મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 10

પ્રયોજનાન્તરમ્ આહ -- પ્રતિનિધિર્ અપી તિ. દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રક્રાન્તયોર્ વ્રીહ્યપચારે યત્ તત્સદૃશા નીવારાઃ પ્રતિનિધીયન્તે, તદ્ અપ્ય્ ઉપમાનસ્ય ફલમ્ ઇતિ. ઇદમ્ અપરં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રતિકૃતિર્ ઇતિ યુક્તમ્ અન્તેન. મુખ્યાપચારે ગૌણે શાસ્ત્રાર્થ આશ્રયિતવ્યે યત્રાતિગૌણૈર્ જઘન્યૈર્ દ્વિત્રાદિસામાન્યૈઃ પ્રતિકૃતિઃ સાદૃશ્યં બોધ્યતે, તત્ર સુસદૃશલાભે યન્મન્દસદૃશં, મિથ્યા ભવતિ, તદ્ અપ્ય્ ઉપમાનસ્ય ફલમ્ ઇતિ. કથં પુનર્મન્દસદૃશં મિથ્યા,{3,157}સુસદૃશલાભે ઽપિ હ્ય્ અલ્પયા માત્રયા તત્સદૃશમ્ અવગમ્યત એવ. અતો ઽસ્તુ તત્રાલ્પં નામાવયવસામાન્યમ્ અત આહ -- મતિર્ ઇતિ. ન કેવલં વસ્તુતસ્ તયોસ્ સુસદૃશાલ્પસદૃશયોઃ (?સ્ત્રીવ।તીવ્ર)મન્દ્રત્વમતિર્ (?અપીતિ।અપિ તુ) તથૈવ -- મુખ્યરૂષેણૈવ સુસદૃશે દ્રાક્ શીઘ્રમ્ ઉત્પદ્યતે. ઇવશબ્દો ઽલઙ્કારે. અતો મન્દસદૃશસ્ય માત્રયા સાદૃશ્યબોધે ઽપ્ય્ અનુપાદાનલક્ષણો બોધો ભવિષ્યતીત્ય્ અસ્તિ હાનોપાદાનયોર્ ઉપમાનોપયોગઃ ॥ 53 -- 54 ॥
ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયામ્
ઉપમાનપરિચ્છેહઃ સમાપ્તઃ ।
008 અર્થાપત્તિપરિચ્છેદ
અથાર્થાપત્તિપરિચ્છેદઃ
અત્ર ભાષ્યમ્. અર્થાપત્તિર્ અપિ દૃષ્ટઃ શ્રુતો વાર્થો ઽન્યથા નોપપદ્યત ઇત્ય્ અર્થકલ્પના. યથા જીવતો દેવદત્તસ્ય ગૃહાભાવદર્શનેન બહિર્ભાવસ્યાદૃષ્ટસ્ય પરિકલ્પના ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- અર્થાપત્તિર્ અપિ ન પરીક્ષિતવ્યા, એવંલક્ષણકત્વેનાવ્યભિચારાદ્ ઇતિ. કિં પુનર્ અનેનાર્થાપત્તેર્ લક્ષણમ્ ઉક્તમ્. અર્થો ઽન્યથાનુપપદ્યમાનો યદર્થાન્તરં કલ્પયતિ સાર્થાપત્તિઃ. યથા જીવતો દેવદત્તસ્ય ગૃહાભાવો બહિર્ભાવેન વિના નોપપદ્યમાનો યદ્ બહિર્ભાવં કલ્પયતિ સાર્થાપત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.
યદ્ય્ એવં કેયમ્ અન્યથાનુપપત્તિર્ નામ. યદિ તાવદ્ અનેન વિનાસ્ય સદ્ભાવો નોપપદ્યત ઇતિ, તદ્ ઇદં કાર્યતઃ કારણાનુમાનમ્ ઉપન્યસ્તં, ન પ્રમાણાન્તરમ્. અથ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યાનુમાનમ્, અર્થાપત્તૌ ન સમ્બન્ધજ્ઞાનમ્ અપેક્ષત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્ અયુક્તમ્. ન હ્ય્ અજ્ઞાતે સમ્બન્ધે ઽનેન વિના નોપપદ્યત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્.{3,158}યદ્ એવ હ્ય્ અસ્યેદં કાર્યમ્ ઇત્યાદિના રૂપેણ જ્ઞાતસમ્બન્ધનિયમઃ, તદ્ એવ સ્વકારણેન વિના નોપપદ્યત ઇતિ શક્યમ્ અવસાતુમ્, ધૂમ ઇવાગ્નિના વિના. અતો ઽવિનાભાવસમ્બન્ધબલોત્થમ્ એવેદં જ્ઞાનમ્ ઇતિ શબ્દાન્તરેણોક્તમ્. સ્યાદ્ એતત્. દૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયમ્ અનુમાનમ્ અગ્ન્યાદિષુ દૃષ્ટમ્, અદૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયાર્થાપત્તિશ્ શક્ત્યાદિષૂપજાયત ઇતિ. તન્ ન. દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં વા જ્ઞાતસમ્બન્ધમ્ અવગમ્યતે ઽન્યથાનુપપત્ત્યા, કાર્યસામાન્યં હિ કારણસામાન્યેન વિનાનુપપદ્યમાનં યત્ તત્ કલ્પયતિ તદ્ અપિ સમ્બન્ધજ્ઞાનેન જાયમાનં કથમ્ અનુમાનાદ્ ભિદ્યતે. અદૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયતા ચાનુમાનસ્ય ક્રિયાનુમાને વર્ણિતૈવ. અતઃ પ્રમાણાન્તરમૃગતૃષ્ણિકૈવેયમ્. સત્યમ્, યદિ યદ્ યેન વિના નોપપદ્યતે તદ્ તદ્ગમકં સ્યાત્. ઇહ તુ યન્ નોપપદ્યતે તદ્ એવ ગમ્યમ્. કિમ્ ઇદાનીં બહિર્ભાવો ગૃહામાવેન વિના નોપપદ્યતે. બાઢમ્. ન હિ ગૃહે ઽપિ ભવન્ દેવદત્તો બહિર્ અપિ ભવતિ, તદ્ અસ્ય બહિર્ભાવો ગૃહાભાવદર્શનેનૈવોપપદ્યતે. નનુ ભાષ્યકારો દૃષ્ટઃ શ્રુતો વેત્યાદિ વદન્ ગમકસ્યાન્યથાનુપપદ્યમાનતાં દર્શયતિ. ન ગમ્યસ્ય. અગ્રન્થજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયઃ. દૃષ્ટઃ શ્રુતો વાર્થો ઽર્થકલ્પનેતિ હિ સમ્બન્ધઃ. કિમ્ ઉક્તં ભવતિ, અર્થાન્તરસ્ય પ્રમાણમ્ ઇતિ. અન્યથા નોપપદ્યત ઇતિ તર્હિ કેન સમ્બધ્યતે, પ્રમિત્યેતિ વદામઃ. અન્યથાનુપપદ્યમાનતામ્ આપાદયન્નર્થાન્તરસ્ય ગમક ઇતિ. કસ્યાર્થાન્તરસ્ય. યદિ બહિર્ભાવસ્ય, નાસ્યાનુપપત્તિં ગૃહાભાવ આપાદયતિ, ન હિ ગૃહાભાવદર્શિનો બહિર્ભાવો નોપપદ્યત ઇતિ બુધ્યન્તે લૌકિકાઃ, કિન્ તુ ચૈત્રો બહિર્ અસ્તીતિ. અપિ ચ ગમ્યવિશેષણમ્ અન્યથાનુપપત્તિમ્ આચક્ષાણૈર્ ગમકસ્ય કિમ્ અન્યથાનુપપત્તિર્ નેષ્યત એવ યદ્ય્ એવં કથં તતો બહિર્ભાવસિદ્ધિઃ. અથ સો ઽપિ નોપપદ્યતે, તતો ઽવિનાભાવબલેનૈવ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પુનરનુમાનત્વમ્. કિમ્ અર્થં ચાન્યથા નોપપદ્યત ઇતિ ગમકપરિત્યાગેનાશ્રૂયમાણયા પ્રતીત્યા યોજ્યતે.
અથોચ્યતે -- અર્થાન્તરસ્ય ચૈત્રસમ્બન્ધિનો વિદ્યમાનત્વસ્યાન્યથાનુપપત્તિમ્ આપાદયન્ ગૃહાભાવો બહિર્ભાવં કલ્પયતીતિ. સંશયાપાદનં ચાન્યથાનુપપદ્યમાનત્વાપાદનં, યેન હિ પ્રાયેણ ગૃહે નિવસંશ્ ચૈત્રો દૃષ્ટઃ સ ગૃહાભાવદર્શનેનૈવ ચૈત્રસ્ય સદ્ભાવ એવ સંશેતે. પ્રતીતે ઽપિ હિ વસ્તુનિ{3,159}પૂર્વપ્રતિપન્નરૂપાન્તરાભાવાવગમસ્ સંશયમ્ આપાદયતિ. દેવદત્તસ્ય વિદ્યમાનતા ગૃહસમ્બન્ધાવગતેતિ તદભાવદર્શનાદ્ ભવતિ વિદ્યમાનત્વે સંશયઃ -- કિમ્ અસ્તિ ચૈત્રો ન વેતિ. અયં ચ સંશયો ઽનુપપત્તિર્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. તામ્ ઇમાં વિદ્યમાનત્વસ્ય સંશયરૂપામ્ અનુપપત્તિમ્ આપાદયન્ ગૃહાભાવો બહિર્ભાવકલ્પનયા સંશયમ્ ઉત્સારયંશ્ ચૈત્રસ્ય વિદ્યમાનત્વમ્ ઉપપાદયતિ. તદ્ ઇહ ગૃહાભાવો વિદ્યમાનત્વસ્યાર્થાન્તરસ્ય સંશયાપાદનદ્વારેણ બહિર્ભાવેનાનવગતસમ્બન્ધો ઽપિ તં ગમયતિ. વિદ્યમાનત્વમ્ એવ વા ગૃહાભાવાપાદિતાનુપપત્તિકં સ્વોપપાદનાય બહિર્ભાવં કલ્પયતીતિ દ્વેધા દર્શનમ્. અત એવ ચાનુમાનાદ્ ભેદઃ. ન હ્ય્ અનુમાને ધૂમાદિઃ કસ્યાચિત્ સંશયરૂપામ્ અનુપપત્તિમ્ આપાદયંસ્ તદાપાદિતાનુપપત્તિકં વા કિઞ્ચિદ્ અગ્ન્યાદિકં ગમયતિ. કિન્ તુ અસન્દિગ્ધાદ્ એવ ધૂમાદ્ અગ્નિર્ અનુમીયતે. યથા ચાનુમાને નિશ્ચિતરૂપં લિઙ્ગં ગમકમ્. તથેહ સન્દિગ્ધમ્ ઇતિ દર્શનબલાદ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્.
તદ્ એતદ્ અસામ્પ્રતમ્. તથા હિ -- યત્ તાવદ્ ઉક્તં ગૃહાભાવસ્ સંશયમ્ આપાદયતીતિ. તદ્ અયુક્તમ્. કથં હિ તેન વિદ્યમાનત્વે સંશય આપાદ્યતે. ગૃહે ચૈત્રો દૃષ્ટઃ કથમ્ ઇહ ન ભવતીતિ ચેદ્, ન તાવદ્ એવં સર્વે પ્રતિયન્તિ, યેનાપિ હિ સ તત્ર દૃષ્ટઃ, સો ઽપિ તં જીવન્તં તત્રાસન્તમ્ અવગમ્ય સહસા બહિર્ભાવં કલ્પયતીતિ. અપિ ચ -- યદિ વસ્તુધર્મવિસંવાદાત્ સન્દેહઃ, ન તર્હિ બહિર્ભાવકલ્પનાયાં નિમિત્તં પશ્યામઃ. યથા હિ મૃતજનિષ્યમાણયોઃ ગૃહાભાવો ન બહિર્ભાવં સૂચયતિ, એવં સન્દિગ્ધસદ્ભાવસ્યાપિ. યાવદ્ ધિ ચૈત્રસ્ય વિદ્યમાનતા ન નિશ્ચીયતે, ન તાવદ્ ગૃહાભાવમાત્રદર્શનેન બહિશ્ ચૈત્રો ઽવસ્થાપયિતું શક્યતે. સંશયનિરાકરણાર્થમ્ અપિ ચાત્ર પ્રમાણાન્તરમ્ અર્થનીયમ્. ન બહિર્ભાવઃ. નિરાકૃતે તુ સંશયે નિશ્ચિતસદ્ભાવો ગૃહાભાવદર્શનેન બહિર્ અસ્તીતિ ગમ્યતે. અથ નિશ્ચિતસદ્ભાવસ્યૈવ સ્થિતિપ્રકારે સન્દેહઃ કથમ્ અસ્તીતિ. સ તર્હિ ચૈત્રમ્ અપશ્યતો ઽપિ ભવતીતિ કિં ગૃહાભાવદર્શનેન. ન ચાસૌ બહિર્ભાવકલ્પનાબીજમ્. અતો બહિર્ભાવકલ્પનાપ્રત્યનીકમ્ એવ સંશયાપાદનં, યત્ તત્સિદ્ધયે દ્વારમ્ આશ્રિતમ્. સાધુ સમ્પાદિતમ્. અતો ન વિદ્મઃ કીદૃશો લક્ષણાર્થ ઇતિ.

{3,160} અત આહ -- પ્રમાણે તિ. અન્યથા નોપપદ્યત ઇત્ય્ અન્યથાનુપપદ્યમાનતામ્ આપાદયન્ ગમયતીતિ વ્યાચક્ષ્મહે. અપિ તર્હિ દૃષ્ટશ્રુતવિશેષણમ્ એવેદમ્. ય એવ કશ્ચિત્ પ્રમાણષટ્કવિજ્ઞાતો ઽર્થો ઽન્યથાનુપપદ્યમાનતયા ગૃહીતઃ, સ એવ સ્વોપપાદનાયાન્યમ્ અર્થં કલ્પયતિ તદ્વિષયા કલ્પનાબુદ્ધિર્ અર્થાપત્તિર્ ઇતિ. નન્વ્ એવમ્ અવિનાભાવબલોત્થા બુદ્ધિર્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ આપાદિતમ્. મૈવમ્. ન હ્ય્ અન્યથા નોપપદ્યત ઇત્ય્ અવિનાભાવમ્ આચષ્ટે. સ હ્ય્ અનેન વિના ન ભવતીત્ય્ ઉક્તે ગમ્યતે. કિં નામાનેનોચ્યતે, દૃષ્ટઃ શ્રુતઃ કલ્પનામ્ અન્તરેણ નોપપદ્યત ઇતિ. કા પુનર્ અસ્યાનુપપત્તિઃ, ન હિ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામ. દૃષ્ટમ્ અપિ પ્રમાણાન્તરવિરોધાદ્ યત્ પ્રતિહન્યતે સાનુપપત્તિઃ. દૃષ્ટો હિ ગૃહે ચૈત્રાભાવો ઽભાવેન. આનુમાનિકી ચ તસ્ય જીવતઃ ક્વચિત્ સત્તા. સાનિર્ધારિતદેશવિશેષતયા ગૃહમ્ અપિ વ્યાપ્નોતિ. સો ઽયમ્ અભાવાનુમાનયોર્ વિરોધો ઽનુપપત્તિર્ આખ્યાયતે. સંશયો ઽપિ ચાત્ર પ્રમાણાન્તરવિપ્રતિપત્તિર્ એવાનવસ્થિતોભયભાનવસ્તુલક્ષણઃ. અથવાયમ્ અનધ્યવસાય એવૈકસ્મિન્ બુદ્ધિમ્ ઉપસંહર્તું યુક્તિવિશેષાદ્ અશક્નુવતઃ. અતો નેહાન્યતરદ્ ઉપાદાતું હાતું વા શક્યં પ્રમાણત્વાવિશેષાત્. તદ્ ઇહ સઙ્કટે પ્રામાણિકો ઽનુમાનસ્ય વિષયં કલ્પયતિ -- બહિર્ અસ્તીતિ, ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ સામાન્યશાસ્ત્રસ્યેવ વિહિતવર્જિતાં હિંસામ્. એવં ચોભયમ્ ઉપપાદિતં ભવતિ અભાવો ઽનુમાનં ચેતિ. સર્વત્ર ચૈવમ્ એવ દર્શયિતવ્યમ્. ત્રૈરૂપ્યરહિતત્વં ચાસ્યા ઉત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ.
અત્ર ચ દૃષ્ટ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તત્ર ન વિદ્મઃ, કિમ્ ઇહ ચક્ષુર્માત્રેણ દૃષ્ટો ઽભિપ્રેતઃ, ઉત પ્રત્યક્ષમાત્રદૃષ્ટઃ. પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે શ્રોત્રાદિપૂર્વિકાર્થાપત્તિર્ ન સ્યાત્, ઉત્તરસ્મિન્ન્ અનુમાનાદિપૂર્વિકા. અથ પ્રમિતમાત્રપરિગ્રહાર્થો દૃષ્ટશબ્દઃ, શ્રુતો વેતિ તર્હિ કિં ભેદેનોપાદીયતે, શબ્દાવગતમ્ અપિ હિ પ્રમિતમ્ એવ. અથોચ્યતે નેદમ્ અર્થાન્તરવિવક્ષયા શ્રુતગ્રહણમ્, કિન્ તર્હિ, અભિધાનાન્તરમ્ એવેદમ્ ઉપલબ્ધેર્ વાચકમ્. ઉપલબ્ધિમાત્રવિવક્ષયા{3,161}હિ દૃષ્ટશ્રુતશબ્દમ્ ઉપચરન્તો લૌકિકા દૃશ્યન્તે. ન દૃષ્ટો ન શ્રુતઃ કશ્ચિત્ સ્વયં દત્તાપહારક ઇતિ. યથા એતદ્ એવાભિપ્રેત્ય ટીકાકારેણોક્તં દૃષ્ટઃ શ્રુતો વેતિ લૌકિકમ્ અભિધાનમ્ ઇતિ. શાબ્દીમ્ ઉપલબ્ધિં પ્રમાણાન્તરેભ્યો ભેદેન લૌકિકા ઉપાદદાના દૃશ્યન્ત ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. ઇદમ્ અપિ નોપપન્નમ્. કથં હિ લક્ષણગ્રન્થે સુનિપુણો ભાષ્યકારો ઽભિપ્રાયાન્તરમ્ અન્તરેણ શ્રુતપદં પ્રયુઙ્ક્ત ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષિતુમ્ અપિ શક્યમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ ઉભયોપાદાનપ્રયોજનમ્ અત આહ -- દૃષ્ટ ઇતિ. સત્યમ્. પઞ્ચભિર્ અપિ પ્રત્યક્ષાદિભિર્ દૃષ્ટો દૃષ્ટો ભવતિ. ઉપલબ્ધિપર્યાય એવ દૃષ્ટશબ્દ ઇતિ યાવત્. તથાપ્ય્ અસ્માદ્ દૃષ્ટાદ્ ભેદેન યચ્છ્રુતોદ્ભવાર્થાપત્તિર્ ઉપાદીયતે, તદ્ અસ્યાઃ પ્રમાણગ્રાહિતયા પૂર્વસ્યા દૃષ્ટાર્થાપત્તેર્ વૈલક્ષણ્યં દર્શયિતુમ્. તચ્ ચોપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યતે. પ્રથમાર્થાપત્ત્યપેક્ષયા ચ પઞ્ચભિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ પ્રમાણષટ્કપૂર્વિકાર્થાપત્ત્યુદાહરણાવસરે

ઇદાનીં પ્રત્યક્ષપૂર્વિકામ્ એવ તાવન્મુખ્યતયોદાહરતિ -- તત્રે તિ વહ્નેર્ અન્તેન. કા પુનર્ ઇયં શક્તિઃ. નેયમ્ અતીન્દ્રિયેદન્તયા નિર્દેષ્ટું શક્યતે. નનુ યદ્ભાવાભાવનિબન્ધનૌ કાર્યભાવાભાવૌ ઇયં શક્તિઃ, ઈદૃશી ચ પ્રત્યક્ષવેદ્યૈવ. તથા હિ -- વહ્નિસંયોગાનન્તરં દાહો દૃશ્યતે અસતિ ચ ન દૃશ્યત ઇતિ તત્સંયોગ એવ શક્તિર્ ઇતિ ગીયતે, ન તત્ત્વાન્તરમ્. સ ચ પ્રત્યક્ષ ઇતિ કિમ્ અર્થાપત્ત્યા. ન. વ્યભિચારાત્. યથા ખલુ સ્વરૂપમાત્રમ્ અગ્નેર્ વ્યભિચરતિ, એવં સંયોગો ઽપિ. ભવતિ હિ કદાચિદ્ ઔષધાદિસન્નિકર્ષે સંયુજ્યતે વગ્નિર્ અથ ચ ન દહતીતિ. તદ્ ઇહાર્થાપત્ત્યા તત્ત્વાન્તરં શક્તિરૂપં કલ્પ્યતે. કયાનુપપત્ત્યા, પ્રમાણાન્તરવિરોધેન. તથા હિ -- પ્રત્યક્ષેણ દાહો ઽવસ્થાપ્યતે. હેત્વભાવેન ચ પ્રતિક્ષિપ્યતે. સ હિ કાર્યાભાવેન વિદિતપ્રતિબન્ધસ્ તં ગમયતિ. તથા હિ -- ન સ્વરૂપમ્ અગ્નેઃ કારણમ્, ન તત્સંયોગો વ્યભિચારાત્, નાન્યત્ કિઞ્ચિત્. ન ચાકસ્માદ્ એવ ભવતીતિ સામ્પ્રતમ્. એવં હિ કદાચિન્ ન સ્યાત્, અપેક્ષા હિ કદાચિદ્ ભાવે નિબન્ધનમ્, અનપેક્ષં તુ નિત્યં સદસદ્ વા ભવેત્. અતઃ કાર્યદર્શનાદર્શનબલાદ્ અગ્નેઃ સ્વરૂપાદ્ વ્યતિરિક્તં કિઞ્ચિદ્ રૂપમ્ ઉન્નીયતે,{3,162}યદ્ભાવાભાવનિબન્ધનૌ કાર્યભાવાભાવાવ્ ઇતિ. સ્વરૂપમાત્રાયત્તે તુ કાર્યભાવે તદભેદાત્ સદાપત્તિર્ ઇતિ. સ્વરૂપમાત્રમ્ અપ્રતિબન્ધમ્ અગ્નેર્ દાહસ્ય કારણમ્ ઔષધાદીનાં તુ પ્રતિબન્ધૃતેતિ ચેત્, કઃ પ્રતિબન્ધાર્થઃ. સ્વરૂપં તાવદવિનષ્ટમ્. તદ્ એવ પ્રત્યભિજાનીમઃ. ન હિ બીજસ્યોપરિ ત(?ના।દા)નીતે પ્રદીપે કિઞ્ચિદ્ રૂપાપચયમ્ ઉપલભામહે. ન ચ તેનાઙ્કુરો જન્યતે. અથ વસ્ત્વન્તરસન્નિધૌ સામગ્ર્યન્તરમ્ એવ જાતમ્, અતઃ પૂર્વસામગ્રીકાર્યં નોત્પદ્યત ઇતિ ચેન્ નૈવમ્. ન હિ મન્ત્રાદિસન્નિકર્ષે પૂર્વસામગ્રીનાશો દૃશ્યતે. ન ચ તત્ કાર્યમ્ ઉપલભ્યતે. અથ મન્ત્રાદિરહિતમ્ એવ કારણં કાર્યસ્ય જનકમ્. ન તુ તત્ર તેન કિઞ્ચિત્ ક્રિયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તન્ ન. ન હ્ય્ અકિઞ્ચિત્કરસ્ય સન્નિધિઃ કાર્યં પ્રતિબધ્નાતિ. અન્યદ્ અપિ હિ તત્રોદાસીનં સન્નિહિતં ભવતિ. ન ચ કાર્યં ન જાયતે. ન ચ મન્ત્રાદિસન્નિધાવ્ અર્થાન્તરમ્ એવ જાતં પૂર્વકારણનાશેનેતિ મતિર્ આવિરસ્તિ. સકલા હિ સામગ્રી પ્રત્યભિજ્ઞાયતે. અસ્તિ ચ તત્ર કારણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ન ચ મન્ત્રાદિપ્રાગભાવ એવ વા તદ્વિશિષ્ટા વા સામગ્રી જનિકેતિ યુક્તમ્. અભાવસ્ય ભાવાન્તરસિદ્ધૌ વ્યાપારાદર્શનાત્.
વિહિતાકરણે ઽપિ તત્કાલે ઽન્યક્રિયા પ્રત્યવાયહેતુર્ ના(?કા।ક)રણમ્. યદાહ --
સ્વકાલે યદ્ અકુર્વસ્ તુ કરોત્ય્ અન્યદ્ અચેતનઃ ।
પ્રત્યવાયો ઽસ્ય તેનૈવ નાભાવેન સ જન્યતે ॥
ઇતિ. યદિ તુ --
કર્મણઃ પ્રાગભાવશ્ ચ વિહિતાકરણેષુ યઃ ।
સ ચાનર્થકરત્વેન વસ્તુત્વાન્ નાપનીયતે ॥
ઇતિ દર્શનાત્ મન્ત્રાદિપ્રાગભાવઃ કારણમ્ ઇષ્યતે. તથાપિ પરસ્તાત્ કાર્યદર્શનં નોપપદ્યત ઇતિ. મન્ત્રાદિપ્રધ્વંસો ઽપિ કારણમ્ ઇતિ ચેત્, સ તર્હિ પ્રાઙ્ નાસીદ્ ઇતિ પ્રાઙ્મન્ત્રાદિપ્રયોગાત્ કાર્યં ન જાયેત. ન હિ ક્ષિતિજલબીજાનામ્ અન્યતમાપાયે ઽપ્ય્ અઙ્કુરો જાયમાનો દૃશ્યતે. અપિ ચ સત્ય્ એવ પ્રાચ્યમન્ત્રાદિસન્નિધાને તદ્વિપરીતમન્ત્રાદ્યાગમે કાર્યભાવમ્ ઈક્ષમાણા ન તદભાવસ્ય કારણભાવમ્ અવસ્થાપયામઃ. ન હિ વિહિતાકરણકારણકઃ પ્રત્યવાયઃ સત્ય્ અપિ વિહિતકરણે દૃષ્ટઃ. ભવતિ ચાત્ર પ્રયોગઃ -- યદ્યદભાવકારણકં તત્તદ્ભાવે ન ભવતિ વિહિતાભાવભાવ્ય ઇવ પ્રત્યવાયો{3,163}વિહિતભાવેન. ન ચૈવં મન્ત્રાદિભાવે કાર્યમ્ ઇતિ. એવં ચાકિઞ્ચિત્કરો મન્ત્રાદિભાવો ન કદાચિત્ કાર્યં પ્રતિબધ્નીયાત્. અતઃ કારણશક્તેર્ એવ પ્રતિબન્ધકો મન્ત્રઃ, ન તદભાવઃ કારણમ્. બલવત્તરોપનિપાતાપહૃતશક્તિસ્ તુ સો ઽપિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિબધ્નાતિ. ન ચ યદ્ બલવદ્રુદ્ધમ્ આત્માનં નૈવ વિન્દતિ, અવિરોધે ઽપિ તેનાત્મા ન લબ્ધવ્યઃ. કદાચન માભૂત્ શ્રૌતપરિપન્થિવિનિયોગાભાવે ઽપિ લૈઙ્ગિકવિનિયોગાભાવ ઇતિ. અતો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ અતિશયઃ કારણાનામ્, યન્નાશતિરોધાનાભ્યાં કાર્યં નારભન્ત ઇતિ સિદ્ધં પ્રત્યક્ષાવગતાદ્ દાહાદ્ દહનશક્તિકલ્પનમ્. અનુમેયત્વં તુ શક્તેર્ ઉપરિષ્ટાન્નિરાકરિષ્યત ઇતિ. અનુમાનપૂર્વિકાર્થાપત્તિમ્ ઉદાહરતિ અનુમિતાદ્ ઇતિ. દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યા સૂર્યે યાનમ્ અનુમીયતે, તતો ઽર્થાપત્ત્યા તચ્છક્તિઃ. અત્રાપિ પ્રમાણાન્તરવિરોધ એવાનુપપત્તિઃ. ગમનં હિ પ્રાણિનાં વિશિષ્ટપદાદિસાધનકમ્ અવગતમ્. અયં ચાનુમિતતદ્વિધર્મગમનસાધનો ઽપિ તથૈવ ન ગન્તુમ્ અર્હતીતિ વિતર્કઃ. સો ઽયં શક્તિકલ્પનયા નિવાર્યતે. અસ્તિ નામ સા કાચિદ્ અસ્ય શક્તિઃ, યયા ગન્ત્રન્તરવિધર્મગમનો વિપાતનિપાતયોસ્ સમમ્ ઉપસર્પતીતિ

શ્રુતાર્થાપત્તિસ્ તુ ભિન્નવિષયા દૃષ્ટાર્થાપત્તિભ્યો વિવિચ્ય પશ્ચાદ્ એવાભિધાસ્યત ઇત્ય્ આહ -- શ્રુતે તિ. ઉપમાનપૂર્વિકાં દર્શયતિ -- ગવયે તિ. ગવયસદૃશો ગૌર્ ઇત્ય્ ઉપમિતે સદૃશજ્ઞાનગ્રાહ્યશક્તિર્ અર્થાપત્ત્યા કલ્પ્યતે. ઈદૃશી ચ તત્રાનુપપત્તિર્ ભવતિ -- કથં ગવિ સુસદૃશજ્ઞાનં જન્યતે, યદિ હિ જનયેત્ પ્રથમદર્શને ઽપિ કિં ન જનયેત્, સન્તિ હિ તદાપિ ગવિ ગવયાવયવસામાન્યાનિ, તદ્ એવં જાતમ્ અપિ ગવ્યુપમાનમ્ અનુપત્ત્યાવસીદતિ. શક્તિકલ્પનયોપપાદ્યતે. અસ્તિનામ કો ઽપિ ગોર્ અતિશયો યઃ પ્રતિયોગિદર્શનપ્રતિલબ્ધાભિવ્યક્તિર્ ગવયસદૃશીં ધિયમ્ ઉપજનયતિ. યચ્ ચેદં સમાને પશુત્વે ગૌર્ એવ ગવયસદૃશ ઇત્ય્ ઉપમીયતે તદ્ અપિ તસ્ય શક્તિવિશેષાભ્યુપગમાદ્ વિના નોપપદ્યત ઇતિ

અર્થાપત્તિપૂર્વિકામ્ ઉદાહરતિ -- અભિધાને તિ. શબ્દાદ્ અનન્તરમ્ અર્થપ્રતિપત્તિં દૃષ્ટ્વા તસ્ય તત્કારણત્વમ્ અવસીયતે. ન ચ વ્યાપારમ્ અન્તરેણ{3,164}કારણત્વમ્ ઉપપદ્યત ઇતિ શબ્દસમવાયી વ્યાપારો ઽનુમીયતે. સ ચાભિધેતિ પ્રસિદ્ધમ્. તત્સિદ્ધ્યર્થં ચ શબ્દે વાચકસામર્થ્યમ્ અર્થાપત્ત્યા પ્રમીયતે. અભિધાયકત્વે હ્ય્ અનુમિતે ભવત્ય્ અનુપપત્તિઃ, નાયમ્ અસ્યાભિધાયકઃ. પ્રાગ્ ઇવ સમ્બન્ધજ્ઞાનાદ્ ગૃહીતસમ્બન્ધઃ પ્રત્યાયક ઇતિ ચેદ્ ન. તદભાવાત્. ન હ્ય્ અસ્યાર્થેન સંયોગાદીનામ્ અન્યતમસ્ સમ્બન્ધો દૃશ્યતે. તદ્ અસ્યાનુપપત્તૌ શક્તિકલ્પનોપપાદિકા ભવતિ. અસ્તિ ખલ્વ્ અનયોર્ વાચ્યવાચકશક્તિરૂપસ્ સમ્બન્ધઃ. યદગ્રહાન્ નાર્થો ઽવગમ્યત ઇતિ. એવં ચ શક્તિકલ્પનોત્તરકાલં શક્તેર્ અપિ નિત્યત્વમ્ અન્તરેણાનુપપત્તેર્ અર્થાપત્ત્યન્તરેણ શબ્દસ્ય નિત્યતા પ્રતીયત ઇતિ

એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- અભિધે તિ સાર્ધેન. એતચ્ ચ સ્વયં જૈમિનિનૈવ શબ્દાધિકરણે ઽભિધાસ્યત ઇત્ય્ આહ -- દર્શનસ્યે તિ ॥ 6 -- 7 ॥
અભાવપૂર્વિકા તુ ભાષ્યકારેણ સ્વયમ્ ઉદાહૃતેતિ ન પૃથગુદાહ્રિયત ઇત્ય્ આહ -- પ્રમાણાભાવે તિ સાર્ધેન. અસ્યાર્થઃ -- યથા જીવતિ દેવદત્તે ગૃહાભાવદર્શનેન બહિર્ભાવસ્યાદૃષ્ટસ્ય પરિકલ્પના ઇતિ ભાષ્યે ય. ચૈત્રસ્ય બહિર્ભાવસિદ્ધિર્ દર્શિતા તામ્ એવ પ્રકૃતાભ્યો ઽન્યામ્ અભાવપૂર્વિકામ્ અર્થાપત્તિં ભાષ્યકાર ઉદાહરત્ ઉદાહૃતવાન્ ઇતિ. પ્રપઞ્ચસ્ ત્વ્ અર્થાપત્ત્યુદાહરણાનાં પક્ષદોષાભિધાનાવસરે જ્ઞાત્રાદિનાસ્તિતાયામ્ ઇત્યાદિનાનુમાને વર્ણિત ઇત્ય્ આહ -- પક્ષદોષેષ્વ્ ઇતિ ॥ 8 -- 9 ॥
{3,165} ઇદાનીમ્ અર્થાપત્તેર્ અનુમાનાદ્ ભેદે વેદિતવ્યે ભાષ્યોક્તત્વાદ્ અભાવપૂર્વિકાયા એવ ભેદં તાવદ્ આહ -- અભાવે તિ. યેયમ્ અભાવપ્રમાણેન ગૃહે નાસ્તીત્ય્ અનેન રૂપેણાવગતાચ્ ચૈત્રાદ્ બહિર્ભાવસૂચનાત્મિકાર્થાપત્તિઃ સાપિ પક્ષધર્માદીનામ્ અનઙ્ગત્વાચ્ છબ્દવદુપમાનવદનુમાનાદ્ ભિદ્યત ઇતિ

પક્ષધર્માદ્યનઙ્ગત્વમ્ એવ દર્શયતિ -- બહિર્દેશે તિ. ઇહ હિ બહિર્દેશવિશિષ્ટશ્ ચૈત્રઃ પક્ષસ્ તદ્વિશિષ્ટો વા બહિર્દેશઃ. ન ચોભયસ્યાપિ ગૃહગતો ઽભાવો ધર્મ ઇત્ય્ (અસ્ય) પક્ષધર્મત્વં કથમ્, ન કથઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

નાભાવમાત્રમ્ અવિશેષિતં ચૈત્રસ્ય બહિર્ભાવે લિઙ્ગમ્. ન ચાસ્ય ગૃહં વિશેષણં ભવતિ, પરતન્ત્રં હિ વિશેષણમ્, યથા નીલિમોત્પલદ્રવ્યસ્ય. એવમ્ ઇહાપિ દ્રવ્યભૂતં ગૃહમ્ એવ તત્પરતન્ત્રેણાભાવેન વિશેષ્યત ઇતિ યુક્તમ્, વ્યાપકત્વાચ્ ચાભાવો ગૃહસ્ય વિશેષણમ્, શક્યતે હિ તેન ચૈત્રાધિષ્ઠિતૈકદેશવ્યતિરિક્તજગદ્વ્યાપિના ગૃહં વ્યાપ્તુમ્. અલ્પં તુ ગૃહં ન મહાવિષયમ્ અભાવં વ્યાપ્તું શક્નોતિ. અતો યથા વ્યાપ્યસ્ય ધૂમસ્યાગ્નિવિશિષ્ટત્વમ્ અવગમ્યતે, અનેનાપિ પ્રકારેણ ગૃહમ્ એવાભાવવિશિષ્ટં બહિર્ભાવસ્ય લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આપતતિ. તચ્ ચ તદભાવવિશિષ્ટગૃહં ન કથઞ્ચિચ્ ચૈત્રબહિર્દેશાભ્યાં સમ્બધ્યતે. અભાવસ્ય તાવત્ કથઞ્ચિદ્ અસ્તિ ચૈત્રાન્વયઃ. ચૈત્રાભાવ ઇતિ હિ સ પ્રતીયતે. ગૃહં તુ ન કથઞ્ચિચ્ ચૈત્રસમ્બદ્ધમ્ અવગમ્યતે ઇત્ય્ અપક્ષધર્મ ઇત્ય્ આહ -- તદભાવે તિ. ઇતશ્ ચ ગૃહાભાવો ન પક્ષધર્મ ઇત્ય્ આહ -- ગૃહાભાવે તિ. ગૃહીતે હિ પક્ષે તદ્ધર્મપ્રત્યયો ભવતિ. ન ચ ચૈત્રબહિર્દેશૌ ગૃહે ઽસત્તયા ગમ્યેતે ઇતિ

{3,166} ગૃહમ્ એવ તુ તત્ર પ્રત્યક્ષાવગતમ્ ઇતિ તદ્ધર્મપ્રતીતિર્ એવાભાવે ભવતીત્ય્ આહ -- ગમ્યતે તુ ગૃહમ્ ઇતિ. ન હિ તત્ર ગૃહ એવ ચૈત્રો ઽનુમીયતે, અભાવવિરોધાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તત્રે તિ. અદર્શનં હિ ચૈત્રસમ્બદ્ધમ્ અવગતમ્ ઇતિ તલ્લિઙ્ગં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- ન ચાત્રે તિ. ન ચ દર્શનાભાવો બહિર્ભાવે લિઙ્ગમ્, એતદભાવે ઽભિધાસ્યત ઇતિ

અતો ગૃહે ઽદર્શનમ્ અપિ ન હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ. કિઞ્ ચ ગૃહાભાવાવધારણોપક્ષીણે ઽદર્શને બહિર્ભાવમતિર્ ભવતિ, કથમ્ અસૌ તદ્ધેતુકા ભવિયિષ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અદર્શનાદ્ ઇતિ. અભિપ્રાયં વિવૃણોતિ -- નાસાવ્ ઇતિ. અદર્શનાવધારિતસ્ય ચૈત્રભાવસ્યૈવાન્યત્રાનુપયુક્તસ્ય હેતુત્વં સમ્ભવતિ. તચ્ચાપક્ષધર્મતયા નિરાકૃતમ્ ઇત્ય્ આહ -- ચૈત્રાભાવસ્યે તિ ॥ 14 -- 15 ॥
એવં તાવત્ પક્ષધર્મતા નિરાકૃતા પક્ષો ઽપ્ય્ અત્રાનુમાનાત્ પૂર્વં નોપલક્ષ્યત ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વં ન ચે તિ

{3,167} અત્ર ચોદયતિ -- નદી તિ. અત્ર હ્ય્ અપ્રતિપન્ન એવોપરિદેશે પક્ષે ઽતદ્ધર્મઃ પૂરો લિઙ્ગં તદ્વદ્ ઇહાપિ ભવિષ્યતીતિ

પરિહરતિ -- વૃષ્ટિમદ્ ઇતિ. એવં ત્વ્ અનુમીયમાને લોકવિરોધઃ. ન હ્ય્ એવં લૌકિકા બુધ્યન્તે. અત આહ -- યદ્ વે તિ. દૃષ્ટસ્ય નદીપૂરસ્ય કારણાભાવાનુપપત્ત્યોપરિષ્ટાદ્ વૃષ્ટિઃ કલ્પ્યતે. ઇદમ્ અપિ ચાન્વારૂઢેનોક્તમ્, પરમાર્થેન તુ વ્યાપ્તિબલોત્થમ્ ઇદમ્ અનુમાનમ્ એવ. ન ચાપક્ષધર્મતાદોષઃ. ઉપરિદેશસ્ય પૂરસમ્બદ્ધદેશસમ્બન્ધાત્, અસમ્બદ્ધો હિ ન હેતુર્ ભવિષ્યતીતિ

ઇતશ્ ચ ગૃહાભાવો ન બહિર્ભાવે લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- જીવતશ્ ચે તિ. નિશ્ચિતરૂપં હિ લિઙ્ગમ્ અનુમાને ગમકમ્. ઇહ ચ યો ઽયં જીવતો ગૃહાભાવઃ સ પ્રમાણાન્તરવિરોધાન્ નિશ્ચેતુમ્ એવ ન શક્યતે. એવં હિ તત્ર ભવતિ વિતર્કઃ. જીવતા હિ ક્વચિદ્ ભવિતવ્યમ્, કથમ્ ઇહ ન સ્યાત્. એવં ચાનધ્યવસાયાદ્ અપ્રતિષ્ઠિતો ગૃહાભાવો ઽસિદ્ધત્વાદ્ અલિઙ્ગમ્. સિદ્ધિસ્ તુ નાનન્તર્ભાવ્ય બહિર્ભાવમ્ અસ્ય ભવતિ, તદન્તર્ભાવે ચ પરસ્તાત્ પ્રમેયાભાવ ઇતિ ભાવઃ

અનુમાને ત્વ્ અનપેક્ષિતપ્રમેયમ્ એવ ધૂમાદિલિઙ્ગસ્ય સ્વરૂપં સિદ્ધમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- અગ્નિમત્તે તિ

યદિ ત્વ્ ઇહાપિ હેતોર્ અનપેક્ષત્વસિદ્ધ્યર્થં ગૃહાભાવમાત્રમ્ અવિશેષિતં જીવનેન હેતુર્ ઇષ્યતે તતો નૈકાન્તિક ઇત્ય્ આહ -- ગેહે તિ

{3,168} કથં ચ વિદ્યમાનત્વવિશિષ્ટો ગૃહાભાવો બહિર્ભાવં સાધયતિ કથં ચ શુદ્ધો નેત્ય્ ઉભયત્ર કારણમ્ આહ -- વિદ્યમાનત્વે તિ દ્વયેન. વિદ્યમાનત્વવિશેષણવિશિષ્ટગૃહાભાવબુદ્ધૌ હિ યાવદ્ વિદ્યમાનત્વસ્ય વિષયો નાવસ્થાપ્યતે તાવદભાવઃ પ્રત્યેતુમ્ એવ ન શક્યતે, તદ્ યદા ભાવપ્રતિપક્ષેણાભાવેન ગૃહમ્ અવરુદ્ધં તદા તત્ર તાવચ્ ચૈત્રસ્ય ભાવો ભવિતું ન પ્રભવતીત્ય્ આશ્રયાપેક્ષયા પારિશેષ્યાદ્ બહિર્ એવ ભવતીતિ. શુદ્ધાભાવપ્રતીતૌ ત્વ્ આશ્રયાપેક્ષૈવ નાસ્તીતિ કિં બહિર્ભાવકલ્પનયેતિ ॥ 22 -- 23 ॥
નનુ ચ નિશ્ચિતસદ્ભાવસ્ય ચૈત્રસ્ય ગૃહાભાવો બહિર્ભાવમ્ અન્તર્ભાવ્ય સિદ્ધ્યેત્. સન્દિગ્ધસદ્ભાવસ્ય ત્વ્ અનપેક્ષિતબહિર્ભાવ એવ તં ગમયિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- સિદ્ધ ઇતિ. યદિ ચૈત્રસદ્ભાવે સન્દેહઃ, ન તર્હિ તદ્બહિર્ભાવાવગતિઃ પ્રસિધ્યેત્. અસન્દિગ્ધ એવ તુ સદ્ભાવવિજ્ઞાને ઽભાવેન ગેહાદ્ ઉત્કાલિતા -- ઉત્સારિતા તત્સત્તા બહિર્ભવતિ નિયમેન, ઇતરથા તત્રાપિ સન્દેહ એવ ભવેત્. એતેન ગૃહાભાવાપાદિતસન્દેહં વિદ્યમાનત્વમ્ એવ બહિર્ભાવં કલ્પયતીતિ યૈર્ ઉક્તં તન્નિરાકૃતમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્. ઇદં ચ પ્રાયેવોક્તમ્ અસ્માભિર્ ઇતિ

અતઃ સિદ્ધં જીવનનિરપેક્ષસ્યાભાવસ્ય વ્યભિચારઃ અવ્યભિચારિણશ્ ચ પ્રમેયાનુપ્રવેશદ્વારણૈવ સમર્થનમ્ ઇતિ ધૂમાદ્ ઇવૈલક્ષણ્યાન્ ન લિઙ્ગત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ

{3,169} એવમ્ અનુમાનાદ્ ભેદં પ્રસાધિતુમ્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અનુમાનાદ્ બહિર્ભૂતમ્ ઇદં પ્રમાણં સ્થિતમ્ ઇતિ

તદ્ એવં ગૃહાભાવસ્ય પ્રમેયાનુપ્રવેશનસિદ્ધૌ યદિ તલ્લિઙ્ગમ્ ઇષ્યતે તતો દુરુત્તરમ્ ઇતરેતરાશ્રયત્વમ્ આપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- પક્ષે તિ દ્વયેન ॥ 27 -- 28 ॥
નન્વ્ એવમ્ અર્થાપત્તાવ્ અપિ પ્રમેયાનુપ્રવેશિતા, કથં હિ પ્રમાણાન્તરાપાદિતાનુપપત્તિર્ અનવસ્થિતો ગૃહાભાવો બહિર્ભાવં ગમયિષ્યત્ય્ અત આહ -- અન્યથે તિ. દ્વેધા હ્ય્ અનુપપન્નમ્ -- કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્ એવ યન્ ન કથઞ્ચિદ્ ઉપપાદયિતું શક્યમ્, કિઞ્ચિચ્ ચાસતિ કલ્પને ઽનુપપન્નમ્. તત્ર યદ્ એકાન્તમ્ અનુપપન્નં તદુપેક્ષ્યત એવ. યત્ તુ કલ્પિતે કસ્મિંશ્ચિદ્ ઉપપદ્યતે અન્યથા નોપપદ્યતે તદુપપત્તિર્ અન્યકલ્પનયાવસીયતે. એવમ્ એવ હિ સર્વલૌકિકપરીક્ષકા બુધ્યન્તે. ન ચ વિપર્યયો દેશાન્તરાદિષુ દૃષ્ટઃ. અતઃ પ્રમાણમ્ એવેદમ્. યથા ચાનુમાને નિશ્ચિતરૂપં લિઙ્ગં ગમકમ્, એવમ્ ઇહાપિ કેનચિત્ પ્રમાણેનાવગતં પ્રમાણાન્તરેણોત્થાપિતવિતર્કમ્. ન ચાત્રાન્યતરત્રાપિ પ્રામાણ્યે સંશયઃ, કિન્ તુ નિશ્ચિતપ્રામાણ્યયોર્ એવ દ્વયોસ્ સમર્થનાપેક્ષામાત્રં કથમ્ ઇદમ્ ઉભયમ્ ઉપપદ્યતામ્ ઇતિ. ષોડશિન ઇવ ગ્રહણાગ્રહણશાસ્ત્રયોઃ. ન તત્રૈકપરિત્યાગેનેતરદ્ ઉપપાદયિતું શક્યતે. અતો યથા તત્ર કથમ્ ઇદમ્ ઉભયમ્ ઉપપદ્યતામ્ ઇત્ય્ અપેક્ષિતે પ્રયોગભેદેનોભયમ્ ઉપપાદ્યતે, એવમ્ ઇહાપિ પ્રમાણપ્રતિપન્નમ્ ઉભયં નિશ્ચિતસદ્ભાવમ્ અર્થાન્તરપરિકલ્પનયા{3,170}સમર્થ્યતે. તાદ્રૂપ્યેણૈવ પ્રતિભાનાત્. વિલક્ષણાનિ હિ પ્રમાણાનિ વિલક્ષણસામગ્રીકાણિ. અત એવ પરસ્પરતો ભિદ્યન્તે. અપ્રામાણ્યકારણાનિ ચ સંશયવિપર્યયાવજ્ઞાનં વા, તચ્ ચાર્થાપત્તાવ્ અપિ નાસ્તીતિ કથમ્ અપ્રમાણતા. કથમ્ અજ્ઞાતસમ્બન્ધાત્ પ્રતીતિઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેત્. ન સમ્બન્ધઃ પ્રામાણ્યે કારણમ્, અપિ તુ બાધવિરહઃ. સ ચેહાપ્ય્ અવિશિષ્ટ ઇતિ ન કશ્ચિદ્ દોષો ઽર્થાપત્તાવ્ અસ્માકં પ્રતિભાતીતિ

નનુ ગૃહાભાવો નાન્તરેણ બહિર્ભાવમ્ ઉપપદ્યતે અતો નાન્તરીયકઃ, નાન્તરીયકાચ્ ચ યદર્થાન્તરજ્ઞાનં તદનુમાનમ્, અતો ઽનુમાનમ્ એવેદં બહિર્ભાવજ્ઞાનમ્ અત આહ -- અવિને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાન્તરીયકાર્થદર્શનં તદ્વિદો ઽનુમાનમ્ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તેષામ્ અપિ તદ્વિદો નાન્તરીયકતાવિદ એવ નાન્તરીયકદર્શનમ્ અનુમાનમ્ અભિપ્રેતમ્, ન ચેહ નાન્તરેણ બહિર્ભાવં ગૃહાભાવો ભવતીતિ પ્રાગવગતમ્, તદૈવ હ્ય્ અર્થાપત્ત્યા બહિર્ભાવં પરિકલ્પ્યાયમનેન વિના ન ભવતીત્ય્ અવિનાભાવિતા કલ્પ્યતે. અતસ્ સા સ્વરૂપસત્ય્ અપિ ન પૂર્વમ્ અવગતેતિ ન જ્ઞાનોત્પત્તૌ કારણમ્ ઇતિ

નન્વ્ અવગતસમ્બન્ધસ્ય તર્હ્ય્ અનુમાનં સ્યાદ્ અત આહ -- ગૃહાભાવે તિ તા ન્તેન. ન તાવન્નિયમેન સર્વૈર્ એવ દ્વયોસ્ સાહિત્યમ્ અવગતમ્, અવિદિતસાહિત્યસ્ય તાવત્ સિદ્ધં પ્રમાણાન્તરમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યેનાપિ તયોસ્ સાહિત્યમ્ અવગતં તસ્યાપિ નાગૃહીતયોસ્ તયોસ્ સાહિત્યગ્રહઃ સમ્ભવતિ, ન ચ તયોર્ એકગ્રહણે ઽપરદર્શનમ્ અર્થાપત્ત્યા વિના સમ્ભવતિ. અન્યથાનુપપત્ત્યૈવ ત્વ્ એકેન ગૃહાભાવેન{3,171}બહિર્ભાવેન વા તયોર્ એકઃ પ્રત્યેતવ્યઃ. એવં ચાકલ્પ્યમાને ન્યતરસ્ય સમ્બન્ધિનો ઽગૃહીતત્વાત્ સાહિત્યપ્રતીતિર્ એવ ન સ્યાત્, અતસ્ સાહિત્યાર્થમ્ અર્થાપત્તિર્ અર્થનીયેતિ સિદ્ધં પ્રમાણાન્તરમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પ્રમાણં ચે તિ પ્રતીયતે ઽન્તેન. અભિપ્રાયં વિવૃણોતિ -- તેને તિ ॥ 31 -- 33 ॥
નનુ ચ નાવશ્યમ્ અર્થાપત્ત્યૈવાન્યતરસ્ સમ્બન્ધી ગ્રહીતવ્યઃ, શક્યતે હિ ગૃહદ્વારાવસ્થિતેનાભાવપ્રત્યક્ષાભ્યામ્ ઉભયં વિદિત્વા સમ્બન્ધો ઽનુભવિતુમ્, તથા વિદિતસમ્બન્ધાચ્ ચ ગૃહાભાવાદ્ બહિર્ભાવાનુમાનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કતે તાવત્ -- ગૃહદ્વારી તિ

અત્રોત્તરમ્ આહ -- તદાપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સિધ્યત્ય્ એવં ગૃહાભાવાદ્ બહિર્ભાવાનુમાનમ્, ન પુનર્ એવમ્ એવ સર્વેષામ્ અવગતિઃ, અગૃહીતસમ્બન્ધાનામ્ અપિ પ્રતીતિભાવાત્. એષો ઽપિ ચ પ્રકારો નૈકત્ર ભાવેન સર્વત્રાભાવાવગમે સમ્ભવતિ, ન હિ જગદભાવેનૈકત્ર ભાવો ઽન્વિતશ્ શક્યો ઽવગન્તુમ્. જગદભાવસ્ય પ્રત્યેતુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. નન્વ્ એવં તદાવગતં યદાયમ્ એકત્ર ભવતિ તદા પરત્ર તત્સમીપે ન ભવતીતિ. એવં ચ વિદિતવ્યાપ્તેર્ એકદેશભાને સર્વત્રાભાવાનુમાનં ભવિષ્યતિ. અત આહ -- ન ચે તિ. ન હ્ય્ એકદેશનાસ્તિતયા ત્રૈલોક્યાભાવેન હેતોર્ વ્યાપ્તિસ્ સિધ્યતીતિ

કિં પુનર્ જગદભાવેન સમ્બન્ધો નાવગમ્યતે, તસ્યાનવગતેર્ ઇતિ ચેદ્, નન્વ્ અનુપલબ્ધિર્ અભાવાવગમે કારણમ્, યથા ચૈકત્ર સન્ દેવદત્તો દેશાન્તરે{3,172}નુપલભ્યમાનો નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે. એવમ્ એકત્ર સન્ સર્વત્ર નોપલભ્યત ઇતિ સર્વત્રૈવ નાસ્તીતિ શક્યમ્ અવગન્તુમ્. ન હિ દર્શનવદદર્શનમ્ અપિ પ્રયત્નમ્ અપેક્ષતે, દર્શનં હિ કાર્યં સ્વકારણમ્ અર્થેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદ્યપેક્ષમાણમ્ એકત્ર સતો ન સર્વત્ર સમ્ભવતિ, દર્શનાભાવસ્ તુ ન કિઞ્ચિદ્ અપેક્ષત ઇતિ ચોદયતિ -- નન્વ્ અત્રે તિ. અત્રેત્ય્ એકદેશં પરામૃશતિ. અત્ર ખલ્વ્ એકદેશે ઽનુપલબ્ધિતો ઽવિદ્યમાનત્વમ્ અવગમ્યતે. તચ્ ચ સર્વત્રાપિ સમાનમ્ ઇતિ

અત્ર પરિહારમ્ આહ -- નૈતયે તિ. કિમ્ ઇતિ ન પ્રતીયતે અત આહ -- તદ્દેશે તિ. ઉપલબ્ધિયોગ્યસ્ય હ્ય્ અનુપલબ્ધિર્ અભાવં વ્યવસ્થાપયતિ, દૂરસ્થેષુ ત્વયોગ્યત્વાદ્ એવ સત્સ્વ્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધિસ્ સમ્ભવતીતિ નાભાવનિશ્ચય ઇતિ

યદિ તુ સર્વગ્રામનગરસરિત્કાન્તારાદિદેશાઃ પ્રાપ્તા ભવેયુઃ, એવં ચૈત્રસ્ય તેષ્વ્ અભાવશ્ શક્યાવગમઃ, ન ચેદં શક્યકરણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ગત્વા ગત્વે તિ

અત્ર ચોદયતિ -- નનુ ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તાવદ્ વિપક્ષાદ્ અવ્યાવૃત્તો હેતુર્ ગમકઃ, ન ચ સર્વે વિપક્ષા ગત્વોપલબ્ધું શક્યન્તે, અતો ઽવશ્યમ્ એકદેશસ્થસ્યૈવાનુપલબ્ધ્યા વિપક્ષાદ્ હેતોર્ વ્યતિરેકો ગ્રહીતવ્યઃ. તદ્વદ્ ઇહાપિ ભવિષ્યતીતિ. ધૂમાદયશ્ ચ તે વ્યતિરેકિણશ્ ચેતિ ધૂમાદિવ્યતિરેકિણઃ. અગ્ન્યાદ્યભાવે યે વ્યતિરેકિણો ધૂમાદયસ્ તેષામ્ અગ્ન્યાદ્યભાવદેશાગમનાદ્ વ્યતિરેકો ન સિધ્યતીતિ

{3,173} પરિહરતિ -- યસ્યે તિ. વ્યતિરેકપ્રધાનવાદિનો હિ બૌદ્ધસ્યાસતિ વિપક્ષાદ્ વ્યતિરેકગ્રહણે ન હેતુર્ ગમકો ભવતિ, વસ્ત્વન્તરાભાવો હિ તસ્ય પ્રમેયઃ, અગ્ન્યાદેર્ વસ્તુનો ઽન્યસ્યાનગ્ન્યાદેર્ અભાવ ઇતિ યાવત્. સ હિ સર્વાનગ્નિવ્યતિરેકમ્ અન્તરેણ ન સમ્ભવતિ, મમ તુ સહચારિણો હેતુર્ ગમકઃ, અન્વયમાત્રનિયમેન. સ ચ વિપક્ષાદર્શનમાત્રેણ દ્વિત્રૈર્ એવ દર્શનૈઃ સિધ્યતીતિ

નન્વ્ અન્વયવાદિનો ઽપ્ય્ અજાતાતિવૃત્તપ્રત્યુત્પન્નાનન્તદેશવર્તિવહ્નિસહચરિતધૂમદર્શનં દુર્લભમ્ એવ. અથ કતિપયાગ્નિસાહિત્યદર્શનાદેવાસહિતાવગતા અપિ વહ્નયો ઽનુમીયન્તે, એવં તર્હીહાપિ ચૈત્રાભાવસ્ય જગદ્વર્તિન એકદેશભાવેન સમ્બન્ધ ઉપપદ્યત એવ. અત્રાપિ હ્ય્ એકત્ર ચૈત્રે ભવતિ કતિપયેષુ તદભાવો દૃષ્ટ એવ, તાવતા ચ સર્વત્રાભાવો ઽનુમાસ્યત ઇત્ય્ આહ -- નન્વ્ એવમ્ ઇતિ

અત્ર પરિહારમ્ આહ -- સાહિત્ય ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન હિ નો વ્યક્તિવિષયમ્ અનુમાનમ્, અપિ તર્હ્ય્ આકૃતિવિષયમ્, આકૃત્યોશ્ ચ પ્રતિવ્યક્તિકૃત્સ્નસમવાયાત્ સુલભમ્ એવ સાહિત્યદર્શનમ્, સકૃદ્દર્શનેનૈવ હ્ય્ આકૃત્યોસ્ સાહિત્યમ્ અવગમ્યતે. અત એવ દ્વિત્રાદિદર્શનમ્ અપિ વ્યભિચારાશઙ્કાયાં નિયમાર્થમ્ અભ્યર્થ્યતે. અવગતે હિ સાહિત્યે ભવતિ શઙ્કા -- કિમ્ અયમ્ ઔપાધિકસ્ સંસર્ગો ધૂમસ્યાગ્નિના સહ આહોસ્વિત્ સહજ એવેતિ, તત્રાસકૃદ્દર્શને ઽન્વયાવ્યભિચારાદ્ ઉપાધ્યન્તરપ્રવેશકારણાભાવાત્ સ્વાભાવિકો ઽસ્યાગ્નિનાન્વય ઇતિ ભવતિ મતિઃ. અગ્નેસ્ તુ પ્રથમમ્ અવગતસમ્બન્ધસ્યાપિ ધૂમેન દર્શનાન્તરે વ્યભિચારદર્શનાદાર્દેર્ન્ધનાદિર્ ઉપાધિર્ અનુપ્રવિશતિ. ન ચ દેશાદિભેદે વ્યભિચારાશઙ્કા, સકૃદ્દર્શનાવધારિતસાહચર્યયોર્ હિ દ્વયોર્ અપ્ય્ અગ્નેસ્ તાવદ્ વ્યભિચારો દૃષ્ટો{3,174}દ્વિત્રાદિદર્શનેનૈવ, તદ્ યદિ ધૂમો ઽપ્ય્ અગ્નિં વ્યભિચરેત્, અસ્યાપિ હિ દ્વિત્રિચતુરૈર્ એવ દર્શનૈર્ વ્યભિચારો દૃશ્યેત, ન ચ દૃશ્યતે. અતો ઽગ્ન્યન્વિતસ્વભાવો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે. યસ્ય ત્વ્ એવમ્ અપ્ય્ અનાશ્વાસઃ. તસ્ય સર્વપ્રમાણેષ્વ્ એવ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનાદ્ અનાશ્વાસઃ સ્યાત્. વિપક્ષવ્યતિરેકો ઽપિ ચૈવમ્ અર્થાદ્ એવ સિદ્ધો ભવતિ. સ હિ પ્રથમમ્ અન્વિચ્છતો વિપક્ષદેશાનામ્ અનન્તત્વાદ્ દુર્લભો ભવતિ. સ્વભાવનિયમે તુ જ્ઞાતે સ્વભાવસ્યાવ્યભિચારાત્ સુલભો વ્યતિરેકઃ. ન હિ સ્વાભાવિકમ્ ઉષ્ણત્વમ્ અન્તરેણ ક્વચિત્ કદાચિદ્ અગ્નિર્ ભવતીતિ કશ્ચિદ્ આશઙ્કતે. મિતદેશત્વાદ્ ઇતિ. પરિમિતદેશત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

એકદેશભાવજગદભાવયોસ્ તુ નૈવં સાહિત્યજ્ઞાનં ભવતીત્ય્ આહ -- ઇહે તિ. એકો હ્ય્ અત્ર સર્વત્રાભાવસ્ સહભાવ્યનન્તદેશવર્તી, ન ત્વ્ અગ્નિધૂમાકૃતિવત્ પરિમિતદેશઃ, અતો ઽત્ર દુર્ગ્રહં સાહિત્યમ્ ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. અનુમાનેન દેશાન્તરાભાવશ્ ચૈત્રસ્ય પ્રતીયતે. એવં હ્ય્ અનુમાસ્યતે. પરોક્ષાસ્ સર્વભૂમયશ્ ચૈત્રાભાવસમ્બન્ધાઃ, તદાક્રાન્તદેશવ્યતિરેકિત્વાત્ સ્થિતચૈત્રદેશસમીપવદ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- વિરુદ્ધે તિ. કથં હિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિત્વમ્ અત આહ -- તદ્વદ્ ઇતિ. તદ્વચ્ ચૈત્રવદ્ દેશાન્તરમ્ ઇતિ. અતો ઽર્થાપત્ત્યૈવ સર્વત્રાભાવો ઽવગન્તવ્યઃ, નાન્યા ગતિર્ અસ્તિ

તથા તુ તં ગૃહીત્વા સાહિત્યગ્રહણપુરસ્સરં યદ્ય્ અનુમાનમ્ ઇષ્યતે તદર્થાપત્તિપૂર્વકમ્, એતાવતા ચ સિદ્ધમ્ અર્થાપત્તેઃ પ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ --{3,175} પુરુષસ્યે ત્ય્ અત્રા ન્તેન. યસ્ તુ વદતિ -- સ્વાત્મનસ્ તાવદ્ એકત્ર સતસ્ સર્વત્રાભાવેન સમ્બન્ધો દૃષ્ટઃ, અતો ઽન્યસ્યાપ્ય્ અનુમિનોતીતિ. સ વક્તવ્યઃ સ્વાત્મન એવ સર્વત્રાસત્તા કથમ્ અવગમ્યતે, યદ્ય્ અભાવેન, કસ્યેતિ વક્તવ્યમ્, ન તાવત્ પ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્ત્યા દૂરદેશેષ્વ્ અભાવશ્ શક્યતે ઽવગન્તુમ્, દૂરત્વાદ્ એવ તેષામ્ અનુપલબ્ધિયોગ્યત્વાન્ ન સ્વાત્મનો ઽભાવસ્ તેષુ શક્યતે ઽવગન્તુમ્. અથ તત્ર સતો દૂરસ્થત્વમ્ એવ ન સ્યાત્, અતસ્ સહૈવ દેશાન્તરે સ્વશરીરમ્ ઉપલબ્ધિયોગ્યં ભવતિ, યોગ્યત્વાચ્ ચોપલભ્યેત, અતો ઽનુપલમ્ભાન્ નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે. યદ્ય્ એવં પ્રમાણાન્તરમ્ ઇદમ્, યો હિ યત્ર ભવતિ તસ્ય સહૈવાધારેણાત્મોપલબ્ધિયોગ્યો ભવતિ, ન ચેહ તથા, અતો ન દેશાન્તરેષ્વ્ અસ્તીતિ. એવં ચાનુમાનેન દેશાન્તરાભાવો ગ્રહીતવ્યઃ. ન પ્રત્યક્ષાભાવેન. તત્ર ચ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતોક્તૈવ -- દેશાન્તરાણિ વિમતિપદાનિ ચૈત્રવન્તિ ચૈત્રવદ્દેશસમીપવ્યતિરિક્તદેશત્વાચ્ ચૈત્રવદ્ દેશવદ્ ઇતિ. યત્ર ચ પ્રતિહેતુના સન્દેહઃ ક્રિયતે તત્ર બલવતાન્યેન યદુપબૃંહિતં પ્રત્યક્ષાદિના ભવતિ તદ્વિજયતે, ન ચેહાર્થાપત્તેર્ અન્યત્ પ્રમાણં સર્વત્રાભાવે સમર્થમ્. સા હ્ય્ એવં પ્રવર્તતે, યદ્ એતદ્ એકત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન ચૈત્રસ્યોપલમ્ભનં તન્ નોપપદ્યતે, યદિ દેશાન્તરે ચૈત્રો ભવેત્, દ્વેધા હિ ભાવાઃ પ્રાદેશિકા વિભવશ્ ચ, વિભવો ઽપિ દ્વેધા, સર્વવ્યાપિનઃ સ્વાશ્રયવ્યાપિનશ્ ચ. પૂર્વે ગગનાદયઃ. ઉત્તરે જાત્યાદયઃ. યદ્ ધિ સર્વસંયોગિભિર્ અનાગતૈર્ અગતં સમ્બધ્યતે, તદ્વિભુતયા પ્રસિદ્ધમ્, તયા ચાત્માકાશાદય ઇતિ વિભવ ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. ન તાવદાકાશવચ્ ચૈત્રઃ, એકત્ર પરિસમાપ્તો હિ પરિમણ્ડલસ્ સો ઽવગમ્યતે. ન ચ યથાવયવી સ્વાવયવેષુ વર્તતે તથા દેશાન્તરે વર્તિતુમ્ અર્હતિ. યદિ હિ તસ્યાન્યત્ર ભાગા ભવેયુઃ ઇહ કૃત્સ્નો નોપલભ્યેત. ભવન્વાન્તરાલે વિચ્છેદાદ્ અન્યો ભવેત્. ન ચ જાતિવદ્ વર્તિતુમ્ અર્હતિ. જાતિર્ હ્ય્ અમૂર્તા, સૈકત્ર પિણ્ડે સમવેતા પિણ્ડાન્તરે સમવૈતિ. અસ્ય તુ કુતો ઽન્યત્ર સમવાયઃ. ન હીદં સામાન્યમ્. સંયોગો ઽસ્ય દેશાન્તરેણ સમ્બન્ધઃ. સ ચ નાગતસ્ય સમ્ભવતિ. ગત્વા હ્ય્ અયં દેશાન્તરૈઃ સંયુજ્યમાનો દૃશ્યતે. અત એવ ન વિભુઃ.{3,176} અતો ઽસ્ય ન કથઞ્ચિદ્ એકત્ર સતો ઽન્યત્ર સત્ત્વમ્ ઉપપદ્યત
ઇત્ય્ અન્યત્રાભાવમ્ અન્તર્ભાવ્ય કૃત્સ્નબોધસ્ સમર્થ્યતે, કા પુનર્ અત્રાનુપપત્તિઃ, નાત્ર કૃત્સ્નબોધસ્ય કેનચિત્ પ્રતિઘાતો દૃશ્યતે. ભાવાનુમાનેનૈવ કેવલં તુ દુર્બલે પ્રતિઘાતહેતૌ તદ્બાધેનૈવાર્થાપત્તિર્ આત્માનં લભતે. દુર્બલં ચેહ ભાવાનુમાનં પ્રતિહેતુવિરુદ્ધત્વાત્. યત્ર તુ તુલ્યબલમ્ ઉભયમ્ એકત્રોપનિપતિતં ભવતિ, તત્રાર્થાન્તરકલ્પનયોપપત્તિર્ ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ અનુપપન્નમ્ ઇતિ. એવં તાવદ્ અભાવપૂર્વિકાયા અર્થાપત્તેર્ અનુમાનાદ્ ભેદ ઉક્તઃ પ્રત્યક્ષપૂર્વિકાયા ભેદમ્ ઇદાનીં દર્શયિતું તત્પ્રતિજ્ઞાં તાવદ્ આહ -- યત્ર ચે તિ. યત્રાપિ દાહાદિકાર્યદર્શનાદ્ અગ્ન્યાદેઃ કારણસ્ય શક્તિર્ અસ્તીતિ કલ્પ્યતે તત્રાપ્ય્ અર્થાપત્તિર્ એવ પ્રથમા. યદિ તુ પશ્ચાદનુમાનં ભવતિ ભવતુ. ભાષ્યોદાહૃતત્વાચ્ ચાભાવપૂર્વિકાયા એવ પ્રથમમ્ અનુમાનાદ્ ભેદો વર્ણિત ઇતિ ॥ 46 -- 47 ॥
અત્રાનુમાનવાદિનાં લિઙ્ગમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- કાર્યસ્યે તિ. એવં હિ મન્યન્તે -- દ્વિવિધમ્ અનુમાનં દૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયમ્ અદૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયં ચ. તત્ર તાવત્ દૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયં ધૂમાદિનાગ્ન્યનુમાનમ્, અદૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયં ચ સંયોગવિભાગાદિભ્ય ઇવ ક્રિયાદ્યનુમાનમ્. કાર્યં હિ કારણેન સામાન્યતો જ્ઞાતસમ્બન્ધમ્ ઇતિ તતસ્ તત્પ્રતીતિર્ અનુમાનમ્ એવેદમ્ ઇતિ. એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- ન સમ્બન્ધે તિ. યેન હ્ય્ એકદા બીજાદ્ અઙ્કુરો દૃષ્ટઃ સો ઽન્યદા તથાવિધાદ્ એવ પુનર્ અનુપલભમાનઃ સ્વભાવાનુમાનેન જનયિતવ્યો ઽનેનાઙ્કુર ઇત્ય્ અનુમિમાન એવાત્રાશઙ્કતે કથમ્ અઙ્કુરો ન જાયત ઇતિ, તતઃ કલ્પયતિ -- અસ્તિ કશ્ચિદ્ બીજસમવાયી શક્તિભેદો યદ્વશાત્ પ્રાક્ કાર્યમ્ આસીદ્ અદ્ય ચ નાસ્તીતિ. તચ્ ચેદમ્ અનપેક્ષિતસમ્બન્ધસ્યૈવ પુરાતનેદાનીન્તનાઙ્કુરદર્શનાદર્શનવિચારાદ્ એવ જ્ઞાનં જાયમાનં કથમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ. અપિ ચ સમ્બન્ધગ્રહણાધીનમ્ એવ સર્વમ્ અનુમાનં ન તદગૃહીતયોસ્ સમ્બન્ધિનોસ્ સમ્ભવતિ. ન ચેહ તયોર્ અતીન્દ્રિયા શક્તિઃ{3,177}પ્રમાણાન્તરેણ શક્યતે ઽનુભવિતુમ્, અત એવ ચ ન તદ્વતો ઽપિ ગ્રહણં સમ્ભવતિ, અતઃ કથમ્ અગૃહીતસમ્બન્ધાત્ કાર્યાચ્ છક્તિતદ્વતોસ્ સિદ્ધિર્ ઇતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- દૃષ્ટ્વે તિ. નન્વ્ અવગતં તાવત્ કાર્યસામાન્યં કારણસામાન્યેન વ્યાપ્તમ્ ઇતિ, અતસ્ તદ્ અનુમાસ્યતે. સત્યમ્, કિન્ તુ શક્તિકલ્પનયા વિના કારણાખ્યૈવ ન નિવર્તતે. અઙ્કુરો હિ બીજભાવભાવી વ્યભિચરિતભાવાન્તરશ્ ચ બીજકારણક ઇત્ય્ અવગતઃ સત્ય્ અપિ તુ બીજે ઽજાયમાનસ્ તદ્ અપિ વ્યભિચરતીતિ કારણાવગતિર્ એવાવસીદતિ, તાં શક્તિકલ્પનયોત્તભ્નાતિ. કૢપ્તાયાં ચ શક્તૌ કારણસમ્બન્ધિન્યામ્ અર્થાપત્ત્યા યદિ સમ્બન્ધો ઽવગમ્યતે તદ્ અસ્તુ સિદ્ધાન્તવચ્છક્તિસિદ્ધાવ્ અર્થાપત્તિઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ. અનુમાનલક્ષણાદ્ વિનાર્થાપત્તિર્ જાયમાના પ્રમાણાન્તરમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- અર્થાપત્તેર્ ઇતિ

વૃત્ત્યન્તરોદાહૃતમ્ ઉદાહરણ દૂષયતિ -- અનુમાનાદ્ ઇતિ. જયો હિ પરાજયેન વિદિતવ્યાપ્તિર્ ઇતિ તમ્ એકત્ર ઘાતકે નકુલે દૃષ્ટ્વા પ્રતિપક્ષસ્ય પરાજયો ઽવગમ્યતે. પરાજયદર્શનેન પ્રતિપક્ષસ્ય જય ઇતિ. નેદમ્ અર્થાપત્તાવ્ ઉદાહાર્યમ્ ઇતિ

શ્રુતાર્થાપત્તિર્ અભિધાસ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તામ્ ઇદાનીમ્ ઉદાહરતિ -- પીન ઇતિ

અસ્યાશ્ ચ વિષયં પ્રત્યસ્તિ વિવાદઃ. તમ્ એકનિર્ધારણાર્થમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- તામ્ અર્થે તિ કલ્પયન્ત્ય્ અન્તેન. સર્વે ચાગમાબહિર્ભૂતામ્ આતિષ્ઠન્ત ઇત્ય્ આહ -- આગમાચ્ ચે તિ

{3,178} આગમાભેદાભ્યુપગમે ઽભિપ્રાયમ્ આહ -- પ્રાયશ ઇતિ. ફલાપૂર્વવિધ્યન્તાદિસિદ્ધૌ ભૂયાનસ્યા વેદે ઉપયોગઃ, સર્વો ઽનાગમત્વે ઽવૈદિકઃ સ્યાદ્ ઇતિ

આગમિકત્વે પ્ય્ અવાન્તરવિપ્રતિપત્તિમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- વચનસ્યે તિ [

]
અત્ર નિષ્કર્ષં દર્શયતિ -- ન તાવદ્ ઇતિ. કારણમ્ આહ -- ન હી તિ. વાક્યં તાવદ્ અવાચકમ્, પ્રાગ્ એવાનેકેષામ્ અર્થાનામ્ ઇતિ

યદ્ય્ અવાચકં કથં વાક્યાદ્ અર્થપ્રતીતિર્ અત આહ -- પદાર્થે તિ. એતચ્ ચ તદ્ભૂતાધિકરણે વક્ષ્યત ઇતિ. નનુ રાત્ર્યાદિવાક્યાર્થો યદિ દિવાવાક્યેનાનભિહિતઃ પદાર્થાન્વયરૂપેણૈવ સ્વાર્થવદ્ ગમયિષ્યતે. અત આહ -- ન રાત્ર્યાદી તિ. ન હિ દિવાવાક્યે રાત્ર્યાદિપદાર્થાસ્ સન્તિ, કુતસ્ તત્ર તેષામ્ અન્વય ઇતિ

નનુ દિવાદિપદાર્થાન્વયાદ્ એવ રાત્ર્યાદિવાક્યાર્થઃ પ્રત્યેષ્યતે, અત આહ -- ન દિવાદી તિ

{3,179} ન હ્ય્ અનેકાર્થતેતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ વિવૃણોતિ -- અન્યાર્થે તિ. અતો વાક્યાન્તરસ્યૈવાયમ્ અર્થો ન દિવાવાક્યસ્યેત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

એવં તાવન્ ન મૂલાગમસ્યાયમ્ અર્થઃ, યેન તુ વાક્યાન્તરેણ બુદ્ધિસ્થેનાયમ્ અર્થો ઽવગમ્યતે, તસ્યૈવ પ્રત્યક્ષાદિષુ મધ્યે પ્રમાણં નિર્ધારણીયમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્યે તિ

તત્ર પ્રત્યક્ષં તાવન્ ન તત્સિદ્ધૌ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન હી તિ. અનુમાનમ્ અપિ તેન સમ્બદ્ધસ્ય દિવાવાક્યસ્યાદર્શનાન્ ન સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- નાનુમાનમ્ ઇતિ

અવિદિતસમ્બન્ધે તુ દિવાવાક્યે લિઙ્ગ ઇષ્યમાણે ઽવ્યવસ્થેત્ય્ આહ -- યદિ ત્વ્ ઇતિ

યદિ તૂચ્યતે સમ્બન્ધમ્ એવ દિવાવાક્યસ્ય રાત્રિવાક્યેન ગૃહીત્વા તતસ્ તદનુમાસ્યત ઇતિ, સિધ્યત્ય્ એવમ્, ન તુ શ્રુતાર્થાપત્તિવેદ્યાનિ સર્વાણિ લોકવેદવાક્યાનિ સર્વૈઃ પ્રતિપાદકવાક્યૈસ્ સમ્બદ્ધાન્ય્ અવગતાનિ. અતઃ કથં તેભ્યસ્ તાન્ય્ અનુમીયન્ત ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ

{3,180} ઇતશ્ ચ નાનુમાનમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. કેનચિદ્ ધિ સામાન્યાત્મના જ્ઞાતસમ્બન્ધેન વિશિષ્ટં કિઞ્ચિદ્ અનુમીયતે ન વસ્તુસત્તામાત્રમ્. ન ચ વિશિષ્ટઃ, અજ્ઞાતસમ્બન્ધત્વાત્ ઇહ તુ તદુભયં વિપરીતમ્ ઇતિ

યતશ્ ચાત્ર વાક્યસ્વરૂપમ્ એવ પ્રમેયમ્ અતઃ પર્વતાદિર્ ઇવ પૂર્વસિદ્ધઃ સ્વતન્ત્રો ઽસમ્બદ્ધઃ કેનચિદ્ અગ્ન્યાદિનેવ સ્વતન્ત્રેણ કેનચિદ્ વિશેષિતો ધર્મી ધર્મવિશિષ્ટો નાસ્તીત્ય્ આહ -- પૂર્વસિદ્ધ ઇતિ

અથ શ્રુતમ્ એવ વાક્યં ધર્મિતયોપાદાયાશ્રુતવાક્યવિશિષ્ટતા સાધ્યતે તતસ્ તદપ્રસિદ્ધેર્ અપ્રસિદ્ધવિશેષણઃ પક્ષ ઇત્ય્ આહ -- અથે તિ

અપિ ચ શ્રુતે વાક્યે ઽશ્રુતવાક્યવિશિષ્ટે સાધ્યમાને ન તાવત્ કિઞ્ચિલ્ લિઙ્ગમ્ ઉપલભ્યતે, ન ચાલિઙ્ગકમ્ અનુમાનં ભવતિ, તદ્ યદિ તદ્ એવ પુનર્લિઙ્ગમ્ ઇષ્યતે તતઃ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશિત્વમ્, યથા પદે પક્ષીકૃતે ર્થવિશિષ્ટે સાધ્યમાને ઽભિહિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- કિઞ્ ચે તિ

ધર્મધર્મિભાવો ઽપિ દિવાવાક્યરાત્રિવાક્યયોશ્ શબ્દાર્થયોર્ ઇવ નિરાકાર્ય ઇત્ય્ આહ -- તદ્વદ્ એવે તિ. યથા તત્રાર્થે ધર્મિણ્ય્ અપ્રતિપન્ને ન પદં તદ્ધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, એવમ્ ઇહાપિ નાપ્રતિપન્ને રાત્રિવાક્યે તદ્ધર્મતયા{3,181}દિવાવાક્યં પ્રતીયતે. અથ તુ પક્ષધર્મતાપ્રતિપત્ત્યર્થં તત્ પ્રથમમ્ અવગતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તતો ઽનુમેયાભાવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અભિપ્રાયં વિવૃણોતિ -- નાગૃહીત ઇતિ

અપિ ચ તત્રૈવ પદે વર્ણિતમ્ -- ન ક્રિયાકારકસમ્બન્ધાદૃતે સમ્બન્ધો ભવતીતિ. અતો યથા પદસ્ય ન કશ્ચિત્ ક્રિયાનિબન્ધનો ઽર્થસમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ ન તદ્ધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, એવં દિવાવાક્યસ્યાપિ રાત્રિવાક્યધર્મતા નિરાકાર્યેત્ય્ આહ -- ક્રિયે તિ. ન ચાત્ર વિષયવિષયિભાવરૂપો ઽપિ દ્વયોર્ વાક્યયોશ્ શબ્દાર્થયોર્ ઇવ સમ્બન્ધો ભવતિ, ઉચ્યતે હિ શબ્દેનાર્થઃ, ન તુ વાક્યં વાક્યાન્તરસ્ય વાચકમ્ ઇત્ય્ આહ -- અવાચકે તિ. પદે ત્વ્ અર્થપ્રતીતિજનકત્વેન તદ્વિષયતામ્ અઙ્ગીકૃત્યાનુમેયાભાવો દર્શિતઃ. ઇહ તુ વાક્યસ્યાવાચકત્વાત્ તદ્વિષયત્વમ્ એવ પ્રત્યેતું ન શક્યતે ઇતિ વિશેષઃ

યદિ તૂચ્યતે પ્રતીયતે તાવદ્ દિવાવાક્યાદ્ રાત્રિવાક્યમ્, અતસ્ તસ્યાપિ તદ્વાચકત્વમ્ ઇત્ય્ અસ્તિ વિષયવિષયિલક્ષણસ્ સમ્બન્ધ ઇતિ, તત્રૈકં વાક્યમ્ અનેકાર્થમ્ અભ્યુપગતં ભવેત્, સ્વાર્થં હિ તત્પ્રતિપાદયતિ રાત્રિવાક્યમ્ અપિ, ન ચૈવં ન્યાય્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પ્રતીતેર્ ઇતિ. અથોચ્યેત -- માભૂદ્ વાચકતયા તદ્વિષયત્વમ્, તેન તુ તદ્વાક્યમ્ અનુમીયતે, અતસ્ તલ્લિઙ્ગમ્ અનુમાનવિષયતયા લિઙ્ગમ્ એવ દિવાવાક્યં તદ્ધર્મતયાભિધીયત ઇતિ. યત્ તાવદનુમાનવિષયભાવાદ્ ઉત્થિતં તદ્ધર્મત્વં તદનુમાનસ્ય પૂર્વસિદ્ધત્વાન્ નિષ્ફલમ્ ઇત્ય્ આહ -- અનુમે તિ

એવં તાવદ્ દિવાવાક્યમ્ અલિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ગતપદાર્થાનામ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ લિઙ્ગતા નિરાકાર્યેત્ય્ આહ -- પદાર્થૈર્ ઇતિ. નન્વ્ અગૃહીતસમ્બન્ધા એવ પદાર્થા{3,182}યથા વાક્યાર્થં ગમયન્તિ, એવં રાત્રિવાક્યમ્ અપિ કિં ન ગમયન્તિ, અત આહ -- સામાન્યે તિ. ક્રિયાસામાન્યં કારકસામાન્યં વા પ્રતિપન્નમ્ અલબ્ધેતરેતરવ્યતિષઙ્ગમ્ અન્યથા ન સિધ્યતીતિ તં વિશેષં ગમયતિ, યશ્ ચાસૌ વિશેષઃ સ એવ તુ વાક્યાર્થ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ

ન ચૈષ પ્રકારો રાત્રિવાક્યપ્રતિપાદને સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- ન ત્વ્ ઇતિ. અન્યો ઽપિ તદ્દેશકાલાદિસમ્બન્ધો ન રાત્રિવાક્યેન દિવાવાક્યસ્ય તત્પદાર્થાનાં વાસ્તીત્ય્ આહ -- ન ચાપી તિ

સ્યાદ્ એતત્, યદ્ય્ અપિ દિવાવાક્યં ન રાત્રિવાક્યસ્ય વાચકમ્, તથાપિ કલ્પયિષ્યામઃ, તતશ્ ચ તત્પ્રત્યેષ્યત ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ આશઙ્કતે તાવત્ -- અથૈતદ્વાચી ત્ય્ અન્યદ્ અન્તેન. અત્ર દૂષણમ્ આહ -- તથૈવે તિ. અત્ર તાવદ્ એવં વાક્યાન્તરકલ્પનાયાં પ્રમાણમ્ એવ નાસ્તીતિ તદનાદૃત્ય તાવદનવસ્થામ્ આપાદયતિ, યદ્ અપિ કલ્પિતં વાક્યં તદ્ અપિ ન રાત્રિવાક્યમ્ અવગમયિતું શક્તમ્. ન ચ તદસમ્બદ્ધમ્ એવ તસ્ય ગમકમ્ ઇતિ યુક્તમ્. પુનર્ અપિ વાક્યાન્તરકલ્પનાયાં સ એવ દોષઃ. એવં યદ્ એવ કિઞ્ચિદ્ વાક્યં કલ્પયિતુમ્ ઇષ્યતે તદ્ એવ નાસમ્બદ્ધં ગમકમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થાપાત ઇતિ

અથ ત્વ્ અન્તિમમ્ અસમ્બદ્ધમ્ એવ ગમકમ્ ઇતિ કલ્પ્યતે, તદ્ વરં પ્રથમસ્યૈવ તથાવિધસ્ય ગમકત્વં કલ્પિતુમ્, કિં વાક્યાન્તરકલ્પનયા. ન ચ તદ્ યુક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તતશ્ ચે તિ. એવં તાવત્ પક્ષધર્મત્વાદ્યસમ્ભવેન રાત્રિવાક્યસ્યાનુમેયત્વં નિરસ્તમ્, અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અપિ પદવત્ પ્રતિષેધો દર્શયિતવ્ય ઇત્ય્ આહ -- અન્વયે તિ. ન હિ સત્ય્ એવ રાત્રિવાક્યે દિવાવાક્યં{3,183}નાસતીત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકૌ સ્તઃ, તદ્દેશતત્કાલાદિસમ્બન્ધસ્યાભાવાત્. ન ચ જ્ઞાનાન્વયો ઽસત્ય્ અપિ રાત્રિવાક્યજ્ઞાને વ્યુત્પન્નસ્ય દિવાવાક્યજ્ઞાનાદ્, વિજ્ઞાનોત્તરકાલભાવિનોશ્ ચાન્વયવ્યતિરેકયોસ્ તદનુપયોગાદ્ ઇત્યાદિપદવદ્દર્શયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

એવં તાવત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમૈર્ ન રાત્રિવાક્યં પ્રતીયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ઉપમાનમ્ અપિ તત્ર ન પ્રમાણમ્ ઇતિ દર્શયતિ -- શ્રુતવાક્યે તિ ત્વમ્ અન્તેન. દિવાવાક્યવચ્ ચ તદર્થેનાપિ ન રાત્રિવાક્યમ્ ઉપમીયત ઇત્ય્ આહ -- અર્થસ્યે તિ

યથા ચ રાત્રિવાક્યસ્ય દિવાવાક્યતદર્થાભ્યામ્ ઉપમાનં નિરસ્તમ્ એવં રાત્રિવાક્યાર્થસ્યાપિ તાભ્યાં નિરસનીયમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઉપમાનત્વે તિ સ્યાદ્ અન્તેન. ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

અતઃ પ્રમાણાન્તરાભાવાદ્ અર્થાપત્તિર્ એવ રાત્રિવાક્યાવગમે શરણમ્ ઇત્ય્ આહ -- અત ઇતિ. પ્રત્યક્ષદૃષ્ટં પીનત્વં ભોજનપ્રતિષેધેન પ્રતિહન્યતે, પીનત્વેન દિવાભોજનમ્, અતઃ પરસ્પરપ્રતિઘાતાદ્ દિવાવાક્યસ્ય સ્વાર્થપ્રતિપાદનમ્ એવાનુપપદ્યમાનં રાત્રિવાક્યમ્ અનુપ્રવેશયતિ, અતઃ તદ્રાત્રિવાક્યં કલ્પ્યત ઇતિ

તામ્ અર્થવિષયામ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ ઇદાનીં દૂષયિતુમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- એતદર્થાદ્ વિને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પીનત્વં હિ ભોજનપ્રતિષેધો વા પરસ્પરેણ પ્રતિહન્યતે તયોશ્ ચાર્થકલ્પનયૈવાત્મલાભઃ. પીનસ્ય હિ દિવા નિષિદ્ધે{3,184}ભોજને રાત્રિભોજનેનૈવ પીનત્વમ્ ઉપપદ્યતે, ન રાત્રિવાક્યેનાતો ઽર્થકલ્પનૈવ યુક્તેતિ. અપિ ચ, યથા પરૈર્ અભિધીયમાનો ઽપિ પદાર્થાનુપપત્ત્યા ગમ્યમાનો વાક્યાર્થ આગમાર્થો ભવતિ. એવં વાક્યાર્થાનુપપત્તિગમ્યો ઽપ્ય્ અર્થઃ કિં નાગમે ઽન્તર્ભવતીત્ય્ આહ -- વાક્યાર્થે તિ

પ્રથમપરિચોદનાં તાવત્ પરિહરતિ -- સવિકલ્પકે તિ. સવિકલ્પકો હિ શ્રુતાર્થાપત્તિબોધઃ સવિકલ્પકજ્ઞાનાનિ ચ શબ્દપુરસ્સરાણિ. અતશ્ શબ્દપર્યવસિતાયામ્ અર્થાપત્તૌ શબ્દાદ્ એવ સિધ્યન્નર્થો નાર્થાપત્તેર્ વિષય ઇતિ. નન્વ્ એવં સર્વપ્રમાણવિકલ્પેષુ સમાનમ્ ઇદમ્, ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાભ્યામ્ અપિ શબ્દપુરસ્સરમ્ એવાગ્નિઃ પ્રતીયતે, તતસ્ તયોર્ અપિ શબ્દપર્યવસાયિતૈવ ભવેત્ અતસ્ તત્ર સ્મૃતિસ્થ એવ શબ્દો ઽપ્રત્યાયકઃ, તદ્ ઇહાપિ સમાનમ્. યથા હિ કર્મેન્દ્રિયમ્ અર્થેનૈવ સન્નિકૃષ્ટમ્ ઇતિ તમ્ એવ પ્રકાશયતિ લિઙ્ગં ચાર્થેન સમ્બદ્ધમ્ ઇતિ તં ગમયતિ, ન શબ્દમ્, એવમ્ ઇહાપ્ય્ અનુપપદ્યમાનો ઽર્થો ઽર્થેનૈવોપપદ્યતે ન શબ્દેન. તથા ચ દૃષ્ટાર્થાપત્તયો ઽર્થવિષયા એવ. અત્રોચ્યતે. સત્યમ્ અર્થદ્વારિકૈવ વાક્યસ્યાનુપપત્તિઃ. અર્થાન્તરેણ ચોપપત્તિઃ. કિન્ તુ તદ્વાક્યમ્ અનુપપન્નં વાક્યાન્તરમ્ એવાકાઙ્ક્ષતિ, યથા પદં પદાન્તરમ્. ન હિ પચતીત્ય્ ઉક્તે ઓદનપ્રત્યક્ષેણાકાઙ્ક્ષા નિવર્તતે, કિં તર્હિ, ઓદનમ્ ઇતિ પદેન, એવં વાક્યમ્ અપ્ય્ અનુપપદ્યમાનતયાવગતં વાક્યાન્તરમ્ એવાકાઙ્ક્ષતિ, ન તુ તમ્ અર્થં સ્વરૂપેણ. અત એવ નિર્વાપમન્ત્રે ઽતિદેશાદ્ વિકૃતિં ગતે પ્રાકૃતદેવતાયા અભાવાત્ તત્પદનિવૃત્તૌ તસ્ય સ્થાને સૂર્યાયેતિ પદમ્ ઊહ્યતે. છેદનમન્ત્રે ત્વ્ ઇષેત્વેત્ય્ અત્ર છિનદ્મીતિ પદમ્ અધ્યાહ્રિયતે. હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતિ અથ જિહ્વાયા અથ વક્ષસ ઇત્ય્ અત્રાવદ્યતિપદાનુષઙ્ગઃ. ન ચાર્થ એવાનુષજ્યતે અનુષઙ્ગો વાક્યસમાપ્તિસ્ સર્વેષુ તુલ્યયોગિત્વાદ્ ઇતિ વચનાત્. પ્રત્યક્ષાદિષુ તુ ન શબ્દેન રૂપેણાર્થોપેક્ષ્યતે શબ્દોલ્લેખેનાપિ ગૃહ્યમાણઃ, કિન્ ન્વ્ અર્થરૂપેણૈવ, તમ્ અર્થં વિકલ્પયન્ શબ્દસ્ ત્વ્ અસ્તુ નામ સન્માત્રતયા. યદિ તુ તત્રાપિ શબ્દો ઽપેક્ષ્યતે તિરશ્ચામ્ અર્થવિકલ્પો ન સ્યાત્, સ ચ નાસ્તિ, દૃશ્યતે હિ તેષામ્ અપિ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાર્થઃ પ્રયત્નઃ. તૃવિતા હિ ગાવસ્તટાકાનિ ગચ્છન્તિ, વર્ષાતપાભિભૂતાશ્{3,185}ચ તત્પ્રતીકારક્ષભં દેશમ્. અતો ઽશબ્દજ્ઞાનામ્ અપ્ય્ અનુમાનાદિવિકલ્પદર્શનાન્ ન તત્ર શબ્દાપેક્ષાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે. શ્રુતાર્થાપત્તિબોધસ્ તુ તિરશ્ચાં નાસ્ત્ય્ એવ, શબ્દવ્યુત્પત્તિજો હ્ય્ અસૌ, ન ચ તેષામ્ અસાવ્ અસ્તીતિ પ્રત્યક્ષે ઽપિ વર્ણિતમ્. અન્યેષામ્ અપ્ય્ અવ્યુત્પન્નશબ્દાનાં શ્રુતાર્થાપત્તિબોધો ન દૃશ્યતે. કિં પુનસ્ તિરશ્ચામ્. અતો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ અવગમ્યતે ઽસ્તિ શબ્દાપેક્ષા શ્રુતાર્થાપત્તૌ. અનુમાનાદિષુ
તુ સંસ્કારોદ્બોધેનાવર્જનીયતયાસ્ તુ નામ શબ્દસ્મૃતિઃ, ન તુ શબ્દાપેક્ષા. અતો ઽત્ર વાક્યસ્યાનુપપન્નસ્ય વાક્યાન્તરમ્ એવાર્થવદુપપાદકં ન ત્વ્ અર્થમાત્રં શબ્દમાત્રં વા. અત એવાગૃહીતસમ્બન્ધસ્યાર્થમ્ અવિદુષશ્ શ્રુતે ઽપ્ય્ ઉપપાદકે વાક્યે નાનુપપન્નવાક્યાર્થજ્ઞાને ઽનુપપત્તિશ્ શામ્યતિ, પ્રતિપન્નાર્થસ્યાપ્ય્ આશયકલ્પના. અતો ન શ્રુતવાક્યસ્ય ન્યૂનતાબુદ્ધિર્ નિવર્તતે. અતસ્ સિદ્ધં શ્રુતાર્થાપત્તૌ શબ્દકલ્પનેતિ. પરપરિચોદનાયામ્ ઉત્તરમ્ આહ -- લબ્ધપ્રયોજન ઇતિ. યાવદ્ ધ્ય્ અકૃતાર્થશ્ શબ્દસ્ તાવદ્ બોધો ઽવગમ્યતે, સ તદર્થો ભવતિ. પ્રયોજનવચનો હ્ય્ અર્થશબ્દઃ. અત એવ વાક્યાર્થ આગમાર્થો બહ્વતિ. યાવદ્ ધિ પદાર્થા નાન્યોન્યાન્વયમ્ અનુભવન્તિ તાવદપ્રયોજનકં જાયતે, જાતે તુ ક્રિયાકારકસંસર્ગે લબ્ધપ્રયોજનં વાક્યમ્ ઇતિ તતઃ પરમર્થાન્તરમ્ અવગમ્યમાનં નાગમિકં ભવતિ. ન હિ પ્રયોજનત્વાવગતાર્થાનુપપત્ત્યા યદ્ અવગમ્યતે તત્પ્રયોજનં ભવતિ. પ્રયોજનોપપાદકં તુ તત્. પદાર્થાનુપપત્તૌ પ્રયોજનમ્ એવ નાસાદ્યત ઇતિ યુક્તં વાક્યાર્થસ્ય પૂર્વાવગતસ્યાગમાર્થત્વમ્. કઃ પુનર્વિશેષઃ, સર્વથા તાવદાગમાર્થો ઽસૌ, કલ્પિતસ્ય શ્રુતસ્ય વેતિ ન વિશેષમ્ ઉપલભામહે. ઉચ્યતે. શ્રુતાગમાર્થત્વે યદિ પ્રમાદાત્ તન્નાશો ભવતિ તતો યજુર્વેદાદિવિહિતનાશનિમિત્તં પ્રાયશ્ચિત્તમ્, ઇતરથા ત્વ્ અવિજ્ઞાતનાશનિમિત્તમ્ ઇતિ વિશેષઃ. તદા ચ ઋગ્વેદાદિવિહિતનાશે પ્રત્યેકં મહાવ્યાહૃતિભિર્ હોમં વિધાય યદ્ય્ અવિજ્ઞાતો ભૂર્ ભુવસ્ સ્વસ્ સ્વાહેતિ મહાવ્યાહૃતીસ્ સમાહૃત્ય પ્રાયશ્ચિત્તં સમુપદિશતિ. શ્રુતાર્થાપત્તિવેદ્ય એવ હિ વેદો ઽવિજ્ઞાત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સ હ્ય્ ઋગાદીનાં નાન્યતમત્વેન જ્ઞાયત ઇતિ

અત્ર ચોદયતિ -- નનુ ચે તિ. ન તાવદ્ દિવાવાક્યરાત્રિવાક્યયોસ્ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ, સન્ન્ અપિ વા ન વિદિતઃ, ન ચાવિદિતસમ્બન્ધાન્યદર્શને{3,186}ન્યકલ્પના યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાત્. પ્રતિબદ્ધસ્વભાવં હિ પ્રતિબન્ધબલાદ્ એવ પ્રતિબન્ધકમ્ ઉપસ્થાપયતિ, અપ્રતિબન્ધેન ત્વ્ અન્યકલ્પનાયાં ન પ્રતિનિયમે કારણમ્ અસ્તિ. અતો ઽપ્રમાણમ્ એવેદં રાત્રિવાક્યજ્ઞાનમ્ ઇતિ

પરિહરતિ -- સમ્બન્ધસ્યે તિ. પ્રમાણત્વં પ્રમાકારણત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કરણસાધનશ્ ચ પ્રમાણશબ્દ ઇતિ. અકારણત્વમ્ એવ પ્રામાણ્યે સમ્બન્ધસ્ય દર્શયતિ -- પ્રત્યક્ષસ્યે તિ

નન્વ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ અતો નાકારણં પ્રામાણ્યે સમ્બન્ધ ઇતિ ચોદયતિ -- અસ્તી તિ ચેદ્ અન્તેન. પરિહરતિ -- નાનપેક્ષણાદ્ ઇતિ. અનપેક્ષત્વમ્ એવ દર્શયતિ -- ન હી તિ. નિરૂપિતો હિ સમ્બન્ધઃ પ્રમાણોત્પત્તૌ કારણમ્ અનુમાને, ન ચેહ તથેતિ

પ્રત્યક્ષોત્તરકાલં તુ નિરૂપણં ન પ્રમાણાઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આહ -- યેનાપી તિ

અપિ ચાપ્રાપ્યકારીન્દ્રિયવાદિપક્ષે સ્વરૂપસત્ત્વમ્ અપિ સમ્બન્ધસ્ય નાસ્ત્ય્ એવ, અતો યથા તે પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણતામ્ ઇચ્છન્તિ, એવમ્ ઇહાપિ ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- અપ્રાપ્યે તિ

તેનાનાદૃત્યૈવ સમ્બદ્ધમ્ ઉત્પન્નમ્ અસન્દિગ્ધમ્ અવિપરીતં ચ દેશાદિભેદે ઽપિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આશ્રયણીયમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. જાયત ઇત્ત્યનુત્પત્તિલક્ષણમ્ અપ્રામાણ્યં નિરસ્યતિ, અભઙ્ગુરમ્ ઇતિ સંશયવિપર્યયાવ્ ઇતિ

{3,187} અપિ ચાર્થાપત્તિર્ અપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અલૌકિકો વિવાદ ઇતિ. ન હિ તયા પ્રવર્તમાનાનાં પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિહન્યતે. પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં ચ પ્રામાણ્યમ્. અનુમાનાદ્ ભેદાભેદયોર્ અસ્તિ વિવાદઃ, તત્ર ચાસ્માભિઃ કૃતો નિર્ણય ઇત્ય્ આહ -- ન ચાપી તિ

યદ્ય્ એવમ્ અનુમાને ઽપિ સમ્બન્ધો નાઙ્ગમ્ એવાપદ્યેતાત આહ -- ઋત ઇતિ. તત્ર હિ બુદ્ધિર્ એવાસતિ સમ્બન્ધજ્ઞાને ન જાયત ઇતિ તદુત્પત્તૌ કારણમ્ આશ્રીયત એવ. પ્રામાણ્યં તુ તત્રાપિ બાધવિરહાદ્ એવેતિ