થિત્વા પ્રવર્તત ઇતિ. ન કેવલં જાતા નાસ્તે, કિન્ તુ જાયમાનાપિ નોદાસ્તે. સા હ્ય્ ઉત્પદ્યમાનૈવ સ્વાર્થં પ્રકાશયન્ત્ય્ એવોત્પદ્યત ઇતિ ન ક્ષણાન્તરં પ્રતીક્ષતે. ન હ્ય્ અર્થપ્રકાશનાદ્ અન્યદ્ બુદ્ધે રૂપમ્ ઉપલભ્યત ઇત્ય્ આહ -- જાયત ઇતિ. કારકાન્તરવૈધર્મ્યપ્રતિપાદનેનાત્ર નિત્યબુદ્ધિવાદિનો નિરાકર્તું બુદ્ધેર્ અનતિચિરવિનાશિત્વમ્ ઉક્તમ્. તત્ર ચાયં હેતુઃ. યદીયમ્ ઉત્પત્તિમતી તસ્યા વિનાશેનાવશ્યં ભવિતવ્યમ્. ન ચાહૈતુકો વિનાશઃ સમ્ભવતિ, ઉત્પત્તિમત્ત્વાદ્ એવ. ન ચ પ્રહારાદિરસ્યા વિનાશહેતુઃ, અમૂર્તત્વાત્. અતો જ્ઞાનાન્તરેણ વા નાશ્યતે, તજ્જન્મના વા સંસ્કારેણ. તચ્ ચોભયમ્ અપિ સહસૈવ નિષ્પન્નમ્. અસ્તિ હીન્દ્રિયાદિકા સામગ્ર્યપ્રતિબન્ધા. સા કિમ્ અપરં વિજ્ઞાનં ન જનયતિ. સ્મૃતિહેતુર્ અપિ સંસ્કારો ઽનયૈવ જાતમાત્રયા જનિત ઇતિ કર્મવત્ કાર્યવિરોધિત્વાદ્ અપિ તાદાત્વિકો વિનાશો બુદ્ધેર્ ઇતિ યુક્તમ્. ન ચ સૈવેતિ બુદ્ધેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ. ન ચ ભેદાનધ્યવસાયમાત્રાદ્ એકત્વસિદ્ધિઃ. અપિ ચાર્થાન્તરદર્શને સ્ફુટ એવાશુતરવિનાશો બુદ્ધેઃ, એવઞ્ ચ વ્યવસ્થિતૈકદર્શને ઽપિ તદ્વદ્ એવ તદનુમાનમ્. અપિ ચ તત્રાપિ વ્યવહિતે જ્ઞાનં નિવર્તતે, તચ્ચિરાવસ્થાયિત્વે ઽનુપપન્નમ્. એવં હિ વ્યવહિતે કુમ્ભે પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમ્ અનુવર્તેત. ન ચૈવમ્. સ્મૃતિસ્ તુ પરસ્તાદ્ દૃશ્યતે. સા પ્રત્યક્ષજ્ઞાનવ્યાપ્તત્વે{1,230} ન સ્યાત્.[651]પરોક્ષાપરોક્ષયોર્ એકગોચરયોર્ એકદા વિરોધાત્. સ્યાદ્ એતદ્ અવ્યક્તગ્રહણમ્ અનવસ્થાયિત્વાદ્[652]વિદ્યુત્સમ્પાતે રૂપાવ્યક્તગ્રહણવદ્ ઇતિ. ન. પ્રતિષેદ્ધવ્યાભ્યનુજ્ઞાનાત્. યદિ મન્યતે બુદ્ધેર્[653]અનતિચિરાનુવૃત્તૌ પ્રકાશસ્ય ગત્વરત્વાદ્ વિદ્યુત્સમ્પાત ઇવ ન વ્યક્તં ભાવાઃ પ્રકાશેરન્, અતો નાશુતરવિનાશિની બુદ્ધિર્ ઇતિ. તન્ ન. પ્રતિષેદ્ધવ્યાભ્યનુજ્ઞાનાત્. એવં હિ વિદ્યુત્પ્રકાશજનિતે ઽવ્યક્તબોધ ઉત્પન્નમાત્રાપવર્ગિતાં બુદ્ધેર્ બ્રુવાણો નિષેધ્યમ્ એવાશુતરવિનાશમ્ અભ્યનુજાનાતિ.[654]અપિ ચ વિશેષાગ્રહણે સામાન્યમાત્રગ્રહણમ્ અવ્યક્તગ્રહણમ્. ન તુ સ્વગોચરે કિઞ્ચિદ્ અવ્યક્તં નામાસ્તિ, વિષયાભિરૂપત્વાદ્ ગ્રહણાનામ્. વિશેષાગ્રહણં ચ તદ્ગ્રહણનિમિત્તાભાવાદ્ એવ, ન તુ બુદ્ધેર્ અનવસ્થાનાત્. વિદ્યુત્પ્રકાશે[655]ઽપિ યાવદાશુતરવિનાશિન્યા
ધિયા વિષયીકૃતં તદ્ વ્યક્તમ્ એવ. વિશેષાસ્ તુ તત્ર ગ્રહણહેત્વભાવાદ્ અગૃહીતા એવ, ન પુનરવ્યક્તપરિચ્છિન્નાઃ. ન હિ ગૃહીતમ્ અવ્યક્તં નામ સમ્ભવતીતિ નાનવસ્થાયિત્વે ઽપિ ધિયામ્ અવ્યક્તગ્રહણાપત્તિઃ. નિત્યબુદ્ધિવાદિનશ્ ચાયમ્ અભિપ્રાયઃ શબ્દાધિકરણે ભાષ્યકારેણ વક્ષ્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[651] ભવેત્ (ગ)
[652] ત્વે
[653] દ્ધેર્ અચિ
[654] તિ. વિ
[655] શે યા (ક)
નનુ પ્રમાણં નામ કારકવિશેષઃ. ન ચાકુર્વત્ ક્રિયાં કારકં ભવતિ. યદિ તુ બુદ્ધિર્ જનિત્વા ન વ્યાપ્રિયતે, કથમ્ અસૌ કારકં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચ સામાન્યવિશેષશબ્દાભ્યામ્ અભિધાસ્યતે, અત આહ -- તેને તિ. સત્યં, ન વ્યાપારસમ્બન્ધમ્ અન્તરેણ કારકત્વં ભવતિ. જન્મૈવ તુ બુદ્ધેર્ વ્યાપારઃ, વ્યાપારાન્તરાસમ્ભવાત્. તદ્ એવ ચ વિવક્ષાવશાત્ પ્રમેત્ય્ ઉપચર્યતે. જન્મના હિ તસ્યાઃ પ્રમાણત્વં ભવતિ. અતસ્ તયૈવ ક્રિયયા કારકં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચ સામાન્યવિશેષશબ્દાભ્યામ્ અભિધાનસિદ્ધિઃ. ચશબ્દાત્ પ્રમાણં ચેત્ય્ અર્થઃ

અયં ચ જન્માવ્યતિરેકપક્ષો યા બુદ્ધિર્ જાયતે ઇતિ વદતા ભાષ્યકારેણૈવ વર્ણિત ઇત્ય્ આહ -- જમ [656] ચે તિ. અપરમ્ અપિ જાયમાનાવસ્થાવિશેષણોપાદાનસ્ય{1,231}પ્રયોજનમ્ આહ -- તચ્ ચે તિ. બુદ્ધિઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ એતાવત્ય્ ઉક્તે ભૂતા ભવિષ્યન્તી વા પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અપિ કેચિત્ સમ્ભાવયેયુઃ, યથા સદ્વિશેષણોપાદાને વર્ણિતમ્. અતસ્ તદાશઙ્કાનિરાકરણાર્થં જાયમાનવિશેષણોપાદાનમ્. ભૂતભવિષ્યત્ત્વાદિ(?ત્યપાદાને।ત્યાપાદને) પઞ્ચમીતિ[657]

__________નોતેસ્__________
[656] ન્મેતિ (ગ)
[657] મી. અ (ક)
અસ્તુ વા વૈશેષિકસિદ્ધાન્તસિદ્ધઃ સ્વકારણે કાર્યસમવાયો વ્યતિરિક્ત એવ જન્મ, તથાપિ ન કિઞ્ચિદ્ દુષ્યતીત્ય્ આહ -- યદા ત્વ્ ઇતિ. સ ખલુ નિત્યો ઽપીન્દ્રિયાધીનાભિવ્યક્તિર્ ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ અપેક્ષ્યત ઇતિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ બુદ્ધિર્ વા જન્મ વેત્યાદિના પ્રમાણાનિયમો દર્શિતઃ, તત્રાભિપ્રાયમ્ આહ -- પ્રમાણફલભાવસ્ ત્વ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયો ભાષ્યકારસ્ય -- એકમ્ ઇદં સૂત્રં નોભયમ્ ઉત્સહતે કર્તું યત્ પ્રમાણં ચ નિયચ્છતિ, અનિમિત્તતાં ચ વિદધાતીતિ. ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. તદ્ અત્રાનિમિત્તતામાત્રમ્ એવ વિદ્યમાનોપલમ્ભનાત્ પ્રતિપાદ્યમ્. પ્રમાણં તુ વિવક્ષાવશેન બુદ્ધ્યાદીનામ્ અન્યતમં ભવિષ્યતિ. કરણં હિ પ્રમાણં, સાધકતમં ચ કરણં, વિવક્ષાધીનશ્ ચ સાધકતમભાવઃ. અતો યદ્ એવ તુ બાહ્યાપેક્ષયા ફલં પ્રત્યાસન્નમ્ ઇતિ વિવક્ષ્યતે તદ્ એવ પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. તતઃ પરં ચાભ્યર્હિતત્વવિવક્ષયા ફલમ્ ઇતિ

યથેષ્ટકલ્પનામ્ એવ દર્શયતિ -- યદ્વે તિ. અસતીન્દ્રિયે જ્ઞાનોદયાભાવાત્ તદ્ એવ પ્રમાણમ્. સદ્ અપિ ચેન્દ્રિયમ્ અસઙ્ગતમ્ અર્થેન ન જ્ઞાનં જનયતીતિ તદર્થસઙ્ગતિઃ પ્રમાણમ્. સમ્બદ્ધમ્ અપિ ચેન્દ્રિયમ્ અર્થેન મનસાનધિષ્ઠિતં ન પ્રમાણમ્ ઇતિ તન્મનસ્સંયોગઃ પ્રમાણમ્. સર્વસ્મિન્ન્ અપિ ચ સત્યસત્યાત્મમનસ્સંયોગે જ્ઞાનાનુદયાત્ સ ચ પ્રમાણમ્. અથવા સર્વેષામ્ એકતરાપાયે ઽપિ ન જ્ઞાનં{1,232}જાયત ઇતિ સર્વ એવ સંયોગઃ પ્રમાણમ્. આત્મના વા મનસો યોગ ઇતિ યોજનીયમ્ ઇતિ

એષુ પ્રમાણેષુ ફલં દર્શયતિ -- તદે તિ. ઇન્દ્રિયાદિપ્રામાણ્યપક્ષે જ્ઞાનં ફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નનુ યદીન્દ્રિયાદિ પ્રમાણં, તેન તર્હિ સદા જ્ઞાનં જનયિતવ્યમ્ એવ. ન ચ તદ્ અસ્તિ, અસ્તિ ખલુ પિહિતચક્ષુષો ઽપિ ચક્ષુઃ. ન ચ તદ્ જ્ઞાપયતિ. સંયુક્તં જ્ઞાપયતીતિ ચેદ્, ન. વ્યભિચારાત્. સંયુજ્યતે ખલ્વ્ અસ્ય નાનાર્થૈર્ નાયનં તેજઃ. કિઞ્ચિદ્ એવ તુ જાપયતિ. અતો વ્યભિચારાદ્ અકારણમ્ ઇન્દ્રિયાદિ જ્ઞાનજન્મનીતિ, અત આહ -- તત્રે તિ. ઉક્તમ્ ઇદમ્ અસ્માભિર્ વ્યાપારવચનઃ પ્રયોગશબ્દ ઇતિ. ફલાનુમેયશ્ ચાસૌ વ્યાપારઃ. અતો યત્રૈવ ફલમ્ ઉપલભ્યતે તત્રૈવ વ્યાપારવત્ત્વાત્ તેષાં પ્રમાણત્વમ્ ઇતિ. અસતિ તુ વ્યાપારે ન ફલમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ આહ -- વ્યાપાર ઇતિ

નન્વ્ અસ્તુ વ્યાપારવાચિપ્રયોગશબ્દપક્ષે ઽતિપ્રસઙ્ગપરિહારઃ. પ્રાપ્તિવચનત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગો દુષ્પરિહરઃ. અસ્તિ હિ ચાક્ષુષસ્ય તેજસો નાનાર્થૈઃ સમ્પ્રયોગઃ. ન ચ તાવદ્ જ્ઞાપયતિ, કિઞ્ચિદ્ એવ તુ કદાચિત્. અપિ ચ કા ચેયં પ્રાપ્તિઃ. યદિ સંયોગઃ, સ ચ દ્રવ્યેણૈવેતિ રૂપસંવિન્ન સ્યાત્. અથ તેનાપિ સંયુક્તસમવાયાદ્ અસ્તિ સન્નિકર્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સમાનો ઽસૌ રસાદિષ્વ્ અપીતિ તે ઽપિ ચક્ષુષાનુભૂયેરન્ન્ ઇતિ સર્વાત્મકાર્થગ્રહણમ્ ઇતીન્દ્રિયસંયોગપ્રમાણપક્ષે પરૈર્ ઉક્તં યત્ તત્ પરિહરતિ -- ન ચે તિ

કઃ પુનઃ
સર્વાત્મના સમ્બન્ધો નાસ્તીતિ વદતો ઽભિપ્રાયઃ -- યદિ ગુણૈઃ સંયોગો ન રસાદિભિઃ સમ્ભવતીતિ, સ તર્હિ રૂપેણાપિ ગુણત્વાવિશેષાન્ ન સ્યાદ્ એવ. સંયુક્તસમવાયસ્ ત્વ્ અવિશિષ્ટઃ સર્વેષામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ, અત આહ -{1,233} પ્રાપ્તી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ - ભવેદ્ અયં દોષઃ યદિ પ્રાપ્તિમાત્રમ્ એવેન્દ્રિયાર્થયોઃ સમ્બન્ધઃ પ્રમાણમ્ આશ્રીયત ઇતિ. સ તુ યોગ્યતાસહાયઃ. યોગ્યતા ચ કાર્યદર્શનોન્નેયા. અતો યદ્ એવ યદિન્દ્રિયસંયોગાનન્તરમ્ અનુભૂયતે તત્રૈવ તત્સમ્પ્રયોગસ્ય યોગ્યત્વં, નેતરત્ર, પ્રમાણાભાવાત્. અત એવ જિઘૃક્ષિતસૂક્ષ્મરૂપાદિગ્રહણપ્રસઙ્ગો ઽપિ પરિહર્તવ્ય ઇતિ કિમ્ ઇતિ નાભ્યુપેયતે, અત આહ -- મા ભૂદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યો હિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઇષ્ટ્વા સત્સમ્પ્રયોગં પ્રમાણકારણમ્ આતિષ્ઠતે ન તુ પ્રમાણં, તેનાપિ પ્રાપ્તેર્ અવિશેષાત્ ત્વચા રૂપાવધારણં મા ભૂદ્ ઇતિ ન પ્રાપ્તિમાત્રં સમ્બન્ધો ઽભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ

અથ તુ પ્રમાણનિષ્પત્તૌ યોગ્યતાસહિતા પ્રાપ્તિર્ ઇષ્યતે, શક્યં તત્ ફલનિષ્પત્તાવ્ અપિ વક્તુમ્ ઇતિ દોષપ્રસઙ્ગપરિહારતુલ્યત્વાન્ નૈકઃ પર્યનુયોજ્યો ભવતીત્ય્ આહ -- યથે તિ. નિયતા હિ કાચિદ્ એવ સ્વવિષયેણ રૂપાદિના ચક્ષુરાદીનાં સઙ્ગતિર્ ઇતિ. યોગ્યત્વાદ્ ઇતિ. તત્રૈવ કાર્યદર્શનયોગ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

એવં તાવદિન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધપ્રમાણપક્ષે ઽતિપ્રસઙ્ગપરિહારો ઽભિહિતઃ. ઇદાનીં દ્વ્યાશ્રયો યોગઃ કથમ્ અક્ષેણૈવ વ્યપદિશ્યત ઇતિ ચોદ્યં પરિહરતિ -- યોગસ્યે તિ. અસ્યાર્થઃ -- નેદમ્ અદૃષ્ટપૂર્વં યદનેકૈર્ અપિ સમ્બદ્ધમ્ એકેનૈવ વ્યપદિશ્યત ઇતિ. ભવતિ હિ ડિત્થડવિત્થયોર્ માતુર્ ડિત્થમાતેતિ વ્યપદેશ ઇતિ. આહ -- અસ્ત્વ્ અન્યતરાશ્રયો વ્યપદેશઃ. ઇહ તુ નિયમેનૈવાક્ષેણ વ્યપદેશો દૃશ્યતે નાર્થેન. માતુસ્ તુ ડવિત્થેનાપિ કદાચિદ્ વ્યપદેશો ભવત્ય્ અત આહ -- અથવે તિ. અસાધારણેન હિ વ્યપદેશો ભવતિ. જ્ઞાનસ્યાસાધારણમ્ અક્ષં, તદર્થમ્ એવાક્ષાણાં નિર્માણાત્. અર્થસ્ તુ કાર્યાન્તરસાધારણઃ નાસૌ વ્યપદેશહેતુર્ ઇતિ

{1,234} અત્ર ચેન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધપ્રમાણપક્ષે વિષયભેદો ઽપિ પ્રમાણફલયોર્ નાસ્ત્ય્ એવ, સમ્બન્ધસ્યાર્થાશ્રયત્વાદ્ જ્ઞાનસ્યાપિ તદ્વિષયત્વાદ્ ઇતિ. આત્મમનસ્સમ્બન્ધપ્રમાણપક્ષે તર્હિ વિષયભેદો ભવેત્. સ હ્ય્ આત્મમનઆશ્રયઃ જ્ઞાનં ચાર્થવિષયમ્ ઇતિ શઙ્કતે તાવત્ -- સંયોગે ત્વ્ ઇતિ[658] ફલયોર્ અન્તેન. પરિહરતિ -- ને તિ. કારણમ્ આહ -- અર્થે હી તિ. અસ્યાર્થઃ -- યદ્ય્ અપ્ય્ આત્મમનસ્સમ્બન્ધો નાર્થાશ્રયઃ, તથાપ્ય્ અર્થે વ્યાપ્રિયતે. જ્ઞાનમ્ અપિ તદ્વિષયમ્ એવોત્પદ્યત ઇતિ વ્યાપારતઃ સમાનવિષયત્વમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[658] તિ પ (ગ)
અથ પુનરાશ્રયો વિષયો ઽભિપ્રેતઃ, તદુભયોર્ અપ્ય્ આત્મસ્થત્વાત્ સુતરાં સમાનવિષયત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- અથાપી તિ

અયમ્ એવાત્મમનસ્સંયોગો જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રત્યાસન્નતયા કારકાન્તરેભ્યો વિશિષ્ટ ઇત્ય્ અયમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રકૃષ્ટસાધનત્વાદ્ ઇતિ

સર્વસંયોગપ્રમાણપક્ષે ઽપિ પૂર્વોક્તસમસ્તદોષપરિહારો ઽનુસન્ધાતવ્ય ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાણ ઇતિ. ઇન્દ્રિયપ્રામાણ્યપક્ષે ઽપિ તસ્યાર્થપ્રાપ્ત્યા જ્ઞાનસ્ય ચ તદ્વિષયત્વેન સ્ફુટં વિષયસામ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાણમ્ ઇતિ

એવં તાવદિન્દ્રિયાદિપ્રામાણ્યપક્ષે પ્રમાણફલયોર્ વિષયસામ્યમ્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં જ્ઞાનપ્રામાણ્યપક્ષે ઽપ્ય્ એવમ્ એવ દર્શયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાણે તિ.{1,235}સર્વસવિકલ્પકજ્ઞાનાનિ વિશેષણજ્ઞાનપૂર્વકાણિ, યથા દણ્ડ્ય્ અયં ગૌર્ અયં શુક્લો ઽયં ગચ્છત્ય્ અયં ડિત્થો ઽયમ્ ઇતિ. તદ્ ઇહ વિશેષણજ્ઞાનં પ્રમાણં વિશેષ્યજ્ઞાનં ચ ફલમ્. વિશેષ્યજ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થત્વાચ્ ચ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય. તત્રાપિ વ્યાપારતઃ સમાનવિષયત્વમ્ ઇતિ

યદા તુ વિશેષણમ્ એવ બોદ્ધવ્યં પ્રમિત્સિતં ભવતિ, તદા તર્હિ કઃ પ્રમાણફલયોર્ વિવેકઃ, કથં વા સમાનવિષયત્વમ્ અત આહ -- વિશેષણે ત્વ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- તત્રાપિ વિજ્ઞાનદ્વયમ્ ઉપલભ્યતે. આલોચનાજ્ઞાનં હિ તત્ર વિશેષણે નિશ્ચયં પ્રસૂતે. તાદર્થ્યાચ્ ચ સમાનવિષયત્વમ્ ઇતિ વિવેક ઇતિ

આલોચનાજ્ઞાનમાત્રપર્યવસાને તર્હિ કો વિવેકઃ, અત આહ -- નિશ્ચય ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- આલોચનાજ્ઞાને ઽપિ હિ તદ્ ઇદમ્ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્મકમ્ ઈદૃશો ઽયમ્ ઇતિ વા નિશ્ચયાત્મકં જ્ઞાનાન્તરં શબ્દયોજનાશૂન્યમ્ અસ્ત્ય્ એવ, યથા તિરશ્ચામ્ અન્યેષાં વા અસ્મૃતશબ્દાનાં વાચકરહિતમ્ અસાધારણં વસ્તુ પ્રતિપદ્યમાનાનામ્. અતો ઽસ્ત્ય્ એવ જ્ઞાનદ્વયપ્રદર્શનાત્ પ્રમાણફલવિવેકઃ. યદા પુનરાલોચિતે ઽર્થે નિશ્ચયો ન જાયત એવ, તદા પ્રમાણત્વમ્ એવ નાસ્તીત્ય્ આહ -- નાસાવ્ ઇતિ. અર્થાવધારણફલત્વાત્ પ્રમાણત્વસ્ય, તસ્ય ચ તદાનીમ્ અભાવાદ્ ઇતિ

વિશેષ્યજ્ઞાન ઇદાનીં કા વાર્તા. ન તાવદપ્રામાણ્યં, સર્વત્ર પ્રસઙ્ગાત્. ન ચાસતિ ફલે પ્રમાણત્વમ્ અપિ શક્યં સમર્થયિતુમ્. અથ તદ્ એવ પ્રમાણં ફલં ચેતિ દ્વિરૂપમ્ ઇષ્યતે, અસ્તુ તર્હિ વિશેષણજ્ઞાનાદિષ્વ્ અપિ દ્વિરૂપત્વમ્ એવ, કિં ભેદોપન્યાસેન. યુક્તં ચૈતદ્ એવમ્. એવં હિ પ્રમાણફલયોર્ અત્યન્તપ્રત્યાસત્તિર્{1,236}આશ્રિતા ભવતિ. સૈવ ચોપપત્તિમતી. ન હ્ય્ અન્યત્ર સાધનમ્ અન્યત્ર સાધ્યં દૃષ્ટમ્. ન હિ પરશૌ ખદિરં પ્રાપ્તે પલાશે છિદા ભવતિ, અત આહ -- હાનાદી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યત્ તાવદ્ ઇદમ્ અતિપ્રત્યાસત્તિતૃષ્ણયૈકત્વં પ્રમાણફલયોઃ, તદનન્તરમ્ એવ નિરાકરિષ્યામઃ. યત્ તુ વિશેષ્યજ્ઞાનસ્ય ફલાન્તરં ન દૃશ્યત ઇતિ. તન્ ન. અસ્તિ તત્રાપિ તદુત્તરકાલભાવિ હાનાદિ ફલમ્. અથ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનમ્ એવ ફલમ્, એવમ્ ઇહાપિ હાનાદિધીર્ એવ ફલ[ં] ભવિષ્યતીતિ. અથોપકારાદિસ્મૃતિવ્યવહિતા હાનાદિબુદ્ધિર્ ન ફલમ્ ઇતિ કિં મન્યસે, અસ્તુ તર્હીયમ્ એવોપકારાદિસ્મૃતિઃ ફલમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઉપકારાદી તિ

યસ્ તુ વિષયૈકત્વમ્ ઇચ્છતા પ્રમાણફલયોર્ એકત્વમ્ આશ્રિતં, તદલૌકિકમ્ અયુક્તં ચેત્ય્ આહ -- વિષયે તિ

યચ્ ચેદમ્ ઉક્તં પરશૌ ખદિરાશ્રિતે પલાશે ન છિદા દૃશ્યતે ઇતિ. ઇદં વા કિં દૃશ્યતે યત્ પરશુચ્છેદનયોર્ એકત્વમ્ ઇતિ. અતો યત્ર સાધનં વ્યાપ્રિયેત તત્ર ફલં નિષ્પદ્યતે. તચ્ ચ પૂર્વં પ્રતિપાદિતમ્ એવ, ન તુ સાધનમ્ એવ ફલમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- છેદન ઇતિ

યદિ તૂચ્યતે -- સાધ્યસાધનયોર્ વિષયભેદો[659]ન દૃષ્ટઃ એકત્વં ચ, તદન્યતરસ્મિન્ નાશ્રયિતવ્યે ઽસ્મભ્યં વિષયાભેદો રોચત ઇતિ. તન્ ન. શક્યમ્ ઇદમ્ ઇતરેણાપિ વક્તુમ્ ઇતિ સાપહાસમ્ આહ -- ભવત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[659] દો દૃ (ગ)
{1,237} યદિ તૂચ્યતે -- ફલભૂતસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય કરણત્વમ્ ઔપચારિકં કથઞ્ચિત્ કલ્પ્યતે, ન તુ પારમાર્થિકમ્. પારમાર્થિકં હિ દ્વિરૂપત્વમ્ એકસ્ય ન સમ્ભવતિ. તદૌપચારિકં કરણત્વમ્ આશ્રિત્ય તદુભયમ્ ઉપપાદયિષ્યામ ઇતિ. એવં તર્હિ ભિન્નયોર્ એવ પ્રમાણફલયોઃ કથઞ્ચિદ્ વિષયૈકત્વં કિમ્ ઇતિ ન કલ્પ્યતે, તથા સત્ય્ ઉભયં પારમાર્થિકં ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- કરણત્વે તિ. તચ્ ચ કથઞ્ચિદ્ વિષયૈકત્વં પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ એવ. પરૈર્ ઇતિ. બૌદ્ધાપેક્ષયા સ્વાત્મનિ પરશબ્દ ઇતિ

પ્રકૃતમ્ ઇદાનીં પ્રમાણફલવિવેકમ્ ઉપસંહરતિ -- પરિચ્છેદે તિ. અર્થપરિચ્છેદફલે આત્મમનસ્સંયોગાદ્યાનન્તર્યવિવક્ષયા પ્રમાણમ્. જ્ઞાને ચ પ્રમાણે પૂર્વમ્ આલોચનાદિજ્ઞાનં પ્રમાણમ્. પરં તુ વિશેષણાદિજ્ઞાનં ફલમ્ ઇતિ પ્રકરણાર્થઃ. સર્વં ચેદમ્ એવં સત્ય્ અનુવાદત્વમ્ ઇત્ય્ એતત્ પક્ષાશ્રયણેનોક્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ

યદિ તૂચ્યતે -- નેદમ્ ઔપચારિકં કરણત્વમ્, અપિ તર્હિ દ્વિરૂપમ્ એકમ્ એવ જ્ઞાનં સ્વસંવિત્ત્યા વિષયાકારેણ ચ. તદ્ અત્ર સ્વસંવિત્તિઃ ફલં, વિષયાકારઃ પ્રમાણમ્. યથાહુઃ --
વિષયાકાર એવાસ્ય પ્રમાણં તેન મીયતે ।
સ્વસંવિત્તિઃ ફલં ચાત્ર તદ્રૂપો હ્ય્ અર્થનિશ્ચયઃ ॥
ઇતિ. સ તુ વિષયાકારઃ સ્વયમ્ અનાકારસ્ય ન સ્વાભાવિકો જ્ઞાનસ્ય કેવલમ્ અર્થેનાધીયત ઇતિ સૌત્રાન્તિકમતમ્ ઉપન્યસ્ય નિરસ્યતિ -- સ્વસંવિત્તી તિ. ઇદં નીલમ્ ઇતિ બહિર્વિષયાનુભવસમર્થમ્ એવ જ્ઞાનં ન સ્વરૂપાનુભવક્ષમં, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનવાદે વક્ષ્યામ ઇતિ. યચ્ ચેદમ્ ઉક્તં વિષયાકારઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ. તન્ ન, પ્રમાણાભાવાત્. વિષયાકારો{1,238}નામાર્થેન જ્ઞાનમ્ આધીત્યત ઇતિ ન[660]નઃ પ્રમાણં, તદધીનજ્ઞાનવૈચિત્ર્યાનુપપત્તેઃ. યદિ ત્વ્ અયં વિષયાકારો વિષયસ્થ એવ, તદા તસ્મિન્ પ્રમાણે ભિન્નાર્થત્વમ્ અપરિહાર્યમ્ એવેત્ય્ આહ -- પ્રમાણ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[660] નાસ્તિ નઃ (ગ)
અન્યન્ મતં - સ્વભાવતઃ સ્વચ્છં જ્ઞાનમ્ અનાદિવાસનોપપ્લાવિતાનેકનીલાદ્યાકારમ્ આત્માનમ્ આત્મનૈવ ગૃહ્ણાતિ. તદ્ અસ્ય સ્વાકારઃ પ્રમાણં, વિષયાકારઃ પ્રમેયં, સ્વસંવિત્તિઃ ફલમ્ ઇતિ. યદાહુઃ --
યદાભાસં પ્રમેયં તત્ પ્રમાણફલતે પુનઃ ।
ગ્રાહકાકારસંવિત્ત્યોસ્ત્રયં નાતઃ પૃથક્ કૃતમ્ ॥
ઇતિ. તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્ય દૂષયતિ -- સ્વાકારશ્ ચે તિ. સ્વસંવિત્તિસ્ તાવન્નિષેધ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. યશ્ ચાયં સ્વાકારઃ પ્રમાણતયા કલ્પિતઃ સો ઽપિ સ્વસંવિત્તેર્ અન્યો નાવગમ્યતે. સંવિદ્રૂપતૈવ જ્ઞાનસ્ય સ્વાકારઃ. તચ્ ચ ફલમ્ એવ કિમ્ અન્યત્ પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ. વિષયાકારસ્ તુ બહિર્ એવ[661]બાધિતાકારસંવિત્સંવિહિતો નાન્તર્વૃત્તિમ્ અનુભવિતુમ્ અર્હતીતિ નૈવમ્ અપિ સમાનવિષયત્વમ્ ઉપપાદયિતું શક્યમ્ ઇતિ ભાવઃ

__________નોતેસ્__________
[661] વા (ક)
અસ્તુ વા સ્વસંવિત્તેર્ અન્યઃ સ્વાકારઃ. સ તુ પરિચ્છિન્નો વા પ્રમાણમ્ અપરિચ્છિન્નો વા. ન તાવદપરિચ્છિન્નઃ. અપરિચ્છિન્નસ્ય સત્ત્વાયોગાત્. પરિચ્છેદશ્ ચ ન તેનૈવ તસ્યેત્ય્ અપરાપરાકારકલ્પનાયામ્ આકારાનન્ત્યપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ આહ -- સ્વાકારસ્યે તિ. અસઞ્ચેતિતસ્ય સ્વાકારસ્ય ન સત્તા સિધ્યતીત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. ઇદં ચાનાગતાવેક્ષણેન પૂર્વમ્ અસ્માભિર્ ઉક્તમ્ એવ. યશ્ ચાયં વિષયાકારો જ્ઞાનાદ્ અભિન્નો ગ્રાહ્ય ઇતિ કલ્પિતઃ, તસ્યાપિ સ્વાત્મનિ{1,239}વૃત્તિવિરોધેન જ્ઞાનેન ગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાદ્ અન્યસ્ય ચ ગ્રાહકસ્યાનુપલમ્ભનાદ્ અભાવઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ગ્રાહ્ય ઇતિ. તદ્ એવં પરપક્ષે ત્રિતયમ્ એવ માનમેયફલાત્મકં લુપ્યત ઇતિ દર્શિતમ્ ઇતિ

નનુ ભવત્પક્ષે ઽપિ સુખાદિપ્રત્યક્ષેષુ સ્વસંવિત્તિર્ એવ ફલમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્, જ્ઞાનાતિરિક્તાનાં સુખાદીનામ્ અસમ્ભવાત્. તાન્ય્ અપિ જ્ઞાનસમાનહેતુકાનિ. જ્ઞાનં હિ સમનન્તરપ્રત્યયાદ્ વાસનાસહાયાદ્ ભવતિ. સુખાદ્ય્ અપિ રૂપાદિજ્ઞાનેભ્યો વાસનાસહાયેભ્યઃ પરિનિષ્પદ્યતે. અતસ્ તદ્ અપિ જ્ઞાનમ્ એવ, કારણાભેદે કાર્યભેદાયોગાત્. યથાહુઃ --
તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્ તદતદ્રૂપહેતુજાઃ ।
તત્સુખાદિ[662]કિમ્ અજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજમ્ ॥
__________નોતેસ્__________
[662] ક (ગ)
ઇતિ. એવં જ્ઞાનાનાં સતાં ગ્રાહ્યાન્તરાભાવાત્ સંવેદનત્વમ્ એવ, અત આહ -- મનસશ્ ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન સુખાદિસંવેદનાન્ય્ અપિ વિજ્ઞાનાન્તરવિધામ્ અતિવર્તન્તે. તાન્ય્ અપ્ય્ અન્તઃકરણેન મનસેન્દ્રિયેણ સંયુક્તાન્ય્ આત્મગુણાન્તર્ભૂતાન્ય્ એવાત્મના પ્રતિપદ્યન્તે. અતો માતૃમેયમાનમિતયસ્ તત્રાપિ ભિદ્યન્તે. યત્ તુ જ્ઞાનકારણત્વેન જ્ઞાનત્વમ્ ઉક્તં, તત્ર કિં સમવાયિકારણં સુખસ્ય જ્ઞાનમાહોસ્વિન્નિમિત્તમ્. ન તાવત્ પૂર્વઃ કલ્પઃ, તેષાં જ્ઞાનવદાત્મસમવાયિત્વાત્. નિમિત્તત્વં તુ સર્વાર્થક્રિયાસ્વવિશિષ્ટં જ્ઞાનસ્યેતિ તાસામ્ અપિ જ્ઞાનત્વાપાતઃ. તસ્માન્ ન કિઞ્ચિત્ સ્વસંવેદનમ્ ઇતિ. યદ્ ઉક્તં પરૈઃ -- સર્વચિત્તચૈત્તાનામ્ આત્મસંવેદનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ, તત્ પ્રત્યુક્તં ભવતીતિ

નનુ સમસ્તો ઽયં પ્રમાણફલપ્રપઞ્ચો લક્ષણાભ્યુપગમેન ભવતા દર્શિતઃ. તદ્ ઇહ વિષયવિશેષો ઽપિ દર્શયિતુમ્ ઉચિતઃ. યથાન્યૈઃ કલ્પનાપોઢમ્ અભ્રાન્તં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ઉક્ત્વા તસ્ય સ્વલક્ષણવિષયત્વં દર્શિતમ્ અત આહ -- સમ્બદ્ધમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સ નામ વિષયં દર્શયતુ[663]યસ્ય કિઞ્ચિદ્{1,240}વ્યાવર્ત્યમ્ અસ્તિ, યથા બૌદ્ધસ્યૈવ સામાન્યમ્. અસ્માકં તુ સમ્બદ્ધવર્તમાનવિષયં પ્રત્યક્ષં, ન સામાન્યવિશેષયોર્ અન્યતરદ્ અપિ વ્યાવર્ત્યમ્ ઇતિ કિં વિષયનિર્દેશેનેતિ

__________નોતેસ્__________
[663] તિ (ક)
નન્વ્ અત્ર ભાષ્યકારેણ પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તમ્, એવંલક્ષણકં હિ તત્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતો યદ્ એવંલક્ષણલક્ષિતં તન્નામાનિમિત્તં ભવતુ. બૌદ્ધાદિલક્ષિતં તુ કિં નિમિત્તં ન ભવતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- લક્ષણમ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- બૌદ્ધાદિલક્ષણલક્ષિતમ્ અપિ યદિ લૌકિકં પ્રત્યક્ષં, તર્હિ નિયતં વિદ્યમાનોપલમ્ભનમ્. નો ચેત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવ ન ભવતીતિ સિદ્ધા સર્વસ્યાનિમિત્તતેતિ

યે ચ નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષવાદિનો બૌદ્ધાઃ તેષાં સુતરાં ધર્મે પ્રત્યક્ષસ્યાનિમિત્તતેત્ય્ આહ -- નિર્વિકલ્પકે તિ. અત્ર કારણમ્ આહ -- સાધ્યસાધનેતિ. સ્વર્ગયાગાદિસાધ્યસાધનસમ્બન્ધ એવ ધર્મઃ, નાસાવ્ અવિકલ્પ્ય ગ્રહીતું શક્યત ઇતિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ પ્રત્યક્ષસ્યાનિમિત્તતાં પ્રતિપાદ્ય તત્પૂર્વકત્વાચ્ ચાનુમાનાદીનામ્ અપ્ય્ અનિમિત્તત્વમ્ ઉક્તમ્. તચ્ ચ તત્પૂર્વકત્વાસમ્ભવેનાક્ષિપતિ -- કથમ્ ઇતિ. કિમ્ ઇતિ ન ભવતીત્ય્ અત આહ -- યદે તિ. એવં હિ મન્યતે -- ઇન્દ્રિયાર્થસામર્થ્યમાત્રજન્મા હિ ધીઃ પ્રત્યક્ષમ્. સા ચ સ્મૃત્યાક્ષિપ્તનામ્ અજાતિગુણદ્રવ્યકર્મવિકલ્પરહિતા. ન હીન્દ્રિયાણિ સ્મર્તું શક્નુવન્તિ. નાપ્ય્ અર્થઃ. યથાહુઃ -- ન હીન્દ્રિયમિયતો વ્યાપારાન્ કર્તું સમર્થં,{1,241}સન્નિહિતવિષયબલેનોત્પત્તેર્ ઇતિ. અતો નૈવંવિધપ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્ અનુમાનાદીનામ્ ઉપપદ્યત ઇતિ

નનુ નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષપૂર્વકાણિ કિમ્ ઇત્ય્ અનુમાનાદીનિ ન ભવન્તિ, અત આહ -- ન ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- લિઙ્ગાદિવિકલ્પપૂર્વકાણ્ય્ અનુમાનાદીનિ. ન તેષાં નિર્વિકલ્પકાદ્ એવાત્મલાભઃ સમ્ભવતિ. ન ચ વિકલ્પસમ્ભિન્નાનાં જ્ઞાનાનાં પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઉપપદ્યતે. આન્તરાલિકવિશેષણવિશેષ્યાર્થસ્મરણેનેન્દ્રિયાર્થવ્યાપારખ્યવધાનાત્. ન ચ નિર્વિકલ્પકોદયે વ્યાપૃતં સદર્થેન્દ્રિયં પુનઃ સવિકલ્પકોત્પત્તાવ્ અપિ વ્યાપ્રિયત ઇતિ પ્રમાણમ્ અસ્તિ, વિશેષણાદિસ્મરણસમનન્તરમ્ સમ્ભવત્ સવિકલ્પકં તદ્ભાવભાવાત્ તત્કારણકમ્ એવ ભવેત્. અપિ ચ યદિ તદિન્દ્રિયં પુનઃ સવિકલ્પકોત્પત્તાવ્ અપિ કારણં, તત્ પ્રાગ્ અપ્ય્ આસીદ્ ઇતિ કિં ન સહસૈવં સવિકલ્પકપ્રત્યયાન્ અપિ જનયેત્. અતો નેન્દ્રિયાર્થસામર્થ્યજન્માનઃ સવિકલ્પકપ્રત્યયા ઇતિ ન પ્રત્યક્ષમ્. ઇન્દ્રિયવ્યાપારાસત્તિમાત્રેણ તુ પ્રત્યક્ષત્વે નિમીલિતનયનસ્યાપિ વિકલ્પઃ પ્રત્યક્ષો ભવેત્. યચ્ ચ નામાવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં ન તલ્લિઙ્ગાદિવિકલ્પકમ્ ઇતિ ન કથઞ્ચિત્ પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્ અનુમાનાદીનામ્. ઉપમાને ઽપિ વનસ્થસ્ય[664]ગવયદર્શિનઃ[665]સ્મૃતે નગરસ્થે ગવિ યત્ સાદૃશ્યગ્રહણં,[666]તદ્ અપિ નાવિકલ્પ્ય ભવતીતિ સમ્બન્ધ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[664] સ્થગ
[665] યસદૃશસ્મૃ (ગ)
[666] શ્યં ત (ક)
અર્થાપત્તિર્ અપ્ય્ અતીન્દ્રિયેષુ વિષયેષ્વ્ એવ શક્તા શ્રોત્રાદિષુ ન પરં પ્રત્યક્ષેણ અન્યેનાપિ પ્રમાણેનાદ્ર્ષ્ટપૂર્વેષુ પ્રવર્તતે. સા કથં પ્રત્યક્ષપૂર્વિકા ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- અર્થાપત્તિર્ ઇતિ. ક્વચિત્ પૂર્વદૃષ્ટે ઽપિ સન્નિવેશવિશેષવિશિષ્ટે પ્રવર્તતે, યથા ગૃહાભાવદૃશઃ પુરુષસ્ય દેવદત્તસ્ય બહિર્ભાવાવગમ ઇતિ પ્રાય ઇય્ ઉક્તમ્. નનુ ભવત્વ્ અતીન્દ્રિયવિષયા અર્થાપત્તિઃ. યત્ તુ અનુપપદ્યમાનમ્ ઉપલભ્ય પ્રવર્તતે તત્ પ્રત્યક્ષપૂર્વકં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- પ્રવર્તતે{1,242}ચેતિ. યો ઽપિ દાહાદિઃ શક્ત્યાદ્યર્થાપત્તેર્ નિમિત્તં સો ઽપિ યાવત્ કથમ્ ઇદં કદાચિત્ કાર્યમ્ અકસ્માજ્ જાતમ્ ઇતિ ન વિકલ્પ્યતે, ન તાવદર્થાપત્તેર્ નિમિત્તં ભવતીતિ

અપિ ચ યત્ર દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યા સૂર્યસ્ય ગતિમ્ અનુમાય ગતિસાધનં લિઙ્ગ્ય્ અનુમીયતે, તત્ર કથં પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- યત્ર ચે તિ. લિઙ્ગં સૂર્યગત્યાદીતિ સમ્બન્ધઃ. લિઙ્ગિ તુ ગતિસાધનમ્ અત્ર દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ

પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વે ચ ગૃહીતગ્રાહિત્વાદ્ અનુમાનાદીનામ્ અપ્રામાણ્યં પ્રસજ્યત ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષે તિ. નન્વ્ અન્યદા પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં ભવતિ, અન્યદા ચાનુમાનાદીનિ પ્રમાણં ભવિષ્યન્તીત્ય્ અત આહ -- તૈર્ યદે તિ. યદ્ય્ અનુમાનાદિપ્રવૃત્તિકાલે ન પ્રત્યક્ષં પ્રવર્તતે, તદા સો ઽર્થો ઽક્ષસ્ય ન ગોચરો ભવતીતિ કથં પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્. પ્રત્યક્ષાવગતિવેલાયાં તુ ગૃહીતગ્રાહિત્વેનાપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ

અથોચ્યેત -- ન બ્રૂમઃ પ્રમેયમ્ એવાનુમાનાદીનાં પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યત ઇતિ પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્. અપિ તુ લિઙ્ગાદેર્ અન્યતરસ્યાદૌ પ્રત્યક્ષેણ જ્ઞાનાત્, તદ્ ઇદમ્ આશઙ્કતે -- અથ કસ્યચિદ્ ઇતિ. સર્વસ્ય હિ જાતમાત્રસ્ય પ્રથમં કિઞ્ચિત્ પ્રત્યક્ષં, તતો ઽનુમાનાદીતિ સદૃશં તત્પૂર્વકત્વમ્ ઇતિ. એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- તદે તિ. અત્ર હિ ભવિષ્યંશ્ ચૈષો ઽર્થો ન જ્ઞાનકાલે ઽસ્તીતિ ભવિષ્યત્ત્વં ધર્મરૂપસ્ય પ્રમાણાન્તરેણાજ્ઞાને કારણમ્ ઉક્તમ્. તન્ ન પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ

કિમ્ ઇતિ ન સ્યાદ્ અત આહ -- વર્તમાન ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- પ્રમાણાન્તરાવેદ્યતાસિદ્ધ્યર્થં હિ ધર્મસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં વિનિવાર્યતે, ન પુનઃ પ્રત્યક્ષમાત્રેણ{1,243}નિવારિતેન કિણ્ચિત્ પ્રયોજનમ્. તાવતાપિ ચોદનૈવેતિ પ્રતિજ્ઞાયા અસિદ્ધેઃ. તદ્ યદિ ક્વચિદ્ એવ પ્રત્યક્ષેણ ગૃહીતે ઽનુમાનાદીનિ પ્રવર્તન્ત ઇતીદૃશં તત્પૂર્વકત્વમ્ અનુમાનાદીનાં, તદા પ્રત્યક્ષેણ વર્તમાન એવ ક્વચિદ્ અર્થે વિજ્ઞાતે અનુમાનેનાવિધ્યમાન એવ ધર્મો ઽવગમ્યતે. એવં પ્રમાણાન્તરૈર્ અપિ. તતશ્ ચ ભવિષ્યત્ત્વેન પ્રત્યક્ષાગ્રહણમ્ અકિઞ્ચિત્કરમ્ એવ સ્યાત્. યદિ પ્રત્યક્ષવિષય એવ તાનિ પ્રવર્તન્ત ઇતીદૃશં તત્પૂર્વકત્વં ભવતિ, તદા પ્રત્યક્ષાવિષયે તાન્ય્ અપિ ન પ્રવર્તન્ત ઇતિ પ્રમાણાન્તરાવેદ્યતા સિધ્યતિ. ચોદનૈવેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાતાર્થઃ. લિઙ્ગાદ્ ઇતિ પ્રદર્શનમાત્રમ્. તૈર્ અનુમાનાદિભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ઇષ્ટવિઘાતકા(?રી।રિ) ચેદૃશં તત્પૂર્વકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષેણે તિ

એવં દૂષિતમ્ અન્યેષાં મતેન સમર્થયતે -- કેચિદ્ ઇતિ. કિં નામેદમ્ અત આહ -- તત્પૂર્વે તિ. એવં હિ મન્યતે -- નાત્ર તત્પૂર્વકત્વં પ્રમાણાન્તરાણામ્ અનિમિત્તત્વે હેતુર્ ઉચ્યતે, કિન્ તુ પ્રત્યક્ષાનિમિત્તત્વે પ્રતિપાદિતે યત્ તાવત્ તત્પૂર્વકતયા પ્રામાણ્યસમ્ભાવનમ્ અનુમાનાદીનાં, તત્ તાવન્ નાસ્તીત્ય્ એતદ્ અનેન ભાષ્યેણોક્તમ્ ઇતિ

અત્ર ચાનુમાનાદ્યનિમિત્તત્વે હેત્વનભિધાનાદ્ અપરિતુષ્યન્ સમાધાનાન્તરમ્ આહ -- પ્રત્યક્ષેણે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રત્યક્ષદૃષ્ટગોચરાણ્ય્ એવાનુમાનાદીનિ. તથા હિ -- નાગૃહીતે ઽગ્નૌ ધૂમસ્ય તદ્વ્યાપ્તિર્ અવધારયિતું શક્યત ઇતિ ધૂમદૃશાપિ નાગ્નિર્ અનુમીયત એવ. યાવન્નગરે ગૌર્ ન પ્રત્યક્ષેણાવસીયતે, તાવદ્ વને ગવયં પશ્યતાપિ નોપમાતું શક્યતે. તદ્ યદિ ધર્મો ઽપિ પ્રત્યક્ષેણાવસીયતે, કદાચિત્ તતસ્ તદ્વ્યાપ્તલિઙ્ગદર્શનાદ્ અનુમીયેત વા, ઉપમીયેત વા. ન{1,244}ત્વ્ અસૌ કદાચિદ્ પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ ઉપપાદિતમ્. અયં ચાર્થો લિઙ્ગશબ્દં પ્રયુઞ્જાનેન વાર્ત્તિકકારેણ દર્શિતઃ. ન હ્ય્ અસતિ વ્યાપ્તિદર્શને ધૂમો ઽગ્નેર્ લિઙ્ગં ભવતિ. ન ચ વ્યાપ્તિદર્શનમ્ અસત્ય્ અગ્નિજ્ઞાને. એવમુપમાને ઽપિ દર્શયિતવ્યમ્. આદિશબ્દેન સદૃશમ્ ઉપાદત્ત ઇતિ

યચ્ ચાનુમિતાનુમાનં ન પ્રત્યક્ષપૂર્વકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. તત્રાપિ હિ યાવદ્ ગતિતત્સાધનયોઃ પ્રત્યક્ષેણ સમ્બન્ધો નાવગમ્યતે, લિઙ્ગીયગતિસાધનં લિઙ્ગં ચ સમ્પ્રતિ દૃશ્યમાના દેશાન્તરપ્રાપ્તિર્ આદિત્યસ્ય ન તાવદનુમાનં પ્રવર્તત ઇત્ય્ આહ -- અનુમાને તિ

અનુમાને સર્વત્ર ધર્મી ધર્મવિશિષ્ટઃ પ્રમેયો ભવતિ, ન વસ્તુસત્તામાત્રમ્. ધર્માનુમાને તુ ધર્મો ઽસ્તીતિ સત્તામાત્રમ્ અનુમેયમ્ આપદ્યતે. ન ચ તદ્ યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- સત્તા ચે તિ. યદિ ત્વ્ ઇહાપિ ધર્મવિશિષ્ટઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ્ય્ એકો ઽનુમીયેત, તદ્ધર્મવિશેષણાસિદ્ધેર્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કયા સહાહ -- ધર્મેણે તિ

એવમ્ ઉપપાદિતમ્ અનનુમેયત્વં પ્રયોગેણ દર્શયતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

અનુપમેયત્વે ઽપિ ધર્મસ્ય પ્રયોગમ્ આહ -- અદૃષ્ટે તિ. યસ્ય હિ સાદૃશ્યમ્ અસ્તિ તત્ સદૃશમ્. અવયવસામાન્યાનુવૃત્તિશ્ ચ પ્રતિયોગિનિ સાદૃશ્યમ્. ન ચાસાધારણસ્ય સામાન્યાનુવૃત્તિઃ સમ્ભવતિ. તથા હિ તસ્યાસાધારણતૈવ{1,245}ન સ્યાત્. તદ્ અયમ્ ઈદૃશ(?મે।એ)કઃ પ્રયોગો ભવતિ. ધર્મો નોપમીયતે અદૃષ્ટસદૃશત્વાદ્ અસાધારણવત્. તથૈવ વા નાનુમીયતે નોપમીયતે સ્વયમ્ અનુપલમ્ભાદ્ ગગનકુસુમવદ્ ઇત્ય્ ઊહનીયમ્

આહ -- અસ્તૂપમાનાનુમાનયોર્ અનિમિત્તત્વમ્. અર્થાપત્તિસ્ તુ પ્રાયશો ઽતીન્દ્રિયાર્થવિષયા દૃષ્ટેતિ તયૈવ જગદ્વૈચિત્ર્યદર્શનપ્રસૂતયા ધર્મો ઽવગંસ્યતે ઇત્ય્ આહ -- નન્વ્ ઇતિ. જગદ્વૈચિત્ર્યમ્ એવ દર્શયતિ -- સુખી તિ. ઈશ્વરદરિદ્રાદિભેદેન હિ સુખિદુઃખ્યાદિભેદભિન્નં જગદ્ ઉપલભ્યતે. તદ્ એવં જગતો વૈચિત્ર્યમ્ અસતિ કારણે ઽનુપપદ્યમાનં કારણમ્ અવગમયતિ, તચ્ ચ ધર્માધર્માવ્ ઇતિ. નનુ સુખદુઃખયોસ્ તાવદ્ યદ્ અનન્તરં દર્શનસદ્ભાવઃ, તદ્ એવ કારણમ્. તત્રાપિ દૃષ્ટમ્ એવાસીદ્ ઇતિ કિમ્ અદૃષ્ટકલ્પનયા, અત આહ -- દૃષ્ટસ્યે તિ. સત્ય્ અપિ ચ દૃષ્ટે તન્ ન સમ્ભવતિ. અવ્યભિચારિ ચ કારણં કારણવિદામ્ ઇષ્ટમ્. અતો ઽદૃષ્ટકલ્પનૈવ પ્રસક્તેતિ ભાવઃ. ન કેવલં સતિ દૃષ્ટે ન ભવતિ, અસત્ય્ અપિ ભવત્ય્ એવ. યદ્ યસ્મિન્ન્ અસતિ ભવતિ તદ્ ન તત્કારણકં ઘટ ઇવ શશવિષાણાકારણક ઇત્ય્ આહ -- તદભાવ ઇતિ. વ્યભિચારમ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- સેવાધ્યયનતુલ્યત્વ ઇતિ

એતદ્ એવ નિરાકરોતિ -- સ્યાદ્ એવમ્ ઇતિ. નિરાકૃતે સ્વભાવવાદે ઽદૃષ્ટં કલ્પયિતું શક્યતે. ન ચ સ્વભાવવાદો નિરાકર્તું શક્યતે. કર્મશક્તિવૈચિત્ર્યસિદ્ધ્યર્થમ્ અવશ્યાભ્યુપગમનીય ઇત્ય્ આહ -- કર્મશક્તેર્ ઇતિ. અવશ્યં હિ ફલવૈચિત્ર્યસિદ્ધ્યર્થં કર્મણાં શક્તિભેદો ઽઙ્ગીકરણીયઃ. ન હિ તત્ર સ્વભાવાદ્ અન્યો હેતુર્ ઉત્પ્રેક્ષિતુમ્ અપિ શક્યત ઇતિ

અથ તત્ર સ્વભાવો હેતુર્ ઇષ્યતે, એવં તર્હિ[667]સો ઽપિ જગદ્વૈચિત્ર્યાર્થમ્ એવાસ્તુ. કિમ્ અન્તર્ગડુના કર્મશક્તિકલ્પનયા. તદ્ એતદ્ આહ -- યથા ચે તિ

__________નોતેસ્__________
[667] ર્હિ તદ્ અપિ (ક)
અથોચ્યેત -- સ્વભાવો નામાનપાયી ભવતિ, યથા શીતૌષ્ણ્યે તોયતેજસોર્[668]ઇતિ. ઇહ તુ ધનવાનેવાકસ્માદ્ દરિદ્રઃ. ન તત્ સ્વાભાવિકત્વ ઉપપન્નમ્ ઇતિ કલ્પનીયમ્ અદૃષ્ટમ્ ઇતિ, યદ્વિનાશાદ્ અસ્ય ધનવિનાશો જાયત ઇતિ. અસ્તુ તર્હ્ય્ અનિર્ધારિતરૂપા અદૃષ્ટસિદ્ધિઃ, કિમ્ અતિનિર્બન્ધેન યસ્ ત્વ્ અયં વિભાગઃ ઇદં ધર્મફલમ્ ઇદમ્ અધર્મફલમ્ ઇતિ, સ નાવગન્તું શક્યતે. ન ચ તસ્મિન્ન્ અનવગતે કિમ્ અપિ કારણમ્ અસ્તીતિ જ્ઞાનં ક્વચિદ્ ઉપયુજ્યત ઇત્ય્ આહ -- અધર્મ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[668] સોઃ. ઇ (ગ)
એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- કિન્ ન્વ્ ઇતિ. ન કેવલં ધર્માધર્મફલવિવેકો ન સિધ્યતિ. ધર્મફલાનામ્ અપિ સ્વર્ગપુત્રાદીનાં કીદૃશાત્ કર્મભેદતઃ સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ ન જ્ઞાયત ઇત્ય્ આહ -- સ્વર્ગપુત્રાદી તિ

ન ચ વાચ્યં મા જ્ઞાયિ કર્મફલવિવેકઃ. અસ્તિ તાવત્ કારણસામાન્યજ્ઞાનમ્ ઇતિ. તાવતા ચ પ્રવૃત્ત્યભાવાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇતી તિ. પ્રવૃત્ત્યઙ્ગસ્ય ચ જ્ઞાનસ્ય હાનોપાદાનાર્થિભિર્ મૂલં પરીક્ષ્યત ઇત્ય્ આહ -- પ્રવૃત્તી તિ

{1,247} ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. સૂત્રકારેણાપિ વિશેષજિજ્ઞાસૈવ પ્રતિજ્ઞાતા, ઉપરિષ્ટાદ્ વિશેષાણામ્ એવ જિજ્ઞાસ્યમાનત્વાત્. સ ચ વિશેષો ઽનન્યપ્રમાણક ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- વિશેષસ્યે તિ

કાણાદાસ્ તુ જગદ્વૈચિત્ર્યાત્ સામાન્યતઃ સિદ્ધેર્ આગમેન વિશેષતો ઽવગમ્યતે. તદ્ અયં દ્વાભ્યામ્ એવ પ્રમાણાભ્યાં પરિનિતિષ્ઠતીતિ વદન્તિ, તત્રાહ -- ગમ્યમાન ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- સામાન્યાવગતૌ ત્વ્ ઇહ વિશેષો ન નિર્ધાર્યતે વ્યભિચારાત્. વિશેષસ્ તુ સિધ્યન્ નાનાલીઢસામાન્ય એવ સિધ્યતીતિ કિં પૃથક્ તત્ર પ્રસિદ્ધ્યા. તસ્માદ્ અકારણમ્ અર્થાપત્તિઃ સામાન્યસિદ્ધાવ્ ઇતિ

યે તુ વદન્તિ -- નેયમ્ અર્થાપત્તિઃ, કિન્ તુ સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનમ્ ઇદમ્. કાર્યસામાન્યસ્ય કારણસામાન્યેન વ્યાપ્તેઃ. અતો જગદ્વૈચિત્ર્યાર્થાપત્તિવાદિનામ્ ઇવાનુમાનમ્ એવેદમ્ ઇતિ. તે ઽપ્ય્ અર્થાપત્તિનિરાસેનૈવ નિરસ્તા ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- જગદ્વૈચિત્ર્યાર્થાપત્તિર્ ઇવ સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનં પ્રવર્તત ઇતિ યાનુમાનસ્યોપમા કૃતા, સાર્થાપત્તિનિરાકરણમાત્રેણૈવ નેષ્યતે નાનુમેષ્યતે નોપમેષ્યત ઇતિ તુ યે વદન્તિ, તેષામ્ ઉપમાયામ્ અભાગી પ્રતિષેધ ઇતિ. યદિ ત્વ્ અનુમાનમ્ અપિ વિશેષાવધારણે શાસ્ત્રાપેક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ એવ તર્હિ સામાન્યવિશેષયોર્ અપિ નિરપેક્ષં પ્રમાણમ્ આપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- શાસ્ત્રં ચેદ્ ઇતિ

એવં તાવત્ પ્રત્યક્ષેણ લિઙ્ગાદ્યન્યતમં ગૃહીત્વાનુમાનાદિ પ્રવર્તત ઇતિ પ્રત્યક્ષપૂર્વકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં તુ યદ્ ઉક્તં ન લિઙ્ગાદિપ્રત્યક્ષમ્ અવિકલ્પનાત્, પ્રત્યક્ષસ્ય લિઙ્ગાદિગ્રહણસ્ય ચ સવિકલ્પકત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ દૂષયિતુમ્ અનુભાષતે -- પ્રત્યક્ષે તિ. એવમ્ અનુભાષ્ય દૂષયતિ -- તન્ને તિ. કારણમ્ આહ -- ઇષ્ટત્વાદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાયમ્ એકાન્તઃ નિર્વિકલ્પકમ્ એવ{1,248}પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. તદુત્તરકાલં હિ યદનુપરતેન્દ્રિયવ્યાપારેણ વિકલ્પોપકૃતમ્ અર્થરૂપમ્ અનુભૂયતે, તદ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાત્ પ્રપઞ્ચયિષ્યામઃ. અતઃ સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્ અનુમાનાદીનામ્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ

અત્ર કશ્ચિદ્ અપિશબ્દમ્ અસહમાનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે. એવં હિ મન્યતે -- સર્વ એવ સવિકલ્પકઃ પ્રત્યયઃ, વાગ્રૂપાનુવિદ્ધબોધાત્. ન હિ સ નામ લોકે પ્રત્યયો દૃશ્યતે યઃ શબ્દાનુગમાદ્ વિના ભવતિ. વ્યવહારાર્થં ચ પ્રમાણમ્ અનુધ્રિયતે. ન ચ નિર્વિકલ્પકેન કશ્ચિદ્ વ્યવહારો ઽસ્તિ, સર્વવ્યવહારાણાં વિશેષનિશ્ચયાધીનત્વાદ્ નિશ્ચયસ્ય ચ વિકલ્પમ્ અન્તરેણાભાવાત્. યદિ તૂચ્યતે અસ્તિ બાલાનાં તિરશ્ચાં ચાવિકલ્પઃ પ્રત્યયઃ વ્યવહારશ્ ચેતિ. તન્ ન. તેષામ્ અપિ સૂક્ષ્મવાગ્ ઉપપત્તેઃ. ત્રેધા હિ વાચં વિભજન્તે વૈખરી મધ્યમા સૂક્ષ્મા ચેતિ. યથોક્તં -
શબ્દબ્રહ્મૈવ તેષાં હિ પરિણામિ પ્રધાનવત્ ।
વૈખરીમધ્યમાસૂક્ષ્માવાગવસ્થાવિભાગતઃ ॥
ઇતિ. કિં પુનર્ બાલાનાં સૂક્ષ્મશબ્દસદ્ભાવે પ્રમાણં, પ્રત્યયત્વમ્ એવ. પ્રત્યયા હિ તે કથમ્ અશબ્દા ભવિષ્યન્તિ અસ્મદાદિપ્રત્યયવદ્ એવ. કથમ્ અવ્યુત્પન્ના બાલાઃ શબ્દેનાર્થં યોજયન્તીતિ ચેદ્, ન. પ્રાગ્ભવીયશબ્દવાસનાવશાદ્ ઉપપત્તેઃ. અસ્તિ હિ તેષાં ભવાન્તરીયશબ્દવાસના. સાદૃષ્ટવશાદ્ અભિવ્યક્તા સતી શબ્દસ્મરણમ્ ઉપકલ્પયતિ. તતઃ સૂક્ષ્મશબ્દસમ્ભિન્નમ્ અર્થં બાલા અપિ પ્રતિપદ્યન્તે ઇત્ય્ અતો ઽયુક્તો વિકલ્પસ્યાપીત્ય્ અપિશબ્દ ઇત્ય્ અત આહ -- અસ્તી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અયમ્ અપ્ય્ અનેકાન્તઃ યઃ સવિકલ્પક એવ પ્રત્યક્ષ ઇતિ. આલોચનાજ્ઞાનમ્ અપિ સવિકલ્પકાત્ પૃથગ્ભૂતમ્ અસ્તિ. પ્રતીમો હિ વયમ્ ઉન્મિષિતચક્ષુષઃ સહસા સંમુગ્ધં દ્વ્યાકારં પરમાર્થં વસ્તુ, યત્ સામાન્યં વિશેષ ઇતિ ચ પશ્ચાત્ પરીક્ષકા વિભજન્તે. યદિ તુ નાદાવ્ ઉદીયતે નિર્વિકલ્પકં વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તતઃ સવિકલ્પકમ્ અપિ કથમ્ આત્માનં લભતે. તદ્ ધિ સઙ્કેતકાલભાવિશબ્દાદિસ્મરણપૂર્વકમ્. ન ચાકસ્માદ્ એવ તત્સ્મરણમ્ આવિરસ્તિ, નિર્વિકલ્પકોદ્બોધિતપ્રાચીનભાવનાબીજજન્માન્{1,249}અસ્તુ વિકલ્પા ઇતિ યુક્તં યદાત્માનં લભત ઇતિ. યદ્ અપિ ચાવ્યવહારાઙ્ગત્વં નિર્વિકલ્પકસ્યેત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અયુક્તમ્. ન હિ વ્યવહારાર્થમ્ એવ પ્રમાણમ્ આશ્રીયતે. ઉપેક્ષા હિ પ્રમાણફલમ્ ઇષ્યત એવ. અપિ ચ સન્તિ કેચિદ્ વ્યવહારાઃ યે નિર્વિકલ્પકમાત્રાદ્ એવ ભવન્તિ, યથાગ્નિના દહ્યમાનસ્ય સહસાપસરણમ્. તદ્ ધિ પરામર્શાનપેક્ષમ્ એવ ઝટ્ ઇતિ જાયમાનમ્ ઉપલભ્યતે. તિર્યગ્બાલાનાં ચાવિકલ્પકેનૈવ સર્વો વ્યવહારઃ. ન ચ તેષાં સૂક્ષ્મશબ્દસદ્ભાવે પ્રમાણમ્ અસ્તિ. પ્રત્યયત્વસ્યાસ્મદાદિસ્વસંવેદ્યાવિકલ્પકપ્રત્યયેનાનૈકાન્તિકત્વાત્. કથં ચ તેષામ્ અગૃહીતસમ્બન્ધાનાં શબ્દસમ્ભિન્નાર્થબોધઃ. યદ્ ઉક્તં પ્રાગ્ભવીયવાસનાવશાદ્ ઉપપત્તિર્ ઇતિ, તન્ ન. તસ્યાઃ પ્રાયેણ મરણેનોચ્છેદાત્. ભવાન્તરાનુભૂતસ્મરણે વા પરસ્તાદ્ અપિ સમ્બન્ધગ્રહણાનર્થક્યમ્. યો હિ જાતમાત્રઃ સૂતિકાશયન્તે શયાનઃ કુમારકો ભવાન્તરીયં સ્મરતિ, સ કથમ્ ઉપરિષ્ટાન્ ન સ્મરિષ્યતિ. અથ મતં પરસ્તાદ્ અસ્ય સંસ્કારો નશ્યતીતિ. તન્ ન. યસ્ય હિ નિધનેન યોનિયન્ત્રપીડયા ચ સંસ્કારો ન વિનષ્ટઃ, તસ્ય કથમ્ અકસ્માદ્ એવ દ્વિત્રૈર્ એવ વર્ષૈઃ સંસ્કારનાશો ભવતિ. તસ્માદ્ અસ્તિ બાલાનામ્ અવિકલ્પઃ પ્રત્યયઃ, તન્મૂલશ્ ચ વ્યવહાર ઇતિ સિદ્ધં નિર્વિકલ્પકમ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્
ઇતિ. આદિશબ્દેન ચ જાતમાત્રસ્ય બધિરસ્ય તિરશ્ચાં ચ જ્ઞાનમ્ ઉપાદત્ત ઇતિ

નન્વ્ અર્થેન્દ્રિયસામર્થ્યમાત્રજં જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકમ્. ન તત્રાનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તી પ્રતિભાસેતે. ન ચ તે અન્તરેણ સામન્યવિશેષૌ પ્રકાશેતે. અતઃ કથં તદ્વિષયં નિર્વિકલ્પકં ભવિષ્યતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ન વિશેષ ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- સત્યમ્ આપાતજં નિર્વિકલ્પકં સામાન્યવિશેષૌ ન પ્રકાશયતિ. કિમ્ અત્રાનિષ્ટમ્ આપાદિતમ્ ઇતિ. નનુ યદિ સામાન્યવિશેષૌ ન પ્રતીયેતે, કિં નામ તેનાવગન્તવ્યમ્. ન હિ તદતિરિક્તં વસ્ત્વ્ અસ્તીત્ય્ અત આહ -- તયોર્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વ્યક્તિમાત્રગોચરં નિર્વિકલ્પકમ્. અસ્તિ વા વિશેષાતિરિક્તા વ્યક્તિઃ. બાઢં, યો ઽર્થઃ સામાન્યસ્ય વિશેષાણાં ચાશ્રયઃ સા વ્યક્તિઃ. કે પુનર્ અમી વિશેષાઃ. ખણ્ડાદયઃ, યૈર્ ઇતરેતરં વ્યક્તયો વિશેષ્યન્તે. સામાન્યં તુ{1,250}સ્વપ્રકાશમ્ એવ. ઇદં ચ નિર્વિકલ્પકેન સામાન્યવિશેષયોર્ અગ્રહણં સામાન્યમ્ ઇદં વિશેષો ઽયમ્ ઇતિ ચ વિવિચ્યાગ્રહણાદ્ ઉક્તમ્. તયોર્ અપિ તુ સ્વરૂપં પ્રકાશત એવ. તદ્ એતદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યામ ઇતિ

અદ્વૈતવાદિનસ્ તુ સન્માત્રવિષયં નિર્વિકલ્પકં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ આચક્ષતે, તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- મહાસામાન્યમ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યન્તે -- નિર્વિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં વસ્તુસ્વરૂપં વિદધાતિ ન વસ્ત્વન્તરેભ્યો વિવિનક્તિ. ઇદમ્ ઇતિ હિ તત્ પ્રકાશતે ન પુનર્ નેદમ્ ઇતિ. ન ચાપ્રકાશમાને વિવેકે વિશેષાઃ પ્રતિભાતા ભવન્તિ. અપિ ચ ગવાશ્વયોર્ ઇતરેતરવ્યવચ્છેદો વિશેષઃ. તદ્ ઇહ કિમ્ એકવ્યવચ્છેદપૂર્વકો ઽપરસ્ય વિધિઃ, આહોસ્વિદેકવિધિપૂર્વકો ઽન્યસ્ય વ્યવચ્છેદઃ, અથ યુગપદુભયમ્. ન તાવદ્ વ્યવચ્છેદપૂર્વકો વિધિઃ સમ્ભવતિ, નિરાશ્રયવ્યવચ્છેદાનુપપત્તેઃ. નિર્જ્ઞાતસ્વરૂપં કુતશ્ચિદ્ વ્યવચ્છિદ્યતે. અનવગતે તુ કિં કુતો વ્યવચ્છિદ્યતે. અત એવ યૌગપદ્યમ્ અપ્ય્ અનુપપન્નમ્. વિધિપૂર્વકસ્ તુ વ્યવચ્છેદો ન ક્ષણાન્તરમ્ અધ્રિયમાણે જ્ઞાને સમ્ભવતિ. ન હિ તદેકં વિધાય સહસા નિરુદ્ધં ક્ષણાન્તરે ઽન્યં વ્યવચ્છેત્તુમ્ ઉત્સહતે. અપિ ચ ઇતરેતરાભાવો વિશેષઃ. સ કથં પ્રત્યક્ષવિષયો ભવિષ્યતિ, ષષ્ઠપ્રમાણવિષયત્વાત્. અતઃ સન્માત્રગ્રાહિ પ્રત્યક્ષમ્. તદ્ અયમ્ અર્થઃ -- દ્રવ્યં સદ્ ઇત્ય્ એવમાદિપર્યાયવાચ્યં મહાસામાન્યમ્ અન્યૈઃ પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહ્યમ્ ઉચ્યત ઇતિ. એવમ્ અનેન પ્રકારેણ સામાન્યવિષયત્વં પ્રત્યક્ષસ્ય તૈર્ આશ્રિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- સામાન્યે તિ

નન્વ્ એવમ્ અપ્ય્ અપ્રતિભાસમાના વિશેષા ન સન્ત્ય્ એવેતિ કથં સામાન્યમ્ અપિ સેત્સ્યતીત્ય્ અત આહ -- વિશેષાસ્ ત્વ્ ઇતિ. અનાદિકાલીનવાસનોપપ્લાવિતવિચિત્રવિકલ્પવતીભિર્ બુદ્ધિભિર્ વિશેષાઃ પ્રકાશ્યન્તે. અતસ્ તદાશ્રયઃ સામાન્યવ્યવહારો ભવતિ. પરમાર્થતસ્ તુ ન તત્ સામાન્યમ્. એકમ્ એવ તુ પ્રત્યસ્તમિતસમસ્તસામાન્યવિશેષાદિપ્રપઞ્ચં તત્ત્વમ્ આસ્થીયતે વેદાન્તવિદ્ભિઃ. તથા ચ{1,251}સર્વવિશેષોપસંહાર ઉક્તં - સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનેતિ. કે પુનસ્ તે વિશેષાઃ યે સવિકલ્પકબુદ્ધિભિઃ પ્રતીયન્ત ઇતિ તત્સ્વરૂપં દર્શયતિ -- તે ચે તિ. દ્વિધા ખલુ વિશેષાઃ સાધારણા અસાધારણાશ્ ચેતિ. સાધારણા યથા દ્રવ્યત્વાદયઃ.[669]તર્હિ પૃથિવ્યાદયઃ સદન્તરેભ્યો ગુણકર્મભ્યો વિશિ[670]ષ્યન્ત ઇતિ વિશેષા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. તાન્ એવ તુ બહુષુ સંશ્રિતા ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[669] યઃ સ (ક)
[670] શે
આહ -- દ્રવ્યત્વં હિ નવસુ પૃથિવ્યાદિષુ સંશ્રિતમ્ અસાધારણાસ્ તુ યે પ્રતિદ્રવ્યમ્ અન્યે ઽન્યે ચ. કે પુનસ્ તે. યદિ ખણ્ડાદયઃ, તન્ ન. તેષામ્ અપિ સાધારણત્વાત્. ખણ્ડમુણ્ડાદીનામ્ અપિ[671]હ્ય્ અન્યા અન્યા વ્યક્તયો ભવન્તિ. એવં રૂપાદિષ્વ્ અપિ દર્શયિતવ્યમ્. અતો નાસાધારણા નામ વિશેષાઃ કેચિદ્ અવગમ્યન્તે. યે તુ નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો ઽન્ત્યા વિશેષાઃ, તે વ્યાવૃત્તિબુદ્ધેર્ એવ હેતુત્વાદ્ વિશેષા એવેતિ કૈશ્ચિદ્ ઉક્તમ્. તદ્ અયુક્તં, પ્રમાણાભાવાત્.[672]તથા હિ -- ન તાવદ્ અર્વાગ્દૃશામ્ અસ્મદ્વિધાનાં તે બુદ્ધિવિષયાઃ. યોગિનસ્ તુ તાન્ પશન્તીતિ ન નઃ પ્રમાણં ક્રમતે. ન ચૈવં તૈર્ અદૃષ્ટપૂર્વૈઃ કિઞ્ચિદ્ વિદિતસમ્બન્ધં લિઙ્ગમ્ અસ્તિ યતઃ પ્રમાસ્યન્ત ઇતિ વક્તવ્યાઃ પ્રતિદ્રવ્યવર્તિનો વિશેષાઃ. ત ઉચ્યન્તે. સત્યમ્ એકૈકશ આલોચ્યમાના રૂપાદયો નાસાધારણાઃ યાવતા ગુણજાત્યાદિગણેનૈકૈકા વ્યક્તિઃ વ્યક્ત્યન્તરેભ્યો વિશિષ્યતે સો ઽસાધારણ એવ. બહુસાધારણ્યે ઽપિ હિ યદ્ એવ કિઞ્ચિદ્ યસ્યામ્ એવ વ્યક્તૌ ન્યૂનમ્ અધિકં વા ભવતિ, તેનૈવાસાધારણવ્યપદેશો ભવતિ. તચ્ ચૈતદ્ આકૃત્યધિકરણે અસાધારણવિશેષા વ્યક્તિર્ ઇતિ વ્યાખ્યાનાવસરે વાર્ત્તિકકારો વક્ષ્યતિ.[673]તાન્ ઇમાન્ વ્યાવૃત્ત્યનુગમા[674]ત્મનાવસ્થિતાનુભયવિધાન્ અપિ વિશેષાનકલ્પયત્. ગવ્ય્ અશ્વે વા પ્રત્યક્ષમ્ ઉત્પન્નં ન વિશિષ્યતે. વિષયવિશેષનિબન્ધનો હિ જ્ઞાનવિશેષઃ.
ન ચેદ્ વિષયવિશેષો નિર્ભાસતે દુરધિગમો જ્ઞાનવિશેષઃ. અતઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં સન્માત્રગોચરમ્ એવેતિ સિદ્ધમ્. તદ્ એતદ્ આહ -- તાન્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[671] ણ્ડા અપિ (ગ)
[672] ત્. ન (ક)
[673] તીતિ ત
[674] તા (ગ)
{1,252} એતન્ નિરાકરોતિ -- તદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- કિમ્ ઉન્મિષિતચક્ષુષો વિચિત્રાન્ ભાવાનુપલભમાનસ્ય બુદ્ધિર્ વિશિષ્યતે ન વા. યદિ નેત્ય્ આહ, કિમ્ અસ્યોત્તરેણ. અથ વિશિષ્યતે, સૈવ તર્હિ વિલક્ષણાકારા બુદ્ધિર્ ઉપજાતા અસંશયિતા દેશાદિભેદે ઽપ્ય્ અનુપજાતવ્યતિરેકા એકત્વમ્ ઇવ નાનાત્વમ્ અપિ સ્થાપયતિ. કથં હ્ય્ એકબુદ્ધિગોચરયોર્ નાનાત્વૈકત્વયોર્ એકં સત્યમ્ ઇતરચ્ ચાલીકં ભવિષ્યતિ. યત્ તુ વિદધાતિ વસ્તુનઃ સ્વરૂપં પ્રત્યક્ષં ન નિષેધતીત્ય્ ઉક્તમ્. સત્યમ્. વિદધદ્ એતદ્ ભિન્નમ્ એવ વિદધાતિ તથા પ્રતીતેઃ. નન્વ્ ઇતરપ્રતિષેધાદ્ વિના ભિન્નં વિધાતુમ્ એવ ન શક્યતે. મૈવમ્. ન હીદમ્ ઇતરપ્રતિષેધાદ્ વસ્તુભિન્નં, કિં તર્હિ સ્વરૂપેણૈવ. અતસ્ તત્ પ્રકાશતે. ભિન્નં ન પ્રકાશત ઇતિ દુર્ભણમ્. અત એવેતરેતરાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષતાપત્તિર્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ અપિ પ્રત્યુક્તમ્. ન હિ ભિન્નં ગ્રહીતુમ્ ઇતરેતરાભાવો ગ્રહીતવ્યઃ. સો ઽપિ તત્રાસ્તુ તાવત્. ન પ્રત્યક્ષેણાવસીયતે. પશ્ચાત્ તુ પ્રતિયોગ્યાદિસ્મરણપુરસ્સરં ભાવવિકલ્પેનાસાવ્ અધ્યવસીયતે. યો ઽપિ વિધિવ્યવચ્છેદયોઃ ક્રમયૌગપદ્યવિકલ્પઃ, સો ઽપ્ય્ અસદર્થ એવ. ન હ્ય્ અત્ર નિર્વિકલ્પકોદયકાલે વ્યવચ્છેદાવગતિર્ અસ્તિ. કિં તત્ક્રમાદિપરિચોદનયા. સ્વરૂપમાત્રં તુ વસ્તુનઃ પ્રકાશતે. તચ્ ચાનુભવબલાદ્ એવ વિલક્ષણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. નનુ યદિ સ્વરૂપભિન્નં વસ્તુ કિં વિશેષૈઃ. ન પ્રયોજનવશાદ્ વસ્ત્વ્ આશ્રીયતે. કિણ્ તુ સંવિદ્વશેન. સા ચાવિશિષ્ટા વિશેષેષ્વ્ ઇતિ વિશેષાઃ કથં નાશ્રીયેરન્. અપિ ચ અસત્સુ વિશેષેષુ તદ્ ભિન્નં સ્વરૂપમ્ એવ ન સંવર્તતે. યથા અસત્સુ ચિત્રાવયવનીલાદિષુ ચિત્રરૂપમ્. ન ચૈતાવતા તત્ તેભ્યો ભિન્નં ભવતિ. ન ચ તદ્ગ્રહણમ્ અન્તરેણ ગૃહ્યતે. તદ્વદ્ વિશેષવશપ્રભાવિતમ્ એવ દ્રવ્યસ્ય ભિન્નં રૂપં તદ્ગ્રહણસમકાલં ચાનુભૂયત ઇતિ તન્નિરપેક્ષગ્રહણપ્રસઙ્ગો ઽપિ ન ચોદનીયઃ. સર્વં ચૈતત્ સંચિદ્બલાદ્ એવાસ્માભિર્ અભિધીયતે. ન પુનર્ અલૌકિકં કિઞ્ચિદ્ ઉપકલ્પ્યતે. એતદ્ એવાભિપ્રેત્ય ભિન્નરૂપોપલમ્ભનાત્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કિમ્ ઉક્તં ભવતિ. રૂપમ્ એવ તદ્ યદ્ એતદ્ ભિન્નમ્. અતો યુક્તં યદન્યવ્યવચ્છેદાદિબોધનિરપેક્ષેણ પ્રત્યક્ષેણાવસીયત ઇતિ. આહ -- તત્ તર્હિ રૂપં વ્યાક્રિયતામ્ ઇદં નામેતિ, અત આહ -- ન હી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નોપાખ્યા{1,253}વસ્તુનઃ સત્ત્વે કારણમ્. અપિ તર્હિ, પ્રખ્યા. અસ્તિ ચાત્ર નિર્વિકલ્પકદશાયામ્ અપિ વિલક્ષણવસ્તુસંવિદ્ ભિન્નરૂપવિષયા સા ઇતિ ચ દર્શિતમ્.
તચ્ ચ નિર્વિકલ્પકપ્રતિભાતં રૂપં પશ્ચાત્ તુ દ્વિત્રાદિભિર્ વિશેષૈઃ પરસ્મા અપ્ય્ અદૂરાન્તરેણ દર્શયિતું શક્યમ્ એવેતિ

કિમ્ ઇદાનીં વ્યાવૃત્તરૂપવિષયમ્ એવ[675]નિર્વિકલ્પકં, નેત્ય્ આહ -- નિર્વિકલ્પકે તિ ગ્રહણમ્ અન્તેન. સામાન્યવિશેષાત્મનો ઽપિ વસ્તુનો ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તથા હિ -- યદાયમ્ એકદા નાનાત્મનો ગોપિણ્ડાનુપલભતે, તદાસ્ય સહસૈવાવિકલ્પકેન દ્વ્યાકારા મતિર્ આવિરસ્તિ. એકવ્યક્તિબોધે ઽપિ ચાસાવાકારો ઽવભાસત એવ. રૂપં હિ તદ્ વ્યક્તેઃ, કથં તસ્યાં પ્રકાશમાનાયાં ન પ્રકાશેત. તથા દૃષ્ટૈકવ્યક્તેર્ અપરદર્શને સ એવાયં ગૌર્ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ઉદેતિ. ન ચ તદદૃષ્ટપૂર્વે સમ્ભવતિ. આહ ચ --
__________નોતેસ્__________
[675] ત્તવિષયરૂપમ્ એવ
તત્રાર્થાપત્તિતઃ પૂર્વં દૃષ્ટેયમ્ ઇતિ ગમ્યતે ।
નૈવ હિ પ્રાગદૃષ્ટે ઽર્થે પ્રત્યભિજ્ઞાનસમ્ભવઃ ॥
ઇતિ. નનુ ન વિશેષઃ ન સામાન્યં નિર્વિકલ્પકેનાનુભૂયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કથમ્ ઇદાનીં દ્વ્યાત્મકસ્યાપિ ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અત આહ -- લક્ષણાખ્યેયમ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- લક્ષણાખ્યેયમ્ ઇદં નિર્વિકલ્પકસ્ય રૂપં સામાન્યવિશેષાત્મકં વસ્તુ નિર્વિકલ્પકેન વિષયીક્રિયત ઇતિ. તચ્ ચ નિર્વિકલ્પકલક્ષણકારૈર્ એવ પરીક્ષકૈર્ આખ્યાયતે. પ્રમાતા તુ સામાન્યમ્ ઇદં વિશેષો ઽયમ્ ઇતિ ચ વિવેકવિધુરમ્ ઇદમ્ ઇતિ સંમુગ્ધરૂપમ્ એવ વસ્તૂપલભતે. શુદ્ધમ્ ઇતિ. અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિપરામર્શરહિતં ગૃહ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. શુદ્ધવસ્તુજમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ શુદ્ધશબ્દસ્યાયમ્ એવાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ

શુદ્ધં ગૃહ્યત ઇત્ય્ એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ ન [676] હી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સ્વરૂપમાત્રેણ સામાન્યવિશેષૌ નિર્વિકલ્પકેન ગૃહ્યેતે. નાસાધારણતયા.{1,254}સામાન્યતયા ચ વ્યાવૃત્ત્યનુગમવિકલ્પાભાવાત્. નનુ કિં તદન્યદ્ વ્યાવૃત્તેર્ અનુગમાચ્ ચ વિશેષસ્ય સામાન્યસ્ય ચ સ્વરૂપં યદ્ ગૃહ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સ એવ તયોર્ આત્મા. કથં તદગ્રહે તયોર્ અગ્રહણમ્ ઉપપત્સ્યતે. અહો વિવેકકૌશલં તત્રભવતામ્. અનુગમવ્યાવૃત્તિધર્માણૌ સામાન્યવિશેષૌ ન પુનરનુગતિવ્યાવૃત્તી એવેતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્

__________નોતેસ્__________
[676] ત્વ્ ઇ (ગ)
એવં નિર્વિકલ્પકં વ્યાખ્યાયેદાનીં તદ્બલભાવિનઃ સવિકલ્પકસ્ય પ્રત્યક્ષત્વપ્રમાણત્વે દર્શયિષ્યન્ પ્રત્યક્ષતાં તાવદ્ આહ -- તતઃ પરમ્ ઇતિ. અસ્યાયમ્ અર્થઃ -- તતો નિર્વિકલ્પકાત્ પરં જાતિગુણકર્મનામ્ અભિર્યયા બુદ્ધ્યા વિકલ્પ્ય વસ્તુ ગૃહ્યતે યથા ગૌર્ અયં શુક્લો ઽયં ડિત્થો ઽયમ્ ઇતિ, સાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સમ્મતેતિ

નનૂક્તમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસામર્થ્યમાત્રજં હિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ સ્મૃત્યાકૃષ્ટસમસ્તનામજાત્યાદિબલભુવશ્ ચ વિકલ્પાઃ. ન ચેન્દ્રિયાણામ્ અર્થસ્ય ચ સ્મરણસામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અપ્રત્યક્ષં સવિકલ્પકમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- કરણં ચે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદીન્દ્રિયાણિ સ્મૃત્વાર્થં વિકલ્પયન્તીત્ય્ અસ્માભિર્ ઉચ્યેત, તદ્ એવમ્ ઉપાલભ્યેમહિ યત્ તાનિ સ્મર્તું ન શક્નુવન્તીતિ. ન ત્વ્ એતદ્ એવમ્, ઇન્દ્રિયાણાં કરણત્વાત્. કર્તરિ ચાત્મનિ સ્મરણસમવાયાત્. અતસ્[677]તત્સ્મૃત્યાદ્યશક્તિર્ અદોષ એવેતિ

__________નોતેસ્__________
[677] તઃ સ્મૃ (ક)
કિમ્ આશ્રિતં તર્હિ જ્ઞાનમ્ અત આહ -- આત્મન્ય્ એવે તિ. આત્મા હિ ચેતયતે. સ ચ પ્રાગ્ભવીયધર્મોપાર્જિતેન્દ્રિયોપનીતમ્ અર્થં બુધ્યતે સ્મરત્ય્ અનુસન્ધત્તે ચેતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ

{1,255} નન્વ્ એવમ્ ઇન્દ્રિયસમ્પ્રયોગસ્ય શબ્દાદિસ્મરણેન વ્યવહિતત્વાદ્ અપ્રત્યક્ષમ્ આપદ્યેતેત્ય્ ઉક્તમ્, અત આહ -- તેને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાત્રેન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધો વિચ્છિન્નઃ. વિદ્યમાને ચ તસ્મિન્ શબ્દાદિ સ્મરન્ન્ અપિ યેનૈવ જાત્યાદિના વસ્તુ વિકલ્પ્ય ગૃહ્ણાતિ તત્ર પ્રત્યક્ષવાન્ નરો ભવત્ય્ એવ. સ્મરણેનેન્દ્રિયાણામ્ અદૂષિતત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ

નન્વ્ ઇન્દ્રિયમાત્રપ્રભાવિતં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર શબ્દાદિસ્મરણસહિતાનીન્દ્રિયાણિ કારણમ્ ઇતિ કથં પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યત્વમ્ અત આહ -- તચ્ ચૈતદ્ ઇતિ. ઇન્દ્રિયાધીનં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ આખ્યાયતે. ગૌર્ અયમ્ ઇત્ય્ અપરોક્ષાભાસં જ્ઞાનમ્ અનુપરતેન્દ્રિયવ્યાપારસ્ય જાયમાનમ્ ઇન્દ્રિયાધીનમ્ એવેતિ તૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ વ્યપદિશ્યત એવ, સ્મૃતિસહાયાનામ્ અપિ તેષામ્ એવ કારણત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ. યે ત્વ્ અનપેક્ષિતાક્ષવ્યાપારા એવ ગૌર્ અયમ્ ઇત્યાદિસ્મરણવિકલ્પાઃ તે ઽસ્માભિર્ અપિ સ્મૃતિમાત્રહેતુત્વાન્ ન પ્રત્યક્ષતયેષ્યન્ત ઇત્ય્ આહ -- તદસમ્બન્ધે તિ

ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધાનુસારિણસ્ તુ ભૂયાંસો વિકલ્પાઃ પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યા એવેત્ય્ આહ -- પુનર્ ઇતિ

યત્ તૂક્તં - યદીન્દ્રિયાણિ વિકલ્પોદયે કારણં કિં ન સહસૈવ જનયન્તીતિ, તત્રાહ -- ન હી તિ

અથાસ્ફુટાવભાસમાપાતજં તત્રૈન્દ્રિ(?ય।યિ)કં જ્ઞાનમ્ અસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ અત્રાપિ સમાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ

યત્ તૂક્તં - કિઞ્ચિદ્ દૃષ્ટવતો નિમીલિતનેત્રસ્યાપિ વિકલ્પઃ ઇન્દ્રિયવ્યાપારાસત્તિમાત્રેણ પ્રત્યક્ષો ભવેદ્ ઇતિ, તન્ ન. અનભ્યુપગમાદ્ એવેત્ય્ આહ -- યદિ ત્વ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નેન્દ્રિયવ્યાપારાસત્તિરૈન્દ્રિ(?ય।યિ)કત્વે કારણં, કિં તર્હિ, ઇન્દ્રિયવ્યાપારાનુપરતિ. અત ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધાનુસારાભાવાત્ તત્ર પ્રત્યક્ષતા ન સ્યાદ્ ઇતિ

નન્વ્ અનેકાત્માક્ષાદિકારણં સવિકલ્પકં, કથં તદક્ષેણૈવ વ્યપદિશ્યતે અત આહ -- અસમ્બન્ધે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- અસાધારણં હિ શબ્દપ્રવૃત્તૌ કારણમ્. આત્માદિ ચ કારણમ્ ઇન્દ્રિયાસમ્બન્ધાર્થેષુ[678]વિકલપેષુ સ્મરણાનુમાનાદિષુ તુલ્યમ્. અક્ષમ્ એવ ત્વ્ અપરોક્ષાવભાસિનઃ[679]સવિકલ્પક[680]સ્યોદયે ઽસાધારણકારણમ્ ઇતિ તેનૈવ વ્યપદિશ્યતે. કલ્પન ઇતિ સવિકલ્પકજ્ઞાન ઇત્ય્ અર્થઃ.
__________નોતેસ્__________
[678] મ્બન્ધવિ
[679] નિ
[680] કોદયે
નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષવાદિનામ્ અપીદં ચોદ્યં સમાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- નિર્વિકલ્પકે તિ. યદિ ત્વ્ ઇન્દ્રિયજન્મનો હિ નિર્વિકલ્પકસ્યાનન્તરં સમ્ભવદ્ એતત્ સવિકલ્પકં તત્કારણ[681]કમ્ એવ, ઇન્દ્રિયં તુ નિર્વિકલ્પકોત્પત્તાવ્ એવોપક્ષીણવ્યાપારમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તથાપિ પરમ્પરયાક્ષકારણત્વેન પ્રત્યક્ષં વ્યપદેક્ષ્યતે. યથા કુસુમં પઙ્કજમ્ ઇતિ. ન હિ તત્ પઙ્કાજ્ જાયતે. કિં તર્હિ પઙ્કભુવઃ કન્દાત્ કેવલમ્. ઇદં પરમ્પરયાક્ષજત્વમ્ અવિશિષ્ટમ્ અનુમાનાદીનામ્ ઇતિ તેષાં પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યતાનિરાકરણાર્થં રૂઢિમ્ અપ્ય્ એષિષ્યામઃ. યથા પઙ્કજ[682]શબ્દ એવ વ્યવહિતસ્ય યોગસ્ય સૌગન્ધિકાદિસાધારણ્યાન્ નિયામિકા રૂઢિર્ ઇષ્યતે. સેયં યોગરૂઢિર્ ઇતિ વાર્ત્તિકકારીયૈર્ આખ્યાયતે. તદ્ એતદ્ આહ -- તત્પારમ્પર્યે તિ. ઇદં ત્વ્ ઇહ વચનીયમ્ -- રૂઢિશ્ ચેદ્ આશ્રિતા કિં યોગાભ્યુપગમેન. સમુદાયશક્ત્યૈવ હિ તદાશ્વકર્ણાદિવત્ ક્વચિદ્ એવ શબ્દો વર્તિષ્યતે ક્વચિચ્ ચ નેતિ કિં{1,257}યોગવ્યસનેન. ન વ્યસનિતયા યોગમ્ આશ્રયામઃ, પ્રતીતં તુ યોગં ન હાતું ક્ષમામહે અવઘાત ઇવ દૃષ્ટમ્. યથા તત્રૈવ નિયમાન્યથાનુપપત્ત્યા દૃષ્ટકલ્પના, તથાત્રાપિ પ્રયોગનિયમાય[683]સમુદાયશક્તિકલ્પનેતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. નન્વ્ અપ્રયોગાદ્ એવાન્યત્રાપ્રયોગો ભવિષ્યતીતિ. કિમ્ ઇદમ્ અપ્રયોગાદ્ અપ્રયોગ ઇતિ. યદિ પૂર્વપૂર્વેષાં પ્રયોક્તૄણામ્ અપ્રયોગાદ્ ઉત્તરોત્તરેષામ્ અપ્રયોગ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અપ્રયોગાભાવાત્. પ્રયોગમાત્રે હિ પ્રવૃત્તિહેતુતા, અવયવયોઃ સ્વાર્થે પ્રયોગો દૃશ્યત એવ. સમુદાયસ્ તુ નાન્યઃ કશ્ચિદ્ યસ્યાપ્રયોગ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. સમુદાયશક્તેર્ અનભ્યુપગમાત્ પ્રયોગમાત્રાદ્ એવ પઙ્કજાદિશબ્દપ્રવૃત્તેઃ. પ્રયુક્તો હિ પઙ્કશબ્દઃ પઙ્કે. જનિઃ પ્રાદુર્ભાવે. તદતિરિક્તં વસ્તુ સમુદાયો નાસ્ત્ય્ એવ. કસ્યાપ્રયોગ ઇતિ વક્તવ્યમ્. અર્થાન્વયો હિ તથા પ્રવૃત્તૌ હેતુઃ. સ ચ સૌગન્ધિકાદિષ્વ્ અપિ સમાન ઇતિ તેષ્વ્ અપિ પઙ્કજશબ્દપ્રવૃત્તિઃ. અતો ઽવશ્યમ્ અન્યત્રાપ્રયોગાર્થં રૂઢિર્ આશ્રયિતવ્યા. યદ્ ઉક્તમ્ અન્યત્રાપ્રયોગસ્ તુ રૂઢિમ્ આપાદયતીતિ, તદ્ ઇષ્યત એવ. યોગો ઽપિ દૃષ્ટો ન હાતું શક્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અશ્વકર્ણાદૌ ત્વ્ અવયવાનુગમાભાવાત્ ક્વચિદ્ એવ રૂઢિર્ આત્માનં લભતે. અતો નેયં રૂઢિર્ એવ કેવલા નાપિ કેવલયોગઃ. યોગરૂઢિર્ ઇતિ મન્યન્તે વૃદ્ધા ઇતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[681] ણમ્ ઇ
[682] જ એ (ક)
[683] ય શ
અથ વ્યવધાનાદ્ અકારણં યોગ ઇતિ મન્યસે, તથાપિ રૂઢ્યૈવ કેવલયા પ્રત્યક્ષશબ્દઃ સવિકલ્પકે વર્તિષ્યતે. ભૂમ્ના હિ તત્રૈવ લૌકિકાઃ પ્રત્યક્ષશબ્દમ્ ઉપચરન્તિ. અલ્પં નિર્વિકલ્પક ત્ય્ આહ -- અનિમિત્તૈવે તિ

યદિ તૂચ્યતે સત્યં વૃદ્ધાઃ પ્રયુઞ્જતે. લક્ષણકારાસ્ તુ નિર્વિકલ્પકમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ આતિષ્ઠન્તે. યથાહુઃ -- કલ્પનાપોઢમ્ અભ્રાન્તં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. અત આહ -- વૃદ્ધપ્રયોગે તિ દ્વયેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- લૌકિકો હિ શબ્દાર્થ{1,258}સમ્બન્ધઃ. તેન પરીક્ષકૈર્ અપિ યથાલોકમ્ એવ વર્તિતવ્યમ્. અન્યથાકરણે તેષાં લોકબાધ એવેતિ

અપિ ચ કલ્પનાપોઢવાદિનામ્ અપિ કલ્પનાજ્ઞાનં સ્વસંવેદને પ્રત્યક્ષમ્ ઇષ્ટમ્ એવ. યદ્ એવમ્ આહુઃ --
કલ્પનાપિ સ્વસંવિત્તાવિષ્ટા નાર્થે વિકલ્પનાત્
ઇતિ. એવં હિ મન્યન્તે -- ન કલ્પના સ્વસંવિત્તિર્ આત્માનં વિકલ્પયતિ, બહિરર્થવિકલ્પાવભાસિત્વાત્. અસાધારણસ્ય ચ કલ્પનાત્મનો ઽપિ કલ્પનાસ્પદત્વાત્. અત્રાપ્ય્ આહુઃ -- નૈનમ્ ઇયમ્ અભિલાપેન સંસૃજતિ તથા વૃત્તેર્ આત્મનિ વિરોધાત્ ઇતિ.
તેષામ્ અતઃ સ્વસંવિત્તિર્ નાભિજલ્પાનુષઙ્ગિણી
ઇતિ ચ. તદ્ ઇદં કલ્પનાસ્વસંવેદનં પ્રત્યક્ષં નોપપદ્યેત. તદ્ અપિ હિ નિર્વિકલ્પકપ્રત્યયાન્તરિતાક્ષવ્યાપારમ્ એવ. અથ તત્ર રૂઢ્યા પ્રત્યક્ષશબ્દો વર્તત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ ગોત્વાદિબહિર્વિષયપ્રકાશે ઽપિ સમાનં, ન પરં સ્વસંવિત્તાવ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- કલ્પને તિ. યદિ મતમ્ અસ્તિ તત્રેન્દ્રિયજં નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનં સમનન્તરપ્રત્યયઃ. તદ્ એવ મન ઇત્ય્ આચક્ષતે. યથાહુઃ -- તચ્ ચતુર્વિધમ્ ઇન્દ્રિય(?જ)મ્ ઇન્દ્રિયજં સમનન્તરપ્રત્યયોદ્ભવં માનસમ્ ઇતિ. મનો ઽપિ ચેન્દ્રિયમ્ ઇતિ મનોધીનતયા પ્રત્યક્ષં ભવિષ્યતીતિ. તદ્ ગોત્વાદિબોધે ઽપિ સમાનમ્. તદ્બોધે ઽપિ વયં મનોવ્યાપારમ્ આતિષ્ઠામહ એવ. મનઃસ્વરૂપે તુ વિવદામઃ. તત્ તાવદ્ અન્યદ્ એવેત્ય્ આહ -- મન ઇતિ

નન્વ્ આન્તરં મનઃ કથં બહિર્વિષયબોધે વર્તિષ્યત ઇતિ, તત્ તાવદ્ આશઙ્કતે -- સ્વસંવિત્તાવ્ ઇતિ. પરિહરતિ -- લોક ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -{1,259}સત્યમ્ ઇષ્ટં કલ્પનાજ્ઞાનં સ્વસંવેદને પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ ભવદ્ભિઃ. લૌકિકાસ્ તુ વિપરીતં મન્યન્તે. અયં ગૌર્ ઇતિ પરરૂપનિરૂપણં સવિકલ્પકં લૌકિકા મન્યન્તે ન પુનર્ અહં ગૌર્ ઇત્ય્ આત્મનિરૂપણમ્. યદ્ અપિ બાહ્યેષુ મનો ન વર્તત ઇતિ. સત્યમ્. બહિરિન્દ્રિયાનપેક્ષં ન પ્રવર્તતે. ગોત્વાદયસ્ તુ સંયુક્તસમવાયેન ચક્ષુષા સન્નિકૃષ્યન્ત ઇત્ય્ અસ્તિ તેષુ મનોવ્યાપાર ઇતિ તન્નિબદ્ધમ્ અક્ષવ્યપદેશં લભત ઇતિ ભાવઃ. અતો ઽવશ્યં સ્વસંવેદને કલ્પનાપ્રત્યયં પ્રત્યક્ષમ્ આચક્ષાણૈર્ મનો વા અક્ષમ્ અભ્યુપગન્તવ્યં રૂઢિર્ વા પરિભાષા વા. સર્વથા વયમ્ અપિ પ્રત્યવસ્થાતું શક્તા ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

સુખાદિસ્વસંવેદને ઽપિ મન એવાક્ષમ્ આશ્રિતં ભવદ્ભિઃ. તદ્વદ્ ઇહાપિ જાતિવિકલ્પો ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- મનસસ્ ત્વ્ ઇતિ

અથ સમાને ઽપિ મનોધીનત્વે સ્વકીયકલ્પનાપોઢલક્ષણાનુસારેણ કિઞ્ચિદ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ આશ્રીયતે. તથા સતીચ્છાનુસારેણ વ્યવસ્થાયામ્ ઇષ્યમાણાયાં વયમ્ અપિ યથાશયં કિઞ્ચિદ્ એવ પ્રત્યક્ષં વક્ષ્યામ ઇત્ય્ આહ -- તદધીનત્વે તિ

પારિશેષ્યાદ્ અપિ પ્રત્યક્ષાન્તર્ભાવ એવાસ્યાઃ સવિકલ્પકધિયો યુક્ત ઇત્ય્ આહ -- લિઙ્ગાદી તિ. નનુ સતિ પ્રામાણ્યે પારિશેષ્યં ભવતિ, ન ત્વ્ ઇયં પ્રમાણમ્ અત આહ -- બાધકે તિ

ઇદં ત્વ્ ઇહ વક્તવ્યમ્ -- સત્યં નેયમ્ અપ્રમાણં, મૃગતૃષ્ણાદિજ્ઞાનવદ્ વ્યવહારાવિરોધાત્. ન ચ પ્રમાણમ્ અસદર્થગોચરત્વાત્. નિર્વિકલ્પપરિપ્લાવિતસ્વલક્ષણપ્રાપકતયા સ્મૃતિર્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. ન ચ સ્મરણં પ્રમાણમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. પૂર્વદૃષ્ટાર્થવિષયં સ્મરણં ભવતિ. ન ચ નિર્વિકલ્પકેન સામાન્યદર્શનમ્{1,260}અસ્તિ, અપ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્ તસ્ય ભવત્સિદ્ધાન્તે. અસ્માકમ્ અપિ સ્વલક્ષણાન્તરસમ્ભેદઃ પૂર્વમ્ અદૃષ્ટ એવ. ન ચાસદર્થત્વં, વક્ષ્યમાણન્યાયેન જાત્યાદીનાં સ્થાસ્યમાનત્વાત્. અતો નાગૃહીતગ્રહણાદ્ અપ્રામાણ્યં નાસદર્થતયા વેતિ, અતઃ પ્રમાણં સત્ પારિશેષ્યાત્ પ્રત્યક્ષે ઽન્તર્ભવતીત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. ભવન્તો ઽપિ વાઙ્મનસવિસંવાદેનૈવાસ્યાઃ બુદ્ધેર્ અપ્રામાણ્યમ્ આચક્ષતે. સર્વવ્યવહારાણાં સવિકલ્પકાધીનત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- વ્યવહાર ઇતિ

નનુ કિમ્ ઇદં નાપ્રામાણ્યં ચ યુજ્યત ઇતિ. વિશિષ્ટાવગાહિનો હિ વિકલ્પાઃ. ભિન્નં ચ વિશેષ્યાદ્ વિશેષણમ્. અભેદે વિશેષણવિશેષ્યાનુપપત્તેઃ. અતો ઽર્થાન્તરભૂતૈર્ જાત્યાદિભિર્ વિશિષ્ટે વસ્તુનિ ગૃહ્યમાણે અતસ્મિંસ્ તદ્ગ્રહણાદ્ ભ્રાન્તિર્ એવ સવિકલ્પકજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- જાત્યાદી તિ

પરિહરતિ -- નૈતદ્ ઇતિ. કારણમ્ આહ -- સ્થિતમ્ ઇતિ. પરરૂપેણ હિ પરસ્મિન્ નિરૂપ્યમાણે ભ્રાન્તિર્ ભવતિ. ન ચ જાત્યાદીનાં પારરૂપ્યં, તેષામ્ અનતિભેદાદ્ ઇતિ ભાવઃ

નન્વ્ અભેદે વિશેષણવિશેષ્યભાવાનુપપત્તિર્ ઉક્તા, અત આહ -- યદિ હી તિ. ન વિશેષણમ્ એકાન્તતો જાત્યાદિ વિશેષ્યાદ્ ભિદ્યતે, સર્વદૈવ તદાકારાવબોધાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

નન્વ્ અત્યન્તભિન્નમ્ એવ લાક્ષાદિરૂપં સ્ફટિકાદિ સ્વાકારેણ વિશિષ્ટં બોધયદ્ દૃષ્ટં, તદ્વદ્ એવ હિ જાત્યાદિવિશિષ્ટબોધો ઽપિ ભવન્ મિથ્યા સ્યાદ્ ઇતિ, અત આહ -- સ્ફટિકાદાવ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ{1,261}સદૈવ જાત્યાદિવિશિષ્ટં વસ્તુ ગૃહ્યતે. કસ્યચિત્ કદાચિદ્ વિવેકાનવગમાત્. અતઃ કથં મિથ્યા ભવિષ્યતિ. લાક્ષોપહિતં તુ સ્ફટિકં કશ્ચિદ્ એવાવ્યુત્પન્નો ઽજાતવિવેકો ઽરુણમ્ ઇતિ બુધ્યતે. અતસ્ તજ્જ્ઞાનં ભ્રાન્તિર્ ભવતિ. તદૈવ હીતરે દૃષ્ટવિવેકા જાનન્તિ નેદમ્ અરુણમ્ ઔપાધિકો ઽયમ્ અરુણભ્રમ ઇતિ. અવ્યુત્પન્નો ઽપિ ચોપાધિવિગમે જાનાત્ય્ એવ યથા નેદમ્ અરુણમ્ ઇતિ. અતો યુક્તં ભ્રાન્તિત્વં બાધોત્પાદાદ્ ઇતિ

જાત્યાદિતદ્વતાં તુ પરસ્પરવિવેકો ન દૃષ્ટપૂર્વઃ. અતો ન ભ્રાન્તિત્વં યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન હી તિ. નનુ ભવત્વ્ એવં જાતૌ. ન હિ તયા નિર્મુક્તં વસ્તુ કદાચિદ્ ઉપલભ્યતે. ગુણકર્મભ્યાં તુ વિયુક્તવસ્તુબોધો દૃષ્ટ એવ. ધ્રિયમાણ એવ હિ દ્રવ્યે કુતશ્ચિત્ કારણાત્ પૂર્વગુણવિનાશો ગુણાન્તરોત્પાદશ્ ચ દૃશ્યતે. એવં કર્મણ્ય્ અપિ દર્શયિતવ્યમ્. અતઃ કથં તયોર્ અવ્યતિરેકઃ, અત આહ - તદ્વિમોકેને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ય્ અપિ તદ્વિમુક્તં વસ્તુ દૃશ્યતે, તાનિ તુ તદ્વિમુક્તાનિ ન જાતુ દૃશ્યન્તે. યચ્ ચ નામ યતો ભિન્નં તત્ તતો વિમુક્તમ્ અપિ કદાચિદ્ ઉપલબ્ધં મણેર્ ઇવૌપાધિકો ઽરુણિમા. ન ચેહ તથા. અતો વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યસ્યાત્યન્તભેદસ્ય નિવૃત્તિઃ. કથમ્ ઇદાનીં પૂર્વાપરયોર્ ગુણકર્મણોર્ નાશોત્પાદૌ. પ્રત્યભિજ્ઞાયતે હિ તદ્ એવેદમ્ ઇતિ દ્રવ્યં, ગુણકર્મણી ચ વિનષ્ટે. તદ્ ઇદમ્ અભેદે નોપપદ્યતે. ન નોપપદ્યતે, સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશાત્મકમ્ એવ નો વસ્ત્વ્ ઇતિ રુચકાદ્યુદાહરણે વક્ષ્યામઃ. તદ્ ઇહ વસ્ત્વ્ અપિ ગુણકર્મનાશે નશ્યત્ય્ એવ. રૂપં હિ તદ્ વસ્તુનઃ, કથં તદ્વિનાશે ન નશતીતિ શક્યતે વક્તુમ્. તયોર્ અપિ નાત્યન્તિકો વિનાશઃ, વસ્ત્વાત્મના વિદ્યમાનત્વાત્. જાતાવ્ અપિ ચૈષૈવ ગતિઃ. તત્રાપિ હિ સ્થિત્યુપત્તિવિનાશા દૃશ્યન્ત એવ. વિયુક્તબોધો ઽપિ દૃશયતે. દૃશ્યતે હિ વિનષ્ટપિણ્ડવિયુક્તા પુણ્ડાન્તરે જાતિઃ. સા કથં તતો ભિન્ના ભવિષ્યતિ. અથ તત્ર કથઞ્ચિદ્ ભેદમ્ આશ્રિત્ય સમાધિર્{1,262}અભિધીયતે, શક્યો ઽસૌ ગુણકર્મણોર્ અપિ વક્તુમ્ ઇતિ કેન વિશેષેણ જાતાવ્ અભેદમ્ આશ્રિત્ય ગુણકર્મણોર્ ભેદં વર્ણયાઞ્ ચક્રુઃ. અતો યદા જાત્યાદયો દૃશ્યન્તે, તદા[684]પિણ્ડાદ્ અભેદેનૈવાવગમ્યન્ત ઇત્ય્ અભેદો ઽપિ તેષામ્. યૈવ તુ કાચિદ્ અનુપપત્તિર્ આપાદ્યતે સાનેકાન્તવાદિનાં નાસજ્યત ઇત્ય્ અસ્તુ તાવદ્ ઇદમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[684] ત્ર
યદિ તુ જાત્યાદિબોધવિધાનુવિધાયિનઃ સ્ફટિકાદાવ્ અપિ ચારુણાદિબોધા ભવેયુઃ, કસ્ તેષામ્ અપિ પ્રામાણ્યં વારયેદ્ ઇત્ય્ આહ -[685] તત્રાપી તિ

__________નોતેસ્__________
[685] અ (ગ)
એવં જાત્યાદીનામ્ અભેદં પ્રતિપાદ્યેદાનીમ્ ઐકાન્તિકભેદવાદિનઃ કાણાદાન્ પ્રત્યાહ -- ન ચાપી તિ. એવં હિ મન્યન્તે -- ભિન્નયોર્ એવ જાત્યાદિતદ્વતોઃ સમવાયલક્ષણઃ સમ્બન્ધ ઇતિ. તથા ચ પઠન્તિ -- અયુતસિદ્ધાનામ્ આધારાધેયભૂતાનામ્ ઇહપ્રત્યયહેતુર્ યઃ સમ્બન્ધઃ સ સમવાયઃ ઇતિ. તદયુતસિદ્ધયોઃ સમ્બન્ધિત્વાસમ્ભવાદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ. કથં પુનર્ અયુતસિદ્ધાનાં સમ્બન્ધિત્વમ્[686]અનુપપન્નં ભવતીત્ય્ અત આહ -- નાનિષ્પન્નસ્ય સમ્બન્ધ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- કેયમ્ અયુતસિદ્ધઃ. કિં[687]યુતસિદ્ધ્યભાવમાત્રમ્, અથવા[688]પૃથક્સિદ્ધિઃ. યદિ યુતસિદ્ધ્યભાવઃ, કસ્ય કેન સમ્બન્ધ ઇતિ સિદ્ધયોર્ હિ સમ્બન્ધિનોઃ સમ્બન્ધો ભવતિ, નાસિદ્ધયોઃ. અથાપૃથક્સિદ્ધિઃ, તત્રાપ્ય્ એતદ્ એવોત્તરં નાનિષ્પન્નસ્ય સમ્બન્ધ ઇતિ. અપૃથઙ્નિષ્પન્નયોસ્ તાદાત્મ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ. અથૈતદ્દોષપરિહારાર્થં પૃથઙ્નિષ્પત્તિર્ ઇષ્યતે, તથા સતિ યુતસિદ્ધિર્ એવાપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- નિષ્પત્તાવ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[686] ત્વં ન સમ્ભવ
[687] યદિ યુ (ક)
[688] થાપૃ
કિં પુનર્[689]અનિષ્ટમ્ આપાદિતમ્. નન્વ્ ઇષ્યત એવ જાતિતદ્વતોર્ અસમ્બદ્ધયોર્ એવ કિયાન્ અપિ કાલભેદઃ. તાં ચ તયોર્ અવસ્થાં યોગિનઃ પશન્તિ નાન્યે. ન{1,263}તાવતા રજ્જુઘટયોર્ ઇવ તયોર્ યુતસિદ્ધયોર્ એવ સમ્બન્ધઃ સંયોગઃ સ્યાદ્ ઇતિ વાચ્યમ્. ન હિ નઃ પૃથક્સિદ્ધિર્ યુતસિદ્ધિલક્ષણમ્. અપિ તર્હિ. ભિન્નાશ્રયત્વં પૃથગ્ગતિમત્ત્વં ચ. દ્વયોર્ અન્યતરસ્ય વા યુતસિદ્ધિઃ તદભાવો ઽયુતસિદ્ધિઃ. ચ ન જાતેસ્ તદુભયમ્ અસ્તીત્ય્ અયુતસિદ્ધયોઃ સમવાય એવ સમ્બન્ધો ભવિષ્યતિ, અત આહ -- તથા ચ સતી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તાવત્ પૃથક્સિદ્ધે જાતિવ્યક્તી વયમ્ ઉપલભામહે. યોગિગમ્યશ્ ચ જાત્યાદિરહિતઃ ક્ષણો દુસ્સાધ એવ. ઉપેત્યાપિ બ્રૂમઃ. હેત્વભાવાત્ સમ્બન્ધો ન સ્યાદ્ ઇતિ. ન હિ રજ્જુઘટયોર્ ઇવ પૃથક્સિદ્ધયોર્ દેવદત્તાદિજાતિવ્યક્ત્યોઃ સંયોજકો દૃશ્યતે. સમવાયસ્ તુ ન તાવત્ સમ્બન્ધહેતુઃ, સમ્બન્ધરૂપાભ્યુપગમાત્. અથાપિ તદ્ધેતુઃ, નૈવમ્ અપિ યુતસિદ્ધૌ સમ્બધ્નાતિ. નનૂક્તં યુતસિદ્ધિર્ એવ જાતેર્ નાસ્તીતિ ભિન્નાશ્રયસમવાયાભાવાદ્ અપૃથગ્ગતિમત્ત્વાચ્ ચેતિ. ન, યુતસિદ્ધિશબ્દસ્ય પૃથક્સિદ્ધિમાત્રવચનત્વાત્, નઞા તદભાવમાત્રમ્ અયુતસિદ્ધિર્ આખ્યાયતે. સા ચેત્ પૃથક્સિદ્ધિર્ અસ્તિ કથમ્ અયુતસિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ. અથાપિ પારિભાષિકો ઽયુતસિદ્ધિશબ્દઃ, તથાપિ વ્યક્તેઃ સ્વાવયવસમવાયિત્વાજ્ જાતેશ્ ચ વ્યક્ત્યાશ્રયત્વાદ્ ભિન્નાશ્રયાશ્રયિત્વમ્ અસ્તીતિ યુતસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ. ન ચ યુતસિદ્ધિસમ્બન્ધે સમવાયો હેતુઃ. ન ચ હેત્વન્તરમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ સૂક્તં ન સમ્બન્ધે હેતુઃ કશ્ચિદ્ ઇતિ. સમ્બન્ધહેત્વભાવાચ્ ચ ષડ્ અપિ દ્રવ્યાદયઃ પદાર્થાઃ અસમ્બન્ધા ભવેયુર્ ઇત્ય્ આહ - ષણ્ણામ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[689] ર્ ઇદમ્ અનિ (ગ)
અપિ ચ, અયં સમવાયઃ સમ્બધ્ય વા સમવાયિનૌ સમ્બન્ધાતિ અસમ્બધ્ય વા. ન તાવદ્ અસમ્બધ્ય, અસમ્બદ્ધસ્ય સમ્બન્ધહેતોર્ અદૃષ્ટત્વાત્. સમ્બન્ધસ્ તુ સમ્બન્ધહેત્વન્તરમ્ અન્તરેણ ન સમ્ભવતિ, ન ચ તદ્ ઉપલભ્યતે. અતઃ સમવાયિભ્યઃ સમવાયસ્ય વિયોગાદ્ વિશ્લેષાત્ સમવાયિનામ્ અપિ પરસ્પરવિશ્લેષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સમવાયે તિ. સમ્બન્ધહેત્વન્તરકલ્પનાયાં ત્વ્ અવ્યવસ્થા સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્કૢપ્તાવ્ ઇતિ

{1,264} યદિ તુ સમવાયિનોર્ આત્મરૂપં સ્વરૂપમ્ એવ સમવાયઃ નાસાવ્ અન્યેન સમ્બન્ધનીય ઇત્ય્ ઉચ્યતે, એવં તર્હ્ય્ અઙ્ગીકૃતો ઽભેદવાદ ઇતિ ધર્મધર્મિણોર્ એવ સ્વરૂપં સમવાયો ઽસ્તુ યદ્ય્ અવશ્યં સમવાયનામ્ના પ્રયોજનં, કિં સમવાયાન્તરગ્રહેણેત્ય્ આહ -- અથે તિ

અત્ર કારણમ્ આહ -- ન હી તિ. ઉક્તમ્ ઇદં વ્યતિરિક્તસ્ય સમ્બન્ધહેત્વન્તરાભ્યુપગમે ઽનવસ્થા. અભેદે તુ પરમ્ ઉભયવાદિસિદ્ધયોર્ ધર્મધર્મિણોર્ એવાભેદો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ. કિં સમવાયગ્રહેણેતિ

નન્વ્ અસ્તુ જાત્યાદિધર્માણામ્ અભેદઃ, ધર્મ્ય્ એવ તુ ભિન્નો નોપલભ્યતે યઃ સવિકલ્પકજ્ઞાનૈર્ વિષયીક્રિયતે, તત્ તાવદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- નન્વ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યન્તે -- નાયં ધર્મી ધર્મેભ્યો ઽતિરિક્તો ઽઙ્ગુલીભ્ય ઇવાઙ્ગુષ્ઠો દૃશ્યતે. ન ચાસ્ય વ્યવસ્થાપને પ્રત્યક્ષં પ્રક્રમતે. તસ્યેન્દ્રિયજત્વાદિન્દ્રિયાણાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચસુ રૂપાદિષૂપક્ષીણત્વાત્. ષષ્ઠસ્ય ચ મનસઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ બહિર્વિષયવ્યવસ્થાપને ઽસામર્થ્યાત્. યથાહુઃ --
ક્ષીણાનિ ચક્ષુરાદીનિ રૂપાદિષ્વ્ એવ પઞ્ચસુ ।
ન ષષ્ઠમ્ ઇન્દ્રિયં તસ્ય ગ્રાહકં વિદ્યતે બહિઃ ॥
ઇતિ. અતો રૂપાદિસઙ્ઘાતમાત્રમ્ એવેદં બહિર્ ઉપલભ્યતે ન તત્ત્વાન્તરં વૃક્ષસઙ્ઘાત ઇવ વનબુદ્ધિર્ ઇતિ

અત્ર પરિહારમ્ આહ -- આવિર્ભાવે તિ ધર્મ્ય્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રતીમો હિ વયં વિષ્ફારિતાક્ષા રૂપાદિવદ્ એકં દ્રવ્યં ન ચ વિપર્યેતિ તત્{1,265}કથમ્ અન્યથા ભવિષ્યતીતિ. યત્ત્વભેદેન નોપલભ્યત ઇતિ. સત્યમ્, કેન વા ધર્મેભ્યો ઽત્યન્તભેદો ધર્મિણ ઉપેયતે. ગ્રાહકાભાવસ્ તુ રૂપાદિવદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં દર્શનસ્પર્શનયોર્ એવ સામર્થ્યપ્રદર્શનેન પરિહર્તવ્યઃ. અપિ ચ યદિ ધર્માતિરિક્તો ધર્મી ન સ્યાત્ કો ઽયમ્ આવિર્ભાવતિરોભાવધર્મકેષુ રૂપાદિષ્વ્ અનુગતઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે. પ્રત્યભિજાનીમો હિ વયમ્ અગ્નિસંયોગપ્રચ્યાવિતપ્રાચ્યરૂપમ્ ઉપજાતરૂપાન્તરં સો[690]ઽયં ઘટ ઇતિ ઘટમ્. ન ચ તદત્યન્તાભેદે ઘટતે સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશાનામ્ એકત્રાપાતાત્. અતો ઽસ્તિ ધર્મેભ્યો ભિન્નં તેષ્વ્ અનુગતં, ધર્મિરૂપં યદ્વશાદ્ એવં વિભાગ ઇતિ. અપિ ચાત્યન્તાભેદપક્ષે ધર્મગ્રહણમ્ અન્તરેણ ધર્મી ન જ્ઞાયેતૈવ. દૃશ્યતે ચ ધર્મગ્રહણાત્ પ્રાગ્ એવ સન્તમ્ અસાદૌ ધર્મિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- યત્ર વે તિ. અતઃ સિદ્ધમ્ અસ્તિ ધર્મિ ધર્માશ્ ચ તદનતિરેકિણો જાત્યાદય ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[690] સ ઘ
તદ્વિશિષ્ટબોધે પરરૂપનિરૂપણાભાવાન્ નાપ્રામાણ્યં સવિકલ્પકજ્ઞાનામ્ ઇત્ય્ આહ -- અત ઇતિ

અસ્તુ વાત્યન્તભેદઃ, તથાપિ ન મિથ્યેત્ય્ આહ -- યસ્યાપી તિ દ્વયેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાન્યરૂપસંવેદ્યતામાત્રેણ મિથ્યાત્વં, કિન્ તુ પુનર્ અન્યથાસંવેદનેન. બાધકપ્રત્યયેનેતિ યાવત્. ઇહ ચ સર્વેષાં સર્વદા ચ તદ્રૂપા બુદ્ધિર્ ઇતિ ભાવનાયા ઇવ ધાત્વર્થવિશિષ્ટબોધો ન મિથ્યેતિ

નન્વ્ એવં કાયચક્ષુર્ ગોચરો ધર્મી ભિદ્યતે ગ્રાહકભેદાદ્ રૂપાદિવત્. તાનિ વા તદ્વદ્ એવ સત્ય્ અપિ ગ્રાહકભેદે ન ભિદ્યેરન્ અનેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્ એકં[691]સદ્{1,266}દૃષ્ટં સત્ત્વમ્ ઇતિ ચેત્, ન. વિકલ્પરૂપસ્યેન્દ્રિયેણાગ્રહણાત્. અપિ ચેન્દ્રિયાણાં સઙ્કીર્ણવિષયત્વે ઽક્ષાનેકત્વવૈયર્થ્યમ્ અપિ. એકમ્ એવ હિ તદેન્દ્રિયં નાનાવિષયાન્ પરિચ્છેત્સ્યતીતિ કિમ્ ઇન્દ્રિયભેદેન. તદ્ ઉક્તં -
__________નોતેસ્__________
[691] કં સત્ત્વ (ગ)
નૈકં રૂપાદ્યભેદો વા દૃષ્ટં ચેન્ નેન્દ્રિયેણ તત્ ।
અક્ષાનેકત્વવૈયર્થ્યં સ્વાર્થે ભિન્ને ઽપિ શક્તિમત્ ॥ પ્સ્ 1.21ચ્-22દ્ (ચ્f. ન્ર્ 131,27-28)
ઇતિ, અત્રાહ -- ન ચાનેકે તિ. યત્ તાવદ્ ઉક્તં ગ્રાહકભેદાદ્ ભેદ ઇતિ. તદ્ અયુક્તં, ભિન્નશરીરસ્થચક્ષુર્ ગ્રાહ્યસ્યાભિન્નત્વેન હેતોર્ અનૈકાન્તિકત્વાદ્ ઇતિ

યદિ તુ ચક્ષુષ્ટ્વેનૈકત્વાદ્ ઇન્દ્રિયભેદ એવ તત્ર નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ ઇહાપીન્દ્રિયત્વેન સમાનમ્. અતો બુદ્ધિભેદનિબન્ધન એવ ભેદો ન ગ્રાહકભેદનિબન્ધન ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- જાત્યભેદાદ્ ઇતિ. અત એવ ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યાપિ સત્તા એકબુદ્ધિવિષયતયા ન ભિદ્યત ઇત્ય્ આહ -- તુલ્યે તિ. સર્વેન્દ્રિયૈર્ હિ સત્તાગુણત્વયોર્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ ભાવઃ

રૂપાદ્યભેદો વેતિ યદ્ ઉક્તં તત્રાહ -- બુદ્ધિભેદાદ્ ઇતિ. સિદ્ધસાધનત્વં વા દ્વયોર્ અપિ પ્રયોગયોર્ ઇત્ય્ આહ -- એકે તિ. સદ્રૂપેણ રૂપાદીનામ્ એકત્વં રૂપાદિરૂપેણ ચ ધર્મિણો નાનાત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અક્ષાનેકત્વવૈયર્થ્યે પરિહારમ્ આહ -- ક્વચિચ્ ચે તિ. ન ક્વચિદ્ ધર્મિણિ ત્વક્ચક્ષુષોઃ સઙ્કરો દૃષ્ટ ઇત્ય્ એકમ્ એવાક્ષં યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અત્ર કારણમ્ આહ -- દાર્ઢ્યે તિ. યદિ હિ સઙ્કરદર્શનાદ્ એકત્વમ્ આશ્રીયતે, તદ્દાર્ઢ્યદૌર્બલ્યભેદેન વ્યવસ્થા નોપપદ્યેત. દૃઢે હિ ચક્ષુષિ દુર્બલે ચ શ્રોત્રે રૂપમ્ ઉપલભ્યતે. એવં બલવતિ{1,267}શ્રોત્રે દુર્બલે ચ ચક્ષુષ્ય્ અપિ શબ્દઃ શ્રૂયતે. સેયં ચક્ષુશ્ શ્રોત્રયોર્ વિષયવ્યવસ્થા નાક્ષૈકત્વે ઘટત ઇતિ

નન્વ્ ઇયં વ્યવસ્થાનુપપન્નૈવ, સર્વત્રૈવ પ્રસઙ્ગાત્. યદિ હીન્દ્રિયાન્તરમ્ ઇન્દ્રિયાન્તરવિષયે ન પ્રવર્તતે, ક્વચિદ્ અપિ ન પ્રવર્તેત. પ્રવૃત્તૌ વાવ્યવસ્થયા સર્વત્રૈવ પ્રવર્તેત અતિક્રમદર્શનાદ્ અત આહ -- યથા હી તિ દ્વયેન. નેદમ્ અદૃષ્ટાન્તં પક્ષીક્રિયતે યત્ ક્વચિદ્ વ્યવસ્થા ક્વચિત્ સઙ્કર ઇતિ. સઙ્કીર્યતે હિ મનશ્ચક્ષુરાદિભિઃ રૂપાદિબોધે. સુખાદિસંવેદને ચ વ્યવતિષ્ઠતે. અતઃ કાર્યદર્શનાનુસારિણૌ વ્યવસ્થાસઙ્કરૌ નાનુપપન્નૌ. ન ત્વ્ એકત્ર વ્યવસ્થાદર્શનાત્ સર્વત્રૈવ સઙ્કરો નિર્વર્તતે. ક્વચિદ્ વા દૃષ્ટ ઇતિ સર્વત્રૈવ પ્રસજતીતિ ॥ [160] ॥
કિં પુનર્ અનયોર્ વ્યવસ્થાસઙ્કરયોર્ મનસઃ કારણમ્ અત આહ -- શ્રોત્રાદેર્ ઇતિ. ઉપહતશ્રોત્રાદિર્ અપિ શબ્દાદિ સ્મરતિ ઇત્ય્ અત આન્તરે સ્મૃતિસુખાદાવ્ અન્યનિરપેક્ષં, વર્તમાનં ચ રૂપાદિ ન જાનાતિ. અતસ્ તત્ર બહિઃકારણાપેક્ષં મનઃ.[692]અતઃ ક્વચિત્ સઙ્કરઃ ક્વચિચ્ ચાસઙ્કર ઇતિ વ્યવસ્થા સિધ્યતીતિ

__________નોતેસ્__________
[692] નઃ ક્વ (ક)
એવં કાર્યવ્યવસ્થયા વ્યવસ્થાસઙ્કરૌ પ્રતિપાદ્યેદાનીમ્ અક્ષૈકત્વે દોષમ્ આહ -- એકમ્ ઇતિ. નન્વ્ એકત્વે ઽપિ શક્તિભેદાદ્ વ્યવસ્થા સેત્સ્યતિ, અત એકમ્ એવ સર્વશરીરવ્યાપિ ત્વગિન્દ્રિયં કલ્પ્યતાં, શક્તયસ્ તસ્ય દેહભાગેષુ ભિન્ના ભવન્તુ કિમ્ ઇન્દ્રિયભેદેનાત આહ -- કલ્પ્યત ઇતિ. શક્તિભેદો વા કલ્પ્યતે ઇન્દ્રિયભેદો વા. કો વિશેષઃ. નન્વ્ ઇન્દ્રિયકલ્પનાયાં{1,268}શક્તિમદ્ભેદો ઽપ્ય્ અપરઃ કલ્પનીય ઇતિ ગૌરવમ્. અસ્તુ વા પ્રમાણવન્ત્ય્ અદૃષ્ટાનિ કલ્પ્યાનિ સુબહૂન્ય્ અપિ, સન્તિ દેહેષુ પૃથિવ્યાદિભૂતભાગાઃ કૢપ્તગન્ધાદિપ્રકાશનશક્તયશ્ ચેતિ વર્ણિતમ્. યત્ તુ સકલશરીરવ્યાપિન એકસ્યૈવ વાયવીયસ્ય ત્વગિન્દ્રિયસ્ય રૂપાદિપ્રકાશનશક્તિકલ્પનં તદત્યન્તાપરિદૃષ્ટમ્ અપ્રમાણકમ્ ઇતિ ભાવઃ. ઇન્દ્રિયં ભવેદ્ ઇતિ. ઇન્દ્રિયસ્થાને શક્તિઃ કલ્પનીયતયા નિપતેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

એવં દાર્ઢ્યદૌર્બલ્યભેદેન કાર્યવ્યવસ્થાં પ્રતિપાદ્યાક્ષાનેકત્વં સમર્થિતમ્. ઇદાનીં વ્યવસ્થાનાશ્રયણે દોષમ્ આહ -- શૃણુયાદ્ ઇતિ. યદિ નેન્દ્રિયાણિ વ્યવસ્થિતવિષયાણિ ભવેયુઃ, બધિરો ઽપિ ચક્ષુષ્માન્ શબ્દં શૃણુયાત્. ચક્ષુષો ઽપિ તદ્વિષયવ્યાપારાત્. અતો નૈકત્ર સઙ્કરદર્શનેન સર્વત્ર તત્કલ્પના કાર્યા. તદ્ ઇદં દાર્ઢ્યદૌર્બલ્યભેદેનેત્ય્ અસ્યૈવ વ્યતિરેકપ્રદર્શનમ્. વ્યવસ્થા તાવદ્ દૃશ્યતે. યદિ તુ સર્વત્રૈવ સઙ્કરઃ સ્યાદ્ અયં દોષઃ સ્યાદ્ ઇતિ. મનસ ઇદાનીં યથા હિ મનસ ઇત્ય્ અનેન નિદર્શિતયોર્[693]વ્યવસ્થાસઙ્કરયોર્ ઉક્તયોર્ વ્યતિરેકે દોષં દર્શયિષ્યન્ સઙ્કરવ્યતિરેકે તાવદ્ આહ -- મનસો વે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદિ મનો બહિર્વિષયવેદને સ્વતન્ત્રં ભવેત્, તત્રાપ્ય્ અયમ્ એવ દોષઃ બધિરઃ શબ્દં શૃણુયાદ્ ઇતિ. તસ્યાપિ મનસો ભાવાત્. અયં ચ વર્તમાનસ્ય ચાજ્ઞાનાદ્ ઇત્ય્ અનેન યો બહિર્વિષયવેદને મનસઃ સઙ્કરો દર્શિતઃ તસ્ય વ્યતિરેક ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[693] તસ્ય વ્યવ (ક)
અન્તર્વિષયવેદને ચ યન્મનસઃ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ઉક્તં તદ્વ્યતિરેકે દોષમ્ આહ -- ન સ્મરેદ્ ઇતિ. યદિ હ્ય્ આન્તરે ઽપિ બહિર્વિષયવેદનવન્મનો બાહ્યાપેક્ષં ભવેદ્, બધિરઃ શબ્દં ન સ્મરેત્ શ્રોત્રાભાવાત્. અથાસત્ય્ અપિ કારણે{1,269}સ્મૃતિઃ સ્યાદ્, એવમ્ એવ વર્તમાનોપલબ્ધિર્ અપિ ભવેત્. અયં ચ શ્રોત્રાદેર્ ઉપઘાતે ઽપીત્ય્ અનેનોક્તાયા આન્તરેષુ મનસો વ્યવસ્થાયા વ્યતિરેક ઇતિ

પરતન્ત્રં બહિર્વિષયવેદને મન ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કિં પુનઃ કારણં બાહ્યબોધે મનો વ્યાપ્રિયત ઇતિ. સન્તિ ચક્ષુરાદીન્ય્ એવ તત્ર કારણાનિ અત આહ -- સ્મૃતિશ્ ચે તિ વેલાયામ્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- એવંવાદિના[694]મન એવાક્ષિપ્યતે. તત્ર ચૈતદ્ એવ તાવદ્ વક્તવ્યમ્. આત્મેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે જ્ઞાનસ્યાભાવો ભાવશ્[695]ચ મનસો લિઙ્ગમ્ ઇતિ. અસ્તિ ખલ્વ્ આત્મા. સન્નિકૃષ્યતે ચ નાનાર્થૈર્ નાયનં તેજઃ. કિઞ્ચિદ્ એવ તુ જ્ઞાયતે ન સર્વમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ કારણવૈકલ્યેન કાર્યપ્રતિબન્ધો દૃષ્ટઃ યથા સત્સુ તન્તુષુ પટો નોત્પદ્યતે તન્તુસંયોગાનામ્ અભાવાત્. એવમ્ ઇહાપ્ય્ અસ્તિ તદન્યદ્ જ્ઞાનકારણં યસ્મિન્ન્ અવ્યાપ્રિયમાણે ન જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે વ્યાપ્રિયમાણે ચ ભવતિ. તચ્ ચ મન ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ ચ શ્રોત્રાદિભિઃ શબ્દાદ્યુપલબ્ધિકાલે યદિ મનો ન વ્યાપ્રિયતે, કથમ્ ઉત્તરકાલં સ્મરણમ્ ઉપપદ્યેત. મનો હિ સ્મૃત્યુત્પત્તૌ કારણમ્. તદ્ યદિ શબ્દાદ્યુપલબ્ધિવેલાયાં મનો વ્યાપૃતં ભવતિ, તતઃ પૂર્વમ્ અસાવ્ અર્થો મનસા પ્રકાશિત ઇતિ પરસ્તાદ્ અપિ સ્મર્યત ઇત્ય્ ઉપપન્નં ભવતિ. બાહ્યેન્દ્રિયમાત્રકારણકે તુ પૂર્વજ્ઞાને તેષાં સ્મૃતિસમવાયે વ્યાપારાભાવાત્ સ્મૃતિર્ ન સ્યાત્. ન હ્ય્ અકારણિકા જ્ઞાનોત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ. અતો ઽસ્તિ બહિર્વિષયબોધે મનોવ્યાપારઃ. સુખાદિસંવેદનં ચાસત્ત્વે મનસો નોપપદ્યેતેતિ. અપિ ચાસત્ત્વે મનસો યદ્ ઇદં પૂર્વાનુભૂતાનાં સર્વેષામ્ અસ્મરણં તન્નોપપદ્યતે. કિઞ્ચિદ્ એવ તુ કદાચિત્ કશ્ચિત્ સ્મરતીતિ દૃશ્યતે. તદ્ એવમ્ ઉપપદ્યતે યદ્ય્ અસ્તિ કિઞ્ચિદ્ અન્તઃકરણં, તદાત્મસંયોગવિશેષેણ હિ તદા સ્મૃતિર્ વ્યવતિષ્ઠતે. ન ચ સંસ્કારોદ્બોધાનુદ્બોધકૃતા વ્યવસ્થા. અનુગ્રાહકો હિ કરણાનાં સંસ્કારઃ ન સ્વતન્ત્રઃ કરણમ્. ઇતરથા તુ સ એવાન્તઃકરણમ્ આપદ્યેતેત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

__________નોતેસ્__________
[694] ના યદિ મ (ગ)
[695] વે મ (ક)
આહ -- સેત્સ્યત્ય્ અયં બાહ્યાન્તઃકરણવિવેકઃ. કરણસદ્ભાવ એવ તુ કિં કારણં, બોધસ્વભાવો હિ પુરુષઃ. તદયમ્ અન્યનિરપેક્ષ એવ શબ્દાદીન્{1,270}ભોત્સ્યતે, અત આહ -- બોધે તિ. યદિ હ્ય્ અયં બોધ[696]સ્વભાવો ઽન્યનિરપેક્ષો બુધ્યતે, યુગપદ્ એવ વિશ્વં જાનીયાત્. અતો ઽવશ્યમસ્ય નિયામકાનિ કારણાન્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યાનીતિ

__________નોતેસ્__________
[696] સ્વરૂપો ઽન્ય
પ્રકૃતાવ્ ઇદાનીં વ્યવસ્થાસઙ્કરૌ[697]ગ્રાહ્યગ્રાહકશક્તિદ્વારેણોપવર્ણિતાવ્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. કાર્યદ્વારેણ હિ ગ્રાહ્યગ્રાહકશક્તયઃ. તાભ્યો વ્યવસ્થાસઙ્કરસિદ્ધિર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[697] રૌ ગ્રાહક (ક)
નનુ કાર્યાનુસારેણેન્દ્રિયભેદે વર્ણ્યમાને
નીલાદિભેદભિન્નાનેકદર્શનાત્ તદનુસારિણીન્દ્રિયકલ્પના ન વ્યવતિષ્ઠેતૈવ, અત આહ -- ચક્ષૂરૂપાદી તિ. નાનાવિધમ્ અપિ હિ રૂપં વિષ્ફારિતાક્ષા બુધ્યન્ત ઇત્ય્ અવાન્તરભેદમ્ અનાદૃત્ય રૂપમાત્રપ્રકાશકમ્ એવ ચક્ષુર્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. એવં શ્રોત્રે ઽપિ દર્શયિતવ્યમ્. અતો નેન્દ્રિયાનન્ત્યમ્. ચક્ષૂરૂપાદીતિ. ચક્ષુરાદિભેદો રૂપાદિભેદવશેનેતિ. આદિશબ્દસ્ય પ્રત્યેકમ્ અભિસમ્બન્ધ ઇતિ

સુખગ્રહણાર્થમ્ ઇદાનીં વ્યવસ્થાસઙ્કરૌ સંક્ષિપ્ય દર્શયતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. સ્પર્શવદ્દ્રવ્યપરિમાણં મૂર્તિઃ. અસર્વગતદ્રવ્યપરિમાણં વા, તદ્વિશિષ્ટાનિ ભૂમ્યપ્તેજાંસિ દ્રવ્યાણિ દ્વાભ્યાં દર્શનસ્પર્શનાભ્યામ્ ઉપલભ્યન્તે. રૂપાદિપઞ્ચકં વૈકૈકશશ્ ચક્ષુરાદિભિઃ. એવં દ્રવ્યાન્તરગુણાન્તરકર્મણાં જાતેશ્ ચ યથાદર્શનં વ્યવસ્થાસઙ્કરાવ્ અનુસન્ધાતવ્યાવ્ ઇતિ

{1,271} એવં તાવદ્ અસ્તિ ધર્મી ગ્રાહકભેદે ચાભિન્નઃ. જાત્યાદયશ્ ચ તદનતિરેકિણો ધર્મા ઇતિ પરરૂપનિરૂપણાભાવાન્ ન સવિકલ્પકજ્ઞાનાનાં મિથ્યાત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇદાનીમ્ અશબ્દરૂપાણામ્ એવ ભાવાનાં સવિકલ્પકજ્ઞાનેષુ શબ્દાકારેણ નિરૂપ્યમાણત્વાદ્ અસ્તિ પારરૂપ્યમ્ ઇતિ યે વદન્તિ, તેષાં મતમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- નન્વ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદ્ય્ અપિ જાત્યાદિરૂપો ધર્મી, તથાપિ તેષામ્ એવ શબ્દાતિરિક્તાનામ્ અભાવાત્ તદ્રૂપેણ વસ્તુનિ નિરૂપ્યમાણે શબ્દાત્મનૈવ નિરૂપણમ્ આપદ્યતે. તતશ્ ચાશબ્દાત્મનાં શબ્દાત્મના નિરૂપણે પુનર્ અપિ પારરૂપ્યમ્ આપન્નમ્ ઇતિ મૃગતૃષ્ણાદિજ્ઞાનવદ્ એવ પઞ્ચ વિકલ્પા મિથ્યા સ્યુર્ ઇતિ

પરિહરતિ -- ન શબ્દે તિ. કારણમ્ આહ -- પ્રાગ્ ઇતિ. બુદ્ધિર્ એવાત્ર શબ્દાકારા નાસ્તીતિ ભાવઃ

અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ દ્વયેન. અયમ્ અર્થઃ -- કિમ્ ઇદં પ્રાગ્ શબ્દાદ્ યાદૃશી બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન હિ શબ્દાર્થસમ્બન્ધજ્ઞાનાત્ પ્રાગ્ ગોત્વશુક્લત્વાદિરૂપેણ ગવાકારાદિભાવવિષયા બુદ્ધયો ભવન્તિ. શબ્દસમ્બન્ધોત્તરકાલમ્ એવ તદ્રૂપા બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે. તદ્ યદિ શબ્દાતિરેકિણો જાત્યાદયઃ સન્તિ તેષાં ચ તદ્રૂપત્વં, તતઃ પ્રાગ્ અપિ શબ્દસમ્બન્ધાદ્ અશબ્દજ્ઞો ઽપિ તદ્રૂપં લક્ષયેત્. ન ચ લક્ષયતિ. અતઃ શબ્દાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાચ્ છબ્દસ્યૈવ તદ્રૂપત્વમ્ ઇતિ નિશ્ચીયત ઇતિ

{1,272} પરિહરતિ -- યથે તિ. યથૈવ હિ રૂપરસગન્ધસ્પર્શશબ્દા એવાક્ષજાયાં બુદ્ધૌ વિભક્તા ભાસન્તે વિનાપિ શબ્દમ્, એવં ગોત્વાદિજાતયો ગમનાદીનિ કર્માણિ પ્રાગ્ અપિ શબ્દાન્ નિર્વિકલ્પકેનાપિ વિલક્ષણેન રૂપેણ પ્રતીયન્ત એવ. સમ્બન્ધગ્રહણોત્તરકાલં તુ કેવલં સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધગ્રહણમ્ એવાધિકં નાપરં કિઞ્ચિત્. યદિ તુ શબ્દાદયો ન સન્તીત્ય્ ઉચ્યતે, કસ્યાધ્યાસ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ

સિધ્યત્ય્ અપિ શબ્દાત્મકતા યદિ શબ્દસમ્ભેદાત્ પ્રાગ્ ગોત્વાદયો ન પ્રતીયન્ત એવ. ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તિ, અગૃહીતસમ્બન્ધસ્યાપિ તદ્બોધોત્પાદાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

પરસ્તાદ્ અપિ નાભેદોપચારો ઽસ્તીત્ય્ આહ -- શ્રુતી તિ. કારણમ્ આહ -- વિવેકાદ્ ઇતિ. દ્વાભ્યામ્[698]ઇન્દ્રિયાભ્યાં દ્વાવ્ અર્થશબ્દૌ ગમ્યેતે ઇત્ય્ અર્થઃ

__________નોતેસ્__________
[698] ભ્યાં દ્વા
અન્યતરધર્મનિષ્કર્ષમાત્રે તુ શબ્દસ્ય વ્યાપારઃ, ન સ્વરૂપારોપ ઇત્ય્ આહ -- અનન્તે તિ

સ્યાદ્ એતત્ -- ઉપાયઃ શબ્દો ઽર્થબોધે. ઉપાયધર્માશ્ ચોપેયે ઽધ્યારોપ્યમાણા દૃષ્ટા દર્પણાદિધર્મા ઇવ મુખાદૌ, અત આહ -- ન ચે તિ. અનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇતિ ભાવઃ

{1,273} અત્રાપરે વદન્તિ -- ન વયં જાત્યાદીન્ અપલપામઃ. કિં તર્હિ. ગૌર્ અયમ્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યેન શબ્દરૂપાનુવિદ્ધબોધાદ્ રૂપસમારોપમ્ આચક્ષ્મહે ઇતિ. તાન્ પ્રત્યાહ -- નિત્યમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદિ શબ્દરૂપાનુવિદ્ધ એવ સર્વદા ગોત્વાદિબોધઃ રૂપાન્તરં તુ તેષં કદાચિદ્ અપિ ન દૃષ્ટં, કથં તર્હિ શબ્દરૂપાત્ તદ્રૂપભેદસિદ્ધિઃ, અસતિ ભેદે કુત્ર કિમ્ અધ્યસ્ત્યત ઇતિ

અભેદાભ્યુપગમે ચ પારરૂપ્યાભાવાન્ ન સવિકલ્પકજ્ઞાનાનાં મિથ્યાત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- યદ્ય્ અભેદ ઇતિ. પારમાર્થિકે તુ સ્વરૂપભેદાભ્યુપગમે ઽધ્યારોપવાચોયુક્તિર્ અનર્થિકા. ન હ્ય્ અસઙ્કીર્ણસ્વભાવં વસ્તુ વસ્ત્વન્તરાત્મના ભ્રાન્તિવર્જિતૈર્ આરોપયિતું શક્યતે. ન ચ સર્વદા સર્વેષાં ભ્રાન્તિઃ સમ્ભવતિ, તદ્ એતદ્ આહ -- ભેદશ્ ચેદ્ ઇતિ. અતો ભ્રાન્ત્યૈવેયમ્ અધ્યાસકલ્પના તદ્વાદિનામ્ ઇત્ય્ આહ -- ભ્રાન્ત્યે તિ

ભ્રાન્તૌ બીજમ્ આહ -- શબ્દેને તિ. ગૃહીતો હ્ય્ અર્થો ન શબ્દમ્ અન્તરેણ નિર્દેષ્ટું શક્યત ઇતિ ભાવઃ. તથાપિ કિમ્ અત આહ -- ગૌર્ ઇતિ. ત્રયાણામ્ અપિ વાચ્યવાચકજ્ઞાનાનાં સમાનો નિર્દેશઃ ગૌર્[699]ઇતિ શબ્દો ગૌર્ ઇત્ય્ અર્થો ગૌર્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ. વાચ્યં ચ સ ચ બુદ્ધિશ્ ચ વાચ્યતદ્બુદ્ધયઃ. તદ્વાદિનાં પુરુષાણાં ગૌર્ ઇતિ સમાનો નિર્દેશઃ પ્રતીયત ઇત્ય્ અર્થઃ

__________નોતેસ્__________
[699] ગોર્ અર્થો (ક)
તથાપિ કિં જાતમ્ અત આહ -- નિર્દેશે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- એવં હિ શ્રોતા વિકલ્પયતિ યતો ઽયં વક્તા ત્રિષ્વ્ અપિ સમાનં શબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે, અતો{1,274}ઽસ્યાનુભવસ્ ત્રિષ્વ્ અપિ સમાન એવ. તદ્વચ્ ચ સ્વયમ્ અપિ સવિકલ્પકજ્ઞાનપ્રમેયમ્ અર્થં બુધ્યમાનસ્ ત્રિગોચરસ્ય જ્ઞાનસ્ય વક્તૃસ્વરૂપતામ્ અધ્યવસ્યતિ. યાદૃશં વક્ત્રા પ્રતિપન્નં તાદૃગ્ એવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ યાવત્. એવં પૂર્વપૂર્વવક્ત્રનુસારેણોત્તરોત્તરેષાં શ્રોતૄણાં નિર્દેશસાધારણ્યાદ્ અધ્યાસભ્રમ ઇતિ

યદિ નિર્દેશસાધારણ્યાદ્ ભ્રાન્તિઃ, અર્થાધ્યાસ એવ કિં ન શબ્દબુદ્ધ્યોઃ પ્રતિપાદ્યતે. સમાનં હિ ભ્રાન્તિબીજમ્ અત આહ -- ભ્રાન્તી તિ. ઉપાયો હ્ય્ અર્થસ્ય જડાત્મનઃ સ્વયમ્ અપ્રકાશસ્ય મતિશ્રુતી. ઉપાયપૂર્વિકા ચોપેયસ્થિતિર્ ઇતિ તત્પૂર્વમ્ અર્થં બુધ્યમાનાસ્ તદધ્યાસં મન્યન્તે. શ્રુતિશ્ ચ શ્રૂયત ઇતિ શબ્દો ઽભિધીયતે. મત્યધ્યાસશ્ ચ પૂર્વમ્ અનુપક્ષિપ્તો ઽપિ કૈશ્ચિદ્ આશ્રિતઃ. સ ચ શબ્દાધ્યાસનિરાકરણેનૈવ તુલ્યન્યાયતયા નિરાકૃતો ભવિષ્યતીત્ય્ ઉપન્યસ્તઃ. એવં બૌદ્ધગન્ધિવૈયાકરણા મન્યન્તે -- જાત્યાદિર્ અર્થો વ્યતિરેકાવ્યતિરેકવિકલ્પદૂરીકૃતનિરૂપણઃ.[700]શૂન્યાઙ્કુરજન્માદૌ તુ બાહ્યા[701]સમ્ભવાદ્ અશક્યો ઽભ્યુપગન્તુમ્, અતો જ્ઞાનાકાર એવાર્થ ઇતિ. તદ્ અપિ જ્ઞાનાત્ પ્રાગ્ એવાર્થરૂપોપલમ્ભાત્ તદ્દ્વારેણૈવ જ્ઞાનાવધારણાન્ નિરાકૃતં વેદિતવ્યમ્. વિકલ્પપરિહારસ્ ત્વ્ આકૃતિગ્રન્થે વક્ષ્યતે. શૂન્યાદૌ તુ બાહ્યાર્થસમ્ભવો નિરાલમ્બનવાદ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[700] રાકરણઃ (ક)
[701] હ્યાર્થસં (ગ)
નિપુણં તુ ચિન્તયતાં ત્રિષ્વ્ અપિ વિલક્ષણા બુદ્ધિર્ ઉપજાયત ઇત્ય્ આહ -- ગોત્વ ઇતિ. ઉભયોર્ જ્ઞાનમ્ અનાકારમ્ અનુમીયત ઇત્ય્ અર્થઃ

અયમ્ અપરઃ શબ્દાધ્યાસે દોષ ઇત્ય્ આહ -- યદિ ચે તિ. શબ્દેન સહાભેદરૂપેણેત્ય્ અર્થઃ. અક્ષાદૌ શબ્દે ઽધ્યસ્યમાને શબ્દૈકત્વાત્ તદ્રૂપત્વાચ્ ચાર્થસ્ય દેવનાદેર્ એકત્વં પ્રસજ્યત ઇતિ

{1,275} નન્વ્ અસ્ત્ય્ એવાનક્ષનિવૃત્ત્યા ત્રિષ્વ્ અપ્ય્ એકત્વં, ન. શબ્દાત્ પ્રાગનવગતેઃ. અગૃહીતસમ્બન્ધસ્ય ચ શબ્દસ્યાપ્રત્યાયકત્વાત્. તદ્ એતદ્ આશઙ્કયા સહાહ -- સ્યાદ્ ઇતિ. અધ્યાસવાદી સ્વાભિપ્રાયેણ ચોદયતિ -- ગવાદિષ્વ્ ઇતિ. ઇતરશ્ ચ[702]સ્વમતત્વેનોત્તરમ્ આહ -- ને તિ. કારણમ્ આહ -- એકે તિ. દૃશ્યતે હિ પ્રાગ્ એવ શબ્દાન્ નિર્વિકલ્પકેનાપ્ય્ એકં રૂપમ્ અનુગતમ્ ઇતિ પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[702] વસ્તુત્વે (ગ)
વિભીતકાદિષુ નૈકરૂપાનુગમો ઽસ્તીત્ય્ આહ -- ત્રય ઇતિ. શબ્દ એવાત્ર સાધારણો ગવાદિજાતિશબ્દવિલક્ષણો નાર્થ ઇતિ

કિં પુનર્ અત્રાપ્ય્ એકશબ્દવાચ્યતયા શાબલેયાદિવદેકધર્માન્વયો નેષ્યતે. અત આહ -- પરસ્પરે તિ. અયં ચ વિવિક્તાકૃતિબોધો ઽધ્યાસપક્ષે ન યુક્તઃ. શબ્દરૂપસ્યાવિભાગાદ્ ઇત્ય્ આહ -- તદધ્યાસ ઇતિ

નનુ ન વર્ણઃ શબ્દઃ. કિં તર્હિ. સ્ફોટઃ. તદ્ ઇહ ભિન્નાર્થપ્રત્યયાવસેય એવ ભિન્નઃ સ્ફોટ ઇત્ય્ આશઙ્કતે -- ભિન્નાઃ સ્યુર્ ઇતિ. તત્ર પરિહારમ્ આહ -- ને તિ. કારણમ્ આહ -- અર્થ ઇતિ. સંશયો હ્ય્ અર્થ ઉચ્ચરિતે શબ્દે ભવતિ. સ શબ્દભેદે ન ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ. યદિ સંશયઃ તતઃ કિમ્ અત આહ -- ન સામાન્યાદ્ ઇતિ. સામાન્યદર્શનનિબન્ધનો હિ સંશયઃ. સ શબ્દભેદે ઽનુપપન્ન ઇતિ. શબ્દસાદૃશ્યાત્ તર્હિ સંશયો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- રૂપાભેદ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન વર્ણાતિરિક્તઃ પદસ્ફોટો ઽસ્તીતિ વક્ષ્યામઃ. વર્ણા એવ હિ પદં, તે ચાભિન્નરૂપાઃ પ્રતીયન્ત ઇતિ

{1,276} દુર્ભણઃ શબ્દભેદ ઇતિ દૂષણાન્તરમ્ આહ -- ભવત્યાદાવ્ ઇતિ

અયં ચાપરો દોષ ઇત્ય્ આહ -- શબ્દે તિ કથમ્ અન્તેન. અભિન્ના હિ શબ્દસ્ય નિષ્પન્નરૂપતા નામાખ્યાતયોર્ ઇતિ. ઇદં ચ નોપપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- કથં ચે તિ. કઃ પુનર્ મૂર્તો ઽર્થઃ. ન તાવજ્ જાતિઃ અમૂર્તત્વાત્. વ્યક્તિસ્ ત્વ્ અધ્યાસવાદિભિર્ અપિ નાપલપિતૈવ. સા ચ મૂર્તૈવેતિ. કો દોષઃ. સત્યમ્. ઇદં તુ પરિણામવિવર્તવાદિનઃ પ્રત્યુક્તમ્. પરિણામવાદિનો હિ વાગ્ એવાર્થાત્મના પરિણમતીતિ મન્યન્તે, ત ઉપાલભ્યન્તે. કથમ્ અમૂર્તસ્ય મૂર્તઃ પરિણામઃ. મૂર્તાનાં હિ મૃદાદીનાં મૂર્તો ઘટાદિપરિણામો ભવતીતિ યુક્તમ્. એવં વિવર્તવાદે ઽપિ વાચ્યમ્. મૂર્તં હિ મુખમ્ આદર્શે વિવૃત્તં યુક્તં યદ્ મૂર્તમ્ ઉપલભ્યતે. અમૂર્તવિવર્તે તુ કથં મૂર્તનિર્ભાસા બુદ્ધિર્ ઇતિ

તથા યચ્ ચેદં ગવાશ્વાદયો જાતિશબ્દાઃ શુક્લાદયો ગુણશબ્દા ઇતિ વિભજ્યન્તે, તદ્ અપિ વાચ્યરૂપાનપેક્ષણે નોપપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- ગવાશ્વે તિ ॥
વિશેષણવિશેષ્યભાવો ઽપિ બાહ્યાર્થાનપેક્ષયા ન વ્યવતિષ્ઠત ઇત્ય્ આહ -- વૃક્ષપ્લક્ષાદી તિ

સામાનાધિકરણ્યં ચ નીલોત્પલાદિષુ શબ્દબુદ્ધ્યોર્ ઇવાર્થબુદ્ધ્યોર્ અપિ નાધ્યાસ ઉપપન્ન ઇત્ય્ આહ -- સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇતિ. અપિ ચ{1,277}એકત્રોપસંહૃતે બુદ્ધી સમાનાધિકરણે ભવતઃ. તદ્ ઇહાધ્યાસવાદિનાં કુત્રૈકત્રોપસંહારો વાચ્યઃ. ન તાવદ્ અસાધારણે, તસ્યાપિ કલ્પનીયત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- એકત્રે તિ. અસ્મન્મતે તુ વાચ્યભાગાનુપ્રવેશદ્વારેણાસ્ત્ય્ એકત્રોપસંહાર ઇતિ વિવેચનીયમ્ ઇતિ

યદિ ત્વ્ અસાધારણ એવ વસ્તુત્વસામાન્યગોચર ઉપસંહાર ઇષ્યતે, તતઃ સર્વેષામ્ એવ ગવાશ્વાદિશબ્દાનાં વસ્તુગોચરત્વાવિશેષાત્ સામાનાધિકરણ્યં પ્રાપ્નોતીત્ય્ આહ -- વસ્તુમાત્ર ઇતિ. ઇહ વસ્તુત્વાભ્યુપગમમ્ અનાપાદ્યૈવ વાર્ત્તિકકૃતા દોષબાહુલ્યાદ્ અતિપ્રસઙ્ગો ઽભિહિત ઇતિ

અભ્યુપગમ્યાપ્ય્ અસાધારણોપસંહારં વ્યક્ત્યાનન્ત્યાન્ નીલોપલપદપ્રયોગો ન સ્યાત્, દૃશ્યતે ચાસાવ્ ઇતિ દૂષણાન્તરમ્ આહ -- ન ચે તિ

ન ચાનેકનીલોત્પલવ્યક્તિસાધારણી નીલોત્પલત્વજાતિર્ ભવદ્ભિર્ ઇષ્યતે યત્ર શબ્દો વર્તેતેત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. ન કેવલં નેષ્યતે, યુક્તિશ્ ચ તદભ્યુપગમે ન ભવતીત્ય્ આહ -- શબ્દાર્થયોર્ ઇતિ. દ્વૌ હ્ય્ અત્ર નીલોત્પલશબ્દાવ્ અધ્યસ્યેતે. અતઃ શ્રુતશબ્દભાગાનુગતૌ દ્વાવ્ એવ શબ્દાધ્યાસરૂપાવ્ અર્થૌ ગમ્યેતે. ન હિ શબ્દદ્વયાધ્યાસે પ્રત્યાય્યૈકત્વં સમ્ભવતીતિ

યદિ સહપ્રયોગમાત્રાત્ સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સ તર્હિ પર્યાયશબ્દયોર્ અપિ કદાચિદ્ અવ્યુત્પન્નબોધાર્થે પ્રયોગો દૃષ્ટ ઇતિ તયોર્ અપિ સામાનાધિકરણ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- શબ્દદ્વયસ્યે તિ

{1,278} અપિ ચ નાનવગતસમ્બન્ધં પદં પ્રત્યાયયતિ. ન ચાનવગતે ઽર્થે સમ્બન્ધો ઽનુભવિતું શક્યતે. તદ્ ઇહાધ્યાસવાદે સમ્બન્ધાનુભવવેલાયાં કીદૃશો ઽર્થઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇતિ વાચ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. ન કેનચિદ્ રૂપેણ પ્રત્યેતું શક્યત ઇતિ ભાવઃ

કિમ્ ઇતિ ન શક્યતે, અત આહ -- તદાનીમ્ ઇતિ. શબ્દરૂપો હ્ય્ અર્થઃ. ન ચાવ્યુત્પન્નસ્ તાદ્રૂપ્યાવધારણે સમર્થઃ. તદ્ ઇહાધ્યાસાત્ સમ્બન્ધબુદ્ધિઃ તતશ્ ચાધ્યાસ ઇતિ તત્રેતરેતરાશ્રયમ્ ઇતિ ભાવઃ. અસાધારણેન ચ સમ્બન્ધગ્રહણં નાશઙ્કન્નીયમ્ એવ, પિણ્ડાન્તરે ઽપ્રયોગપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

તદ્ ઇદાનીં સમ્બન્ધાનપેક્ષસ્યૈવ શબ્દસ્યાત્માધ્યાસશક્તત્વં બલાદ્ આપતિતં, તત્ર ચ પ્રથમશ્રાવિણો ઽપિ તદ્રૂપાર્થબોધપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ આહ -- તત્રે તિ ॥
ન ચ વાક્યં તવાપિ શબ્દો નિત્યમ્ અર્થેન સમ્બદ્ધઃ તત્ કિમર્થે સ્મરણં નાદધાતીતિ. મમ હ્ય્ અસ્તિ વાચ્યં વ્યતિરિક્તં તદ્, યેન વાચ્યવાચકસમ્બન્ધો ઽવગતઃ સ શબ્દદર્શનાદ્ અર્થં સ્મરતિ. યસ્ ત્વ્ અસ્યેદં વાચ્યમ્ ઇતિ ન જાનાતિ ન તસ્યાર્થસ્મરણમ્ ઇતિ નાનુપપન્નં કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ આહ -- મમે તિ. ભવતસ્ તુ વાચકરૂપાતિરિક્તવાચ્યરૂપાભાવાત્ પ્રથમશ્રવણે ઽપ્ય્ અધ્યસ્તરૂપતા સ્યાદ્ ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ આહ -- ભવત ઇતિ

ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તીતિ વ્યતિરેકેણ દર્શયતિ -- યથે તિ

{1,279} યતશ્ ચ ગૃહીતશબ્દો ઽપિ નાર્થં પ્રતિપદ્યતે, તતો નૈવ વાચકાધીનં વાચ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. પ્રમાણાન્તરાવગતાર્થરૂપસ્મારકત્વાત્ તુ શ્રુતેર્ એવ તત્પારતન્ત્ર્યં યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્મારકત્વાદ્ ઇતિ

ઉપસંહરતિ -- તેને તિ

પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુપદેશેષુ કુર્યાદ્ ન કુર્યાદ્ ઇત્ય્ એવમાદિષુ શબ્દસ્યાતદાત્મકત્વાત્ તદાત્મકાર્થબોધો ઽનુપપન્ન ઇત્ય્ આહ -- પ્રવૃત્તાવ્ ઇતિ

પર્યાયશબ્દેષુ ચ શબ્દભેદાદ્ અર્થ(?ભેદોપ।ભેદા)પત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- કરહસ્તાદી તિ

અપિ ચાયમ્ અધ્યાસઃ સાદૃશ્યાદ્ વા ભવતિ શુક્તાવ્ ઇવ રજતસ્ય, ઉપરાગાદ્ વા મણાવ્ ઇવ જપારુણિમ્નઃ. ન ચૈતદ્ ઉભયમ્ અપિ શબ્દાધ્યાસે સમ્ભવતિ. દૂરસ્થેનાનુરાગાસમ્ભવાત્ સાદૃશ્યાનવગતેશ્ ચેતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- આત્માધ્યાસ ઇતિ સાર્ધેન. યદ્ અપિ વિવર્તવાદિનાં પ્રત્યવસ્થાનં દૂરસ્થમ્ અપિ ચન્દ્રાદિ જલે વિવર્ત(?મ્ ઉ।ઉ)પલભ્યતે, તદ્વચ્છબ્દો ઽપિ પ્રત્યેષ્યત ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અરૂપસ્ય પ્રતિબિમ્બાસમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ આહ -- દૂરસ્થે તિ

{1,280} નનુ યદ્ ઇદમ્ ઉક્તં દૂરસ્થત્વાચ્ છબ્દેનાનુરાગો ન સમ્ભવતીતિ. તદ્ અયુક્તમ્. વૈભવેન શબ્દસ્ય સર્વત્ર સન્નિધાનાદ્ અત આહ -- શબ્દે તિ

કિઞ્ચાયમ્ અનુરાગઃ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યેણૈવ દૃષ્ટઃ યથા ચાક્ષુષસ્ય મણેર્ અરુણિમ્ના ચાક્ષુષેણૈવ. ન હિ ત્વચા સ્ફટિકે ઽનુભૂયમાને ચાક્ષુષો ઽરુણિમા તમ્ અનુરઞ્જયતિ. એવં શ્રૌત્રઃ શબ્દો ન ચાક્ષુષમ્ અર્થમ્ અનુરઞ્જયિતું શક્નોતીત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

એવં તાવદ્ અશબ્દાત્મનઃ શબ્દાત્મકતયા વેદને પારરૂપ્યપ્રસઞ્જનેન યત્ સવિકલ્પકજ્ઞાનાનાં મિથ્યાત્વમ્ ઉક્તં તન્નિરાકૃતમ્. અધ્યાસવાદિનાં તુ સવિકલ્પકજ્ઞાનમિથ્યાત્વેનાનુમાનાદીનાં પ્રામાણ્યં દુર્લભમ્ ઇત્ય્ આહ -- અનુમાને તિ. ન કેવલમ્ અનુમાનાદીનાં પ્રામાણ્યં ન સિધ્યતિ, સર્વનિરૂપણાનામ્ એવ તુ વિકલ્પાધીનત્વાત્ સર્વલોકવેદવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ આહ -- નિરૂપણસ્યે તિ. નિરૂપણં નિર્ણય ઇતિ

નનુ સર્વં મિથ્યૈવ વાચો ઽતિરિક્તં વાઙ્મયત્વાદ્ વિશ્વસ્ય, તદ્ યથા શઙ્કુના સર્વાણિ પર્ણાનિ સન્તૃણ્ણાન્ય્ એવમોઙ્કારેણ સર્વા વાક્ સન્તૃણ્ણા ઓઙ્કાર એવેદં સર્વં વાગ્ એવ વિશ્વા ભુવનાનિ જજ્ઞિરે ઇતિ શ્રુતેઃ. અત આહ -- તથાસ્ત્વ્ ઇતિ. સર્વમિથ્યાત્વે પ્રતિજ્ઞાયા એવ મિથ્યાત્વાદ્ ન સર્વમિથ્યાત્વં સિધ્યતીતિ

{1,281} અપિ ચાયમ્ અધ્યાસાપરનામ્ના બાહ્યાપલાપઃ. બાહ્યાપલાપો માહાયાનિકઃ પક્ષઃ. સ ચ શૂન્યવાદોત્તરેણૈવ નિરાકાર્ય ઇત્ય્ આહ -- શૂન્યવાદે તિ. બુદ્ધિગ્રહણં બુદ્ધ્યધ્યાસનિરાકરણાર્થમ્. ઇદં ચ પ્રાગ્ અપિ વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ

પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. ભિન્નૈકત્વાદિબુદ્ધિભિર્ ઇતિ. અનુગતવ્યાવૃત્તિબુદ્ધિભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

એવં તાવત્ પ્રમાણાન્તરપ્રતિપન્નાર્થગોચરઃ શબ્દઃ ન તત્ તન્ત્રમ્ અર્થરૂપમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં તુ યદ્ય્ અપિ શબ્દોપાયકો ઽર્થો ઽસતિ શબ્દે નાવગમ્યતે, તથાપિ ન તસ્ય સ્વરૂપનાશો ભવતિ. ન હિ ચક્ષુરાદેર્ અભાવે રૂપાદિપઞ્ચકં ન પ્રતીયત ઇતિ તદ્ અસદ્ ભવતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- શબ્દાભ્યુપાયક ઇતિ દ્વયેન. ઇહ ચોપાયાપેક્ષત્વેનાસત્ત્વં નિરાકૃતં, ન હિ દીપેન્દ્રિયાદીનામ્ ઇત્ય્ અત્ર હેતોર્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વિવેક ઇતિ ॥ 217-218 ॥
નન્વ્ અસ્તુ શબ્દાતિરિક્તમ્ અર્થરૂપમ્. તત્ તુ સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પ્રાક્ શબ્દાકારેણ નાવગતમ્. ઉત્તરકાલં તુ તદાકારમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ અતદાકારસ્ય તદાકારપ્રતીતેર્ મિથ્યાત્વમ્ અત આહ -- સમ્બન્ધસ્યે તિ. નિત્યો હિ વાચ્યવાચકસમ્બન્ધ ઇતિ પૂર્વમ્ અપિ તચ્છબ્દવાચ્યશક્તિર્ આસીદ્ એવ. પરસ્તાત્ ત્વ્ અભિવ્યક્તા.{1,282}એતાવચ્ ચ તદાનીમ્ અપિ શબ્દાકારત્વં ન તદાત્મતા. અતો નાતદાકારં તદાકારતયા ગમ્યત ઇતિ કુતો ભ્રાન્તિઃ. શબ્દસમ્બન્ધમાત્રેણ ચેદં શબ્દાકારત્વમ્ ઉચ્યતે. ન તુ શબ્દાત્મકતયા, નિત્યં યદિ ચ ગોત્વાદીત્ય્ અત્ર શબ્દાત્મકત્વમ્ અઙ્ગીકૃત્ય ભ્રાન્તિત્વં નિરાકૃતમ્ ઇતિ વિવેકઃ. અરૂપતા અશબ્દરૂપતેત્ય્ અર્થઃ. કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યતે સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પ્રાગ્ અપિ તદ્રૂપમ્ આસીદ્ ઇતિ, અત્રાહ -- યુગપદ્ ઇતિ. ન હિ યુગપદ્ એવ સર્વે શબ્દાસમ્ભિન્નમ્ અર્થં બુધ્યન્તે. યદૈવ હ્ય્ એકો ઽશબ્દાકારમ્ અર્થં પ્રત્યેતિ, તદૈવ વ્યુત્પન્નો ગૌર્ અયમ્ ઇતિ વિકલ્પયતિ. અતો નાતદ્રૂપસ્ય તદ્રૂપતયા ગ્રહણમ્ ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- તદાકાર ઇતિ.
યથૈવ હ્ય્ અતદાકારો ન સર્વૈર્ અવગમ્યતે ।
તદાકારો ઽપિ ન તથા સર્વૈર્ ઇતિ કથં તથા ॥
ઇતિ. પરિહરતિ -- દ્વયે સતી તિ. પરીક્ષાસ્વરૂપં દર્શયતિ -- કિન્ ન્વ્ ઇતિ

નિર્ણયમ્ આહ -- સદસદ્ભાવયોર્ ઇતિ. તદાકારત્વમ્ અસ્તિ નાસ્તિ ચેતિ નોપપદ્યતે, વિદ્યમાનસ્ય તુ શક્ત્યશક્તિભેદાદ્ ઉપલમ્ભાનુપલમ્ભૌ યુક્તૌ. શક્તિસદસદ્ભાવાવ્ અપિ તદાધારભેદાદ્ ઉપપન્નાવ્ એવેતિ વિદ્યમાનૈવ તદાકારતા અશક્તૈર્ નાનુભૂયત ઇતિ નિર્ણય ઇતિ

અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- યથે તિ. રૂપસ્ય ગ્રહણે ગ્રહીતૃભેદાત્ શક્તાશક્તત્વં યથેત્ય્ અર્થઃ. એતચ્ ચ સમ્બન્ધપરિહારે ઽભિધાસ્યત ઇત્ય્ આહ -- ઇત્યભિધાસ્યત ઇતિ. ઇતિર્ ઇદમ્ અર્થે. શક્તાશક્તત્વે વિભજતે -- તેને તિ. યેનેયં{1,283}શક્તિતો વ્યવસ્થોપપત્તિમતી તેન શબ્દોપાયકસ્ય ગ્રહીતુઃ શબ્દાકારા ધીર્નેતરસ્યેતિ વિવેકઃ

અત્ર ચોદયતિ -- દેવદત્તાદી તિ. તુશબ્દઃ પૂર્વોક્તનિવૃત્તૌ. નિત્યસ્ તુ સ્યાદ્ ઇતિવત્. યદ્ એતદ્ ઉક્તં પ્રાગ્ અપિ શબ્દાકાર એવાસાવ્ અર્થ ઇતિ તદવ્યાપકં, દેવદત્તાદીનાં કલ્પનાસ્વસમ્ભવાત્, તત્ર હ્ય્ આદિમાન્ સમ્બન્ધઃ. અર્થો ઽપિ દેવદત્તાદિર્ અનિત્યઃ. અતઃ પૂર્વાપરયોઃ કોટ્યોઃ પ્રસંખ્યાનાત્ તાદ્રૂપ્યં શબ્દરૂપત્વમ્ અનિત્યમ્. અતો ઽવશ્યમ્ એવ તત્રાતદાકારં તદાકારતયા કલ્પ્યત ઇતિ મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- તત્રાપી તિ. દેવદત્તશબ્દો ઽપિ દેવા એનં દેયાસુરિત્યાશિષા લબ્ધમ્ અર્થં નિજયૈવ શક્ત્યા વદતિ. એવં ચૈત્રાદિશબ્દા અપિ નક્ષત્રગ્રહાદિનિમિત્તા ગવાશ્વાદિશબ્દવન્નિત્યસમ્બન્ધા એવેતિ તદ્વદ્ એવ નાતદાકારતા તદ્રૂપપ્રત્યયં પ્રતીતિ દેવૈર્ દત્તો યો ઽર્થઃ સ તસ્યાર્થઃ અતસ્ તદર્થરૂપપ્રત્યયં પ્રતિ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ વાચ્યવાચકયોર્ ઔત્પત્તિક્ય્ એવ શક્તિઃ, નિયોગમાત્રં તુ યદભિનવે પિણ્ડે તદનિત્યમ્. ન ચ તદનિત્યતયા શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્યાનિત્યતા ભવતિ. શબ્દસ્યાતદર્થત્વાદ્ ઇતિ

યત્ર તર્હિ પિણ્ડે નિયોગવશાદ્ એવ દેવદત્તાદિશબ્દા અ(?ન)ન્વર્થા એવમ્ વર્તન્તે. ડિત્થાદિશબ્દાશ્ ચાનુગમશૂન્યાઃ તત્ર કથં સત્યત્વં, તત્ર હિ શબ્દાત્મનૈવાર્થો વિકલ્પ્યતે ન ત્વ્ અર્થસમવાયિ કિઞ્ચિદ્ વિશેષણમ્ અસ્તિ. સૈવ ચ નામકલ્પનેત્ય્ ઉચ્યતે. અન્વર્થત્વે તુ યથાસમ્ભવં કર્માદિકલ્પનૈવ દર્શયિતવ્યા. અતઃ પુનર્ અપિ નામકલ્પનં મિથ્યેત્ય્ આપતિતં તદ્ ઇહૈકેષાં મતેનાભ્યુપગમેનૈવોત્તરમ્ આહ -- તત્રે તિ

{1,284} સ્વમતેન પરિહારમ્ આહ -- યદા ત્વ્ ઇતિ. સત્યમ્ અતદ્રૂપ એવાસૌ પિણ્ડઃ પરસ્તાદ્ અપિ ન શબ્દાકારેણાવસીયતે. કિન્ તુ તદવસ્થૈવ સંજ્ઞા, યાદૃશો ઽસાવ્ અર્થઃ પૂર્વમ્ અવગતસ્ તાદૃશસ્યૈવ તસ્ય સ્મરણે હેતુઃ. અતો નાન્યદ્ અન્યાકારેણ પ્રતિપન્નમ્ ઇતિ કુતો મિથ્યાત્વમ્. કથં તુ નામકલ્પનાયાં ડિત્થો ઽયમ્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધિઃ. અર્થસમવાયિના હિ વિશેષણેન નીલોત્પલાદિષુ સામાનાધિકરણ્યં દૃષ્ટમ્. એકાન્તભિન્નગોચરયોસ્ તુ શબ્દાર્થબુદ્ધ્યોઃ કથં સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. અતો ભ્રાન્તિર્ એવેયમ્. મૈવમ્. ઉક્તં હિ -- નાત્ર શબ્દાકારં વસ્તુ ચકાસ્તીતિ. ડિત્થો ઽયમ્ ઇતિ નાયમ્ અર્થઃ ડિત્થશબ્દાત્મકો ઽયમ્ ઇતિ. ન હીયમ્ ઈદૃશી પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ. અપિ તર્હિ ડિત્થ ઇતિ નામાસ્યેતિ. અતો ન નામકલ્પના ભ્રાન્તિર્ ઇતિ

અન્યન્ મતં - પ્રાગ્ અપિ નામનિયોગાન્ નામાકારગ્રાહ્યશક્તિર્ અર્થસ્યાસીદ્ ઇતિ. અત્યન્તાસત્યા ગગનકુસુમવદ્ ભાવયિતુમ્ અશક્યત્વાત્. નિયોગે તુ કૃતે ઽસૌ શક્તિર્ અભિવ્યજ્યતે પરમ્. અતઃ પ્રાગ્ અપિ તદ્રૂપસદ્ભાવે ઽસ્તિ પ્રમાણમ્ ઇતિ ન પારરૂપ્યં, તદ્ એતદ્ આહ -- નિયોગાદ્ ઇતિ

એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ -- સર્વાકારે તિ. અસ્તિ હિ સર્વશબ્દપરિચ્છેદ્ય[703]તાશક્તિર્ અર્થસ્ય. યત્ર હિ ડિત્થડવિત્થયોર્ અન્યતમઃ શબ્દો નિયુજ્યતે સ એવ તં ગમયતિ. શબ્દો ઽપિ સર્વાકારાર્થવિજ્ઞાનસમર્થ એવ યત્રૈવ નિયુજ્યતે તમ્ એવ ગમયતિ. તદ્ એવમ્ અનિયમપ્રસક્તૌ નિયમમાત્રં નિયોક્ત્રા પિત્રાદિના ક્રિયત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[703] દ્યશ (ગ)
{1,285} એવં તાવત્ સર્વપ્રકારં પારરૂપ્યયુક્તિર્ ઉત્સારિતા. ઇદાનીં સ્મૃતિસઙ્કરેણાપ્રામાણ્યસમ્ભાવનાં વારયતિ -- તત્રે તિ સાર્ધેન. શબ્દાર્થસમ્બન્ધં સ્મરતો ઽપિ વા પ્રમાતુર્ યા બુદ્ધિર્ ભવતિ નાસાવ્ અપ્રત્યક્ષં, ચક્ષુષા સન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે યા બુદ્ધિર્ ભવતિ સા પ્રત્યક્ષં તદાનીમ્ અપિ ચક્ષુસ્સન્નિકર્ષો ઽનુપરત એવ. એવં સ એવાયં ગૌર્ ઇતિ પૂર્વગૃહીતાનુસન્ધાનાદ્ અપિ જાયમાના નેયમ્ અપ્રત્યક્ષં, પ્રત્યક્ષકારણસ્ય ચક્ષુષો ઽનુપરતત્વાત્. તદ્ અત્ર શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્મરણપૂર્વગૃહીતાનુસન્ધાનાભ્યાં પ્રત્યક્ષત્વં ન વાર્યત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતઃ (?)પરસ્તાદ્ ઉપપાદયિષ્યત ઇતિ. ન ચાત્ર તેનેન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધ ઇત્ય્ અનેન ગતાર્થત્વં તત્ર સ્મરન્ન્ અપિ સ્વધર્મેણ વિકલ્પયન્નરઃ પ્રત્યક્ષવાન્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતં કેવલં, ન તૂપપાદિતમ્. અત્ર શબ્દાધ્યાસનિરાસપર્યન્તેન સન્દર્ભેણ સ્વધર્મવિકલ્પઃ પ્રસાધિતઃ. ઇદાનીં તુ સ્મરન્ન્ અપીત્ય્ અસ્યાર્થઃ પ્રપઞ્ચ્યતે. તેન તદ્ ગ્રહણકવાક્યમ્. ઉત્તરસ્ તુ તત્પ્રપઞ્ચ ત્ય્ અનવદ્યમ્. ઇદં ચાનવહિતાનાં ચિત્તમ્ અનુરઞ્જયતિ નેતરેષામ્ ઇતિ. કથં પુનઃ સ્મૃતિસમ્ભેદેનાપ્રામાણ્યમ્ અત આહ -- વિવિક્તા એવે તિ

વિવેકમ્ એવ દર્શયતિ -- સ્મર્યેતે ઇતિ. શબ્દસમ્બન્ધૌ હિ સ્મર્યેતે અતસ્ તાવ્ અપ્રત્યક્ષૌ ન ત્વ્ અર્થસ્ય પ્રત્યક્ષતા વારયિતું શક્યત ઇતિ

નન્વ્ અર્થો હિ પૂર્વગૃહીત એવ ગૃહ્યતે. સ એવાયમ્ ઇતિ ચ પ્રતિસન્ધીયતે. અતઃ કથં પ્રત્યક્ષો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- ગૃહીતમ્ અપી તિ. વ્યતિરેકેણ આધિક્યેનેત્ય્ અર્થઃ

{1,286} આધિક્યમ્ એવ દર્શયતિ -- વ્યક્તી તિ. પૂર્વં હિ વ્યક્ત્યન્તરે જાતિર્ અવગતા ઇદાનીં વ્યક્ત્યન્તરે ઽવગમ્યતે. તથા પૂર્વેદ્યુર્ અવગતા અપરેદ્યુર્ અવગમ્યતે નિર્વિકલ્પકક્ષણે ઽવગતા સવિકલ્પકક્ષણે ઽવગમ્યત ઇત્ય્ અધિકપરિચ્છેદ્યાભાવાદ્ અસ્તિ મિતેર્ અવસરઃ. કાલશ્ ચ યદિન્દ્રિયસમ્બન્ધાર્થગોચરો ઽવગમ્યતે તદિન્દ્રિયજન્મનૈવ પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યત ઇતિ તત્સમ્બન્ધસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ. તદપ્રત્યક્ષવાદિનાં તુ ચિરક્ષિપ્રાદિપ્રત્યયા અનાલમ્બનાઃ સ્યુઃ. નનુ ત એવ કાલસ્ય લિઙ્ગમ્ અસ્તુ વિષયસ્ ત્વ્ અમીષામ્ અભિધાતવ્યઃ. યદિ દ્રવ્યાદયઃ, ન, તત્ સ્વરૂપમાત્રે ઽનુત્પાદાત્, તદ્ગોચરત્વે કાલાનુમાનાસમ્ભવાત્. સ્વાંશપર્યવસાનસ્ય ચ વિજ્ઞાનવાદે નિરાકરિષ્યમાણત્વાદ્ ન સ્વાંશાલમ્બનત્વમ્. અતો યદ્ અમીષામ્ આલમ્બન (?સ।તત્) પ્રત્યક્ષાદ્ અવસીયત એવ. કાલેતિ. આદિશબ્દેનાવસ્થાભેદો ગૃહ્યત ઇતિ. નનુ ન કેવલમ્ અધિકં ગમ્યતે કિન્ તુ પ્રાગવગતમ્ અપીતિ કથં પ્રામાણ્યમ્ અત આહ -- યઃ પૂર્વે તિ. સવિલપકે હિ શબ્દાર્થસ્વરૂપસમ્બન્ધકાલસમ્બન્ધાઃ પ્રથન્તે. તત્ર શબ્દાદિર્ અંશો ઽસ્મૃતિવિષય ઇતિ મા નામ પ્રમાણવિષયો ભવતુ. ઇદાનીન્ તની તુ વસ્તુનઃ સત્તા ન પૂર્વમ્ અવધૃતેત્ય્ અસ્તિ તત્ર પ્રમાણાવસર ઇતિ સ્થિતં પ્રામાણ્યમ્ ઇન્દ્રિયવ્યાપારાનુવિધાનાચ્ ચ પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇતિ. એકં ચેદં પૂર્વવિજ્ઞાનજનિતસંસ્કારપ્રત્યુત્પન્નેન્દ્રિયાદિકારણકં ગ્રહણસ્મરણાત્મકં પ્રત્યભિજ્ઞાનાભિધાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

નન્વ્ ઇદં ભવત્ય્ અધિકવિષયં, સ્મરણોત્તરકાલં ભવત્ કથં પ્રત્યક્ષમ્. ન હિ નિર્વિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યૈષ ધર્મો દૃષ્ટઃ. અત આહ -- ન હી તિ. ન હિ સ્મરણાત્ પ્રાગ્ભાવિતા પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્. અપિ તર્હીન્દ્રિયજત્વમ્. તચ્ ચાત્રાપ્ય્ અવિશિષ્ટમ્ ઇતિ ભાવઃ

{1,287} યદિ સ્મરણેનેન્દ્રિયપ્રવૃત્તિર્ એવ વાર્યતે તદા દૂષ્યતે. તતસ્ તદુત્તરકાલં જાયમાનં સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં ભવેદ્ અપિ. ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

યતઃ સ્મૃત્યા નેન્દ્રિયં વિરુધ્યતે ન વા દૂષ્યતે. તેન પ્રાગૂર્ધ્વં વા સ્મૃતેર્ યદ્ ઇન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધાદ્ જ્ઞાનં જાયતે સર્વં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ

નનુ વિદિતશબ્દાર્થસમ્બધાઃ સત્યેવેન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધે કેચિદ્ એવ તમ્ અર્થં જાત્યાદિના વિકલ્પયન્તિ નાપરે. અતસ્ તાવત્સામગ્રીકસ્યૈવ કસ્યચિદ્ અભાવાદ્ અપ્રતિબન્ધકકારણવિશેષા ભ્રાન્તિર્ એવ સવિકલ્પકપ્રત્યય ઇત્ય્ અત આહ -- વિમનસ્કા ઇતિ દ્વયેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન વ્યુત્પત્તીન્દ્રિયસમ્પ્રયોગમાત્રજં જ્ઞાનં સવિકલ્પકં, તદ્ અપિ સર્વસાધારણં મનઃપ્રણિધાનાદ્ય્ અપેક્ષતે. અતો યદિ નામ કસ્યચિદ્ વિમનસ્કસ્ય દૂરસૂક્ષ્મસાદૃશ્યાદિવિષયદોષાદ્ વ્યામૂઢસ્ય નામુકો ઽયમ્ ઇતિ વિશદતરમ્ અવભાસો ભવતિ, નૈતાવતા કુશલસ્ય સૂક્ષ્મસાદૃશ્યાદિવિવેકચતુરસ્યાપિ વિભ્રમેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ યુક્તમ્ ઇતિ

અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- યથા ષડ્જાદી તિ દ્વયેન. તત્સંસ્કૃતેતિ. ષડ્જાદ્યભ્યાસસંસ્કૃતેત્ય્ અર્થઃ

{1,288} યથા ષડ્જાદિષ્વ્ અકુશલસ્યાપિ વિવિક્તાકારબોધો ભવતિ વિના ષડ્જાદિશબ્દપ્રયોગમ્, એવં ગોત્વાદ્યવિદિતાસ્મૃતશબ્દૈર્ વિવિક્તમ્ ઉપલભ્યત એવેત્ય્ આહ -- તે હી તિ

નાનાજાતિગુણાદિસઙ્કીર્ણં તુ તદશબ્દજ્ઞસ્ય વિજાતીયપિણ્ડવિવિક્તમ્ અવભાસતે. શબ્દસ્મરણસંસ્કૃતાનાં તુ પિણ્ડવિવિક્તજાત્યાદિમાત્રં નિર્ભાસત ઇત્ય્ આહ -- સઙ્કીર્ણમ્ ઇતિ

યત એવ સ્મરણતન્ત્રા વિકલ્પાઃ, અતો યદા યચ્છબ્દસ્મરણમાવિરસ્તિ તેનૈવ તદા વસ્તુ વિકલ્પ્યતે. યથા ચક્ષુષ્મદાદિના રૂપાદિ નેતરેણ, ચક્ષુષ્મતાપિ બધિરેણ રૂપમાત્રં ન શબ્દઃ અનુપાયત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ એતત્ સર્વમ્ આહ -- યથે તિ દ્વયેન. વિવેકહેતૂનામ્. શબ્દાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અતઃ સિદ્ધં સવિકલ્પકમ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્. યાવત્ તુ વિવેકોપાયા ન શબ્દા બુદ્ધા ભવન્તિ તાવન્નિર્વિકલ્પકં ન તુ તદ્ એવેત્ય્ આહ -- તેને તિ

{1,289} અતો યત્ કલ્પનાપિ સ્વસંવિત્તાવ્ ઇષ્ટા નાર્થે વિકલ્પનાદ્ ઇતિ બૌદ્ધૈર્ ઉક્તં તત્ પરધર્મવિકલ્પે ઽનુમન્યામહે ન સ્વધર્મજાત્યાદિવિકલ્પનેષ્વ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

અતો લિઙ્ગલિઙ્ગિસામાન્યયોસ્ તત્સમ્બન્ધસ્ય ચ સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષવેદ્યત્વાદ્ ઉપપન્નમ્ અનુમાનાદીનાં પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇતિ ॥
કિં પુનઃ પ્રયસ્યતા સવિકલ્પકસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં સાધ્યતે. નિર્વિકલ્પકદ્વારેણાપિ બૌદ્ધાદીનામ્ ઇવાનુમાનાદિવ્યવહારો ઘટિષ્યતે અત આહ -- સર્વં ચે તિ. યથા ન નિર્વિકલ્પકપૂર્વકમ્ અનુમાનાદ્યાત્માનં લભતે, તદનુમાને ઽભિધાસ્યત ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ એવમ્ ઇતિ. યદીન્દ્રિયવ્યાપારાનુપરમમાત્રાજ્ જાત્યાદિવિકલ્પાનાં પ્રત્યક્ષત્વમ્, એવં તર્હિ વિસ્ફારિતાક્ષો દૂરાદ્ ઉષ્ણો ઽયમ્ ઇતિ વહ્નિં વિકલ્પયતિ. તદ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ આપદ્યતે ઇન્દ્રિયવ્યાપારાવિરામાદ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- પ્રત્યાસન્ને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અગ્નિસંવેદન એવ તત્રેન્દ્રિયવ્યાપાર ઉપક્ષીણઃ. અગ્નિત્વાદ્ એવ વ્યાપ્તિબલેનાનુમાનિકોષ્ણવિકલ્પો જાયતે. ગોત્વે તુ નેન્દ્રિયવ્યાપારતઃ પ્રત્યાસન્નમ્ અર્થાન્તરં પ્રત્યક્ષત્વેન{1,290}સમ્મતં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ યેન તદ્ એવ પ્રત્યક્ષં નેતરદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અતો ગોત્વમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ

યદ્ અપિ તત્રાપિ દૂરાદ્ ગોમહિષાદિસંશયે શબ્દવિશેષાદિના ગોત્વાદિનિશ્ચયો ભવતિ, સો ઽક્ષસમ્બન્ધ આનુમાનિક એવ ન તુ પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ આહ -- તત્રે તિ

અપિ ચ સંવિત્પરાહતમ્ એવારાદુષ્ણવિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્. અપરોક્ષા હિ બુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષં, તદ્ યદા સ્પર્શેન્દ્રિયેણોષ્ણમ્ અનુભૂયતે તદા ત્વ્ અપરોક્ષાકારા બુદ્ધિર્ ઇતિ ભવતિ પ્રત્યક્ષં, ચક્ષુષા વહ્નૌ પ્રકાશિતે ભવન્તી પરોક્ષાવભાસિત્વાન્ ન પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્પર્શનેને તિ

અતઃ સ્વેન્દ્રિયાનુસારેણૈવ પ્રત્યક્ષતા. ઇન્દ્રિયાન્તરં ત્વ્ અસત્કલ્પમ્ એવેત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

કથં પુનઃ સમાનજન્મનોર્ ઉષ્ણાગ્નિવિકલ્પયોર્ એકં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતરચ્ ચાનુમાનિકમ્, એવં હિ પ્રત્યક્ષં લક્ષયતાલૌકિકમ્ એવ પ્રત્યક્ષં લક્ષિતં ભવેદ્ અત આહ -- એવમ્ ઇતિ. નેદમ્ અલૌકિકં યત્ર હ્ય્ અપરોક્ષાવભાસબુદ્ધિઃ તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ લક્ષણાદ્ વિનાપિ લૌકિકા મન્યન્તે. અક્ષસમ્બન્ધો ઽપિ{1,291}ચાપરોક્ષાવભાસૌપયિકતયૈવ લક્ષણકારૈર્ અપિ પ્રત્યક્ષલક્ષણત્વેનાશ્રીયતે ન સ્વરૂપેણ. અતો યત્રાગ્નાવક્ષસમ્બન્ધફલમ્ અપરોક્ષાવભાસિત્વમ્ અનુસ્રિયતે તસ્ય પ્રત્યક્ષતા નેતરસ્યેતિ સિદ્ધમ્