મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 12

યત્ર વસ્તુસદ્ભાવબોધાર્થં યોગ્યપ્રમાણાનુદયસ્ તત્રાભાવઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, કિં પુનસ્ તત્રાનેન પ્રમીયતે, અભાવસ્ તાવત્ સ્વપ્રમાણૈર્ એવ યથાસ્વમ્ અવગમ્યતે, અત આહ -- વસ્ત્વસઙ્કર ઇતિ

વસ્ત્વસઙ્કરમ્ એવ વિવૃણોતિ -- ક્ષીરે દધી તિ સાર્ધદ્વયેન. યો ઽયં કાર્યકારણાદિના પરસ્પરવિવેકશ્ ચતુર્ધા દર્શિતઃ સ વસ્ત્વસઙ્કર ઇત્ય્ આખ્યાયતે. સો ઽભાવેન પ્રમીયતે. શશશૃઙ્ગાદિરૂપેણે તિ. તેન રૂપેણાલોચ્યમાનાઃ શશમૂર્ધ્ન્યવયવા અભાવઃ, સ્વરૂપેણ તુ ભાવા એવેતિ ॥ 2 -- 4 ॥
અસતિ ત્વ્ અભાવપ્રામાણ્યે સર્વસ્ સર્વેણ સઙ્કીર્યત ઇત્ય્ આહ -- ક્ષીર ઇતિ દ્વયેન. એવમ્ ઇતિ. યથા ક્ષીરે દધિ એવં દધ્નિ ક્ષીરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. શશે શૃઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અતઃ પ્રભૃત્યત્યન્તાભાવાસિદ્ધૌ દોષપ્રસઞ્જનમ્. અભાવપ્રમાણાનાશ્રયણે હિ ન શશાદિષુ શૃઙ્ગાદીનામ્ આત્યન્તિકો ઽભાવસ્ સિધ્યતિ. પરિપન્થિનશ્ ચ ભૂતચૈતન્યવાદિનો ન નિરાકર્તું શક્યન્તે. મહાભૂતાનાં ચ વાય્વાદીનામ્{3,195}આત્યન્તિકો ગન્ધાદ્યભાવો ન સિધ્યેત્. યથોત્તરં હિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યેકૈકગુણરહિતાનીતિ સ્થિતિર્ ઇતિ ॥ 5 -- 6 ॥
સર્વત્ર સઙ્કરે દોષમ્ આહ -- ન ચે તિ. યો ઽયં કારણાદિવિભાગેન લૌકિકાનાં વ્યવહારો દૃશ્યતે, સર્વસઙ્કરે ન સ્યાત્, ક્ષીરમાનયેતિ નિયુક્તો યત્ ક્ષીરમ્ એવાનયતિ ન દધિ, દધ્યાનયને ન ક્ષીરમ્, ઇદમ્ અસતિ કાર્યકારણાદીનામ્ ઇતરેતરવિવેકે ન સિધ્યતીતિ

નનુ નાભાવો નામ તત્ત્વાન્તરમ્ ઉપલભ્યતે, ભૂતલં હિ સ્વપ્રમાણાદ્ અવગચ્છામઃ, ઘટં ચાસતિ પ્રમાણે ન પશ્યામઃ, ન તુ ઘટાભાવો નામાપરઃ કશ્ચિત્ બુદ્ધૌ ભવતિ. ઘટો નાસ્તીત્ય્ અપિ ઘટો ન પ્રમીયત ઇત્ય્ અર્થઃ, ન તુ ઘટાભાવઃ પ્રમીયત ઇતિ. અતસ્ સર્વોપાખ્યાવિરહલક્ષણ એવાભાવો ન કિઞ્ચિત્ તત્ત્વાન્તરમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. યત્ તાવત્ ભાવપ્રમાણૈર્ નોપલભ્યત ઇતિ. સત્યમ્. અત એવાભાવઃ પ્રમાણાન્તરમ્. ઘટો નાસ્તીત્ય્ અપિ નાયમ્ અર્થઃ ઘટો ન પ્રમીયતે ઇતિ, સન્ન્ અપિ હિ ઘટો ન પ્રમીયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અત એવ ઘટો ઽસ્તિ ન વેતિ પૃષ્ટો નિર્ણીતાભાવો ન નાસ્તીતિ વ્યપદિશતિ, કિન્ તુ અનુપલબ્ધિમાત્રમ્. અતો ઽભાવપ્રમિતિર્ એવાયં ઘટો નાસ્તીતિ. યશ્ ચાયં ચતુર્ધા ભેદો વર્ણિતઃ સો ઽપિ સર્વોપાખ્યાવિરહલક્ષણે ઽભાવે ન સિધ્યતિ. પ્રયોગશ્ ચ ભવતિ -- વસ્તુ અભાવઃ, ચતુર્ધા ભેદાદ્, દ્રવ્યાદિવદ્ ઇતિ. યદ્ અપ્ય્ આહુઃ -- નાભાવો નામ કિઞ્ચિત્ તત્ત્વમ્, પ્રત્યર્થનિયતેન હ્ય્ આત્મના નીલાદયઃ પરસ્પરં ભિદ્યન્તે, નૈવમ્ અભાવસ્ય ભાવાત્ કિઞ્ચિદ્ ભેદકમ્.{3,196}અતો ન વ્યાવૃત્તમ્ ઉપલભામહ ઇતિ કથં તત્ત્વાન્તરમ્ અવસ્થાપયામઃ. તદ્વ્યવહારસ્ તુ નાસ્તીતિ વિકલ્પશબ્દપ્રયોગાત્મા ભાવાશ્રય એવ કથઞ્ચિદ્ ઉપપાદનીયઃ, ન ત્વ્ એકાકારપ્રતિનિયતાદ્ અન્યાસંસર્ગિણો(?ર્ અ)ભાવાદ્ અન્યો ઽભાવ ઇતિ. તદ્ અપ્ય્ એકદેશિનિરાકરણેનૈવ નિરાકૃતમ્. અપિ ચ, અવિષયો નાસ્તીતિ વિકલ્પઃ કથં સંવેદ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્. શબ્દસંસ્પૃષ્ટં હિ રૂપં વિકલ્પસ્ય વિષયઃ, ન ચેહ તદ્ અસ્તિ. ન ચાત્મા વિકલ્પસ્યાભિલાપસંસર્ગયોગ્યઃ, અસાધારણત્વાત્. અત એવાત્મનિ નિર્વિકલ્પકત્વાત્ કલ્પના સ્વસંવિત્તિં પ્રત્યક્ષામ્ આહ. યદાહ નૈનમ્ ઇયમ્ અભિલાપેન સંસૃજતિ. તથા વૃત્તેર્ આત્મનિ વિરોધાત્ ઇતિ. યદિ મતં - જાત્યાદિવદભાવવિકલ્પા અપિ સમારોપિતવિષયા એવ, નાનેનાભાવવિકલ્પો દુષ્યતીતિ. તન્ ન. સમારોપિતં હિ યત્ કિઞ્ચિજ્ જાતીયકં તત્પ્રતિવિકલ્પમ્ અન્યદ્ અન્યચ્ ચ, કથમ્ એકશબ્દાલમ્બનં ભવેત્. કલ્પિતાકારભેદાનધ્યવસાયાદ્ એકત્વાધ્યવસાય ઇતિ ચેત્. કસ્ય તર્હિ, ન હિ નૈરાત્મ્યવાદિનામ્ એકઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ પ્રતિસન્ધાતા, યઃ પૂર્વાપરયોર્ આરોપિતૈકત્વાધ્યવસાયાદ્ એકશબ્દં પ્રયુઞ્જીત. વિકલ્પાસ્ તુ ક્ષણિકાઃ સ્વવિષયે નિયતા નાન્યોન્યસ્ય વિષયમ્ અભિનિવિશન્ત ઇતિ કથં પ્રતિસાન્દધીરન્. અસતિ ચ વિપર્યયે સમારોપિતવિષયત્વાભિધાનમ્
અલીકમ્ એવ. તદવશ્યં નાસ્તીત્ય્ એકશબ્દોપશ્લિષ્ટમ્ ઉપેયતયાશ્રયણીયં ભાવવદભાવાખ્યમ્ અપિ કિઞ્ચિદ્ અવસ્થિતં રૂપમ્. અત એવ કિં પુનસ્ તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષિતે સતસ્ તુ સદ્ભાવો ઽસતસ્ ત્વ્ અસદ્ભાવ ઇતિ દ્વેધૈવ તત્ત્વવિદ્ભિસ્ તત્ત્વમ્ આશ્રિતમ્. અપિ ચ -- અસત્ય્ અભાવે કસ્ય હેતોર્ આહતસ્ય ઘટસ્યાનુપલમ્ભઃ, વિનષ્ટત્વાદ્ ઇતિ ચેત્. કો વિનાશઃ. યદિ ન કિઞ્ચિત્, પ્રાગ્વદુપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ. ન હ્ય્ અપ્રચ્યુતપ્રાચ્યાર્થક્રિયારૂપસ્યાનુપલમ્ભે ઘટસ્ય કિઞ્ચિત્ કારણમ્ અધુના પશ્યામો યદ્ય્ અસ્ય વિનાશો નામ કિમ્ અપિ તત્ત્વાન્તરં નાશ્રીયત ઇતિ સિદ્ધં તત્ત્વાન્તરમ્ ઇતિ. એતચ્ ચાનુપાખ્યેયત્વમ્ અભાવસ્ય નિરાકર્તુમ્ ઉક્તમ્ -- ન ત્વ્ અભાવો વસ્તુ, લોકવિરોધાત્. યથા હ્ય્ અચન્દ્રશ્ શશીતિ લોકવિરુદ્ધમ્, એવમ્ અભાવો વસ્ત્વ્ ઇતિ. સત્તા હિ વસ્તુત્વમ્, ન ચાસાવ્ અભાવે સમવૈતિ, સદસદ્વિવેકાભાવપ્રસઙ્ગાત્. અતો ઽવસ્તુ. કાર્યકરણાદ્ અભાવે વસ્તુત્વવાદઃ, ન મુખ્યતયા. અભાવો હ્ય્ અર્થક્રિયાસમર્થ એવ, જ્ઞાનજનનદર્શનાત્. વિહિતાકરણે ચ પ્રાગભાવસ્યૈવ ક્રિયાન્તરવિશેષણતયા પ્રત્યવાયહેતુત્વાત્. એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ વસ્તુતાપ્રસાધનં વેદિતવ્યમ્ ઇતિ. ઇતશ્ ચાભાવો{3,197} વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ -- કાર્યાદીનામ્ ઇતિ. વસ્ત્વ્ એવ સદસદાત્મકમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ. તત્ર કથં વસ્તુરૂપસ્યૈવાભાવસ્ય નિસ્સ્વભાવત્વમ્. કિમ્ ઇદાનીં ભાવાભાવયોર્ અભેદ એવ, નેતિ વદામઃ, ભેદો ઽપિ હ્ય્ અનયોર્ ધર્મધર્મિતયા કિયાન્ અપ્ય્ અસ્ત્ય્ એવ રૂપાદીનામ્ ઇવ. કઃ પુનર્ અનયોસ્ સમ્બન્ધઃ, સંયોગસ્ સમવાયો વા, ન તાવત્ સંયોગઃ, દ્રવ્યધર્મત્વાત્ તસ્ય. ન ચ સમવાયઃ, ભાવાભાવપ્રસઙ્ગાત્. અભાવસમવાયે હિ ભાવો ન સ્યાદ્ એવ. નાભાવસમવાયાદ્ અસત્ત્વમ્, ન હિ ઘટો ઽભાવસમવાયાદ્ અસન્ ભવતિ. અસતિ સમવાયાનુપપત્તેઃ. કિન્ તુ પ્રહારાદ્ એવ ઘટસ્યાભાવઃ. યત્ ત્વ્ અનાહતમ્ અનપસારં ચ ભાવાન્તરમ્ અભાવરૂપેણાવગમ્યતે તત્ કથમ્ અસદ્ ભવિષ્યતિ. અતસ્ સ્વહેતોર્ એવ જાયમાનો નિત્યો વા સર્વો ઽસઙ્કીર્ણસ્વભાવ એવ જાયત ઇતિ સિદ્ધમ્ અસ્ય જાત્યાદિવદ્ ભાવધર્મત્વમ્. તતશ્ ચ વસ્તુત્વમ્ ઇતિ

ઇતશ્ ચ વસ્તુ અભાવ ઇત્ય્ આહ -- યદ્ વે તિ વસ્ત્વ્ અન્તેન. અભાવ ઇતિ સામાન્યાત્મના પ્રાગભાવાદિભેદેન ચ વ્યાવૃત્ત્યાત્મના ગૃહ્યમાણો ઽભાવસ્ સામાન્યવિશેષાત્મકઃ, તતશ્ ચ વસ્તુવિષયપ્રયોગાર્થઃ -- અભાવો વસ્તુ, સામાન્યવિશેષાત્મકત્વાત્ ગવાદિવદ્ ઇતિ. તસ્મિન્ન્ એવ સાધ્યે હેત્વન્તરમ્ આહ -- પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ

નન્વ્ અયમ્ અસિદ્ધો હેતુઃ, ઔપચારિકો હિ સામાન્યવિશેષભાવો ઽભાવે. એકશબ્દવાચ્યં સામાન્યરૂપં દૃષ્ટં ગવાદિ, નાનાશબ્દવાચ્યં ચ વિશેષરૂપં શાવલેયાદિ. અતો ઽત્રાપ્ય્ ઔપચારિકસ્ સામાન્યવિશેષભાવો વિવેકજ્ઞસ્ય. અસતિ તુ વિવેકે એકશબ્દનિબન્ધનભ્રમ એવાયમ્ -- અભાવસ્ સામાન્યવિશેષાત્મેતિ. અત આહ -- ન ચે તિ. સતિ હિ બાધકે ભ્રાન્તિર્ ઉપચારો વા કલ્પ્યતે, ન ચેહ તથેતિ ભાવ ઇતિ

{3,198} એવં તાવત્ નાસ્તીત્ય્ અસ્યાર્થસ્યાસન્નિકૃષ્ટસ્ય ઇતિ યદ્ ઉક્તં ભાષ્યે તદ્ વિવૃતમ્. ઇદાનીં પ્રમાણાભાવશબ્દં વ્યાચષ્ટે -- પ્રત્યક્ષાદેર્ અનુત્પત્તિર્ ઇતિ. અનુત્પત્તિર્ એવ કેતિ ચેદ્ અત આહ -- સાત્મન ઇતિ. આત્મનો હિ જ્ઞાનાત્મકઃ પરિણામઃ. તદ્ યદા આત્મા ભૂતલાદૌ ન ઘટાદિજ્ઞાનાત્મના પરિણમતિ સા તસ્ય પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિઃ સ્વરૂપાવસ્થાનં પ્રમાણાભાવ ઇત્ય્ આખ્યાયતે, તત્પ્રામાણ્યે ચ નાસ્તીતિ જ્ઞાનં ફલમ્. નાસ્તીત્ય્ એવ વા ભાવજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, અતસ્ તદ્ એવ પ્રમાણમ્, (?ના।હા)નાદિબુદ્ધિઃ ફલમ્ ઇતિ વિવેકઃ

નનુ યદિ દ્વ્યાત્મકં વસ્તુ, તર્હિ સકૃદ્ એવ તથા પ્રતિભાતમ્ ઇતિ કિં પ્રમાણાન્તરેણાત આહ -- સ્વરૂપે તિ. સ્વરૂપેણ તદ્વસ્તુ ગવાદિ સદ્રૂપમ્ અશ્વાદિરૂપેણ ચાસદ્રૂપમ્. તદ્ અસ્મિન્ન્ એવ દ્વિરૂપે કિઞ્ચિદ્ એવ કદાચિત્ પ્રતીયતે ન તુ સર્વાત્મકમ્ એવ ગૃહીતવ્યમ્ ઇતિ નિયમ ઇતિ

કિં પુનઃ કારણં દ્વ્યાત્મકસ્યૈકમ્ એવ રૂપં ગૃહ્યતે નાપરં કિઞ્ચિદ્ અત આહ -- યસ્ય યત્રે તિ. ઉદ્ભૂતં હિ ગૃહ્યતે નાનુદ્ભૂતમ્, અગ્નેર્ ઇવ રાત્રૌ રૂપં ન સ્પર્શઃ, જિઘૃક્ષિતં વા પ્રાયેણ. અતો યદ્ એવ સદસતોર્ ઉદ્ભૂતં ભવતિ તેનૈવ બુદ્ધિવ્યપદેશૌ ભવતઃ. ચેત્યતે ઽનુભવ ઇતિ કિમ્ ઇદમ્, ન હ્ય્ અનુભવશ્ ચેત્યતે, સ એવ ચેતના, વિષયસ્ તુ ચેત્યતે. સત્યમ્. વિષયપ્રાપ્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યાનુભવો ઽપિ ચેત્ય્ અત એવ. તદ્ અનેન પ્રકારેણ વિષયપ્રકાશમ્ એવ દર્શયતીત્ય્ અદોષ ઇતિ

{3,199} ઉદ્ભૂતજિઘૃક્ષિતૈકગ્રહણે ચેતરસ્ તદનુગુણતયૈવ લીનો ભૂત્વાવતિષ્ઠતે. સામાન્યવિશેષયોર્ ઇવૈકગ્રહણે ઽન્યતર ઇત્ય્ આહ -- તસ્યે તિ. ઇદં ચાન્વારુહ્યવચનેનાસ્માભિર્ ઉક્તમ્. અસ્ત્ય્ એવ તુ ભાવાભાવપ્રતીતાવ્ અન્યતરાનુગમ ઇત્ય્ આહ -- ઉભયોર્ ઇતિ

ઉભયાનુગમમ્ એવ દર્શયતિ -- અયમ્ એવે તિ દ્વયેન. અયમ્ એવેતિ. ભાવાન્તરેણાસઙ્કીર્ણ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન હ્ય્ અપ્રતિસંહિતે ભાવાન્તરાભાવે સઙ્કીર્ણસ્વભાવો ન નિશ્ચેતું શક્યતે. નાસ્તીત્ય્ અપિ પ્રતિષેધ્યપ્રતિષેધાધારભાવોપષ્ઠમ્ભનવર્જિતં ન કિઞ્ચિત્ જ્ઞાનં જાયતે. કિઞ્ચિચ્ છબ્દેન ભાવસ્યાભાવાનુગમશૂન્યમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ અસ્ત્ય્ એવ, ન ત્વ્ એવમ્ અભાવસ્યેતિ દર્શયતિ ॥ 15 -- 16 ॥
દર્શિતં તાવત્ સદસદાત્મકં વસ્ત્વ્ ઇતિ. કદાચિત્ કિઞ્ચિદ્ અનુભૂયત ઇતિ ચ. ઉભયોર્ અંશયોર્ ઇદાનીં પ્રમાણવિભાગં દર્શયતિ -- પ્રત્યક્ષાદી તિ

કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યતે, વિસ્ફારિતાક્ષસ્ય હિ સહસા નેહ ઘટો ઽસ્તિ, અઘટં વા ભૂતલમ્ ઇત્ય્ અભાવવિશિષ્ટં ભૂતલજ્ઞાનં જાયમાનમ્ ઉપલભ્યતે(?){3,200}દણ્ડિપ્રત્યક્ષવત્, તદભાવસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે નાવકલ્પતે. ન હ્ય્ અપ્રત્યક્ષ એવ વિશેષણે વિશિષ્ટઃ પ્રત્યક્ષો ભવતિ, દણ્ડ ઇવ દણ્ડી. ન ચ નાસ્ત્ય્ એવ વિશિષ્ટા ધીર્ ઇતિ વક્તવ્યમ્, અનાશ્રયાભાવસંવિત્ત્યભાવાત્. અપિ ચાત્મા ભાવસ્યાભાવઃ, સ કથં સ્વતન્ત્રો ઽનુભૂયતે. ન હિ રૂપાદયો ભાવધર્માઃ સ્વતન્ત્રા એવાવસીયન્તે. સ્વતન્ત્રાભાવવાદસ્ તુ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ એવ, સદસદાત્મકે વસ્તુનીતિ હિ દર્શયતિ. ભાવાંશો ઽભાવાંશ ઇતિ ચ વિસ્પષ્ટં તદભાવવિશિષ્ટં ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ આહ. કિઞ્ચાસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યે પ્રમાણમ્, ન હ્ય્ અયં કદાચિદ્ અપિ તથાવસીયતે. કિમ્ ઇદાનીમ્ અભાવો નાવસીયત એવ, સ્વતન્ત્રો વાવસીયતે. ન તાવત્ પૂર્વઃ કલ્પઃ, તદવગમે પ્રમાણાન્તરાભાવાત્ નિત્યાસંવિત્તિપ્રસઙ્ગાત્. ન ચ સંયોગપ્રતિષેધે સ્વતન્ત્રાભાવાવસાયો ઽસ્તિ, પ્રતિયોગિસંયોગપ્રતિષેધાત્મૈવ હ્ય્ અભાવઃ, સ ચાધારતન્ત્ર એવેતિ સંયુક્તવિશેષણત્વલક્ષણયા પ્રત્યાસત્ત્યા સતીન્દ્રિયસન્નિકર્ષે ઐન્દ્રિયજ્ઞાનગોચર એવ. એકં કીદં વિશિષ્ટં જ્ઞાનમ્. તદસ્યાભાવઃ પ્રમાણમ્ ઇન્દ્રિયં વા, યદ્ય્ અભાવઃ સ તર્હિ ભાવમ્ અપિ ગોચરયેત્. ન ચૈતદ્ ઇષ્ટમ્. અતસ્ સત્ય્ ઉપલભ્યમાને તદૈવ યન્ નોપલભ્યતે તન્ નાસ્તીતિ સત એવ પ્રકાશકમ્ અસતો ઽપીતિ ન પ્રમાણવિભાગં પશ્યામઃ. અત આહ -- ન તાવદ્ ઇતિ. તાવચ્છબ્દો લિઙ્ગાપેક્ષયા. તચ્ ચોપરિષ્ઠાન્ નિરાકરિષ્યત ઇતિ. અત્ર કારણમ્ આહ -- ભાવાંશે તિ. યોગ્યતા હિ કાર્યદર્શનસમધિગમ્યા, સા ચેન્દ્રિયાણાં ભાવાત્મકગ્રહણ એવોપલભ્યતે નાભાવે ઽપિ. વિનાપિ તુ તેન તદ્ગ્રહણાદ્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ. અત્ર તુ યોગ્યતાસહિતા પ્રાપ્તિર્ ઇન્દ્રિયાર્થયોસ્ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યત્ ત્વ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણોર્ એકપ્રમાણત્વમ્ ઇતિ. તન્ ન. એકસ્યા અપિ બુદ્ધેર્ નાનાકારણત્વદર્શનાત્. એકં હીદં ભાવનેન્દ્રિયસભાહારજં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ. એકજ્ઞાનપ્રતિભાસિનોર્ અપિ ચ ગૃહ્યમાણસ્મર્યમાણયોર્ વિવેક ઉક્તઃ. વિવિક્તા એવ તે હ્ય્ અર્થા ઇતિ. ન હિ સ્મૃત્યુપસ્થાપિતનામ્ અવિશિષ્ટો ડિત્થો ન પ્રત્યક્ષો ભવતિ. નામ ચાપ્રત્યક્ષં સ્મર્યમાણત્વાત્, તસ્યાગૃહીતે હિ વિશેષણે વિશિષ્ટો
નાવગમ્યતે નાપ્રત્યક્ષે. એવમ્ ઇહાપિ પ્રમાણાભાવોપનીતાભાવવિશિષ્ટે સત્ય્ ઉપલભ્યમાને ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્. દણ્ડિન્ય્ અપિ શાબ્દે તાવદ્ દણ્ડપદોપનીતવિશેષણવિશિષ્ટ એવ પ્રત્યયાર્થો ન દણ્ડો ઽપિ. પ્રત્યક્ષં તુ યોગ્યતયોભયત્ર પ્રવર્તતાં નામ, ન ચૈવમ્ ઉભયત્રાક્ષાણાં યોગ્યતા. અભાવજ્ઞાને તદનપેક્ષાયા{3,201} વક્ષ્યમાણત્વાત્. કિમ્ ઇદાનીમ્ અનુમાને ઽપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનસમાહારજો વિશિષ્ટબોધઃ. ન. અનુમાનસ્યાન્વયાધીનજન્મત્વાત્. વિશિષ્ટેનૈવ ચાન્વયાનુગમાત્. ધૂમવાન્ અગ્નિમાન્ ઇતિ હિ વ્યાપ્તિર્ અવગતા. ઉક્તં ચ --
નૈવં ન હ્ય્ અત્ર લિઙ્ગસ્ય શક્ત્યનન્તત્વકલ્પના ।
ઇતિ. અત્રાપિ ચાયમ્ અગ્નિમાન્ ઇતિ વિશેષબોધે ઽસ્ત્ય્ એવ પ્રત્યક્ષાપેક્ષા. અયમ્ એવાભાવસ્ય પ્રતીતિપ્રકારઃ, યત્પ્રમાણાન્તરપ્રાપિતાશ્રયં વિશિનષ્ટીતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્. યચ્ ચ સંયુક્તવિશેષણતયા ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષો ઽભાવસ્યેત્ય્ ઉક્તમ્, તદ્ અયુક્તમ્. અસમ્બદ્ધસ્ય વિશેષણત્વાનુપપત્તેર્ અતિપ્રસક્તેઃ. ઇતરથા વિશેષણાર્થમ્ અર્થિતેનૈવ સન્નિકર્ષોપપત્તૌ વૃથૈવ સંયુક્તવિશેષણાર્થત્વાશ્રયણમ્ ઇત્ય્ અલમનેનેતિ

અભિપ્રાયમ્ અજાનાનશ્ ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. પ્રાપ્તિમાત્રં હ્ય્ અર્થેન્દ્રિયયોસ્ સન્નિકર્ષઃ. અસ્તિ ચ ભાવાદ્ અભિન્નસ્યાભાવસ્ય ભાવવદ્ એવેન્દ્રિયપ્રાપ્તિર્ ઇતિ. અત્ર ચ યોગ્યતાયા ઉદ્ધાટનેનૈવોત્તરં દેયમ્, તદુપેક્ષ્યૈવ તાવદત્યન્તાભેદમ્ એવાયમ્ આહ, તદ્ એતમ્ એવ તાવન્નિરાકરો(?ષી।મી)ત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ન હી તિ. યદિ ભાવાભાવયોર્ એકાન્તમ્ અભેદ એવ સ્યાત્ તતો ભાવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષે તદભિન્નસ્યાભાવસ્યાપિ સ્યાત્, ન ત્વ્ એવમ્ અસ્તિ. અભાવસ્યાપિ રૂપાદિવદત્યન્તાભેદાભાવાદ્ ઇતિ

રૂપાદિતુલ્યતામ્ એવાભાવસ્ય દર્શયતિ -- ધર્મયોર્ ઇતિ. ભાવાભાવાત્મનોર્ ધર્મયોર્ ધર્મ્યભેદે ઽપિ સ્થિતે ભેદો ઽપીષ્ટ ઇત્ય્ અર્થઃ. ભેદે કારણમ્ આહ -- ઉદ્ભવે તિ. ભાવાભાવયોર્ અપ્ય્ ઉ(?દ્ભવા।દ્ભૂતા)ભિભૂતયોર્ ગ્રહણાગ્રહણવ્યવસ્થા દૃશ્યતે. ન ચૈતદ્ એકત્વે કલ્પિતે. ન હ્ય્ એકમ્ એવ તત્ત્વમ્ ઉદ્ભૂતમ્ અભિભૂતં ચેતિ પ્રતીયત ઇતિ

{3,202} ઇદં ચાનયોર્ વિવેકકારણમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇદમ્ એવે તિ. અક્ષાનપેક્ષતા ચાભાવધિયો વક્ષ્યત ઇતિ

અયં ચ ગ્રાહકભેદનિબન્ધનો ભેદો રૂપાદીનામ્ ઇતિ કૈશ્ચિદ્ ઇષ્યતે. સો ઽનયોર્ અપિ શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ઇત્ય્ આહ -- રૂપાદેર્ ઇતિ. એવં હિ કેચિદ્ વદન્તિ -- યથા હ્ય્ એકમ્ એવ મુખં મરતકપદ્મરાગાદ્યુપાધિભેદાદ્ ભિન્નમ્ ઇવ પ્રતિભાતિ, યથા ચૈક એવ પુરુષો ઽપેક્ષાભેદાત્ પુત્રાદિભેદભિન્ન ઇવ ગૃહ્યતે, યથૈકમ્ એવ તત્ત્વં શ્રોત્રાદ્યુપાધિભેદાદ્ ભિન્નમ્ ઇવ પ્રતિભાતિ, એવમ્ ઇહાપિ ભાવાભાવયોર્ ઔપાધિકો ભેદો ભવિષ્યતીતિ. નન્વ્ એવમ્ ઔપાધિકે ભેદે તાત્ત્વિકમ્ એકત્વં પ્રાપ્નોતિ. ભવત્વ્ અસ્મિન્ મતે, તથાપિ રૂપાદિવ્યવસ્થા સિધ્યત્ય્ એવેતિ

ઇદં ચાન્વારુહ્યવચનેનાસ્માભિર્ ઉક્તમ્, ન હિ રૂપાદીનાં ગ્રાહકભેદનિબન્ધનો ભેદઃ, કિન્ તુ બુદ્ધિભેદનિબન્ધન એવ, મુખં હિ પ્રમાણાન્તરાદ્ એકરૂપમ્ અવગતં તદુપાધિભેદાદ્ ભિદ્યત ઇતિ યુક્તમ્. ન ત્વ્ એકત્વે રૂપાદીનાં કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમ્ અસ્તિ, નિત્યમ્ એવ વૈલક્ષણ્યાત્. અયં ચ બુદ્ધિભેદો ભેદહેતુર્ ભાવાભાવયોર્ અપિ સમાન એવેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- બુદ્ધિમાત્રે તિ. કઃ પુનર્ અયં ભાવાભાવાત્મકો ધર્મી, યદ્ધર્મૌ ભાવાભાવૌ, નૈકં રૂપાદિસમુદાયાદ્ ભિન્નમ્ ઉપલભ્યતે, વૃત્ત્યાદિવિકલ્પાક્ષમત્વાત્. અતો દેશાદ્યભિન્નાનાં રૂપાદીનાં સમુદાયો ધર્મી, ન તત્ત્વાન્તરમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. નાત્ર વન ઇવ બાધિકા બુદ્ધિર્ અસ્તીતિ ભાવઃ. ઇદં ચ સવિકલ્પકસિદ્ધાવ્ ઉક્તમ્ અપ્ય્ અભાવાશ્રયસમર્થનાર્થમ્ અત્રોક્તમ્ ઇત્ય્ અપુનરુક્તતેતિ

{3,203} એવં તાવદભાવસ્ય ભાવાદ્ ભેદાભેદૌ દર્શિતૌ. તાવ્ એવ રૂપાદિદૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયતિ -- સદ્ગુણદ્રવ્યે તિ. ન હિ રૂપાદયસ્ સદાદિરૂપેણ ન ભિદ્યન્ત ઇતિ સ્વરૂપાપેક્ષયાપિ તેષાં ભેદશ્ શક્યતે વારયિતુમ્, તથા વા ભેદ ઇતિ ન સદાદ્યાત્મનાભેદઃ પ્રતિક્ષિપ્યતે. એવમ્ અભાવો ઽપિ ભાવધર્મતયા તતો ભિન્નો ઽપિ સ્વરૂપાપેક્ષયાભિન્ન ઇષ્યતે. દ્રવ્યરૂપેણે તિ. રૂપાદયો દ્રવ્યાદ્ અભિન્નાઃ, તચ્ ચાભિન્નમ્ ઇતિ તદ્રૂપેણૈષામ્ અભેદ ઇત્ય્ અર્થઃ

સ્વરૂપાપેક્ષયા રૂપાદિવદ્ ભેદાનાશ્રયણે ભાવાભાવયોર્ અન્યતરત્ર ન બુદ્ધેસ્ સદસદ્રૂપતા ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- યદી તિ

અસ્તિ ત્વ્ અસાવ્ ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધાસમ્બન્ધહેતુકો બુદ્ધિભેદ ઇત્ય્ આહ -- સત્સમ્બન્ધ ઇતિ. એતેન, યદ્ આહુઃ -- ન ભાવાદ્ ભેદકમ્ અભાવસ્ય રૂપમ્ ઉપલભામહ ઇતિ, તન્નિરાકૃતમ્. સદસદ્રૂપવિવેકાદ્ ઇતિ. યદ્ ઇન્દ્રિયેણ સંયુજ્યતે ભૂતલં તદ્ અસ્તીતિ પ્રતીયતે, યન્ ન સમ્બધ્યતે ઘટાદિ તન્નાસ્તીતિ પ્રતીયત ઇતિ

નન્વ્ ઇન્દ્રિયવ્યાપારાનન્તરમ્ એવેહ ઘટો નાસ્તીતિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, તત્ કુતો ઽયં વિવેકો નેન્દ્રિયેણાભાવબુદ્ધિર્ જન્યત ઇતિ. ન હ્ય્ અસતિ તદ્વ્યાપારે ભાવબુદ્ધિવદભાવબુદ્ધિર્ અપિ જાયમાના દૃશ્યતે. યદ્ય્ અપિ ભાવાદ્ અભાવો ભિદ્યતે, તથાપિ તસ્ય રૂપાદિવત્સંયુક્તસમવાયેન વા તદ્વિશેષણતયા વેન્દ્રિયસન્નિકર્ષો{3,204}સ્ત્ય્ એવ. અતસ્ તજ્જ્ઞાનમ્ ઐન્દ્રિયકં ભવેદ્ અત આહ -- ગૃહીત્વે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાનાશ્રયો ઽભાવઃ શક્યતે ગ્રહીતુમ્ ઇત્ય્ આશ્રયગ્રહણાર્થમ્ એવાત્રેન્દ્રિયાપેક્ષા નાભાવગ્રહણાય, યથા નાસ્મૃતે પ્રતિયોગિન્ય્ અભાવો ગૃહ્યત ઇતિ તત્સ્મરણાર્થં પ્રાચીનજ્ઞાનજન્મનસ્ સંસ્કારસ્યોદ્બોધો ઽપ્ય્ અપેક્ષિતઃ, એવમ્ આશ્રયગ્રહણાર્થમ્ ઇન્દ્રિયમ્. ન ચ પ્રાપ્તિમાત્રમ્ ઐન્દ્રિયકજ્ઞાનજન્મનિ કારણમ્. અપિ તુ યોગ્યતાસહિતા પ્રાપ્તિર્ ઇતિ પ્રત્યક્ષે વર્ણિતમ્. ન ચેન્દ્રિયાણામ્ અભાવજ્ઞાનજનનયોગ્યતા, તેષ્વ્ અસત્સ્વ્ અપિ તદ્ભાવાદ્ ઇતિ વક્ષ્યતે. માનસમ્ ઇતિ કો ઽર્થઃ. કિં સુખાદિજ્ઞાનવન્મનસા જન્યત ઇતિ. યદ્ય્ એવં તથાપિ પ્રત્યક્ષતૈવ. ન ચાન્તર્ ઇવ બહિર્મનસસ્ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અસ્તિ. સત્યમ્. સર્વપ્રમાણસાધારણસ્ તુ મનસો વ્યાપારો ઽત્ર કથિતઃ. કેવલાત્મમનસ્સન્નિકર્ષાદ્ એવ બાહ્યેન્દ્રિયાનપેક્ષં પ્રમાણાભાવેનાભાવજ્ઞાનં જન્યત ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. ગૃહીત્વા સ્મૃત્વેતિ ચ ધર્મધર્મિણોર્ અભેદાત્ સમાનકર્તૃકત્વાભિધાનમ્ ઇતિ

કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યતે ભાવગ્રહણમ્ ઇન્દ્રિયાપેક્ષં નાભાવગ્રહણમ્ ઇતિ. સમાનો હિ તદ્ભાવભાવઃ. અત આહ -- સ્વરૂપે તિ. યો હિ ગૃહસ્વરૂપમ્ એવાવધાર્ય ક્વચિદ્ગતઃ પૃચ્છ્યતે -- તત્ર ચૈત્રો ઽસ્તિ ન વેતિ, તદાસૌ પૃષ્ટસ્ તત્ર નાસ્તિતાં તદૈવ પ્રતિપદ્યતે. યદિ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાધીનમ્ અભાવજ્ઞાનં ભવેત્ નાસતિ તદ્વ્યાપારે જાયેત. ન ચ પૂર્વાવગતાભાવસ્મરણમ્ એવેતિ વાચ્યમ્. ન હ્ય્ અસતિ પ્રતિયોગિસ્મરણે ભાવો દૃશ્યતે. ન ચાશ્રયગ્રહણકાલે પ્રતિયોગિસ્મરણમ્ અસ્તિ. બહૂનામ્ એવ હિ પૃષ્ટેનાભાવઃ કથ્યતે. ન ચ તાવતાં સ્મરણં તત્રાસીદ્ ઇતિ ચિન્તયિતું શક્યતે. યદિ તૂચ્યતે સામાન્યેનાભાવો ઽવગતઃ, સમ્પ્રતિ વિશેષેણ સ્મર્યત ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્. ન હ્ય્ અભાવત્વં નામ સામાન્યમ્ અસ્તિ, વિશેષાણામ્ એવ સ્મૃતિવિપરિવર્ત્તિનામ્ એવાભાવો ઽવસીયતે. ન ચ સામાન્યતો ઽવગતો વિશેષેણ સ્મર્યત ઇતિ, યુક્તમ્. પૂર્વાનુભવાહિતભાવનાબીજા હિ સા સ્મૃતિઃ, નાલ્પમ્ અવ્યતિરેકં ગોચરયિતુમ્ ઉત્સહતે. અતસ્ તદાનીમ્ એવ પ્રતિયોગિસ્મરણપુરસ્સરમ્ ઇન્દ્રિયાનપેક્ષમ્ અભાવજ્ઞાનં જાયત ઇતિ મનોહરમ્ ઇદમ્. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં તદૈવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ. ઇદં ચ પ્રત્યક્ષફલસ્મૃતિનિવૃત્ત્યા ફલતઃ પ્રત્યક્ષાનવૃત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ

{3,205} એવં તાવદક્ષજત્વમ્ અભાવધિયો નિરાકૃત્તમ્. ઇદાનીં લૈઙ્ગિકત્વં નિરાકરોતિ -- ન ચાપ્ય્ અત્રે તિ. અત્ર ચોદયતિ -- ભાવાંશે તિ.
પરિહરતિ -- તદાનીમ્ ઇતિ મતિર્ અન્તેન. દ્વાવ્ અત્ર ભાવૌ પ્રતિષેધ્યઃ પ્રતિષેધાધારશ્ ચ, તત્ર ન તાવત્ પ્રતિષેધ્યો લિઙ્ગમ્, અવગતં હિ લિઙ્ગં ભવતિ. ન ચ તદા ઘટો ગૃહ્યતે, ન હિ તસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે તદભાવો ગ્રહીતું શક્યતે. તદ્ ઇહ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્ વિરોધઃ. સતિ ભાવે તદભાવો ન પ્રતિજ્ઞાતું શક્યતે. સત્યાં તુ પ્રતિજ્ઞાયાં નાસતો ઽદૃષ્ટસ્ય લિઙ્ગત્વમ્. અતો નાભાવે જિઘૃક્ષિતેજિઘૃક્ષિતપ્રતિષેધ્યભાવો લિઙ્ગમ્ ઇતિ ॥ 29 -- 30 ॥
અસ્તુ તર્હિ પ્રતિષેધાધારભાવો લિઙ્ગમ્ અત આહ -- ન ચૈષ ઇતિ. એષ ઇતિ પરોપસ્થિતમ્ અપરોક્ષં ભાવં નિર્દિશતિ. યથાર્થે પક્ષીકૃતે પદમ્ અતદ્ધર્મતયા ન હેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, એવમ્ એષો ઽપિ ભૂતલભાવો ન ઘટાદ્યભાવધર્મ ઇતિ. અપિ ચાન્વયાધીનાત્મલાભમ્ અનુમાનજ્ઞાનમ્, ન ચ ભૂતલભાવસ્ય સર્વૈર્ અભાવૈસ્ સમ્બન્ધો જ્ઞાયતે. તત્ કથં તતસ્ તે પ્રત્યેષ્યન્ત ઇત્ય્ આહ -- સહે તિ

અસ્તુ તાવદ્ અભાવાન્વયઃ ક્વચિદ્ ભૂતલાદૌ ભાવે, સદ્ભાવો ઽપિ યસ્ય ઘટાદેઃ કદાચિત્ જ્ઞાતઃ તસ્યાપિ તત્રાભાવો ઽવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- ક્વચિદ્ ઇતિ

{3,206} ન કેવલં યદ્ય્ અત્ર કદાચિદ્ દૃષ્ટં તન્માત્રસ્ય તત્રાભાવો ઽવગમ્યતે, યસ્યાપિ તુ યત્રાભાવો ન દૃષ્ટપૂર્વસ્ તસ્યાપિ તત્રાભાવો ઽવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- યત્રે તિ

યદિ તુ યેન કેનચિદ્ એકેનાભાવેન ગૃહીતસમ્બન્ધાદ્ ભાવાદ્ અભાવાન્તરાનુમાનમ્ ઇષ્યતે, તતો ઽતિપ્રસક્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- કસ્યચિદ્ ઇતિ

ન ચૈવમ્ અસ્તીતિ વ્યતિરેકેણ દર્શયતિ -- ગૃહીતે ઽપિ ચ ભાવાંશે નૈવાભાવે ઽન્યવસ્તુનઃ. સર્વસ્ય મતિર્ ઇત્ય્ અન્તેન. અનૈકાન્તિકશ્ ચાયં ભાવો ઽભાવાન્તરૈર્ અપિ સમ્બન્ધાત્. અતો ઽનૈકાન્તિકત્વાદ્ અસ્ય ઘટાદેર્ અભાવં ગમયિતુમ્ અલિઙ્ગત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- એવં વ્યભિચારાદ્ અલિઙ્ગતે તિ

અપિ ચ સમ્બન્ધગ્રહણં સમ્બન્ધિગ્રહણાધીનમ્. તદ્ ઇહાભાવાખ્યે સમ્બન્ધિનિ ગ્રહીતવ્યે કિં પ્રમાણમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- સમ્બન્ધ ઇતિ

ન તાવલ્ લિઙ્ગમ્ અવિદિતસમ્બન્ધં તદવધારણે પ્રમાણમ્, ઇતરેતરાશ્રયં હિ તથા સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તદાનીમ્ ઇતિ. અતો ઽવશ્યં તદ્ગ્રહણે પ્રમાણાન્તરમ્ અર્થનીયમ્ ઇત્ય્ આહ -- તત્રે તિ

{3,207} અત્રેદાનીમ્ અનુપલબ્ધિલિઙ્ગવાદિનો બૌદ્ધસ્ય પ્રત્યવસ્થાનમ્ આહ -- પ્રત્યક્ષાદેર્ ઇતિ. દ્વેધા હિ હેતવો બૌદ્ધૈર્ વિભજ્યન્તે -- કાર્યં સ્વભાવ ઇતિ, અનુપલબ્ધિશ્ ચૈકજ્ઞાનસંસર્ગિણોર્ એકોપલબ્ધિર્ એવ, તસ્યાશ્ ચ સ્વરૂપં જ્ઞેયરૂપં ચ પ્રકાશતે ઇતિ જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વભાવા. ન હ્ય્ અસૌ સ્વરૂપમ્ ઇવ જ્ઞેયસત્તામ્ અપિ વ્યભિચરતિ. તસ્યાશ્ ચ સ્વસાધ્યેન નાસ્તીતિ વિકલ્પશબ્દાત્મકવ્યવહારેણ તદ્યોગ્યતયા વા તાદાત્મ્યમ્ એવ પ્રતિબન્ધઃ. ન હ્ય્ અસૌ નાસ્તીતિ વ્યવહારં વ્યભિચરતિ શિંશપેવ વૃક્ષતામ્. તદ્ એવં જ્ઞાતપ્રતિબન્ધાનુપલબ્ધિઃ યો નામ ભ્રામ્યન્ વિવિક્તદેશોપલબ્ધાવ્ અપિ ઘટાય ઘટતે તં પ્રતિ નાસ્તીતિ વ્યવહારં તદ્યોગ્યતાં વાનુમાપયતિ. એવં ચ ઘટાદ્યભાવાનુપલબ્ધિપ્રયોગઃ -- યદ્ દૃશ્યં હિ સદ્ યત્ર નોપલભ્યતે તત્ તત્ર નાસ્તિ. નોપલભ્યતે ચોપલભ્યમાને દેશે દૃશ્યો ઘટ ઇતિ. એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- ન વિશેષણસમ્બન્ધસ્ તસ્યા ઇતિ. ય એવાનુપલબ્ધ્યાનુમાતુમ્ ઇષ્યતે ઘટાભાવો નાસ્તીતિ વ્યવહારસ્ તદ્યોગ્યતા વા નૈકેનાપિ વિશેષેણાનુપલબ્ધેસ્ સમ્બન્ધો ઽવગતઃ, કથં તતો વિશેષાનુમાનમ્. ભૂતલોપલબ્ધિર્ હિ સા, તસ્યાશ્ ચ નાનાવિધાનેકઘટપટાદિવિષયા નાસ્તીતિ વ્યવહારા દૃશ્યન્ત ઇતિ કથં વિશેષેણ ઘટો નાસ્તીતિ વ્યવહારયેત્. ઘટાનુપલબ્ધિર્ અસૌ, અતો ઘટાભાવં તદ્વ્યવહારં વા પ્રસાધયતીતિ ચેત્. કસ્ તસ્યા ઘટેન સમ્બન્ધઃ. દેશોપલબ્ધિર્ હિ સા, તાવદ્ એવ તસ્યા ઘટાનુપલબ્ધિત્વમ્. તચ્ ચ સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટમ્ ઇતિ કથમ્ એકેનૈવ વ્યપદિશ્યતે ન ચેદ્ ઘટાભાવો નામ કશ્ચિત્. કસ્માચ્ ચ સત્ય્ અપિ ઘટે ઘટો નાસ્તીતિ વ્યવહારો ન પ્રવર્તતે. સદ્વ્યવહારવિરોધાદ્ ઇતિ ચેત્. કથં ઘટાનુપલબ્ધૌ સદ્વ્યવહારઃ. અસ્તિ હિ તદાનીમ્ અપિ દેશોપલબ્ધિઃ. વિવિક્તોપલબ્ધિર્ હિ ઘટાનુપલબ્ધિઃ, નાસૌ ઘટે સતીતિ ચેત્, કો વિવેકાર્થ ઇતિ. નન્વ્ અયમ્ અભાવ એવ. તદભાવે ઽનર્થકં વિવિક્તવચનમ્, અતો ઽનુપલબ્ધેર્ અયમ્ અપિ વિશેષો દુસ્સાધ એવ, યદસતિ ઘટે નાસ્તીતિ વ્યવહારો ન સતીતિ. યચ્ ચેદં ઘટાભાવમ્ અતિલઙ્ઘ્ય નાસ્તીતિ વ્યવહારાનુમાનમ્ અવસ્થિતં તદ્ અપિ કેન વિશેષેણેતિ ન વિદ્મઃ. સો ઽપિ ભાવાતિરેકી ન કશ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે. યોગ્યતા તદનતિરેકિણી તસ્મિન્ બુદ્ધે બુદ્ધૈવેતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુમેયં પશ્યામઃ. વાર્તિકકારેણ ત્વ્ ઇદમ્ ઉપેક્ષ્યૈવ તાવદ્ દૂષણાન્તરમ્
ઉક્તમ્ ઇતિ

{3,208} અભાવસામાન્યેન ત્વ્ અનુપલબ્ધેસ્ સમ્બન્ધસ્ સિધ્યત્ય્ એવ, ન ત્વ્ અભાવસામાન્યે પ્રમાણમ્ ઉપજાયત ઇત્ય્ આહ -- સામાન્યે તિ. વિશેષાસ્ ત્વ્ અનૈકાન્તિકતયા નાનુપલબ્ધ્યા બોધયિતું શક્યન્ત ઇત્ય્ આહ -- વ્યભિચારાદ્ ઇતિ

અપિ ચ -- નાનવગતરૂપં લિઙ્ગમ્ અનુમાને લિઙ્ગં ભવતિ, તદ્ ઇયં પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિર્ અભાવત્વાદ્ અપરેણ લિઙ્ગેનાવગન્તવ્યા. એવં હિ વદન્તિ, યાવાન્ કશ્ચિત્ પ્રતિષેધઃ સ સર્વો ઽનુપલબ્ધેર્ એવેતિ. એવં ચ તત્ર તત્ર સદૃશાપરાપરલિઙ્ગાનુસારેણાનવસ્થાપાત ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ દ્વયેન. એતચ્ ચોપલબ્ધ્યભાવો ઽનુપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ આપાદ્યોક્તમ્, વિવિક્તેતરપદાર્થો ઽનુપલબ્ધિર્ ઇતિ તુ પ્રત્યુક્તમ્ ઇતિ ॥ 40 -- 41 ॥
એવં યો ઽપ્ય્ અસૌ લિઙ્ગિરૂપાભાવઃ સો ઽપિ સમ્બન્ધગ્રહણાર્થમ્ અવશ્યં પ્રથમમ્ અવગન્તવ્યઃ. તદવગમે ઽપિ તદ્રૂપાપરલિઙ્ગાભ્યુપગમાદ્ અનવસ્થૈવ. અતઃ ક્વચિદ્ અવશ્યમ્ અનુમાનાભાવાત્ પ્રમાણાન્તરમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- લિઙ્ગે તિ

યદિ તુ નાસ્તીતિ બુદ્ધિર્ એવ લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તન્ ન. ફલં હિ સા, પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પાદસ્ય કથં તલ્લિઙ્ગમ્, તત્સિદ્ધ્યર્થમ્ એવ હિ લિઙ્ગમ્ ઇષ્યતે.{3,209}સિદ્ધાયાં તુ બુદ્ધૌ કિં લિઙ્ગેન. તદ્ એતદ્ આહ -- ને તિ. યદિ સા ફલં કિં તર્હિ પ્રમાણમ્ અત આહ -- તસ્યૈવે તિ. યસ્યૈવ સા ફલં તદ્ એવ પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તેઃ ફલાનન્તર્યાત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ

કિઞ્ ચ સૌગતસમયસિદ્ધાનુમાનલક્ષણગ્રન્થાનુસારેણાપિ ન પ્રત્યક્ષાદ્યજન્મનો ઽનુમાનત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- ત્રિલક્ષણે તિ. એવં હિ તે પઠન્તિ. ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગતો ઽર્થદૃગનુમાનમ્ ઇતિ. ન ચાનુત્પત્તિર્ ઉત્પત્તેઃ પ્રાગભાવો બુદ્ધેઃ કેનચિજ્ જન્યતે, પ્રાગ્ એવ ત્રિલક્ષણેન હેતુનેતિ. નનુ ચ હેતુતયાનુપલબ્ધિર્ અનુમાનમ્ ઇષ્યતે, ન ત્વ્ અનુમિતિર્ અનુમાનમ્ ઇતિ ભાવસાધનતયા. અતઃ કિં તન્નિરાસેન. સત્યમ્, અહેતુતયા તાવદનુમાનત્વં નિરાકૃતમ્ એવ. અનેન તુ લક્ષણાનન્તઃપાતો વર્ણ્યત ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- ( માનમ્ ઇતિ)પ્રમાણતા હિ ભાવાત્મના વ્યાપ્તા પ્રત્યક્ષાદિષ્વ્ અવગતા, તન્નિવૃત્ત્યા નિવર્ત્યત ઇતિ ભાવઃ. ઇતરસ્ તુ -- વર્ણિતો ઽસ્માભિઃ પ્રાગ્ભાવાનામ્ અસઙ્કરશ્ ચતુર્ધા. ન ચ તદ્બોધસ્ય ભાવબોધવૈલક્ષણ્યમ્ ઉપલભ્યતે, બાધવિરહસામાન્યાત્. સ ચ પ્રામાણ્યે કારણં ન ભાવસ્વરૂપતા. સા તુ પ્રામાણ્યં પ્રત્યપ્રયોજિકૈવ કથંચિત્ તેષુ સઙ્ગતા, અતો નાભાવત્વેનાપ્રામાણ્યં ભવતિ. ભાવે તુ પ્રમેયે તદપ્રમાણમ્ એવેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પ્રમેયમ્ ઇતિ. અનુરૂપમ્ એવેદં યદભાવે ઽભાવઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- મેય ઇતિ

યથા ભાવાત્મકે મેયે ઽભાવઃ પ્રમાણં નાનુરૂપં તથા તદભાવે ભાવ ઇત્ય્ આહ -- ભાવાત્મક ઇતિ

{3,210} ન ભાવાત્મકમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ રાજાજ્ઞા, યદ્ એવ તુ પરિચ્છેદફલં તદ્ એવ તુ પ્રમાણમ્, તચ્ ચ પ્રત્યક્ષાદ્યજન્મનો ઽપિ સમાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- ભાવાત્મકસ્યે તિ ॥ [47] ॥
સ્યાદ્ એતત્ -- વસ્તુન એવ પ્રામાણ્યદર્શનાન્ નાવસ્તુનો ઽનુપલબ્ધેઃ પ્રમાણત્વમ્ ઇતિ. તથા ચ સતિ બૌદ્ધાનામ્ અપિ લિઙ્ગપ્રમેયત્વે ન સ્યાતામ્, તે ઽપિ હિ નાવસ્તુનો દૃષ્ટે ઇત્ય્ આહ -- યદી તિ સાર્ધેન. અનુજ્ઞાને દોષમ્ આહ -- તથા સતી તિ. ન ચ સ્યાદ્ વ્યવહારો ઽયમ્ ઇતિ કારણાદિવિભાગેનોક્તો વ્યવહાર ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 48 -- 49 ॥
અપક્ષધર્મત્વાદ્ અપિ પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિર્ ન લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાણાનામ્ ઇતિ. નાભાવે પક્ષીકૃતે પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિસ્ તદ્ધર્મતયાવગમ્યતે. અભાવેન સમ્બન્ધાભાવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાય ઇતિ. નન્વ્ અભાવવિશિષ્ટં ભૂતલં સાધયિષ્યામઃ, તચ્ ચ પૂર્વમ્ અવગતમ્ ઇતિ તદ્ધર્મો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- યત્રે તિ. ન હિ ભૂતલે પ્રત્યક્ષાનુત્પત્તિઃ, જ્ઞાયમાનત્વાત્ તસ્યેતિ

ઘટસ્ય તર્હિ ધર્મો ભવિષ્યતિ તદ્ગોચરે પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અનુત્પત્તેર્ અત આહ -- ય ઇતિ. સત્યમ્. યત્ર પ્રત્યક્ષાદીનિ નોત્પદ્યન્તે તદ્ધર્મતા કથઞ્ચિદ્ ભવેદ્ અપિ, ન ત્વ્ અસાવ્ ઇહ પ્રમીયતે. ધર્મધર્મિત્વયોર્ અભાવાત્. ન હિ{3,211}તદ્ધર્મિણં કૃત્વાભાવવિશિષ્ટતા સાધ્યતે તસ્યાપ્રતીતેઃ. નાપિ તદ્વિશિષ્ટં ભૂતલાદિ, તદાનીં તસ્ય તત્રાભાવાદ્ ઇતિ

અભાવસ્ય તુ સા ધર્મો ભવિષ્યતિ તદ્વિષયત્વાત્ તસ્યાઃ. અભાવે હિ પ્રમેયે સા લિઙ્ગં ભવત્ય્ એવ. કિન્ તુ નાસઞ્ચેતિતો ઽભાવો વિષયો ભવિષ્યતિ, જ્ઞાતે ચ પ્રમેયાભાવ ઇત્ય્ આહ -- અભાવેને તિ

અન્યસ્ તુ ન કશ્ચિદ્ અભાવેનાનુત્પત્તેસ્ સમ્બન્ધપ્રકારો વિદ્યતે, યેન તદ્ધર્મતામ્ અનુગમ્યાનુમાનં ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- સંયોગ ઇતિ. ઇતશ્ ચાપક્ષધર્મત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- નાગૃહીત ઇતિ. ન હ્ય્ અગૃહીતે પર્વતે ધૂમસ્ તદ્ધર્મતયાવગમ્યતે. અથ તદ્વદભાવો ઽપિ પ્રાક્ પ્રતીયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સિદ્ધં તર્હિ સાધ્યત ઇતિ

એવં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પ્રસાધિતં ભેદં પ્રયોગેણ દર્શયતિ -- અભાવશબ્દે તિ

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ -- અભાવો ઽપી તિ ભાવા ન્તેન. અતસ્ સિદ્ધં ભાવાત્મકાત્ પ્રમાણાદ્ અન્યત્વમ્ અભાવસ્યેત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

વેદોપયોગમ્ અભાવસ્ય દર્શયતિ -- કર્માણી તિ. યો ઽયં સર્વકર્મણાં ફલાસઙ્કરઃ પરસ્પરાસઙ્કરશ્ ચ પરસ્પરમ્ અઙ્ગાઙ્ગિભાવાભાવઃ, નાસાવ્ અભાવપ્રામાણ્યાદૃતે{3,212}સિધ્યતીતિ. (? યથે તિ. યાવત્ તાવદ્ યથાવદ્ ઇતિ.) ઇહે તિ. વેદં પ્રતિ નિર્દેશ ઇતિ

નનુ ચ વ્યાસમતાનુસારિણોપમાનાતિરિક્તં પ્રમાણદ્વયમ્ ઉપવર્ણિતમ્, ઋષિણા ચ સમ્ભવૈતિહ્યયોર્ અપિ પ્રમાણત્વમ્ આશ્રિતમ્, તત્પરિત્યાગે કારણં વક્તવ્યમ્ અત આહ -- યુક્તી તિ. પ્રમાણષટ્કમ્ એવ હિ યુક્ત્યા સઙ્ગચ્છતે. આગમાનુગતશ્ ચ. આગમશ્ ચ મીમાંસાતન્ત્રમ્, અતો યુક્ત્યાગમાભ્યામ્ ઇહ શાબરે ભાષ્યે પ્રમાણષટ્કમ્ એવ પ્રવિવિચ્ય તર્કિતમ્. યત્ તુ દ્વયમ્ અધિકમ્ ઇષ્ટં તદ્ અત્રૈવાન્તર્ગતમ્ ઇતિ