મીમાંસશ્લોકવાર્ત્તિક (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.9

ણ્યાદૃતે સિધ્યતીતિ ।
(યથેતિ ।
યાવત્ તાવદ્ યથાવદિતિ?) ઇહેતિ ।
વેદં પ્રતિનિર્દેશ ઇતિ ॥56॥
નનુ ચ વ્યાસમતાનુસારિણોપમાનાતિરિક્તં પ્રમાણદ્વયમુપવર્ણિતમ્, ઋષિણા ચ સમ્ભવૈતિહ્યયોરપિ પ્રમાણત્વમાશ્રિતમ્, તત્પરિત્યાગે કારણં વક્તવ્યમત આહ----યુક્તીતિ ।
પ્રમાણષટકમેવ હિ યુક્ત્યા સઙ્ગચ્છતે ।
આગમાનુગતશ્ચ ।
આગમશ્ચ મીમાંસાતન્ત્રમ્, અતો યુક્ત્યાગમાભ્યામિહ શાબરે ભાષ્યે પ્રમાણષટ્કમેવ પ્રવિવિચ્ય તર્કિતમ્ ।
યત્તુ દ્વયમધિકમિષ્ટં તદત્રૈવાન્તર્ગતમિતિ ॥57॥
(કઽ?ક્વ) પુનસ્તસ્યાન્તર્ગતિરત આહ---ઇહ ભવતીતિ ।
યા તાવત્ સહસ્રાચ્છતે મતિઽ સમ્ભવાખ્યં પ્રમાણમિષ્યતે સાનુમાનાન્ન ભિદ્યતે ।
સહસ્રાચ્છતમવિયુતિભાવાદવિનાભાવાદવગમ્યતે ।
અતસ્તાવદનુમાનાન્ન ભિદ્યતે ।
ઐતિહ્યપ્રમાણમુક્તં તાવદસત્યમેવ ।
નિધિપ્રાપ્ત્યસુરકન્યાવશીકરણાદિ, દ્રૌપદીપઞ્ચભર્તૃકેત્યાદિ , યદિ તત્ સત્યં તદાગમાદ્ (ન) ભિદ્યતે ।
આપ્તાગમો હ્યસૌ ।
ઉક્તં ચ--- ઽપુરુષોક્તિરપિ શ્રોતુરાગમત્વં પ્રપદ્યતેઽ ઇતિ ।
અતો ઽનુમાનાગમયોરન્તર્ભાવાન્ન સમ્ભવૈતિહ્યયોઽ પૃથગુપન્યાસઽ સિદ્ધઽ॥
ઇત્યુપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકા-
ટીકાયામભાવપરિચ્છેદઽ સમાપ્તઽ ।
અથ ચિત્રાક્ષેપઽ ।
પરલોકફલાઽ પૂર્વમાક્ષિપ્તાશ્ચોદનાઽ પરૈઽ ।
ઇદાનીમૈહિકાક્ષેપઽ સૂત્રકારેણ વોચ્યતે

ભાષ્યપાઠો વિચાર્યઽ,અત્ર ભાષ્યમ્--- ઽનનુ ભવન્ત્વન્યાનિ પ્રમાણાનિ, શબ્દસ્તુ ન પ્રમાણમ્, કુતઽ? અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ઽ ઇતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- યદ્યપિ સર્વપ્રમાણાવ્યભિચારાન્ન પ્રમાણસામાનયભાવિના ધર્મેણ શબ્દો ઽપિ ન પ્રમાણમ્, વિશેષેણ ત્વાત્મભાવિના ધર્મેણાપ્રમાણમ્ ।
તથા હિ ચિત્રયા પશવો ભાવ્યન્ત ઇતિ ચિત્રયા યજેતેત્યસ્યારથઽ ।
કૃતચિત્રસ્યાપિ યજમાનસ્યાનન્તરમવિકલસકલેન્દ્રિયૈરપિ પશવો ન દૃશ્યન્તે ।
તન્ન નૂનમિષ્ટિઽ પશુફલેતિ ભવતિ મતિઽ ।
તદિદમુક્તમ્ ઽઅનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ઽ ઇતિ ।
કિમુક્તં ભવતિ--- ઉપલમ્ભનાનિ હિ ચક્ષુરાદીનિ પશૂનાં વિદ્યન્તે ।
ન ચ પશુકામેષ્ટ્યમન્તરં પશવ ઉપલભ્યન્તે ।
તસ્માદુક્તવિસંવાદાદપ્રમાણં ચિત્રાચોદનેતિ ।
સ પુનરયમાક્ષેપો ગતાર્થ ઉપલક્ષ્યતે ।
ચોદનાસૂત્રે હિ ઽનન્વતથાભૂતમ્ઽ ઇત્યાદિના ભાષ્યકારેણાક્ષેપપરિહારાવુક્તૌ ।
અતઽ પુનરુક્તમિદમિત્યાશઙ્ક્યાહ---- પરલોક ઇતિ ।
અસ્યાર્થઽ પરલોકફલા હિ તત્ર સ્વર્ગકામો યજેતેત્યેવમાદિચોદના વેદબાહ્યબોદ્ધાદિપરમતેનાક્ષિપ્તાઽ ।
ઇદાનીમૈહિકફલાશ્ચિત્રાદિચોદના આક્ષિપ્યન્તે ।
નનૂભયીમપિ ચોદનામાક્ષેપ્તું શક્યત એવ વાક્યત્વાદયો હેતવઽ ।
ત એવ તત્ર ભાષ્યકારેણ ઽયત્ કિઞ્ચન લૌકિકં વનચમ્ઽ ઇતિ દર્શયતાન્તર્ણીતાઽ ।
વાર્તિકકૃતાપિ---ઽયદિ વા પુરુષાધીનપ્રામાણ્યાઽ સર્વચોદનાઽ ઇતિ વિવૃતાઽ ।
તસ્માદસદેતત્ પરલોકફલા એવ તત્રાક્ષિપ્તા ઇતિ ।
યદપિ ચેદનીમૈહિકાક્ષેપ ઇત્યુક્તં તદયુક્તમ્, ઇહાપિ ચ---ઽએવં દૃષ્ટાપચારસ્ય વેદસ્ય સ્વર્ગાદ્યપિ ફલં નાસ્તીતિ મન્યામહઽ ઇતિ સર્વાક્ષેપઽ કૃતઽ ।
વાર્તિકકારેણાપિ ચ
ઽએવં સત્યગ્નિહોત્રાદિવાક્યેષ્વપિ મૃષાર્થતાઽ
ઇતિ વદતા ।
તસ્માદુભયત્રાપ્યુભયાક્ષેપમેવ ન્યાય્યં મન્યન્તે ।
કેયં વ્યવસ્થા ।
અત્રોચ્યતે ।
સત્યમુભયત્રાપ્યભયાક્ષેપઽ,
તથાપિ હેતુભેદાદપૌનરુક્ત્યમ્ ।
તથાહિ--- તત્ર વાક્યત્વાદયઽ પરૈરુક્તા આક્ષેપહેતવઽ,
ચિત્રાપશુફલત્વાદિવિષયાશ્ચોદના મૃષા ।
પ્રત્યક્ષાદ્યધિકારે ઽપિતૈરર્થાસઙ્ગતિર્યતઽ

ઇદાનીં તુશબ્દશક્તિપરામર્શદ્વારેણાભ્યન્તરા એવ હેતવ ઉપપત્સ્યન્તે ।
તથા ચોક્તમ્---
આનન્તર્યમનુક્તં ચેન્ન સામર્થ્યાવબોધનાત્ ।
ઇતિ ।
સામર્થ્યં હિ સર્વાખ્યાતાનામર્થં બ્રુવતાં સહકારિ ।
તદ્ યદ્યપિ નેષ્ટિરનન્તફલેતિ શ્રુતિઽ, તથાપ્યર્થસામર્થ્યાતદવગમ્યતે, કથમપરથાઽયદાસૌ વિદ્યમાનાસીત્ તદા પલં ન દત્તવતી, કાલાન્તરે પુનરસતી કથં દાસ્યતિઽ ઇતિ ન ચ પશવો ઽનન્તસમભવદ્ભાવનાઽ, સ્વર્ગો હિ નાનાક્ષિપ્તવિશિષ્ટદેહેન્દ્રિયાદિપરિગ્રહો ભવિતુમુત્સહતે, અતો માભૂદનન્તરમ્, અમી પુનઽ પશવઽ સમ્ભવન્તિ યજમાનસ્યાત્રૈવેતિ સ્વહેતુસમનન્તરમનુપલભ્યમાના દૃષ્ટપ્રતિગ્રહાદિહેત્વન્તરાઽ શ્રુતચિત્રાદિફલતયા ન શક્યન્તે ઽવગન્તુમ્ ।
અયમેવ તુ શબ્દશક્તિપરામર્શો વાર્તિકકૃતા તાર્કિકપ્રક્રિયામનુવિદધાનેન ઽન વા પશુફલેઽત્યાદિના સાધનપ્રયોગૈરુપદર્શિતઽ ।
તદેવમૈહિકફલાસુ ચિત્રાચોદનાસ્વાક્ષિપ્તાસુ તત્સામાન્યાદિતરાસુ તથાત્વમિતિ પુનરપ્યગ્નિહોત્રાદિચોદનાક્ષેપે ઽવતિષ્ઠતે ।
સ ચાયમૈહિકાક્ષેપદ્વારેણાપિનોચ્યતે ।
અત એવ ચૈહિકાક્ષેપ ઇત્યુક્તમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ--- ઐહિકફલાનામામુષ્મિકફલાનાં ચાયમૈહિકાક્ષેપપુરસ્કારેણૈવાક્ષેપઽ, યદામુષ્મિકસ્વર્ગાદિ તન્મા નામ કર્માનન્તરમુપલભ્યતામૈહિકફલં તુ પશ્વાદિ કિં નોપલભ્યતે, ન ચેદમુપલભ્યતે, તન્ન નૂનં તત્ ફલમિતિ ઐહિકફલકર્મચોદનાવ્યભિચારેણાન્યાસામપિ પરલોકફલાનાં તત્સામાન્યાદાક્ષેપઽ ।
પૂર્વં તુ તાઽ પરતઽ પ્રામાણ્યમાશ્રિત્ય પરોક્તૈરૈવ વાક્યત્વાદિભિર્હેતુભિરાક્ષિપ્તાઽ ।
તદુક્તં પરૈરિતિ ।
પરિહારાન્તરમાહ--- સૂત્રેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- ચોદનાસૂત્રે ભાષ્યકૃતા સૂત્રકારેણ વક્ષ્યમાણાક્ષેપપરિહારાવનાગતાવેક્ષણેન પ્રતિજ્ઞાસમર્થનાર્થભુપવર્ણિતૌ ।
ઇદાનીં તુ સૂત્રકારેણ સ્વયમેવોચ્યત ઇતિ તેનેદમેવ સર્વચોદનાક્ષેપક્ષેત્રમિત્યુક્તમિતિ ॥1॥
અત્ર પરિહારે પૂર્વોક્ત એવાક્ષેપહેતુરિતિ, તમુપન્યસ્યતિ--- ચિત્રેતિ ફલાનીત્યન્તેન ।
અયમર્થઽ--- ચિત્રાપશુફલત્વાદિવિષયાશ્ચોદના ધર્મિણ્યઽ
યદીદૃક્તન્મૃષા દૃષ્ટં વિપ્રલિપ્સોર્યથા વચઽ ।
નદીતીરે ફલાનીતિ તત્રાદૃસ્યાનિ તાનિ ચેત્

ન વા પશુફલા ચિત્રા સ્વકાલે તદદાનતઽ ।
સ્નાનભુજ્યાદિવત્ તે ઽપિ તત્સાધ્યા ન ભવન્તિ વા

તદુત્પત્તાવસદ્ભાવાત્ સ્વર્ગતૃપ્તિસુખાદિવત્ ।
વૈધર્મ્યેણોભયત્રાપિ ભવેતાં સુખમર્દને

આનન્તર્યમનુક્તં ચેન્ન સામર્થ્યાવબોધનાત્ ।
મૃષેતિ સાધ્યો ધર્મઽ ।
અધિકૃતૈઽ પ્રવૃત્તિયોગ્યૈરપિ પ્રત્યક્ષાદિભિરર્થાનવગતેઽ ।
યદીદૃશં તન્મૃષા--- યથા વિપ્રલિપ્સોર્વચઽ ।
આદિશબ્દેનાગ્નિહોત્રાદિવિષયા અપિ ચોદનાઽ પક્ષીકરોતિ ।
નનુ વિપ્રલિપ્સુવાક્યમત્ર દૃષ્ટાન્તઽ ।
ન ચ તન્નિયમેન પ્રત્યક્ષાદ્યસઙ્ગતાર્થમસત્યં ચ ।
તસ્માદુભયવિકલો દૃષ્ટાન્તઽ ।
અત આહ--- તત્રેતિ ।
અસત્યર્થે પ્રયુક્તમેવ નદતીરાદિવાક્યમિહ દૃષ્ટાન્તઽ ।
પ્રાયેણ ચૈત્રઞ્જાતીયકં વિપ્રલિપ્સુરેવ પ્રયુઙ્ક્ત ઇતિ વિપ્રલિપ્સોરિત્યુક્તમિતિ ॥2,3॥
ઇદાનીમૈહિકાક્ષેપ ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ--- ન વેતિ વદન્તેન ।
ચિત્રેષ્ટિર્ધર્મિણી, ન પશુફલેતિ સાધ્યમ્, સ્વકાલે પશ્વદાનાત્, સ્નાનાદિવદિતિ ।
પ્રયોગાન્તરમાહ--- તે ઽપીતિ ।
તે પશવો ન ચિત્રાસાધ્યાઽ , ચિત્રોત્પત્તાવસદ્ભાવાત્ સ્વર્ગતૃપ્તિસુખાદિવત્ ।
આદિશબ્દેનાત્ર ભોજનજન્યા તૃપ્તિરભિપ્રેતા ।
એતૌ ચ પ્રયોગૌ ઽનેષ્ટિઽ પશુફલા,કર્મકાલે ચ કર્મફલેન ભવિતવ્યમ્ઽ ઇતિ ભાષ્યોક્તૌ વેદિતવ્યાવિતિ ।
અત્રાનન્તરં ઽયત્કાલં હિ મર્દનં તત્કાલમેવ મર્દનસુખમ્ઽ ઇતિ ભાષ્યકારેણોક્તમ્, તદ્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તતયા પ્રયોગદ્વયે યોજયતિ--- વૈધર્મ્યેણેતિ ।
ચિત્રા ન પશુફલા પશવો ન તત્સાધ્યા ઇત્યુભયત્રાપિ પ્રયોગે વૈધર્મ્યેણ સુખમર્દને ભવેતામ્, ઈદૃશી ચાત્ર વૈધર્મ્યરચના, યદ્યત્સાધ્યં તત્તત્સકાલે પ્રસૂતે, મર્દનમિવ સુખમ્ ।
યચ્ચ યત્સાધ્યં તત્ તદુત્પત્તૌ ભવત્યેવ સુખમિવ મર્દનોત્પત્તાવિતિ ॥4,5॥
નનૂક્તિવિસંવાદાદપ્રામાણ્યમુક્તમ્ ।
ન ચ કિઞ્ચિદિહ વિસંવાદઽ, ન હિ કૃતે કર્મણિ તાવત્યેવ ફલેન ભવિતવ્યમિતિ શબ્દો બ્રૂતે, કિન્તુ અસ્યેદં
શબ્દૈકદેશભૂતેન તેન તત્પ્રતિપાદિતમ્

કાલાન્તરાનુપાદાનાત્ કર્મસ્વાભાવ્યતો ઽપિ ચ ।
ચોદ્યમાનસ્ય ચિત્રાદેરાનન્તર્યં વિશેષણમ્

અત્ર તાવદસંવાદો વિરોધશ્ચોત્તરત્ર તુ ।
સ્વર્ગયાનવિરુદ્ધો હિ ભસ્મીભાવો ઽત્ર દૃશ્યતે

ફલમિતિ ।
એતાવતિ ચ પર્યવસાનાત્ ।
અતઽ કાલાન્તરે ફલં દાસ્યતિ ।
તદેતદુક્તમ્--- ઽકાલાન્તરે ફલં દાસ્યતીતિ ચેત્ઽઇતિ, તદેતદાહ---આનન્તર્યમિતિ ।
પરિહરતિ--- નસામર્થ્યેતિ ।
સાક્ષાદનુક્ત્સયાનન્તર્યસ્યાપ્યત્ર સામર્થ્યેનાવબોધનં કૃતમ્,યૈવ હ્યસ્યેદં ફલમિત્યુક્તં તદૈવમર્થાદેવાવગમ્યતે અનન્તરમનેન ભવિતવ્યમિતિ ।
કથં નામાન્યથાસત્કાલાન્તરે ફલં દાસ્યતીતિ ।
નન્વેવમપિ સામર્થ્યલભ્યમાનન્તર્યમનન્તરફલાનુપલમ્ભનેન બાધ્યતામ્, અવિશેષપ્રવૃત્તા તુ ચોદના કતં બાધ્યતે અત આહ--- શબ્દેતિ ।
ન હિ સામર્થ્યં નામ પૃથક્ પ્રમાણમ્, અપિ તર્હિ સર્વાખ્યાતાનામર્થં બ્રુવતાં શક્તિઽ સહકારિણીતિ શબ્દૈકદેશ એવ ।
અતઽ સ્રુવાવદાનમિવાપ્યદ્રવ્યેષ્વર્થાદનન્તરમેવ ફલં નિશ્ચીયત ઇતિ તદ્બોધે ઽપિ શાબ્દબોધો ભવત્યેવેતિ ॥6॥
ઇતશ્ચાનન્તર્યમવગમ્યત ઇત્યાહ---કાલાન્તરેતિ ।
યદિ હ્યત્ર ફલં દાસ્યતીતિ ઌઙ્શ્રોષ્યત્ તદા તત્સામર્થ્યેન કલ્પના કાચિદપ્યભવિષ્યત્ ।
અદ્ય પુનરસ્યેદં કર્મણઽ ફલમિતિ પર્યવસિતે વચસિ સર્વકર્મણામનન્તરફલોપલમ્ભાદ્ વૈદિકસ્યાપિ ચિત્રાદેશ્ચોદ્યમાનસ્યાપિ કર્મણસ્તત્સ્વાભાવ્યાદાનન્તર્યં વિશેષણતયાવતિષ્ઠત ઇતિ ॥7॥
અત્રાનન્તરમપરં ભાષ્યમ્--- ઽદૃષ્ટવિરુદ્ધમપિ કિઞ્ચિત્ વૈદિકં વચનં ઽસ એષ યજ્ઞાયુધી યજમાનો ઽઞ્જસા સ્વર્ગં લોકં યાતીઽતિ ।
તદ્ યેન વિશેષેણોક્તં તમાહ---અત્રેતિ ।
અત્ર હિ ચિત્રાદિવાક્યેષૂક્તિવિસંવાદાદપ્રામાણ્યુક્તમ્ ।
ઉત્તરત્ર યજ્ઞાયુધિવાક્યે પ્રત્યક્ષાદિવિરોધ ઇતિ વિરોધમભિદ્યોતયતિ--- સ્વર્ગયાન ઇતિ ।
યજમાનસ્ય નિરતિશયાનન્દાત્મનઽ સ્વર્ગાદતિદૂરમપભ્રષ્ટો ભસ્મીભાવઽ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે, ચિત્રાદિચોદના
યજ્ઞાયુધિવચો મિથ્યા પ્રત્યક્ષેણ વિરોધતઽ ।
સાધર્મ્યેણ શિલાવાક્યં વૈધર્મ્યેણાપ્તભાષિતમ્

શરીદાદ્ યદિ ચાન્યઽ સ્યાન્નાસૌ યજ્ઞાયુધી ભવેત્ ।
ન ચાસ્ય યજમાનત્વં સદ્ભાવો ઽપિ ચ દુર્લભઽ

સુ ત્વનન્તરફલાનુપલમ્ભમાત્રં ન તુ વિરુદ્ધોપલમ્ભઽ કશ્ચિદસ્તીતિ સ્યાદપિ કાલાન્તરે ફલકલ્પના, ભસ્મીભૂતં તુ શરીરં કાલાન્તરે ઽપિ સ્વર્ગં લોકં યાસ્યતીતિ ન સમ્ભવતીતિ પૂર્વસ્માદ્ વિશેષઽ ॥8॥
અપરમપિ ચ ઽએવઞ્જાતીયકં પ્રમાણવિરુદ્ધં વચનમપ્રમાણમ્--- અમ્બુનિ મજ્જન્ત્યલાબૂનિ, ગ્રાવાણઽ પ્લવન્ત ઇતિ યથા ઽ ઇતિ ભાષ્યમ્, તદ્ વ્યાચષ્ટેયજ્ઞેતિ વાક્યમન્તેન ।
યજ્ઞાયુધવચો ધર્મી, મૃષેતિ સાધ્યો ધર્મઽ, પ્રત્યક્ષવિરોધાત્, યત્પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધં તન્મિથ્યા, યથા ગ્રાવાણઽ પ્લવન્ત ઇતિ શિલા વાક્યં સાધર્મ્યેણ યથેતિ દર્શયિતવ્યમિતિ ।
વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તમાહ--- વૈધર્મ્યેણેતિ ।
યદમિથ્યા ન તત્પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધં યથાપ્તભાષિતમિતિ ।
પૂર્વં તુ મર્દનસુખયોર્વૈધર્મ્યે દૃષ્ટાન્તરતયોપન્યાસાચ્છિલાવાક્યમપિ વૈધર્મ્યેણ ભાષ્યકૃતોક્તમિતિ ભ્રાન્તિમપનેતું સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવિવેકો વાર્તિકકૃતા દર્શિતઽ ॥9॥
નનુ પ્રત્યક્ષવિરોધાદિતિ હેતુસિદ્ધ એવ, અસ્તિ હિ પરલોકફલભોક્તા ચેતનઽ કર્મણાં કર્તા, સ સ્વર્ગં લોકં યાસ્યતીતિ ।
તમેવાભિપ્રેત્ય સ્વર્ગં લોકં યાસ્યતીત્યુક્તમ્ ।
અતઽ કો વિરોધો ઽત આહ---શરીરાદિતિ ।
યદિ હિ શરીરાદન્યશ્ચેતનો ભવેત્, ભવેદપિ ન તસ્ય યજ્ઞાયુધૈરસ્તિ કશ્ચિત્ સમ્બન્ધપ્રકારઽ, શરીરસ્યૈવ તુ સ્રુક્કપાલાદિયજ્ઞાયુધૈઽ સમ્બન્ધઽ, યદ્યજ્ઞાયુધી યજમાન ઇતિ તદભિપ્રાયેણ મત્વર્થસંયોગો ઘટતે ।
અપિ ચ ઽસ એષઽ ઇત્યપરોક્ષપ્રતિનિર્દેશઽ, સો ઽપિ શરીરસ્યૈવ પ્રત્યક્ષત્વાદુપપન્નો નાત્મનઽ ।
તદેતદપિ ભાષ્યકારેણોક્તં હિ --- ઽશરીરકં વ્યપદિશતિઽઇતિ ।
કિઞ્ચ યજમાનશબ્દો હ્યાત્મન્યસમઞ્જસઽ, યાગસ્ય હિ કર્તા યજમાન ઇત્યુચ્યતે, ન ચ યથાચોદિતવિતતપૂર્વાપરીભૂતાનેકકર્ભક્ષણાત્મકક્રતુક્રિયાકર્તૃત્વમાત્મનઽ સમ્ભવતિ, વિભોઽ પૂર્વાપરદેશવિભાગસંયોગયોગફલકર્મણામસમવાયાત્ ।
તદેતદાહ--- ન
યદિ સ્યાદ્ વિધિશબ્દો ઽત્ર નૈવાદર્શનતો ભવેત્ ।
વિશેષો ઽસ્યેતિ ભેદેન નોપાત્તં સ્યાદિદં તતઽ

વિધિશબ્દે ભવિષ્યત્ત્વં ફલસ્ય પરિકલ્પ્ય હિ ।
વિરોધપરિહારઽ સ્યાદ્ વર્તમાને ઽપિ નાસ્ત્યસૌ

ફલં ચ ન ભવેદેવં ભસ્મીભાવાદ્ વિધાવપિ ।
તત્સામર્થ્યેન યાન્યપિ કલ્પના તાં નિષેધતિ

ચેતિ ।
અભ્યુપગમ્ય ચાત્મનઽ સદ્ભાવમિદમસ્માભિરુક્તમ્, પરમાર્થેન તુ દેહેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તાત્મસદ્ભાવો ઽપિ પ્રમાણાભાવાદ્ દુર્લભ ઇત્યાહ--- સદ્ભાવ ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચયિષ્યતે ચૈતદાત્મવાદ ઇતીહ ન પ્રતન્યત ઇતિ ॥10॥
અપરં ચ--- ઽન ચૈષ યાતીતિ વિધિશબ્દઽઽઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાભિપ્રાયમાહ--- યદીતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- યદિ હ્યત્ર
યજ્ઞાયુધિવાક્યે વિધિશબ્દો ભવેત્, તદા ચિત્રાદીનામનન્તરફલાદર્શનાદ્ ભેદેન વિરોધોપન્યાસાર્થં યજ્ઞાયુધિવાક્યોપાદાનં નોપપદ્યતે ।
અતઽ સ્વકૃતભેદોપાદાનસમર્થનાર્થં વિધિશબ્દનિરાકરણમિતિ ॥11॥
વિધિશબ્દે કો વિશેષઽ, અત આહ--- વિધીતિ ।
વિધિશબ્દે હિ કાલવિશેષાનુપાદાનાદ્ વિધિસામર્થ્યાદેવ કાલાન્તરભાવિતાં ફલસ્ય પરિકલ્પ્ય સ્યાદપિ ચિત્રાદિચોદનાસ્વિવાભાવવિરોધપરિહારઽ ।
ઇહ તુ યાતીતિ વર્તમાનાપદેશાન્ન પ્રત્યક્ષવિરોધઽ શક્યતે પરિહર્તુમિત્યદર્શનાદ્ વિશેષ ઇતિ ॥12॥
ચિત્રાદિવાક્યાભિપ્રાયેણ ચેદમસ્માભિરુક્તમ્--- વિધિશબ્દે ભવિષ્યત્ત્વં ફલસ્ય પરિકલ્પ્ય વિરોધઽ શક્યતે પરિહર્તુમિતિ ।
ઇહ તુ પ્રત્યક્ષેણ ભસ્મીભાવોપલમ્ભાન્ન કાલાલન્તરફલભાવિતયા સ્વર્ગગમનં ફલમિતિ શક્યતે કલ્પયિતુમ્ ।
ન હિ વિધિસહસ્રેણાપ્યાશઙ્કનીયોર્ઽથઽ શક્યઽ પ્રત્યાયયિતુમ્ ।
તદેતદાહ--- ફલં ચેતિ ।
તકિં તર્હિ વિધિશબ્દતાનિરાકરણસ્ય ફલમત આહ--- તત્સામર્થ્યેનેતિ ।
ચેતનપ્રવર્તનાત્મકો હિ વિધિરન્તરેણ પરલોકફલોપભોક્તાર
પ્રાયશ્ચૈવંપ્રકારત્વમર્થવાદેષુ દૃશ્યતે ।
મન્ત્રેષુ ચેતિ તે સર્વે પક્ષીકાર્યાઽ પ્રયત્નતઽ

એવં સત્યગ્નિહોત્રાદિવાક્યેષ્વપિ મૃષાર્થતા ।
વેદવાક્યૈકદેશત્વાચ્ચિત્રાદિદવચનેષ્વિવ

ઇતિ ચિત્રાક્ષેપવાદઽ ।
મનુપપદ્યમાનઽ કલ્પયેદપિ કાયકરણસઙ્ઘાતાતિરિક્તમાત્માનમ્, તસ્ય ચ સ્વર્ગલોકગમનમુપચર્યેતાપિ શરીરે, તસ્ય વા પ્રત્યક્ષત્વમાત્મનિ ભાક્તમિત્યેવમાદિકલ્પનાનિષેધાર્થં વિધિશબ્દનિરાકરણમિતિ ॥13॥
ભૂયાંશ્ચાયં પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધો મન્ત્રાર્થવાદાત્મકો વેદભાગઽ ।
યથા ઽઅદિતિર્દ્યેરદિતિરન્તરીક્ષંઽ ઽયજમાન એકકપાલઽઽ ઇત્યેવમાદિઽ ।
સ ચ સર્વ એવાત્ર પ્રયત્નતો મુખ્યતયા મિથ્યાત્વેન ઐહિકાક્ષેપે પક્ષીકાર્યઽ, તન્મિથ્યાત્વેન ચાનુષઙ્ગિકં પેરષાં મિથ્યાત્વં ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયેણાહ---પ્રાયૈતિ ।
ઽતત્સામાન્યાદગ્નિહોત્રાદિચોદનાસ્વપ્યનાશ્વાસઽ ઇતિ ભાષ્યમ્, તસ્યાભિપ્રાયમાહ--- એવં સતીતિ ।
યદા હિ ચિત્રાદિવાક્યાદિષ્વપ્રામાણ્યં સમર્થિતં ભવતિ, તદા વેદવાક્યૈકદેશતયાગ્નિહોત્રાદિવાક્યેષ્વપિ મૃષાર્થતા શક્યતે ઽનુમાતુમ્, અતઽ કૃત્સ્નસ્યૈવ વેદસ્યાપ્રામાણ્યાન્ન ચોજનાલક્ષણાર્થો ધર્મ ઇત્યાક્ષેપઽ॥
ઇત્યુપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
ચિત્રાક્ષેપવાદઽ સમાપ્તઽ ।
અથ સમ્બન્ધાક્ષેપવાદઽ ।
સ્વપક્ષસાધનં તાવદમૃષા વૈદિકં વચઽ ।
સ્વાર્થે વક્ત્રનપેક્ષત્વાત્ પદાર્થે પદબુદ્ધિવત્ ॥1॥
અત્રાનન્તરમ્"ઔત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધસ્તસ્ય જ્ઞાનમ્"ઇતિ ભાષ્યકારેણ
સમ્બન્ધનિત્યતાદ્વારેણાક્ષેપપરિહારો ઽવતારિતઽ, સો ઽયુક્તઽ, પરોક્તાક્ષેપહેત્વનન્તરં હિ તસ્યૈવ વિરુદ્ધાસિદ્ધ્યાદિદોષોદ્ભાવનમુચિતમ્ ।
યત્તુ તમદૂષયિત્વૈવાન્યદુચ્યતે તદસઙ્ગતમેવાત આહ--- સ્વપક્ષ ઇતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- યાવદ્ધિ સમ્બન્ધૌત્પત્તિકત્વેનાનપેક્ષાલક્ષણં ચોદનાયાઽ સ્વતઽ પ્રામાણ્યં ન પ્રતિપાદ્યતે તાવદ્ દૂષિતે ઽપિ સાધને ન ઽચનોદનાલક્ષણો ધર્મઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા સિધ્યતિ ।
ભૂયાંશ્ચાનેન ક્રમેણાર્થો વક્તુમભિપ્રેતઽ શબ્દાર્થસમ્બન્ધનિરૂપણાદિઽ ।
અન્યથા ક્રિયમામં (?) તદાકાશપતિતમિવાપદ્યેત ।
તચ્ચૈતત્ શબ્દસ્વરૂપનિરૂપણાવસરે વક્ષ્યતે ।
ન ચેદમાક્ષેપેણ ન સઙ્ગચ્છતે, દ્વેધાપિ પ્રત્યવસ્થાનદર્શનાત્ ।
યથોક્તમ્---
ઽદ્વેધાપિ પ્રત્યવસ્થાનં પરહેત્વવબાધનાત્ ।
આત્મીયસાધનોક્ત્યા વા તત્રાત્મીયમિહોતચ્યતેઽ ઇતિ ।
ન ચાત્ર પરસાધનદૂષણં ન કરિષ્યતે ઽતત્ર હેતોરસિદ્ધત્વમ્ઽ ઇતિ ચિત્રાપરિહારે વક્ષ્યતે ।
અનેન તુ ક્રમેણ તત્ કર્તવ્યમિતિ તાવદિત્યુક્તમિતિ ।
તચ્ચ સ્વપક્ષસાધનં તાર્કિકાણાં ચિત્તમનુરઞ્જ યિતું પ્રયોગદ્વારેણાહ---અમૃષેતિ ।
વૈદિકવચો ધર્મી, સ્વાર્થે સત્યમિતિ સાધ્યો (?) ધર્મઽ, સ્વાર્થે વક્ત્રનપેક્ષત્વાત્, યત્ સ્વાર્થે વક્તારં નાપેક્ષતે તત્ સત્યમ્, યથા પદાત્ પદાર્થગતા બુદ્ધિઽ ।
પદં હિ સ્વભાવાદેવ સ્વાર્થેન સમ્બદ્ધં તત્પ્રતિપાદનાય વક્તારં નાપેક્ષત ઇતિ સમ્બન્ધપરિહારે વક્ષ્યતે ।
સ્વાર્થ ઇતિ તન્ત્રેમોભયવિશેષણતયા યોજનીયમ્ ।
યદિ હ્યમૃષ વૈદિકં વચનમિત્યેતાવદુચ્યતે પૂર્વપક્ષાર્થસમ્યક્ત્વાપાતાદનિકષ્ટાર્થતાપ્રસાધનપ્રસઙ્ગઽ ।
ન હિ સ્વર્ગકામો યાગં કુર્યાદિત્યાદ્યર્થે સ્વર્ગકામો યજેતેતિ વાક્યં સમ્યગિષ્યતે, ષષ્ઠાદ્યસિદ્ધાન્તવિરોધાત્ ।
યાગેન સ્વર્ગં કુર્યાદિતિ હિ તત્ર સ્થાસ્યતિ ।
વક્ત્રનપેક્ષત્વાદિતિ ચાવિશિષ્ટો હેતુરુપાત્તો ઽસિદ્ધ એવ સ્યાત્ ।
અસ્તિ હિ વૈદિકવાક્યાનામપિ સ્વરૂપામિ
તત્કૃતઽ પ્રત્યયઽ સમ્યઙ્નિત્યવાક્યોદ્ભવત્વતઽ ।
વાક્યબુદ્ધિવેદવાત્ર પૂર્વોક્તાશ્વાપિ હેતવઽ ॥2॥
નિત્યાન્ શબ્દાર્થસમ્બન્ધાનાશ્રિત્યોક્તેન હેતુના ।
અસમ્બન્ધોદ્ભવત્વેન પરો મિથ્યાત્વમબ્રવીત્ ।
સમ્બન્ધો ઽસ્તી ચ નિત્યશ્ચેત્યુક્તમમૌત્પત્તિકાદિના ॥4
વ્યક્તયે વક્ત્રપેક્ષા, સ્વાર્થે તુ પ્રત્યાયયિતવ્યે ન વક્તારમપેક્ષન્તે, અપૌરુષેયત્વાત્ ।
શબ્દાર્થસમ્બન્ધનિત્યત્વાચ્ચ ।
પૌરુષેયં પ્રમાણાન્તરપ્રમિતગોચરમાપ્તવચનમપિ વક્તુઽ પ્રમાણમપેક્ષતે ।
યથોક્તમ્, ઽઆપ્તોક્તિષુ નરાપેક્ષેઽતિ ॥1॥
પ્રયોગાન્તરમાહ---- તત્કૃત ઇત્યેવાન્તેન ।
વૈદિકવાક્યકૃતઽ પ્રત્યયઽ સમ્યગિતિ સાધ્યમ્, નિત્યવાક્યોદ્ભવત્વાત્, યથા તદ્વાક્યસ્વરૂપવિષયા બુદ્ધિઽ ।
સાપિ હિ વાક્યાદુદ્ભવતિ, નિર્વિષયબુધ્યનુત્પત્તેઽ ।
વેદવાક્યનિત્યતા ચ વેદાધિકરણે સ્થાપયિષ્યત ઇતિ ।
અત્રૈવ સાધ્યે પૂર્વોક્તાઽ--- ઽનાન્યત્વાત્ઽ ઇતિ ભાષ્યવ્યાખ્યાનાવસર ઉક્તાઽ--- દોષવર્જિતૈઽ કારણૈઽ જન્યમાનત્વાત્, અનાપ્તાપ્રણીતોક્તિજન્યત્વાત્, દેશાદિભેદે ઽપિ દેશાદિભેદે ઽપિ બાધવર્જનાત્ ઇતિ હેતવો દર્શયિતવ્યા ઇત્યાહ--- અત્રેતિ ॥2॥
અત્ર ભાષ્યમ્--- ઽસ્યાદેતત્, નૈવ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધઽ, કુતો ઽસ્ય પૌરુષેયતા અપૌરુષેતા વાઽઇતિ ।
તસ્યાભિપ્રાયમાહ--- નિત્યાનિત્યબ્રવીદન્તેન ।
અસ્યાર્થઽ--- શબ્દાર્થસમ્બન્ધાનાં નિત્યત્વમાશ્રિત્યાનપેક્ષત્વાદિતિ સૂત્રકારેણ યો હેતુઽ સ્વતઽ પ્રામાણ્યસિધ્યર્થમુક્તઽ, તેન ચોદનાનામપ્રામાણ્યે નિરાકૃતે ઽધુના સમ્બન્ધોદ્ભવત્વાભાવેન પરો બૌદ્ધાદિર્મિથ્યાત્વમુક્તવાન્ ।
એવં ચ તદા વાર્તિકકારેણ વૃત્તિકારમતેનાત્રૈવ સ્વતઽ પ્રામાણ્યં વ્યુત્પાદ્યમિતિ દર્શિતમ્ ।
તથા ચ ઽસૂત્રકારેણ ચોચ્યતઽ ઇતિ પુનરુક્તિપરિહારે પરતઽ પપ્રામાણ્યોક્તૈરેવાક્ષેપહેતુભિઽ પૂર્વપક્ષો ઽભિહિતઽ ।
ઇહાપિ ચ ભાષ્યકારેણ ઽબ્રૂતઽ ઇત્યુચ્યતે--- અવબોધયતિ બુધ્યમાનસ્ય નિમિત્તં ભવતિ, ઇત્યાદિ ચોદનાસૂત્રોક્તમેવ સ્વતઽ પ્રામાણ્યકારણમુક્તમિતિ ॥3 1।2॥
મિથ્યાત્વસ્ય નિરાસાર્થં તત્પરૈર્નેષ્યતે દ્વયમ્ ।
નૈવ વાસ્ત્યત્ર સમ્બન્ધઽ કૃતકો વેતિ વક્ષ્યતે ॥5॥
અસમ્ભવેન શેષાણાં સંશ્લેષઽ પરિશિપ્યતે ।
તસ્મિન્નેવ ચ સમ્બન્ધે પ્રતીતિર્લૌલિકી ધ્રુવમ્ ॥6॥
એતદેવ વિવૃણોતિ --- સમ્બન્ધ ઇતિ વક્ષ્યતે ઽન્તેન ।
ચોદનામિથ્યાર્થનિરાસાર્થં હિ સમ્બમન્ધસદ્ભાવો નિત્યતા ચ હેતુરુક્તઽ ।
તચ્ચ દ્વયમપિ પરૈર્નેષ્યતે ।
તત્ર સમ્બન્ધાભાવસ્તાવદનેનૈવ ભાષ્યેણોક્તઽ ।
કૃતકત્વં તુ ઽયદિ પ્રથમમશ્રુતો ન પ્રત્યાયયતિ, કૃતકસ્તર્હિઽ ઇત્યનેન વક્ષ્યતે ।
તદત્ર સમ્બન્ધાભાવેનાનપેક્ષત્વાદિતિ હેતોરસિદ્ધિરુક્તા ।
ન ચાસતિ સમ્બન્ધે
પરોક્તાર્થપ્રતીતિરુત્પદ્યત ઇતિ દર્શિતમ્ ।
પ્રતિબન્ધબલે હ્યર્થાન્તરદર્શિનો ઽપ્યર્થાન્તરે જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
અનાદૃતપ્રતિબન્ધસ્તુ યત્કિઞ્ચિદ્ વિદ્વાન્ સ સર્વં જાનીયાદિત્યતિપ્રસજ્યત ઇતિ ॥4,5॥
અત્ર ભાષ્યકારેણ કાર્યકારણભાવાદયઽ સમ્બન્ધાઽ શબ્દસ્યાનુપપન્ના ઇત્યુક્ત્વા સંશ્લેષસમ્બન્ધભાવ એવ દર્શિતઽ, તદેતદ્વાર્તિકકારો દર્શયતિ--- અસમ્ભવેનેતિ ।
નિમિત્તનૈમિત્તિકાશ્રયાશ્રયિભાવાદયઽ સમ્બન્ધાઽ શબ્દાર્થયોરત્યન્તાસમ્ભાવ્ ઇતા એવ, કાર્યકારણભાવસ્તુ બોદ્ધગન્ધિવૈયાકરણૈરભ્યુપગત એવ ।
તે ઽપ્યાહુઽ----
ઽઅર્થાઽ શબ્દાશ્ચ દૃશ્યન્તે પ્રત્યક્ષા યદ્યપિ સ્ફુટમ્ ।
અભિધાનાભિધેયૌ તુ જ્ઞાનાકારૌ તથાપિ નઽઽ॥
ઇતિ ।
એવં હિ મન્યન્તે--- ન તાવદ્ વર્ણાઽ શબ્દઽ, પ્રત્યેકમવચાકત્વાત્ ।
અયુગપદ્વર્તિનાં ચાવયવિસમુદાયાસરમ્ભાનુપપત્તેઽ ।

અત એવ ગોશબ્દત્વાદિજાત્યસમ્ભવાત્ ભૂતાદિવિશેષાણાં ચ પ્રતિપ્રયોગમન્યત્વેનાવાચકત્વાદ્ વર્ણબુદ્ધિસ્મૃતિસંસ્કારાણાં ચાક્ષરવત્ પ્રત્યાખ્યાનાત્ પૂર્વવર્ણજનિતસંસ્કારસહિતાન્ત્યવર્ણસ્યાપિ વર્ણત્વેનાપૂર્વવર્ણવદવાચકત્વાત્ પૂર્વપૂર્વનિખિલવર્ણપદોપસહારક્રમેણ ચરમસ્ય કસ્યચિત્ સ્ફોટાત્મનો ઽનવગ્રહાદ્ યુગપદવસ્થિતાનેકવર્ણાકારજ્ઞાનાત્મૈવ શબ્દઽ ।
અર્થો ઽપિ જાતિવ્યક્ત્યવયવાવયવિગુણગુણિવ્યતિરેકાવ્યતિરેકાદિવિકલ્પદૂરીકૃતનિ રૂપણો ન બાહ્યઽ સમ્ભવતીતિ જ્ઞાનાત્મકશબ્દવેદનાનન્તરોત્પદ્યમાનબાહ્યજાત્યાદિનિર્ભાસ્પરત્યયમાત્રાત્મૈવ ।
તન્નિષેધમતઽ પ્રાહ ન શબ્દોર્ઽથેન સઙ્ગતઽ ।
તદ્દેશાનન્તરાદૃષ્ટેર્વિન્ધ્યો હિમવતા યથા ॥7॥
એવમર્થો દ્વયં વાપિ સાધનીયમસઙ્ગતમ્ ।
ક્ષુરેત્યાદિ ચ સિદ્ધ્યર્થં હેતોરુક્તમથાપરઽ ॥8॥
શક્તિરૂપં ગૃહીત્વાહ સંશ્લેષો યદિ વાર્યતે ।
સમ્બ(ન્ધા?ન્ધઽ) સિદ્ધસાધ્યત્વમથ સમ્બન્ધમાત્રકમ્ ॥9॥
સ ચાયમેવમ્ભૂતોર્ઽથઽ શબ્દેન જન્યત એવેતિ કાર્યકારણભાવમેવ શબ્દાર્થયોઽ સમ્બન્ધમાતિષ્ઠન્તે ।
તચ્ચેદમતિદૂરમપભ્રષ્ટમ્, એવં ચ સત્યવિદિતસ્વરૂપશક્તીનામપ્યર્થસંવિદુપજાયેત ।
દૃષ્ટા હિ ખલુ મૃત્સલિલપ્રચ્છન્ના અપિ વ્રીહયો ઽઙ્કુરાદિકાર્યમારભમાણા અવિદિતસ્વરૂપશક્તયો ઽપીતિ સૂક્તમ્--- અસમ્ભવેન શેષાણામિતિ ।
કથં તુ સંશ્લેષઽ પરિશિષ્યત ઇતિ, પ્રતીતેરભ્યુપગમાચ્ચ ।
ગૌરયમિતિ હિ સામાનાધિકરણ્યેન શબ્દોપશ્લિષ્ટમર્થમવયન્તો લૌકિકા દૃશ્યન્તે ।
અભ્યુપગતશ્ચ કૈશ્ચિચ્છબ્દાર્થયોઽ સંશ્લેષ એવ સમ્બન્ધઽ ।
પ્રપઞ્ચિતશ્ચાસાવધ્યાસવાદ ઇતિ ।
લૌકિકાશ્ચ પ્રાયેણ સંશ્લેષમેવ સંબન્ધં મન્યન્તે ઇતિ સ એવ સમ્બન્ધઽ પ્રસક્કો નિરાકાર્ય ઇત્યાહ--- તસ્મિન્નિતિ પ્રાહાયેન ભવતિ સ તદ્દેશ એવ દૃશ્યતે રઞ્જુરિવ ઘટે, તદનન્તરદેશે વા પ્રદેશિનીવમધ્યમાયાઽ ।
નચ ચ શબ્દાર્થયોરન્યતરદેશે વાન્યતરો દૃશ્યતે ।
અતોહિમવદ્વિન્ધ્યયોરિવ નાનયોઽ સમ્બન્ધ ઇતિ ॥6,7॥
અર્થો વા પક્ષીકાર્ય ઇત્યાહ---એવમિતિ ।
દ્વયં વા પરસ્પરમસમ્બદ્ધમિતરેતરદેશે તદનન્તરદેશે વાદૃષ્ટેઽ સાધ્યમિત્યાહ--- દ્વયમિતિ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણ ઽસ્યાચ્ચેદર્થેન સમ્બન્ધઽ ક્ષુરમોદકશબ્દોચ્ચારણે મુખ્યસ્ય પાટનપૂરણે સ્યાતામ્ઽ, ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્યાભિપ્રાયમાહ--- ક્ષુરેત્યુક્તમન્તેન ।
અસ્યાર્થઽ--- અત્ર ભાષ્યકારેણ શબ્દાર્થયોઽ સમ્બ્નધસિદ્ધ્યર્થં તદ્દેશાનન્તરાદૃષ્ટેરિતિ હેતુરન્તર્ણીતઽ, તં ચ ગૌરયમિતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિભ્રમાદ્ યો નામાસિદ્ધં મન્યતે, સ એવં પ્રતીબોધ્યતે--- યદિ શબ્દાર્થયોરુપશ્લેષ
પિતાપુત્રાદિસમ્બન્ધૈરનૈકાન્તઽ પ્રસજ્યતે ।
એકભૂમ્યાદિસમ્બન્ધાદ્ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યહીનતા ॥10॥
વાચ્યવાચકસમ્બન્ધનિષેધે લોકબાધનમ્ ।
વિરોધશ્ચ સ્વવાક્યેન ન હિ સમ્બન્ધવર્જિતૈઽ ॥11॥
લક્ષણઽ સમ્બન્ધો ભવેત્, અર્થો ઽપિ શબ્દદેશ એવ સ્યાત્, મુખં ચ તસ્ય દેશ ઇતિ ક્ષુરમોદકશબ્દોચ્ચારણે મુખસ્ય પાટનપૂરણે સ્યાતામ્, ન ચ તે સ્તઽષ તસ્માન્મોદકાદ્યર્થક્રિયાનુપલમ્ભાચ્છબ્દદેશે તદ્દેશાનન્તરાદૃષ્ટેરિતિ સિદ્ધો હેતુઽ ।
સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધિસ્તુ શબ્દાર્થયોર્નાસ્ત્યેવ ।
ન હિ નીલિમ્નેવાનુરક્તમુત્પલં શબ્દાનુરક્તમર્થમુપલભામહે ।
ગાદિસાસ્નાદિમદ્રૂપા હિ તયોર્બુદ્ધરુદેતિ ।
અત્ર સિદ્ધાન્તભાષ્યં ઽયો ઽત્ર વ્યપદેશ્યઽ સમ્બન્ધઽ તદેત(તમેકં)ન્ન વ્યપદિશતિ ભવાન્ઽ ઇત્યાદિ ।
તસ્યાભિપ્રાયમાહ--- અથેતિ હીનતાન્તેન ।
અત્રાયમભિપ્રાયઽ---- પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકશક્તિરૂપો હિ નઽ શબ્દાર્થયોઽ સમ્બન્ધો ઽભિપ્રેતઽ, તદ્ યદિ
સંશ્લેષલક્ષણસમ્બન્ધાભાવઽ સાધ્યતે, તદા સિદ્ધસાધ્યતાદોષઽ ।
સમ્બન્ધાભાવમાત્રે તુ યૌનાદિસમ્બન્ધૈરનૈકાન્તિકત્વમ્ ।
હિમવદ્વિન્ધ્યોરપિ ચૈકભૂમ્યાદિસમ્બન્ધાત્ સાધ્યહીનો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ॥8.10॥
યદિ તુ વાચ્યવાચકસમ્બન્ધમેવાભિપ્રેત્ય ન શબ્દાર્ઽથેન સઙ્ગત ઇતિ સાધ્યતે તતો લૌકિકવિરોધ ઇત્યાહ---વાચ્યેતિ ।
દૂષણાન્તરમાહ--- વિરોધ ઇતિ ।
અત્ર કારણમાહ--- ન હીતિ પરાન્તેન ।
અયમભિપ્રાયઽ--- ચતુર્વિધો હિ પુરુષઽ, પ્રતિપન્નો ઽપ્રતિપન્નઽ સન્દિગ્ધો વિપર્યસ્તશ્ચેતિ ।
તત્ર પ્રતિપન્નઽ પ્રતિપાદયિતા, ઇતરે સાપેક્ષાઽ પ્રતિપાદ્યાઽ, તત્પ્રતિપાદનાર્થા ચ પ્રતિજ્ઞા, તદ્ય એવ તેષામન્યતમઽ પરઽ પ્રતિપાદયિતુમભિપ્રેતો ભવતિ સ એવ વાચ્યવાચકસમ્બન્ધવર્જિતૈઽ પ્રતિજ્ઞાર્થગૌચરૈઽ પદૈઽ પ્રતિપાદયિતુમશક્યઽ, અતઽ પ્રતિજ્ઞાં પ્રયુઞ્જાનૈરાશ્રિતઽ શબાદર્થયોર્વાચ્યવાચકલક્ષણસમ્બન્ધ ઇતિ તન્નિનિરાકરણે સ્વવાગ્વિરોધ ઇતિ ।
સ ચાયમભિધયા સ્વવાગ્વિરોધઽ ।
પઞ્ચધા હિ તદ્વિરોધઽ ।
ઉચ્ચારણાભિધાધર્મધર્મ્યુભયોક્તિભિરિતિ ॥11 1।2॥
પ્રતિજ્ઞાર્થં પદૈઽ શક્યઽ પ્રતિપાદયિતું પરઽ ।
અભિધાનક્રિયાયાં હિ કર્મત્વં વાચ્યસંશ્રિતમ્ ॥12॥
શબ્દાનાં કરણત્વં વા કર્તૃત્વં વા નિરૂપિતઽ ।
પ્રતિપત્તાવુપાદાનાત્ સાહિત્યે ચ વિવક્ષિતે ॥13॥
વાચ્યવાચકસમ્બન્ધસ્વરૂપમિદાનીમભિદ્યોતયતિ---અભિધાનેતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- એકસ્યામભિધાનક્રિયાયાં શબ્દઽ કરણં કર્તા વા, વિવક્ષાતઽ કારકપ્રવૃત્તેઽ ।
અર્થસ્તુ કર્મૈવ ।
અતો(યદ્?અ) નયોઽ કર્મકરણત્વં (કર્મ) કર્તૃત્વં વા ।
નિરૂપિતઽ--- સમ્બન્ધ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ ।
યદ્વા--- એકસ્યાં ગવાદ્યર્થપ્રતિપત્તૌ સાધ્યમાનાયામેકેન વક્ત્રોપાદીયમાનાવરુણૈકહાનીવદ્વિવક્ષિતસાહિત્યૌ શબ્દાર્થો યન્નિયમ્યેતે સો ઽનયોઽ સમ્બન્ધ ઇત્યાહ--- પ્રતિપત્તાવિતિ ।
ઉપાદાનાદિત્યુપાદીયમાનતયા વિશેષણવિવક્ષાં દર્શયતિ ।
ઉપાદેયસ્ય હિ વિશેષણં વિવક્ષિતં ભવતિ શોરિવૈકત્વં--- પશુના યજેતેતિ ।
ઉદ્દેશ્યવિશેષણં ત્વવિવક્ષિતં ભવતિ, યથા ગ્રહવિશેષણમેકત્વમ્, ઉદ્દેશ્યા હિ ગ્રહાઽ, તેષુ સંમાર્જનવિધાનાત્ ।
ઇહ ચાર્થપ્રતિપત્તાવેકસ્યામુપાદેયૌ શબ્દાર્થૌ, પશુરિવ યોગે ।
અતો વિવક્ષિતતમનયોઽ સાહિત્યં વિશેષણમિત્યરુણૈકહાયન્યોરિવાનયોર્નિયમઽ સમ્બન્ધ ઇતિ ।
(નત્વે?ન્વે)વમરુણૈકહાયન્યોઽ શ્રૂયમાણયોઽ સાહિત્યવિવક્ષા યુક્તા ।
સમુદાયે હિ તત્ર વાક્યં સમાપ્યતે ।
(શબ્દાર્થૌ તુ) નૈવ પ્રતીતિક્રિયા(યાં વિશેષ)ણતયાશ્રુતૌ, કથમનયોઽ સાહિત્યવિવક્ષા ।
ન શ્રૂયમાણતા વિશેષણવિવક્ષાહેતુઽ ।
અપિ તુ અર્થસંવ્યવહારો ઽપિ હિ ।
પાકાદૌ યદૌદનાદિસ્થાલ્યાદિ...(ક્રિયા) વ્યવહારદર્શનાત્ અનભિહિતમપ્યર્થં જાનાતિ તદા સ્થાલ્યાદીનાં વિવક્ષિતં સાહિત્યં મન્યતે, કતથા મન્વાનઽ સ્વયમપિ પક્તુકામસ્તત્સર્વમાહરતિ ।
એવમિહાપિ બાલઽ પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય વિવિષ્ટાર્થવ્યવહારદર્શનેન તદ્વિષયાં બુદ્ધિમનુમાય શબ્દાનન્તરભાવિતયા શબ્દકારણતાં તાદવવધારયતિ ।
વક્તુશ્ચાસ્યાં પ્રયોજ્યવૃદ્ધપ્રતિપત્તૌ દર્શનપારાર્થ્યાત્ પ્રધાનભૂતાયા(મુપા)દીયમાનયોઽ શબ્દાર્તયોઽ સાહિત્યં વિવક્ષિતમિતિ ।

એવં ચ વિદિત્વા સ્વયમપિ પરાર્થપ્રયોગે સહિતૌ શબ્દાર્થૌ હૃદયમાવેશિતાવુપાદાય શબ્દં ચોચ્ચાર્ય પરપ્રતિપત્તિં ભાવયતીતિ સૂક્તં સાહિત્યવિવક્ષા વર્ણસાહિત્યવિવક્ષાવદિતિ ॥12-13 1।2॥
નિયમ્યેતે તદેકસ્યાં સમ્બન્ધઽ સોર્ઽથશબ્દયોઽ ।
તત્ર યદ્યપ્યસમ્બન્ધઽ કારકાણાં પરસ્પરમ્ ॥14॥
તથાપિ યત્ક્રિયા તસ્યામુપકાર્યોપકારિતા ।
તત્ક્રિયાસઙ્ગતેઽ પશ્ચાત્ સમ્બન્ધઽ કીર્ત્યતે તયોઽ ॥15॥
નન્વેવં વદતા શબ્દાર્થયોઽ ક્રિયાસમ્બન્ધ એવ દર્શિતઽ, ન પરસ્પરમ્, ગુણપ્રધાનભાવમન્તરેણ સમ્બન્ધાયોગાત્ ।
વક્ષ્યતિ હિ--- ઽગુણાનાં ચ પરાર્થત્વાદસમ્બન્ધઽ સમત્વાત્ઽ ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ક્રિયાકારકસમ્બન્ધપૂર્વકત્વાત્ સર્વસમ્બન્ધાનાં ક્રિયાકારકસમ્બન્ધ એવ દર્શિત ઇતિ ।
અસ્તુ તાવત્, તદુત્તરકાલભાવી તુ કો ઽનયોઽ સમ્બન્ધ ઇતિ વાચ્યમેવ ।
તદેતત્ સર્વમનુભાષ્ય પરિહરતિ---તત્રેતિ તયારેન્તને ।
અસ્યાર્થઽ---- યદ્યપિ કારકાણાં પ્રધાનાર્થત્વાન્ન પરસ્પરસમ્બન્ધઽ ।
તથાપિ પ્રતિપત્ત્યભિધાનયોર્યા કાચિત્ ક્રિયા ગૃહ્યતે, તસ્યાં ચ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધોત્તરકાલભાવી પરસ્પરોપકાર્યોપકારકલક્ષણઽ શબ્દાર્થયોરસ્તિ સમ્બન્ધઽ॥
તત્પુનરિદં પૂર્વાપરવિરુદ્ધં પ્રદેશાન્તરવિરુદ્ધં ચ ।
તથાહિ --- અત્ર તાવદેકસ્યાં ક્રિયાયામુપકાર્યોપકારકત્વં શબ્દાર્થયોઽ સમ્બન્ધ ઇત્યુક્તમ્, ઽપ્રતિપત્તાવુપાદાનાત્ઽ ઇતિ ક્રિયાનુમાનાઙ્ગત્વમેવ પરસ્પરનિયમાત્મકો સમ્બન્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્રદેશાન્તરે શક્તિરેવ સમ્બન્ધ ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
ક્વચિચ્ચ શબ્દશક્તિનિયમમેવ સમ્બન્ધમાહ---
ઽવાચ્યવાચકશક્ત્યોશ્ચ નિયમઽ ફલલક્ષણઽઽ ઇતિ બ્રુવાણઽ ।
અન્યત્રાપ્યુક્તમ્---
ઽએકાભિધાનિમિત્ત્વં કર્મકર્તૃત્વયોશ્ચ યત્ ।
યો વા કરણક્રમત્વનિયમો ઽભિધયૈકયા॥
સ નોર્ઽથશબ્દસમ્બન્ધઽઽ
ઇતિ ।
અતો વિવેચનીયમિદમ્--- કો ઽત્ર સમ્બન્ધઽ શબ્દાર્થયોર્વાર્ત્તિકકારસ્યાભિમત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે--- યથૈકેન ક્રયકર્મણા પરિગૃહીતયોર્દ્રવ્યગુણયોરિતરેતરાકાઙ્ક્ષાપરિપૂરણેન પરસ્પરોપકાર્યોપકારકલક્ષણઽ
સમ્બન્ધઽ ન હ્યનાશ્રિતઽ ક્રયક્રિયામભિનિર્વર્તયતિ ।
ન દ્રવ્યં ગુણવિશેષાનવચ્છિન્નમુત્સહતે ક્રયક્રિયાં નિર્વર્તયિતુમ્ ।
ન ચ ગુણેન સ્વમહિમ્ના આશ્રયભૂતદ્રવ્યમાત્રમુપાદીયમાનમપિ ક્રયે ગૃહ્યતે, (સ્વકીયગો) દ્રવ્યાવરોધાત્ ।
દ્રવ્યે (ગુણમાત્રા) વચ્છેદાત્ તદ્ ગુણમાત્રમુપાદીયમાનમપિ ક્રયક્રિયા ન પ્રતીચ્છતિ સ્વકીયારુણિમગુણાવરોધાત્ ।
સો ઽયમર્થો નિયમઽ સમ્પદ્યતે ।
તદેવમિહાપ્યેકાર્થપ્રતિપત્ત્યભિધાનક્રિયાસિદ્ધ્યર્થમુપાદીયમાનયોર્વિવક્ષિતસાહિત્યયોઽ શબ્દાર્થયોઽ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધોત્તરકાલભાવી યો ઽયમુપાકાર્યોપકારકભાવઽ, સ એવ સમ્બન્ધઽ ।
કઽ પુનરનયોઽ પરસ્પરોપકારઽ ।
શ્રૂયતામ્--- અર્થો હિ ન પ્રતિપાદકમન્તરેણ પ્રતિપાદ્યો ભવતિ, શબ્દો ન પ્રતિપાદ્યમન્તેરણ પ્રતિપાદકઽ ।
અતઽ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકતયાવતિષ્ઠમાનાવન્યોન્યસ્યોપકાર્યોપકારકૌ ભવતઽ ।
તચ્ચેદં રૂપમનયોર્નિયતમિત્યત્યન્તસન્નિકર્ષમાત્રેણ નિયમે સમ્બન્ધાભિધાનમ્, ન તુ નિયમ એવ સમ્બન્ધઽ ।
શક્તિસમ્બન્ધવાદો ઽપિ ચાત એવ ।
વાચ્યવાચકશક્ત્યોરેવ હિ સત્યોરુપકાર્યોપકારકભાવો ભવતિ ।
ન તુ શક્તિરેવ સમ્બન્ધઽ, તદત્ર પ્રત્યાસત્તેરભેદોપચારેણ શક્તિઽ સમ્બન્ધઽ, નિયમઽ સમ્બન્ધઽ, કર્તૃત્વં કરણત્વં વા સમ્બન્ધ ઇત્યેવમાદયઽ સમુલ્લાપાઽ ।
વસ્તુતસ્તૂપકાર્યોપકારકત્વમેવ સમ્બન્ધઽ ।
કથં પુનસ્તદ્રૂપમનયોર્નિયતમિત્યુચ્યતે ।
ન હ્યનુચ્ચરિતે શબેદ પરસ્પરોપકાર્યોપકારકભાવઽ શબ્દાર્થયોરસ્તિ ।
ન ચ સદાનીં તૌ ન સ્તઽ, નિત્યત્વાત્ ।
તસ્માદસદેતત્ ।
તન્ન ।
શક્ત્યાત્મના વિદ્યમાનત્વાત્
ન ચાપ્યત્રાવિનાભાવ ઉપયોગીતિ સાધિતમ્ ।
સંજ્ઞેતિ ગમકત્વં ચેન્ન તદઙ્ગમિયં ભવેત્

ગમયન્તી શ્રુતિં દૃષ્ટ્વા કલ્પ્યતે વ્યવહારતઽ ।
ન ચૈષા ગમયત્યર્થં સમ્બન્ધે ઽનવધારિતે

અનુચ્ચરિતે ઽપિ હિ શબ્દે ઽસ્તિ પ્રતિપાદકશક્તિઽ,અર્થે ચ પ્રતિપાદ્યશક્તિઽ અત એવ સમ્બન્ધો નિત્ય ઇત્યુચ્યતે ।
નન્વેમપિ કરહસ્તાદિભિરનેકૈઽ શબ્દૈરેકત્રાર્થે પ્રતિપાદ્યે અનેકાર્થવચને ચૈકસ્મિન્ ગવાદિશબ્દે કથમવ્યભિચારઽ શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ।
અતઽ પ્રકરણાદીનામપિ પદાર્થાવધારણાપોયત્વાદ્ વૃદ્ધવ્યવહારે હિ બાલેન કેવલપદાપ્રયોગાદાવાપોદ્ધારભેદેનૈતદવધારિતમ્--- યદા યદર્થવિવક્ષયા શબ્દઽ પ્રયુજ્યતે સ તસ્યાર્થ ઇતિ ।
વિવક્ષા ચાર્થપ્રકરણાદિવશોન્નેયા ।
ગામાનયદોગ્ધુમિત્યુક્તે અર્થાદેતદવગમ્યતે સાસ્નાદિમત્યસ્ય વિવક્ષેતિ ।
યોત્સ્યામીત્યુક્તે અર્થાદિ(મુ?) ષૌ પ્રતીતિરુદેતિ ।
તદેવમર્થપ્રકરણાદિભેદભિન્નમન્યયાન્યયા ચ શક્ત્યોપહિતમન્યદન્યચ્ચ પદમન્યસ્યાન્યસ્ય વાચકમિતિ ન પદવ્યભિચારઽ ।
અર્થો ઽપિ ચોદ્ભૂતતત્પદાભિધાનયોગ્યાવસ્થાભેદભિન્નો હસ્તાદિરન્યો ઽન્યશચ્ કરાદિપદાનાં વાચ્ય ઇતિ ન પદં વ્યભિચરતિ ।
અપિ ચૈકસ્યાં ક્રિયાયામયં નિયમ ઇત્યુક્તઽ ।
ન ચૈકસ્યાં પ્રતિપત્તાવભિધાને વોપાદીયમાનયોઽ શબ્દાર્થયોરન્યોન્યવ્યભિચારો ઽસ્તિ ।
તદિદમુક્તં હિ ઽનિયમ્યેતે યદેકસ્યામ્ઽ ઇતિ ॥14,15॥
નન્વેવમેક્રિયાનિમિત્તકો નિયમઽ શબ્દાર્થયોઽ સમ્બન્ધ ઇત્યુચ્યમાને ઽનુમાનાઙ્ગમવિનાભાવ એવાશ્રિતો ભવેત્, અતસ્તદબલેન ધૂમાદિવાગ્નિજ્ઞાનં શબ્દાદર્થજ્ઞાનમુપજાયમાનમનુમાનં સ્યાદત આહ---ન ચાપીતિ ।
ઇદં ચ શાબ્દે પ્રસાધિતમિત્યાહ--- સાધિતમિતિ ।
નનુ યદ્યવિનાભાવો નોપયુજ્યતે, કસ્તર્હ્યુપયુજ્યતે ।
ઉક્તં ભાષ્યકારેણ--- ઽસંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધઽઽઇતિ ।
નનુ ચાયમપિ સમ્બન્ધો ઽનુપયોગ્યેવ ।
તદેતદાશઙ્કતે--- સંજ્ઞેતિ ।
તદઙ્ગં ગમકત્વાઙ્ગમિત્યર્થઽ ॥16॥
કથમનઙ્ગમત આહ---ગમયન્તીતિ ।
વ્યવહારદર્શનેન ગમ
તસ્માદ્ ગમકતા પશ્ચાદ્ ધૂમાદેરિવ જાયતે ।
સાનઙ્ગં તદ્વદેવ સ્યાન્નેયં ધૂમાદિભિઽ સમા

નિરૂપિતે ઽવિનાભાવે તત્ર તત્કારિતા હ્યસૌ ।
ગમકત્વેન પૂર્વં ચ તત્ર નોત્પદ્યતે મતિઽ

ઇહ વાચકતાયાઽ પ્રાઙ્ નાવિનાભાવિતામતિઽ ।
યદૈવ ચેહ સમ્બન્ધં વૃદ્ધેભ્યઽ પ્રતિપાદ્યતે

તદૈવ ગમકો ઽસ્યાયમિતિ નાન્યસ્વરૂપતઽ ।
કથયન્તિ ક્વચિત્તાવદ્ બોદ્ધવ્યો ઽસ્માદયં ત્વિતિ

ક્વચિદ્ વાચક ઇત્યેવં વાચ્યો ઽયમિતિ ચોચ્યતે ।
ક્વચિદુચ્ચારિતાચ્છબ્દાદ્ દૃષ્ટ્વાર્થવિષયાં ક્રિયામ્

યન્તી એષા સંજ્ઞા કલ્પ્યત ઇતિ ।
કિમતો યદ્યેવમત આહ--- ન ચૈષેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ગમકત્વમેવ સંજ્ઞાત્વં ન તત્સમ્બન્ધાન્તરમન્તેરેણેતિ ॥17॥
યતશ્ચૈવમતો ધૂમાદેરિવ ગમકત્વં સમ્બન્ધાન્તરપૂર્વકમેવ પશ્ચાદાપતિતમિત્યાહ---તસ્માદિતિ ।
તત્તુલ્યત્વે દોષમાહ--- સાનઙ્ગમિતિ ।
યથૈવાવિનનાભાવ એવ ધૂમાદૌ પ્રતીત્યઙ્ગં ન તદુત્તરકાલભાવિ ગમકત્વમ્, એવં તત્રાપિ સ્યાદિતિ ।
ધૂમાદિવૈષમ્યેણેદાનીં પરિહારમાહ--- નેયમિતિ ॥18॥
વેષમ્યેમેવ દર્શયતિ--- નિરૂપિત ઇતિ ।
તત્ર હિ ધૂમાદૌ મહાનસાદિદેશે ઽગ્ન્યવિનાભાવનિરૂપણોત્તરકાલં તત્કૃતૈવાસૌ ગમકતેતિ ।
અપિ ચ ધૂમે પ્રથમં ગમકત્વં નાવગમ્યત ઇત્યાહ -- ગમકત્વેનેતિ ॥19॥
શબ્દે તુ વિપરીતમિત્યાહ--- ઇહેતિ સાર્ધેન ॥20 1।2॥
ગમકત્વેનૈવ શબ્દે પ્રથમં વ્યુત્પત્તિરિત્યુક્તં તદ્ વિવૃણોતિ---કથયન્તીતિત્રયેણ ।
અયમર્થઽ--- ત્રેધા હિ શબ્દે વ્યુત્પત્તિઽ, વૃદ્ધોપદેશાત્ તદવ્યવહારાત્ પદાન્તરસમભિવ્યાહારાદ્વા ।
સર્વત્ર ચાત્ર ગમકતૈવાદાવવગમ્યતે ।
તથાહ--- વૃદ્ધોપદેશે તાવદયમસ્ય વાચ્યઽ અયમસ્ય વાચક
કેષાઞ્ચિત્ તત્ર બોદ્ધૃત્વમનુમાનાત્ પ્રતીયતે ।
એતેનાસ્માદ્ યતઽ શબ્દાદર્થો ઽયમવધારિતઽ

તેન નૂનમિમૌ લોકે સિદ્ધૌ વાચકશક્તિકૌ ।
ઇત્થં વાચકતા સિદ્ધા સઙ્કીર્ણાપિ તતઽ પરમ્

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં નિષ્કૃષ્ટેર્થે ઽવધારિતે ।
બહુજાતિગુણ્દ્રવ્યકર્મભેદાવલમ્બિનઽ

પ્રત્યયાન્ સહસા જાતાન્ શ્રૌતલાક્ષણિકાત્મકાન્ ।
ન લોકઽ કારણાભાવાન્નિર્ધારયિતુમિચ્છતિ

ઇતિ ગમ્યગમકભાવ એવાવગમ્યતે ।
યત્રાપિ ક્વચિદુચ્ચરિતાદ્ વાક્યાત્ પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્યાર્થાવિષયાં ક્રિયાં દૃષ્ટ્વા ચેષ્ટાનુમાનેન ગવાદ્યર્થબોદ્ધૃત્વમુપકલ્પ્યતે તત્રાપિ યસ્માદતઽ શબ્દાદનેનાયમર્થો ઽવગતઽ, તસ્માદયમસ્યાર્થ ઇતિ ગમકતૈવ શબ્દસ્યાદાવવગમ્યતે ।
પ્રસિદ્ધપદાન્તરસમભિવ્યાહારે ઽપિ ઇહ સહકારતરૌ મધુરં પિકો રૌતીત્યેવમાદૌ વિદિતસહાકરાદાદ્યર્થો ઽવિદિતપિકાદ્યર્થશ્ચ યો ઽયં સહકારતરૌ રૌતિ તસ્ય પિકશબ્દો ગમક ઇતિ ગમકત્વમેવાવગચ્છતીતિ સિદ્ધં સર્વત્ર ગમકત્વં ન વ્યુત્પત્તિરિતિ ॥21-23 1।2॥
નન્વાકૃતિઽ શબ્દાર્થ ઇતિ વઽ સિદ્ધાન્તઽ ।
ન ચ તદ્વાચ્યત્વમન્વયવ્યતિરેકાવન્તરેણ શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ।
અતસ્તત્પ્રધાનૈવ શબ્દપ્રતીતિરાપદ્યેત ।
અત આહ---ઇત્થમિતિ ।
અયમર્થઽ--- અન્વયવ્યતિરેકયોરત્ર નિષ્કૃષ્ટાર્થનિયમમાત્રે વ્યાપારઽ, વાચકતા તુ નાનાજાત્યાદિસઙ્કીર્ણાર્થવિષયા સિદ્ધૈવેતિ ॥24 1।2॥
નન્વાગોપાલં શબ્દાર્થવ્યવહારો દૃશ્યતે ।
ન ચ તે ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામર્થનિષ્કર્ષં કુર્વન્તિ ।
ન ચ તાન્ પ્રત્યવચાકાઽ શબ્દા ઇતિ યુક્તં વક્તુમ્ ।
તુલ્યવત્ પ્રતીતેઽ ।
પિકાદ્યર્થનિર્ણયસ્ય ચ મ્લેચ્છાદિનિબન્ધનસ્ય
બલાબલાદિસિદ્ધ્યર્થં વાક્યજ્ઞાસ્તુ વિવિઞ્ચતે ।
કક્ષ્યાન્તરિતસામાન્યવિશેષેષુ હિ દુર્બલઽ

સામાન્યવચનઽ શબ્દો જાયતે લક્ષણાબલાત્ ।
તેનાવશ્યં વિવેક્તવ્ય શબ્દેન કિયદુચ્યતે

વક્ષ્યમાણત્વાદત આહ---બહુજાતીતિસાર્ધેન ।
અયમભિપ્રાયઽ--- લૌકિકા હિ હાનોપાદાનાદિવ્યવહારમાત્રાર્થિનઽ, ન ચ તેષાં વ્યવહારઽ શબ્દૌચ્ચારણક્ષણોપજાતસઙ્કીર્ણાર્થબોધસાધ્ય એવેતિ, શ્રૌતલાક્ષણિકાદિવિવેકં પ્રત્યનાદૃતા ઇતિ ॥25,26॥
તેન તર્હિ કિમર્થં વિવઞ્ચતે અત આહ--બલાબલાદીતિ ।
શાસ્ત્રસ્થા હ્યનિરૂપિતશક્તયો ન શાસ્ત્રાર્થમનુષ્ઠાતું શક્નુવન્તીતિ તેષાં હાનોપાદાનોપયોગી શબ્દશક્તિવિવેક ઇતિ તે વિવિઞ્ચત ઇતિ ॥26 1।2॥
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિકક્ષ્યાન્તરિતેતિદ્વયેન ।
અસ્યાર્થઽ-- દ્વિવિધં સામાન્યં પરમપરં ચ ।
પરં સત્તાખ્યમ્, અપરાણિ
દ્રવ્યત્વાદીનિ ।
તાનિ સામાન્યાન્યપિ સન્તિ ।
વ્યાવૃત્તિબુદ્ધેરપિ હેતુત્વાત્ વિશેષસંજ્ઞામપિ લભન્ત ઇતિ, તાનિ સામાન્યવિશેષશબ્દેનાપદિશન્તિ, તત્ર ચ સામાન્યવિશેષાઽ સામાન્યશબ્દસ્ય સ્વાર્થેન કક્ષ્યયાન્તરિતા ભવન્તિ ।
યથા સચ્છબ્દસ્ય સત્તામાચક્ષાણસ્ય તદન્તરિતા દ્રવ્યત્વાદયઽ સામાન્યવિશેષાઽ, તેષુ ચાસૌ લક્ષણાબલેન પ્રવર્તમાનો દુર્બલો જાયતે ।
સ્વર્થે તુ શ્રુત્યા વર્તતે ઇતિ સ તત્ર બલવાન્ ।
કા પુનરિયં લક્ષણા નામ--- અભિધેયવિનાભાવેન પ્રતીતિઽ ।
યથોક્તમ્----
"અભિધેયાવિનાભાવપ્રતીતિર્લક્ષણેષ્યતે" ઇતિ ।
ક્રિયા કિયદ્વાભિધેયાવિનાભાવેન લક્ષ્યતે કિયત્ સ્વમહિમ્ના શબ્દેનોચ્યત ઇતિ શાસ્ત્રસ્થાનામનુષ્ઠાનવિશેષાર્થં વિવેકો યુક્તઽ ।
સા ચ લક્ષણા પ્રાયેણ નિત્યસમ્બન્ધાદ્ ભવતીતિ નિત્યસમ્બન્ધાદિત્યુક્તમ્ ।
સમ્બન્ધમાત્રમેવ તુ લક્ષણાયા બીજમ્ ।
આહ--- કઽ પુનરનુષ્ઠાને શ્રૌતલાક્ષણિકવિવેકસ્યોપયોગઽ ।
શ્રૂયતામ્--- લોકે તાવદ્ બ્રાહ્મ
કિયદ્વા નિત્યસમ્બન્ધાદભિધેયેન લક્ષ્યતે ।
તત્ર પ્રયોગબાહુલ્યાત્ તદ્વિશેષેષ્વસત્સ્વપિ

ણેભ્યો દધિ દીયતાં તક્રં કૌણ્ડિન્યાયેતિ બ્રાહ્મણસામાન્યસ્થા બ્રાહ્મણશ્રુતિર્લક્ષમયા તદ્વિશેષં કૌણ્ડિન્યમવતરન્તી દુર્બલા ભવતિ ઇત્યવ્યવહિતવિશેષસ્થયા કૌણ્ડિન્યશ્રુત્યા બાધ્યતે ।
વેદે ઽપ્યેમેવ ।
યજુઽ સામાન્યસ્થા ઽઉપાંશુયજુષાઽઇતિ શ્રુતિસ્તદ્વિશેષસ્થયા ઽઉચ્ચૈર્નિગદેનઽ ઇતિ શ્રુત્યા બાધ્યત ઇત્યેવમાદિ દર્શયિતવ્યમિતિ ।
સામાન્યશબ્દેનાત્ર વિશેષાન્ વિશિંષન્ન સામાન્યતિરિક્તાઽ કેચન વિશેષા વિદ્યન્ત ઇતિ દર્શયતિ ।
અસતિ હિ કેષાઞ્ચિદ્ દર્શનં-- નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો ઽન્ત્યા વિશેષાઽ ।
તે ચ વ્યાવૃત્તિબુદ્ધેરેવ હેતુત્વાદ્ વિશેષા એવેતિ ।
પરમાણુકારયમકં હિ કાણાદા દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ જગતો નિર્માણમાતિષ્ઠન્તે ।
ન ચાણુત્વેન પરસ્પરમનતિશયાનૈરણુભિરસઙ્કીર્ણાકારજગદુત્પાદયિતું શક્યતે ।
અતઽ સન્તિ કેચનાણુસમવાયિનો વિશેષા નામ યે તાનિતરેતરતો વ્યાવર્તયન્તીતિ સઙ્ગિરન્તે ।
તે ચ નિર્ધૂતનિખિલકાલુષ્યૈરપરોક્ષમીક્ષન્ત એવેતિ ।
તાન્ પ્રત્યુચ્યતે ।
ન તાવદક્ષાધીનેષુ ભાવેષ્વવાન્તરસામાન્યાતિરિક્તાન્ વિશેષાનીક્ષામહે ।
દ્રવ્યત્વેન હિ પૃથિવ્યાદયો ગુણકર્મભ્યો વિશિષ્યન્તે(દ્રવ્ય?પૃથિવી)ત્વેન પૃથિવી અબાદિભ્યો દ્રવ્યાન્તરેભ્યઽ, વૃક્ષત્વેન વૃક્ષાઽ પાર્થિવાન્તરેભ્યઽ, શિંશપાત્વેન શિંશપા વૃક્ષાન્તરેભ્ય ઇત્યેવમણૂન્ યાવદિય વિશેષકથા વર્તયિતવ્યા ।
કિમત્ર વિશેષાન્તરેણ ।
અણુષુ ત્વેકજાતીયેષ્વપિ કાર્યવિભાગાદ્ રૂપમેવ વિભક્તમનુમાસ્યામહે ।
નો ખલ્વવિભક્તાકારં પૂર્વવ્સતુ વિભક્તાકારકાર્યઘટનાયોત્સહત ઇતિ ।
પૃથક્ત્વાખ્યો વા ગુણસ્તેષામન્યોન્યસ્ય વિશેષકત્વાદ્ વિશેષો ભવિષ્યતિ ।
સ એવાનપેક્ષિતવિશેષાન્તરો ન સિધ્યતીતિ ચેત્ ।
વિશેષા વા કથમનપેક્ષિતવિશેષાન્તરાઽ સેત્સ્યન્તિ ।
અક્ષણે વા તદાનન્ત્યમ્, અતો મન્દ એવાયં વિશેષાન્તરાભ્યુપગમઽ ।
યોગિનસ્તુ તાન્ પશ્યન્તીતિ શ્રદ્ધધાના બુધ્યન્તે વયમશ્રદ્ધધાનાઽ સ્મઽ,યે યુક્તિં પ્રાર્થયામહ ઇતિ સૂક્તં સામાન્યવિશેષેષ્વિતિ ॥27-28 1।2॥
પ્રયોગાત્ પરસામાન્યે સતિ ચાપ્યપ્રયોગતઽ ।
સાસ્નાદ્યેકાર્થસમ્બન્ધિગોત્વમાત્રસ્ય વાચકઽ

ગોશબ્દ ઇતિ વિજ્ઞાનમન્વયવ્યતિરેકજમ્ ।
તસ્માદ્ ગમકતૈવાદાવભિધાયકતા પુનઽ

તન્નિમિત્તેતિ સમ્બન્ધઽ સંજ્ઞાસંજ્ઞિત્વલક્ષણઽ ।
સમ્બન્ધનિયમો ઽયં તુ યાવિનાભાવિતોચ્યતે

સમ્બન્ધગ્રહણાત્પૂર્વં યસ્માન્ન ગમયત્યતઽ ।
ગવાદેર્નાભિધાશક્તિર્દેવદત્તપદે યથા

ઽઅન્વયવ્યતિરેકાભાયં વાક્યજ્ઞાસ્તુ વિવિઞ્ચતેઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
તાવન્વયવ્યતિરેકૌ દર્શયતિ--- તત્રેતિ દ્વયેન ।
તત્ર સામાન્યે ગવાદૌ
ગોશબ્દસ્ય બહુલં પ્રયોગાત્ તદ્વિશેષેષુ ચ શાબલેયાદિષુ અસત્સ્વપિ બાહુલેયાદિષુ પ્રોય(ગા?ગ)દર્શનાત્ પરસામાન્યે ચ સત્તાદૌ સત્યપિ ભાવાન્તરે ઽપ્રયોગાત્ સાસ્નાદિભિઽ સહૈકાવયવિરૂપાર્થસમ્નબ્ધિગોત્વમાત્રસ્ય ગોશબ્દો વાચક ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જ્ઞાનં જન્યતે સાસ્નાદ્યેકાર્થસમ્બન્ધીતિ ચાવિનાભાવિના ચિહ્નેન ગોત્વમુપલક્ષયતીતિ ।
અતઽ સિદ્ધં ગમ્યગમકભાવ એવ શબ્દાર્થયોઽ સમ્બન્ધઽ પ્રથમમવગમ્યતે ન પુનરવિનાભાવ ઇતિ ॥29-30 1।2॥
ઉપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
નનુ--- સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધો ભાષ્યકારેણોક્તઽ, ન ચ ગમકં સંજ્ઞેતિ લૌકિકા મન્યન્તે, ન હ્યગ્નેર્ધૂમઽ સંજ્ઞેત્યુચ્યતે, અત આહ--- અભિધાયકતેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- અસ્યાર્થંસ્યાયં ગમક ઇતિ જ્ઞાતે
નાવ્યાપ્રિયમાણસ્યાવગતૌ કારણત્વમુપપદ્યત ઇતિ તદ્વ્યાપારો ઽવસીયતે, શબ્દવ્યાપારશ્ચાભિધેત્યુચ્યતે ।
અતો ઽત્રાભિધાનક્રિયાસમ્બન્ધાદ્ ગમકત્વસ્યૈવ વિશેષો ઽભિધાયકતા શબ્દે જ્ઞાયતે ।
અભિધાયકતૈવ સંજ્ઞાત્વમિત્યુપપન્નઽ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધ ઇતિ ।
અવિનાભાવિતા તુ સમ્બન્ધનિયમઽ, ન સમ્બન્ધ ઇત્યાહ--- સમ્બન્ધેતિ ।
ઇદં ચ ઽનિષ્કૃષ્ટેર્ઽથે નિયમ્યતેઽ ઇત્યત્રોક્તમસ્માભિઽ ।
તસ્માદિતિ પદાનુષઙ્ગેણોપસંહૃતમિતિ વેદિ
યથૈવ ગમકઽ શબ્દો વ્યવહારાત્ પ્રતીયતે ।
તથૈવ શક્તિવિજ્ઞાનં તસ્યોપાયો ઽવગમ્યતે

સ્વરૂપગ્રહણં ચાસ્ય યથા વ્યાપ્રિયતે ફલે ।
તથા સમ્બન્ધવિજ્ઞાનં નાશક્તિત્કૃતા ભવેત્

તવ્યમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભાવશબ્દૌ પર્યાયવિતિ નાર્થભેદઽ શઙ્કિતવ્ય ઇતિ ॥31,32॥
ઽયદિ પ્રત્યાયકઽઽ ઇતિ ભાષ્યકારેણ પ્રયોગો ઽન્તર્ણીતઽ, તમાહ---સમ્બન્ધેતિ ।
દેવદત્તાદયો હિ યદૃચ્છાશબ્દા યત્રૈવ સઙ્કેત્યતે તમેવ પ્રતીપાદયન્તિ ।
ન ચૈષાં ક્વચિદપિ સ્વાભાવિકી શક્તિઽ ।
તદયં પ્રયોગાર્થઽ--- ગવાદિશબ્દો ધર્મી, નાભિધાશક્ત ઇતિ સાધ્યમ્, ઉપાયાન્તરાપેક્ષત્વાદિતિ હેતુઽ ।
યદુપાયાન્તરાપેક્ષં તન્ન સ્વરૂપતઽ શક્તમ્, દેવદત્તાદિપદમિવ સઙ્કેતગ્રહણાપેક્ષમિતિ ॥33॥
અત્ર ભાષ્યકારેણ ઽયદિ પ્રત્યાયકઽ શબ્દઽ પ્રથમશ્રુતઽ કિં ન પ્રત્યાયયતિઽ ઇતિ પરિચોદ્ય ઽસર્વત્ર નો દર્શનં પ્રમાણમ્ઽ ઇત્યાદિના દર્શનબલેન ગૃહીતશક્તિકઽ પ્રત્યાયયતીતિ પરિહાર ઉક્તઽ, તદ્દર્શયતિ---યથૈવેતિ ।
અસાર્થઽ--- ગમકત્વમેવ તાવત્ શબ્દસ્ય કિમભ્યુપગમ્યતે, વ્યવહારદર્શનબલેનેતિ ચેત્, સમાનમિદં શ્કતિસંવેદને ઽપિ ।
ન હ્યવિદિતશક્તયઽ શબ્દાદર્થમવયન્તો દૃશ્યન્ત ઇતિ ॥34॥
સ્યાદેતત્--- પ્રકાશકાઽ પ્રદીપાદયો ઽવિદિતસમ્બન્ધા અપિ સ્વાર્થં પ્રકાશયન્તો દૃશ્યન્તે, તદ્વિધર્મા ચ શબ્દઽ, અતો ન પ્રકાશક ઇતિ ।
તચ્ચ નૈવમ્, શક્તિવૈલક્ષણ્યાત્ ।
વિચિત્રશક્તયો ઽપિ હિ ભાવાઽ ।
તત્પ્રદીપઽ પ્રત્યક્ષપિરકરતયાગૃહીતસમ્બન્ધો ઽપિ પ્રકાશયતુ નામ ।
નૈતાવતા શબ્દેનાપિ તદ્ધર્મેણ ભવિતવ્યમ્ ।
અતો ઽયમપર્યનુયોગઽ ।
અપિ ચ વ્રીહ્યાદયો ઽગૃગીતસ્વરૂપા અપિ કાર્યમારભન્ત એવેતિ શબ્દે તદ્ધર્મઽ કિં નારોપ્યતે ।
કારકહેતવો હિ વ્રીહ્યાદયઽ, શબ્દસ્તુ જ્ઞાપકહેતુઽ ।
અતો ઽપેક્ષતે સ્વરૂપગ્રહણમિતિ ચેત્ ।
કેન વેદમાજ્ઞાપિતં જ્ઞાપકેન સ્વરૂપગ્રહણમપેક્ષિતવ્યં ન સમ્બન્ધગ્રહણમિતિ, દર્શનબલેનેતિ ચેત્, સમાનમિદં સમ્બન્ધગ્રહણાપે
યત્સાધકતમત્વેન કસ્યચિત્ કિઞ્ચિદુચ્યતે ।
તસ્યાનુગ્રાહકાપેક્ષા ન સ્વશક્તિવિઘાતિની

ન હિ તત્કાણં લોકે વેદે વા કિઞ્ચિદીદૃશમ્ ।
ઇતિકર્તવ્યતાસાધ્યે યસ્ય નાનુગ્રહે ઽર્થિતા

પ્રત્યાત્મનિયતત્વાચ્ચ યથૈવ કરણં ભવેત્ ।
બાહ્યાન્તરવિભાગેન ક્વચિત્ સ્યાદ્ વા વિવક્ષયા

ઉદ્વિગ્નો હ્યન્ધકારેણ કશ્ચિદેવં બ્રવીત્યપિ ।
કિં ચક્ષુષા મમૈતેન દૃષ્ટં દીપેન યન્મયા

ક્ષાયામપિ, દર્શનબલાદેવ હિ લિઙ્ગશબ્દાદયો જ્ઞાપકવિશેષાઽ સમ્બન્ધગ્રહણમપેક્ષન્તે ।
ન ચક્ષુરાદયઽ ।
સર્વત્ર હિ નો દર્શનં પ્રમાણમ્ ।
કારકાશ્ચક્ષુરાદય ઇતિ નાનુમન્યામહે, જ્ઞાનકારણસ્યૈવ જ્ઞાપકત્વાત્, તદેતદાહ---સ્વરૂપેતિ ॥35॥
નનુ ચ સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પ્રાગપ્યભિધાને શબ્દઽ શક્તો ન વા ।
યદિ શક્તઽ કિં સમ્બન્ધગ્રહણાપેક્ષયા ।
ન ચેત્
સમ્બન્ધગ્રહણમેવ હિ સદાગમન્યાયેન કારણમાપદ્યેત,અત આહ---યત્સાધકતમેતિ ।
ન તાવત્ સમ્બન્ધગ્રહણાત્પૂર્વમશક્તમેવ શબ્દમવગચ્છામઽ ।
ન ચ શક્તસ્યાનુગ્રાહકાપેક્ષા સ્વશક્તિં વિહ(રતી?ન્તી)તિ ॥36॥
કિં પુનર્ન વિહન્ત્યત આહ----ન હીતિ ।
યદિ હ્યનુગ્રાહકાપેક્ષા સ્વશક્તિં વિહન્યાત્ સર્વમેવ લૌકિકં વૈદિકં કરણં કરણતાં જહ્યાત્ ।
અપેક્ષતે હિ સર્વમેવ કરણમિતિકર્તવ્યતાજનિતમનુગ્રહમિતિ ॥37॥
કિઞ્ચ--- અસ્તુ તાવદિતિકર્તવ્યતાપેક્ષા કરણભાવં ન વિહન્તીતિ, પ્રત્યુત તયાપિ નૈવ કરણત્વં નાસ્તિ, પ્રતિકરણસ્વરૂપં તદપેક્ષાનિયમાદિત્યાહ---પ્રત્યાત્મેતિ ।
નન્વેવમુભયસમવધાનમેવાન્તરેણ કાર્યાનિષ્પત્તેઽ કથં કરણેતિકર્તવ્યતાવિભાગો દર્શયિતવ્યઽ, અત આહ--- બાહ્યાન્તરેતિ બાહ્યમપિ ક્વચિદ્ વિવક્ષાતઽ કારકપ્રવૃત્તેઽ કરણતયા વિવક્ષ્યત ઇત્યાહ--- ક્વચિત્સ્યાદ્વેતિ ॥38॥
નિત્યવૃત્તૌ તુ નાન્ધાનાં દૃષ્ટિર્દીપશતૈરપિ ।
રૂપાદિદર્શને યસ્માત્ તસ્માચ્ચક્ષુઽ પ્રકાશકમ્

શરીરાત્મમનોયોગાદસાધરણતાબલાત્ ।
વિજ્ઞાનાસત્તિભાવાચ્ચ ચક્ષુઽ કરણમિષ્યતે

તથૈવેહાપિ સમ્બન્ધજ્ઞાનમઙ્ગં પ્રસિદ્ધિતઽ ।
ગૌરવાત્ કરણત્વેન મતં ચેત્ કેન વાર્યતે

યથા ચક્ષુરિતીદં તુ વ્યભિચારિત્વમુચ્યતે ।
દેવદત્તે ઽપિ ચાવ્યક્તાં શક્તિમિચ્છન્તિ યુક્તિતઽ

એતદેવ દર્શયતિ--- ઉદ્વિગ્ન ઇતિ ।
જ્ઞાનોત્પત્તાવન્તરઙ્ગમપિ ચક્ષુર્ન કરણતયા મન્યતે, કિન્તુ કિતશ્ચિત્તારતમ્યવિશેષાદ્ બાહ્યમેવ પ્રદીપં કરણતયા વિવક્ષતીતિ ॥39॥
સ ચાયં વિવક્ષાનિબન્ધઽ કરણભાવઽ કાદાચિત્કઽ ।
નિત્યવૃત્તૌ નિત્યં તુ કાર્યસિદ્ધૌ આન્તરસ્ય તક્ષુષઽ કરણત્વમવગમ્યત ઇત્યાહ---નિત્યવૃત્તાવિતિ ।
અન્ધાનાં દૃષ્ટિર્દર્શનં નાસ્તીત્યર્થઽ ॥40॥
નન્વસ્તુ વિજ્ઞાનકાર્યાસત્તિવિશેષણાત્ પ્રદીપાદ્યપેક્ષયા ચક્ષુષઽ કરણભાવઽ, આત્મમનઽ સંયોગસ્તુ જ્ઞાનોત્પત્તાવત્યન્તમાસન્નઽ, અતઽ કથં તદપેક્ષયા ચક્ષુષઽ કરણત્વં ભવિષ્યતીત્યત આહ---શરીરેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ-- નાસત્તિવિશેષ એવ કરણત્વે કારણમ્, અપિ તર્હિ બાહ્યપ્રદીપાદ્યપેક્ષયાસત્તિઽ, આભ્યન્તરાત્મમનઽ સંયોગાપેક્ષયા ત્વસાધારણ્યમ્, આત્મમનઽ સંયોગો હિ રસાદિજ્ઞાનસાધારણો નાવ્યભિચારિતયા રૂપદર્શનકારણમિતિ શક્યતે ઽવગન્તુમ્ષ ચક્ષુષઽ પુનરસાધરણતયૈવ રૂપજ્ઞાને કારણત્વમિતિ ઽચક્ષૂરૂપાદિભેદસ્તુઽ ઇત્યત્રોક્તમિતિ ॥41॥
તદેવં દૃષ્ટાન્તે વિવક્ષાસનનિકર્ષવિશેષકૃતકરણેતિકર્તવ્યતાવિભાગં દર્શયિત્વા પ્રકૃતે યોજયતિ---તથૈવેતિ ।
અનેન યત્તદાગમન્યાયેન સમ્બન્ધગ્રહણમેવ કારણમાપદ્યેતેત્યુક્તં તદપિ વિવક્ષાવિશેષવશેનાસ્ત્વિતિ દર્શિતમિતિ ॥42॥
અપરમપિ--- ઽયથા ચક્ષુર્દ્રષ્ટ્ટન બાહ્યેન પ્રકાશેન વિનાઽ ઇત્યાદિ પરિહારભાષ્યં, તસ્યાભિપ્રાયમાહ---યથેતિ ।
ચક્ષુર્હિ પ્રદીપાદ્યુપાયાન્તરા
પ્રકાશે ઽસ્થિતે બાહ્યે નાન્ધૈ રૂપં પ્રતીયતે ।
ફલાનન્તર્યતશ્ચાપિ ચક્ષુઽ કરણમિષ્યતે

પુરુષાધીનવિજ્ઞાનસ્તેભ્યઽ પ્રાગનિરૂપિતઽ ।
યઽ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધઽ સ ચેષ્ટશ્ચેદ્ ધ્રુવં કૃતઽ

ભિન્નદેશાદ્યધિષ્ઠાનાદ્ યથા રજ્જુઘટાદિષુ ।
સમં નાસ્ત્યનયોઽ કિઞ્ચિત્ તેનાસઙ્ગતતા સ્વતઽ