મીમાંસશ્લોકવાર્ત્તિક (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.4

રેfએરેન્ચે સ્ય્સ્તેમ્:
મ્સ્વ્_5, = મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક, ઔત્પત્તિકસૂત્ર
મ્સ્વ્_5,4. = અનુમાન
મ્સ્વ્_5,5. = શબ્દ
મ્સ્વ્_5,6. = ઉપમાન (ઇન્ચોમ્પ્લેતે!)
મ્સ્વ્_5,7. = અર્થાપત્તિ (ઇન્ચોમ્પ્લેતે!)
મ્સ્વ્_5,8. = અભાવ
મ્સ્વ્_5,9. = ચિત્રક્ષેપ
(?) = ઉન્ચ્લેઅર્
મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિકં
સુચરિતમિશ્રપ્રણીતયા
કાશિકાખ્યયા ટીકયા સમેતમ્ ।
(તૃતીયો ભાગઽ)
પ્રત્યક્ષાવ્યભિચારિત્વાદેવંલક્ષણકં ચ યત્ ।
પ્રસિદધ્દમનુમાનાદિ ન પરીક્ષ્યં તદપ્યતઽ

અત્ર ભાષ્યકારેણ વિજ્ઞાનવાદાન્તે"અતો ન વ્યભિચરતિ પ્રત્યક્ષમ્"ઇતિ પ્રત્યક્ષાવ્યભિચારિત્વમુપસંહૃત્ય ઽઅનુમાનં જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેઽ ત્યાદિનાનુમાનલક્ષણં પ્રણીતમ્ ।
તસ્ય તાત્પર્ય દર્શયતિ-પ્રત્યક્ષેતિ ।
અયમર્થઽ ।
વૃત્તિકારગ્રન્થે હિ ઽતેન વ્યભિચરતિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્પૂર્વવકત્વાચ્ચાનુમાનાદ્યપિઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષવ્યભિચારપૂર્વકમનુમાનાદીનામપિ વ્યભિચારાત પરીક્ષ્યત્વમુક્તમ્ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષાવ્યભિચારિત્વે પ્રતિપાદિતે વ્યભિચારિકરણપ્રભવત્વેન તાવદ્ વ્યભિચારશઙ્કા પ્રયુક્તા ।
યદિ પરં સ્વરૂપાશ્રયો વ્યભિચારઽ સમ્ભવતિ ।
સો ઽપિ વક્ષ્યમાણલક્ષણકેષુ નાશઙ્કનીય એવ ।
ન હિ પ્રતિબુદ્ધદૃશઽ પ્રતિબન્ધકસંવિદ્વિદિતવ્યભિચારઽ ।
સકલવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવમિતરેષ્વપિ યથાસ્વમવસરે વક્ષ્યામઽ ।
તસ્માદનુમાનાદ્યપિ લોકપ્રસિદ્ધં ન પરીક્ષિતવ્યમિતિ॥
ઇયં ચ સર્વવક્ષ્યમાણપ્રમાણલક્ષણભાષ્યતાત્પર્યવ્યાખ્યા સાધારણી વાર્તિકકારેણ કૃતા ।
સર્વવક્ષ્યમાણપ્રમાણપ્રપઞ્ચસ્ય હીદમેવ સાધારણં સ્થાનમ્ ।
અનેન ચ શ્લોકેન સમર્થિતારમ્ભાવસરઽ પ્રપઞ્ચો વિશેષતો વ્યાખ્યાસ્યત ઇતિ ।
તદેતદુક્તં ભવતિ ।
નાત્ર નૈયાયિકાદિવદલોકિકં પ્રમાણાનાં સ્વરૂપમુપદર્શયિતું લક્ષણાનિ પ્રણીતાનિ ।
લોકપ્રસિદ્ધપ્રમા(ણા) વ્યભિચારિત્વાન્મીમાંસકાનામ્ ।
કિન્તુ શઙ્કિતવ્યભિચારાપાદિતપરીક્ષાપ્રત્યાખ્યાવનાર્થં લોકપ્રસિદ્ધમેવ સ્વરૂપમુપદર્શ્યતે ।
અતો નપ્રમાણલક્ષણે સઙ્ગતિઽ પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણસ્યાશઙ્કિતવ્યેતિ ॥1 ॥ ઇદાનીં લક્ષણભાષ્યવ્યાખ્યાનાવસરે પ્રાથમ્યાદનુમાનલક્ષણમનુસન્ધાસ્યતિ ।
તત્ર ચ ઽજ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેઽત્યુચ્યતે ।
તત્ર ન વિદ્મઽ કો જ્ઞાતસમ્બન્ધસમાસાર્થ ઇતિ ।
ન તાવત પુરુષઽ સમ્બન્ધી સમુદાયો વા ।
અનુપાદાનાત્ ।
ન હ્યનુપાત્તાન્યપદાર્થકો બહુવ્રીહિર્ભવતિ ।
નનુ બુદ્ધિસમ્બન્ધોપસ્થાપિતઽ પુરુષઽ સમુદાયિદ્વયાક્ષિપ્તઽ સમુદાયો વા વિશેષ્યતે ।
બુદ્ધિર્હિ સ્વશબ્દાદવગતા તદ્વન્તમન્તરેણાત્માનમલભમાનોપસ્થાપયતિ સ્વાશ્રયમિતિ નાનુપાદાનદોષઽ ।
નૈતદેવમ્ ।
ગમ્યમાનસ્યાવિશેષાત્ ।
ન ખલુ ધૂમશબ્દાર્થાવિનાભાવાદવગતો ઽગ્નિર્જ્વલતીતિ વિશેષ્યતે ।
વક્ષ્યતિ ચ-
ગમ્યમાનસ્ય ચાર્થસ્ય નૈવ દૃષ્ટં વિશેષણમ્ ।
ઇતિ ।
સ્યાન્મતમ્ ।
સત્યમ્ ।
અનુપાત્તં ન વિશેષ્યતે ।
ઉપાત્ત એવ ત્વિહ સમ્બન્ધી ।
તથાહિ અયમત્ર પદાન્વયઽ ।
અનુમાનમેકદેશદર્શનાદેકદેશાન્તરે બુદ્ધિરિતિ ।
અતઽ કસ્યૈગદેશસ્યેત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સ એવૈકદેશો જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેતિ વિશેષ્યતે ।
નનુ દર્શનોપસર્જનત્વાદેકદેશો ન વિશેષણમર્હતિ ।
ન હ્યુપસર્જનં પદં પદાન્તરેણ સમ્બધ્યતે ।
ન હિ ભવતિ પુરુષં પ્રત્યુપસર્જનીભુતસ્ય રાજ્ઞઽ ઋદ્ધસ્ય રાજપુરષ ઇતિ વિશેષણમ્ ।
ઉચ્યતે ।
કનોપસર્જનત્વદસમ્બન્ધઽ ।
ક આકાઙ્ક્ષિતં હિ પૂરણસમર્થમુપસર્જનેનાપિ સમ્બધ્યત એવ ।
અત્રૈકદેશદર્શનાદિત્યુક્તે ઽસ્તિ કસ્યૈકદેશસ્યેત્યાકાઙ્ક્ષા ।
અર્થસમ્બન્ધે ઽપ્યાકાઙ્ક્ષૈવ હેતુઽ ।
ઉપસર્જનસંજ્ઞા તુ"ઉપસર્જનં પૂર્વમ્(2-2-30) ઇતિ ।
પૂર્વેપ્રયોગસિદ્ધ્યર્થૈવ ।
અત એવ હિ કસ્ય ગુરુકુલમિતિ વ્યવહારોપપત્તિઽ ।
તત્ર હિ કુલોપસર્જનસ્યૈવ ગુરોઽ કસ્યેતિ વિશેષણમ્ ।
અપિ ચ દર્શનક્રિયાકર્મણો દૃશ્યસ્યૈકદેશસ્ય પ્રાધાન્યમપ્રાધનસ્ય સાપેક્ષસ્યાપિ પદાન્તરેણ સમ્બન્ધો દૃષ્ટઽ, યથા રાજપુરુષઽશોભન ઇતિ ।
અત ઉપપન્નં જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશદર્શનાદિતિ ।
નોપપન્નમ્ ।
ઉક્તં હિ ગુરુણૈવ-"નોપસર્જનં પદં પદાન્તરેણ સમબધ્યતે ઋદ્ધસ્ય રાજપુરુષ ઇતિવત્"ઇતિ ।
ન ચ પરિહૃતમ્ ઉપસર્જન ।
પ્રમાતા જ્ઞાતસમ્બન્ધ એકદશ્યથવોચ્યતે ।
કર્મધારયપક્ષો વા સમ્બન્ધિન્યેકદેશતા

વિશેષણે હિ ઋદ્ધી રાજાનં વિશિષ્યાત્ ।
યત્તૂક્તમ્- આકાઙ્ક્ષા સમ્બન્ધે હેતુઽઽ ઇતિ તદયુક્તમ્ ।
આકાઙ્ક્ષાવતો ઽપ્યયોગ્યત્વમુક્તમ્ ।
અથોચ્યેત એકવાક્યતાયામયં દોષઽ એકદેશદર્શનાદ એકદેશાન્તરે બુદ્ધિરનુમાનમ્ ।
અતઽ પર્યવસિતે વાક્યે કસ્યૈકદેશસ્યેત્યાકાઙ્ક્ષાયાં વાક્યગતમેકદેશસ્યેતિ પદં જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેતિ વિશેષ્યત ઇતિ ।
તન્ન ।
આકાઙ્ક્ષાવાક્યસ્યાશ્રવણાત્ ।
સ એવાનુપાત્તાન્યપદાર્થદોષઽ ।
યત્ર તૂપાદાનં તત્રોપસર્જનત્વાદયોગ્યત્વમુક્તમ્ ।
અપિ ચ વાક્યભેદ
એવાત્ર દોષઽ ।
યચ્ચ દર્શનં દૃશ્યપ્રધાનમિત્યુક્તં તદપ્યયુક્તમ્ ।
ઉત્તરપદાર્થપ્રધાનત્વાત્ તત્પુરુષસ્ય ।
ન ચ વાસ્તવં ગુણપ્રધાનભાવમાશ્રિત્ય પદાન્તરસમ્બન્ધો દૃષ્ટઽ ।
રાજપુરુષે ઽદર્શનાત્ ।
નનુ શાબ્દમેવૈકદેશસ્ય પ્રાધાન્યં ગમ્યતે ।
કૃદ્યોગલક્ષણા હીયં કર્મણિ ષષ્ઠી ।
ન ।
અશ્રવણાત્ ।
નહિ સમાસે ષષ્ઠી શ્રૂયતે ।
ન ચાશ્રૂયમાણા સ્વાર્થમભિધત્તે ।
કિન્તુ નિષાદસ્થપતિવલ્લક્ષણયા તદર્થો ઽવગમ્યતે ।
શ્રુત્યા તુ દૃશ્યાવચ્છિન્નં દર્શનમેવ પ્રધાનતયાવગમ્યતે ।
ઉત્તરપદાર્થપ્રધાનાનુશાસનમપ્યત એવ ।
સમાસાત્ તથૈવાવગતેઽ ।
નચ વાસ્તવં પ્રાધાન્યમુપસર્જનસ્ય પદાન્તરસમ્બન્ધે સાપેક્ષસમાસે વા હેતુઽ ।
કસ્ય ગુરુકુલમિતિ નિત્યસાપેક્ષત્વાદ્ ગુરુશબ્દસ્ય નાસામર્થ્યં દોષઽ ન હ્યનન્તર્ભાવ્ય પ્રતિસમ્બન્ધિનં ગુર્વર્થો ઽવગમ્યતે ।
સમ્બન્ધિશબ્દત્વાત્ તસ્ય ।
અતો ઽપેક્ષિતાર્થાન્તર એવાસૌ વૃત્તાવનુપ્રવિશતીતિ ન દોષઽ ।
ન ત્વેવમેકદેશશબ્દ ઇતિ વૈષમ્યમ્ ।
અતો દુરધિગમો જ્ઞાતસમ્બન્ધસમાસાર્થઽ ।
અત આહ-પ્રમાતેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ- સત્યમ્ ।
એકદેશો નાન્યપદાર્થઽ ।
કિન્તુ પ્રમાતૈવ બુદ્ધિસમ્બન્ધોપસ્થાપિતો જ્ઞાતસમ્બન્ધ ઇતિ નિર્દિશ્યતે ।
ગમ્યમાનમપિ ચાવ્યભિચારિણા ચિહ્નેનોપસ્થાપિતં વિશેષ્યત એવ ।
ન હિ નમઽ પિનાકપાણય ઇત્યનયપદાર્થાનુપાદાનં દોષાય ।
અપિ ચ ઐન્દ્રવાયવં ગૃહ્ણાતીતિ બહુવ્રીહિસમાસાર્થો દેવતાતદ્ધિતઽ કથમાહૃત્યાનુપાત્તે સોમરસે વર્તતે ।
અથ સોમં ક્રીણાતિ અભિષુણોતિ પાવયતિધારયા ગૃહ્ણાતીતિ પ્રકરણવગતઽ સોમરસો ઽન્યપદાર્થ ઇત્યુચ્યતે ।
ઇહાપિ બુદ્ધ્યવિનામાવાવગતસ્ય પ્રમાતુર્બહુવ્રીહ્યર્થત્વં નાનુપપન્નમ્ ।
પૂર્વપક્ષસ્થિતેન વાર્તિકકૃતા ગમ્યમાનં ન વિશેષ્યત ઇતિ યદુક્તં તદેવ દુર્લભલબ્ધમિવમન્વાનૈઽ કૈશ્ચિદ્વલ્ગિતમિત્યુપેક્ષણીયમેવ ।
સિદ્ધાન્તે હિ ગમ્યમાનાયા એવ વ્યક્તેર્ગાવૌ ગાવઽ શુક્લો ગૌરિતિ ચ વિભક્ત્યા શબ્દાન્તરેણ ચ વિશેષણં ભવિષ્યતિ ।
મઞ્ચાઽ ક્રોશન્તીતિ ચ ।
આહ ચ-
જાતેરસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ન હિ કશ્ચિદ વિવક્ષતિ ।
નિત્યત્વાલ્લક્ષ્યમાણાયા વ્યક્તેસ્તે હિ વિશેષણે॥
ઇતિ ।
ધૂમો ઽયં જ્વલતીતિ ન ભવતિ ।
અનભિધાનાત્ ।
ન હિ લોકઽ પર્યનુયોક્તુમર્હતિ ।
યસ્તુ વૈયાત્યાદ્ ધૂમશબ્દેનાગ્નિં લક્ષયિત્વા તથા પ્રયુયુઙ્ક્ષતિ ન તં નિવારયામઽ ।
નન્વેવં પ્રમાતરિ જ્ઞાતસમ્બન્ધે સતિ નૈકદેશો વિશેષિત ઇતિ વ્યાપકકૈકદેશદૃશો વ્યાપ્યસ્મૃતિરનુમાનમાપદ્યેત ।
ન ત્વેતદિષ્ટમ્ ।
વ્યાપ્યાદ્ધિ વ્યાપકજ્ઞાનમનુમાનમ્ ।
જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશસ્યેતિ સમ્બન્ધે સ્યાદપિ વિશિષ્ટૈકદેશલાભઽ ।
તત્ર હિ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશસ્યેતિ ષષ્ઠ્યા વ્યાપ્ય એવ સમ્બન્ધી પ્રતિપાદ્યતે ।
સર્વત્ર હિ વ્યાપ્ય એવ હિ ષષ્ઠી દૃષ્ટા ।
ઉચ્યતે ।
ઉક્તમસ્માભિર્નેદમલોકિકં કિઞ્ચિત્ પ્રમાણાનાં સ્વરૂપમુપવર્ણ્યતે ।
લોકપ્રસિદ્ધમેવ ત્વપરીક્ષાપ્રતિપાદનાર્થં સ્વરૂપમનૂદ્યતે લોકે હિ નિયામ્યૈકદેશદર્શન એવ નિયામકૈકદેશજ્ઞાનમનુમાનમિતિ પ્રસિદ્ધમિતિ ।
અસત્યપિ હિ વિશેષણે વિશિષ્ટૈકદેશો લભ્યતે ।
અપિ ચાસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથ ઇતિ વદતિ ।
ન ચવ્યાપકદૃશઽ સાહચર્યમાત્રાત્ વ્યાપ્યસ્મ-તિરસન્નિકૃષ્ટવિષયા ।
પૂર્વપ્રમાણાનધિકાર્થાવિષયત્વાત્ સ્મતેઽ ।
વ્યાપ્યાદેવ ત્વનુભૂતપૂર્વનિયમાદ્ વ્યાપકવિશિષ્ટઽ પર્વતાદિરવગમ્યતે ।
અત ઉપપન્નો વિશિષ્ટૈકદેશલાભ ઇતિ ।
યત્તુ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશસ્યેત્યત્ર ષષ્ઠ્યા વિશેષપ્રતિપાદનમુક્તમ્ ।
તદયુક્તં વ્યાપકાદપિ ષષ્ઠ્યુત્પત્તેઽ ।
ભવતિ હિ કૃતકત્વમનિત્યતાયા હેતુરિતિ વ્યવહારઽ ।
વ્યાપિકા ચાનિત્યતા કૃતકત્વસ્ય ।
તસ્માદવિશેષિતોપાદાને ઽપિ વ્યાખ્યાનતઽ સમ્બન્ધવિશેષા(દેક)દેશવિશેષલાભો નાનુપપન્નઽ ।
ભવતિ હિ ઽવ્યાખ્યાનતો વિશેષપ્રતિપત્તિર્ન તુ સન્દેહાદલક્ષણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તં પ્રમાતા જ્ઞાતસમ્બન્ધ ઇતિ ।
દ્વયં વા જ્ઞાતસમ્બન્ધમુપલબ્ધં પરસ્પરમ્ ।
તસ્યૈકદેશશબ્દાભ્યામુચ્યેતે સમુદાયિનૌ

વ્યાખ્યાનાન્તરમાહ- એકદેશીતિ ।
એકદેશૌ હિ નૈકદેશિનમન્તરેણ સ્યાતામિતિ આક્ષિપ્તસ્યૈકદેશિનો યુક્તમન્યપદાર્થત્વમ્ ।
નન્વેવં જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યૈકદેશિનો ય એકદેશસ્તસ્યૈકદ્દેશસ્ય દર્શનાદિત્યુચ્યમાને સ એવ દર્શનોપસર્જનત્વાદેકદેશસ્યૈકદેશિનઽ સમ્બન્ધઽ સમ્બન્ધિવિશેષાપેક્ષસ્ય વા સમાસદોષઽ પ્રસજ્યતે ।
ભવેદેતદેવમ્ ।
યદ્યેકતદપિ પરમ્પરયા વાજપેયસ્ય યૂપ ઇતિવદેકદેશિનો ભવત્યેવ ।
કઽ પુનરત્રૈકકદેશી જ્ઞાતસમ્બન્ધઽ પક્ષઽ સપક્ષો વા ।
ન તાવત્ પક્ષઽ જ્ઞાયમાનસમ્બન્ધસકૃદ્દર્શનનિર્ગ્રાહ્યા ।
ભૂયોભિસ્તુ દર્શનૈઽ પૂર્વપૂર્વાવગતસકલદેશકાલવિવિક્તધૂમવન્માત્રસ્યાગ્નિમત્તયા વ્યાપ્તિવધારિતા ।
ન પુનરત્રાયામિદાનીં વા ધૂમવાનગ્નિમાનિતિ ।
અતઽ પક્ષૈકદેશિનો ઽપિ સામાન્યતો ધૂમવત્તૌપાધિકસમ્બન્ધો જ્ઞાત ઇતિ સ એવ જ્ઞાતસંબન્ધઽ ।
સામાન્યતો ગૃહીતે ઽપિ દેશાદિ એકદેશ્યૈકદેશૌ ચાશ્રયાશ્રયિણાવભિમતૌ ।
ન
પુનવયવાવયવિનાવિતિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ ॥1॥
કર્મધારયસમાસો વાયમિત્યાહ- કર્મધારયેતિ ।
અયમર્થઽ- જ્ઞાતશ્ચાસૌ સંબન્ધશ્ચેતિ કર્મધારયો ઽયમ્ ।
અત્ર ચ પક્ષે સંબન્ધિનિ ગમ્યે ગમકે ચૈકદેશતા ।
કથં સમ્બન્ધ્યાધારસ્ય સમ્બન્ધસ્ય સમ્બન્ધિનાવેકદેશૌ ।
ન હિ ભૂધરાધારસ્ય ધૂમસ્યૈકદેશો
ગિરિઽ ।
આધેયમેવ તુ ધૂમસ્તદેકદેશતયા મન્યતે ।
ઉચ્યતે ।
ભવત્યાધારાંશે ઽપ્યેકદેશવાચોયુક્તિઽ ।
યથા અવયવ્યાધારેષ્વવયવેષુ ચ સમૂહિષ્વિતિ નિવદ્યમ્ ॥2॥
દ્વયં વાન્યપદાર્થ ઇત્યાહ- દ્વયં વેતિ ।
સમ્બન્ધગ્રહણકાલે પરસ્પરસમ્બન્ધમુપલબ્ધં વ્યાપ્યવ્યાપકદ્વયં જ્ઞાતસમ્બન્ધમુચ્યતે, તસ્ય ચ સમુદાયિનાવેકદેશૌ ।
યથા ચૈતદેવં તથા પ્રગેવોક્તમિતિ ।
કિં પુનઽ કર્મધારયપક્ષે દ્વયાન્યપદાર્થ્વે વા પ્રમેયમ્ ।
ન તાવત્ સમ્બન્ધસમુદાયાવેવ ।
તયોઽ પૂર્વમેવાવગતત્વાત્ ।
અધુના ચ ધર્મધર્મિવિભાગેનાનવગમાત્ ।
ન ચાન્ય એકદેશી ।
તસ્યાનુપાદાનાત્ ।
ન ચૈકદેશાભ્યામાક્ષેપઽ ।
સમ્બન્ધસમુદાયનિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
ન ચ સ્વતન્ત્રૈકદેશદર્શનાત્ સ્વતન્ત્રૈકદેશાન્તરે જ્ઞાનમનુમાનં, સિદ્ધત્વાત્ ।
વક્ષ્યતિ હિ ન ધર્મમાત્રં, સિદ્ધત્વાદિતિ ।
અત્રાભિધીયતે- અયમત્રાર્થો જ્ઞાતસ્ય સમ્બન્ધસ્ય જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્ય વા દ્વયસ્ય ક્વચિદેકદેશદર્શનાત્ તત્રૈવૈકદેશાન્તરે બુદ્ધિરનુમાનમિતિ ।
કુત એતત્ ।
અસન્નિકૃષ્ટગ્રહણાત્ ।
ન હિ સ્વતન્ત્રૈકદેશો ઽસન્નિકૃષ્ટઽ ।
ક્વચિદેવ પર્વતાદાવેકદેશો ઽસન્નિકૃષ્ટો ભવતિ ।
તત્રાનવગતપૂર્વત્વાદિતિ કિમનુપપન્નમિતિ ।
કઽ પુનરત્ર સમ્બન્ધો ઽનુમાનાઙ્ગમિષ્યતે ।
અવિનાભાવસ્તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિનિમિત્તક ઇતિ કેચિત્ ।
એવં હિ તૈરુક્તમ્ ।
"કાર્યકારણભાવાદ્વા સ્વભાવાદ્વા નિયામકાત્ ।
અવિનાભાવનિયમો ઽદર્શનાન્ન ન દર્શનાત્ ॥"
ઇતિ ।
ન હિ વિપક્ષસપક્ષયોરદર્શનાદ્ દર્શનાદ્વાવિનાભાવસિદ્ધિઽ ।
તેનાનિયતસ્યાપિ તત્ર વૃત્તેઽ સમ્ભવાત્ ।
કિઞ્ચિદવિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યા ચ સર્વવિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યાસિદ્ધેઽ ।
સર્વવિપક્ષાણાં ચ યુગપદ્ ગ્રહીતુમશક્તેઽ ।
કિન્તુ અગ્ન્યાદૌ સતિ ધૂમાદેર્ભાવાદસતિ ચાભાવાત્ તદાયત્તસ્વભાવો ધૂમાદિરિતિ વિદિતે તદવિનાભાવઽ સિદ્ધ્યતિ ।
તત્કાર્યસ્ય તમન્તરેણાત્મલાભાભાવાત્ ।
તદત્રાગ્નૌ દર્શનમિતરત્રાદર્શનં તદુત્પત્તૌ હેતુઽ ।
તતો ઽવિનાભાવસિદ્ધિઽ ।
તાદાત્મ્યે ઽપિ તત્સિદ્ધિઽ તં વિના ભવતસ્તાદાત્મ્યાનુપપત્તેઽ ।
નન્વેવંવિધાન્વયવિરહિણો ગન્ધન્ન રૂપરસાદયો ઽનુમીયેરન્ ।
ન ચ ખલુ તસ્ય રૂપમાત્મા ।
ન ચ કારણમિતિ કથં તતસ્તત્સિદ્ધિઽ ।
શ્રૂયતાં યથા સિદ્ધ્યતિ ।
રસાદેવ હિ સ્વહેતાવગ્નાવિવ ધૂમાદનુમીયમાને સમસામગ્રીકેન્ધનવિકારવદ્રૂપાવગતિરિતિ નાનુપપત્તિઽ ।
યથાહુ-
"એકસામગ્ર્યધીનસ્ય રૂપાદે રસતો ગતિઽ ।
હેતુધર્મનુમાનેન ધૂમેન્ધનવિકારવત્ ॥"
ઇતિ ।
નનુ યુક્તેન્ધનવિકારે તસ્ય ધૂમસ્ય ચૈકાગ્નિકારણાત્વાદવગતિઽ ।
ન તુ રૂપરસાવેકકારણકૌ ।
કારણરસા હિ કાર્યે રસમારમ્ભન્તેકારણરૂપાણિ ચ કાર્યે રૂપમ્ ।
તત્ કુતઽ સમાનકારણતા ।
નૈકકારણતયૈકસામગ્ર્યધીનત્વમ્ ।
કિન્તુ રસાદ્ રસહેતુરનુમીયમાનઽ પ્રવૃત્તિરૂપજનનશ્કતિરૂપોપાદાનકારણસહકૃતો ઽનુમીયતે ।
તથાવિધસ્યૈવ કારણત્વાત્ પ્રવૃત્તિશક્તિના ચ કારણેન રૂપં જન્યત ઇતિ રૂપસિદ્ધિઽ ।
તદિદમનુપપન્નમ્ યત્ તાવત્ કાર્યં કારણેન વિના ન ભવતીતિ તતસ્તજ્જ્ઞાનમુક્તમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
કથં હિ કારણેન વિના કાર્યમેવ ન ભવતિ ઇત્યેતદેવાવસેયમ્ ।
તદ્વિના ભવતો નિત્યં સત્ત્વસત્ત્વં વા સ્યાત્ ।
તતશ્ચ કાર્યતૈવ હીયેત ।
ઉક્તં હિ તૈઽ-
"નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં હેતોરન્યાનપેક્ષણાત્ ।
અપેક્ષાતો હિ ભાવાનાં કાદાચિત્કત્વસમ્ભવઽ ॥"
ઇતિ ।
અપેક્ષાતઽ કાદાચિત્કત્વમનપેક્ષં તુ સદસદ્વા સ્યાત્ ।
ગગનશશવિષાણવદિતિ ચેત્ ।
યદ્યેવમન્યો ઽયં કાર્યકારણભાવાત્ સ્વભાવનિયમઽ યદનપેક્ષં તન્નિત્યં સદસદ્વા ભવતીતિ ।
યચ્ચ રસાદ્રૂપાવગતિરેકસામગ્ર્યધીનત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
તદપ્યુક્તમ્ ।
યદ્યપિ પ્રવૃત્તિશક્તિરૂપોપાદાનકારણસહકૃતો રસહેતુરવગતઽ સ્વકાર્યાદ્, રૂપં તુ કુતો ઽવગમ્યતે ।
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાત્ કારણાદિતિ ચેત્ ।
નનુ નાદો રૂપસ્ય કાર્યં નાત્મેતિ કથં તદગમે હેતુઽ ।
પ્રવૃત્તિશક્તેઽ કારણસ્ય કાર્યાવ્યભિચારદિતિ ચેત્ ।
ન ।
તર્હિ કાર્યતદાત્મનોરેવાવિનાભાવઽ કારણે ઽપિ (ભાવાદ્ ? ભવેત્ ) ભવત્વિતિ ચેત્ ।
ન ।
અગ્નેરપિ ધૂમાનુમાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્ત્વિતિ ચેત્ ।
અતન્ત્રં તર્હિ કાર્યત્વમનુમાને સ્યાન્મતમ્ ।
ન પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાત્ કારણાદ્ રૂપાનુમાનમ્ ।
અપિ તર્હિ રૂપવદ્રૂપકારણસહકારિણા રસકારણેન રસો જન્યતે ।
સહકારિકારણમપિ સવિશેષણં કારણમેવેતિ રસાદિતરેતરાનુગૃહીતં
કારણચક્રમનુમાસ્યત ઇતિ ।
તન્ન ।
કાર્યકારણયોરયૌગપદ્યાદ્રૂપકારણસ્ય તદ્વતાનુપપત્તિઽ ।
પારિશેષ્યાદ્ (દૂષ્યાદ્?) રૂપમેવ સહકારીતિ વાચ્યમ્ ।
તત્ર ચ વૃથા તત્કારણાનુમાનપરિશ્રમઽ ।
રૂપં સહકારીત્યપિ
નાનિર્ણીતરૂપરસાવિનાભાવો ઽનુભવિતુમુત્સહતે ।
પ્રાગેવ તુ તન્નિર્ણયે વૃથા રૂપતદ્ધેત્વોઽ સહકારિત્વકલ્પના ।
સમ્બન્ધો વ્યાપ્તિરિષ્ટાત્ર લિઙ્ગધર્મસ્ય લિઙ્ગિના ॥3॥
અપિ ચાનુભવવિરુદ્ધમેવેદમ્ ।
ન ખલુ રસમુપલભ્ય તદ્ધેત્વનુમાનમુખેન રૂપાવગતિર્લૌકિકાનામ્ ।
અપિ તર્હિ રૂપરસયોઽ સાહિત્યનિયમાત્ સહસૈવ રસાદ્ રૂપમનુમીયતે ।
અપિ ચ કાર્યકારણભૂતયોરેવ બહુલમનુમાનવ્યવહારો દૃશ્યતે ઇત્યનાદૃત્યં કાર્યત્વમવ્યભચારે ।
તાદાત્મ્યમપિ મેયાભાવપ્રસઙ્ગાદ્ધેયમેવ ।
કિં હિ વૃક્ષાત્મનિ શિંશપાત્વે વિદિતે મેયમવશિષ્યતે ।
નિર્ભાગં વસ્તુ, ભાગાવગ્રહાણાં દેશાદિભેદે ઽપ્યબાધિતાનાં સમ્યક્ત્વાત્ ।
કાલ્પનિકભેદાશ્રયત્વાચ્ચનુમાનસ્ય વાસ્તવમૈકાત્મ્યમનઙ્ગમ્ ।
વૃક્ષવ્યવહારો ઽનુમીયત ઇતિ ચેદ્ કથમનાત્મવ્યવહારઽશિંશપાત્વાદનુમીયતે ।
તાદાત્મ્યે વૃક્ષવદનનુમાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
વ્યવહારયોગ્યતાયામપ્યેવમેવિતિ યત્ કિઞ્ચિદેતત્ ।

એવમેવ વૈશિષિકાદિસમયસિદ્ધા અપિ કાર્યકારણભાવાદયઽ સમ્બન્ધપ્રકારાઽ પ્રયુક્તા વેદિતવ્યાઽ ।
તે ઽપિ હ્યનિયતાનનુમાનોત્પત્તિકારણમ્ ।
અસ્તુ તર્હિ નિયમો વાનુમાનાઙ્ગમ્ ।
ન ।
પ્રમાણાભાવાદનવગતેઽ ।
ન તાવદાપાતજં પ્રત્યક્ષમસ્યાવધારણક્ષમમ્ ।
ઈક્ષતે ખલ્વયં વિસ્ફારિતાક્ષઽ સહસા મહાનસે ધૂમમગ્નિના સહિતમ્ ।
ન તુ જાનાતિ નિયતો ઽયમનેનેતિ ।
દુરધિગમો હિ સર્વભાવાનાં સ્વભાવનિયમઽ ।
ન તમુન્નેતુમુત્સહન્તે ઝટિતિ મહાન્તો ઽપિ ।
ન હિ નિર્વિકલ્પકાગોચરે વિકલ્પઽ પ્રમાણમ્ ।
તત્પુરઽ સરત્વાત્ તસ્ય ।
સ્યાદેતત્ ।
દેશાદિભેદેષ્વવ્યભિચારાત્ સ્વભાવનિયમો ઽવધાર્યત ઇતિ ।
કેનાવધાર્યતે સર્વદર્શનાનામન્વયમાત્રે વ્યાપારાત્ ।
અથ પૂર્વપૂર્વજ્ઞાનજનિતભાવનાસચિવમન્તિમમનેનાયં નિયત ઇતિ ભવત્યાલોચનાજ્ઞાનમ્ ।
તતો વિકલ્પાઽ પ્રવર્તિષ્યન્ત ઇતિ ।
નૈતદેવમ્ ।
ઇન્દ્રિયવ્યાપારસાપેક્ષં હિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન ચ સહભાવદર્શનાદન્યત્ર બહિરિદન્દ્રિયવ્યાપારઽ ।
ન ચ બહિર્વિષયવેદને તન્નિરપેક્ષમન્તઽકરણં પ્રવર્તતે ।
અપિ ચ નિરૂપિતરૂપા અપિ ભાવા દેશાદિભેદેષ્વન્યથાભવન્તો ઽનૂભૂયન્ત ઇતિ ન સ્વભાવનિયમં પ્રત્યાશ્રયિતુમુચિતં પ્રામાણિકાનામ્ ।
તદાહુ-
"દેશકાલાદિરૂપાણાં ભેદાદ્ ભિન્નાસુ શક્તિષુ ।
ભાવાનામનુમાનેન પ્રસિદ્ધિરતિદુર્લભા ॥"
વ્યાપ્યસ્ય ગમકત્વં ચ વ્યાપકં ગમ્યમિષ્યતે

યો યસ્ય દેશકાલાભ્યાં સમોન્યૂનો ઽપિ વા ભવેત્ ।
સ વ્યાપોવ્યાપકસ્તસ્ય સમોવાભ્યધિકો ઽપિ વા

તેન વ્યાપ્યે ગૃહીતેર્ઽથે વ્યાપકસ્તસ્ય ગૃહ્યતે ।
ન હ્યન્યથા ભવત્યેષા વ્યાપ્યવ્યાપકતા તયોઽ

ઇતિ તસ્માદ્ વક્તવ્યો ઽનુમાનાઙ્ગભૂતઽ સમ્બન્ધઽ ।
અત આહ-સમ્બન્ધૈતિ ।
વ્યાપ્તિર્હિ સાહિત્યનિયમમપદિશતિ ।
તદ્દર્શિનો હ્મેકદેશદેર્શનાદેકદેશાન્તરે બુદ્ધિરુત્પદ્યતે, અતઽ સામાન્યવચનો ઽપિ સમ્બન્ધશબ્દ ઉપરિતનસમભિવ્યાહારાદત્રાનુમાનલક્ષણગ્રન્થે
વિશેષપરો ભવતિ ।
ઉપરિ ચાસ્યાવધારણે પ્રમાણં વક્ષ્યત ઇત ॥3॥
યદિ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યાનુમાનં સ તર્હિ સમ્બન્ધો સમ્બનધે દ્વ્યાશ્રય ઇત્યુભયાનુ માને લિઙ્ગં સ્યાદત આહ-વ્યાપ્યેતિ ॥4॥
અત્ર કારણમાહ-યો યસ્યેતિ દ્વયેન ।
સઽ- સમન્યૂનદેશકાલો હિ વ્યાપ્યો ભવતિ ।
પુર્વં તાવદ્ યત્રોભયોરપિ ધર્મયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકત્વમ્ ।
યથા પરસ્તાદુદાહરિષ્યતે ।
ઉત્તરસ્તુ યથા ધૂમાદિઽ, સ હિ પ્રાયેણાગ્નિદેશકાલવર્તી ભવતિ ।
સકલતદીયદેશકાલાવ્યાપ્તેઽ ।
વ્યાપકસ્તુ સમાધિકદેશકાલઽ ।
અત્રાપિ પૂર્વોક્ત એવ પૂર્વઽ ।
ઉત્તરસ્તુ યથાગ્નિરેવ ધૂમસ્ય ।
સ હિ તસ્ય દેશકાલૌ તાવદ્ વ્યાપ્નોત્યેવ ।
અસત્યપિ ધૂમે ભવન્ દેશકાલાભ્યામધિકો ઽપ્યભિધીયતે ।
યતશ્ચાનયોરીદૃશં સ્વરૂપં નાન્યથા વ્યાપ્યવ્યાપકતાત્મકતા,તેન કારણેન વ્યાપ્ય એવ ગૃહીતે વ્યાપકસ્ય ગ્રહણં ભવતિ યદસૌ તં વિનાપિ ન ભવત્યેવ ।
ન હ્યસાવગ્નિરિવ ધૂમસ્યાગ્નેર્દેશકાલાવતિક્રમ્યાપિ ભવતિ ।
યેન તં વિનાપિ ભવસ્તં ન ગમયેત્ ।
અગ્નિસ્ત્વવંવિધ ઇતિ નાસૌ ધૂમસ્ય ગમકો ભવતિ ।
નનુ ચાયં વિશેષોજ્ઞાતસમ્બન્ધશબ્દાન્નાવગમ્યતે ।
વ્યાપકત્વગૃહીતસ્તુ વ્યાપ્યો યદ્યપિ વસ્તુતઽ ।
આધિક્યે ઽપ્યવિરુદ્ધત્વાત્ વ્યાપ્યં ન પ્રતિપાદયેત્

વિસ્પષ્ટં દૃષ્ટમેતચ્ચ ગોવિષાણિત્વયોર્મિતૌ ।
વ્યાપ્યત્વાદ્ ગમિકા ગાવો વ્યાપિકા ન વિષાણિતા

સ હિ સમ્બન્ધજ્ઞાનમાત્રમઙ્ગતયા દર્શયતિ, ન વ્યાપ્યતામિતિ કુતો વિશેષલાભઽ ।
ઉક્તમત્ર લૌકિકલક્ષણાનુવાદેનાપરીક્ષાપ્રતિપાદનાર્થમિદં ભાષ્યમ્ ।
લોકે ચ વ્યાપ્યૈકદેશદર્શિન એવ વ્યાપકજ્ઞાનમનુમાનમિતિ સિદ્ધમ્ ।
નહ્યન્યથેતિ ચાપકૃષ્ય પૂર્વેણ યોજયિત્વા તેનેતિ તદુપજીવનેન વ્યાખ્યેયમિતિ ॥6॥
નનુ વ્યાપકાદપિ વ્યાપસંવિત્તિર્દૃષ્ટા ।
અનિત્યત્વાદિવ કૃતકત્વસ્ય ।
ભવતિ હિ ભાવાનામાનત્યત્વાત્ કૃતકત્વાનુમાનમ્ ।
વ્યાપકં ચાનિત્યત્વં કૃતકત્વસ્ય ।
અતો વ્યાપકં ગમ્યં વ્યાપ્યં ગમકમિત્યવ્યાપકમત આહ-વ્યાપકત્વેતિ ।
અયયમભિપ્રાયઽ ।
સત્યં વ્યાપકસ્ય ગમકત્વમ્ ।
ન તુ વ્યાપકત્વગૃહીતસ્ય ।
તેન હિ રૂપેણ ગૃહીતો ઽસૌ વ્યાપાદ્ દેશકાલાધિક્યે ઽપિ ન વિરૂધ્યતે ।
નનુ વ્યાપ્યતાપિ તસ્યાતિ ।
અસ્તુ નામવસ્તુતતસ્તત્તુ રૂપં ન ગૃહીતમિતિ કથં ગમકત્વમ્ ।
અવગતે તુ તાદ્રૂપ્યે તેનૈવગમકત્વં ન વ્યાપકતયા ।
અતો વ્યાપ્યતૈવાનુમાનાઙ્ગં ન વ્યાપકતેતિ સૂક્તમિતિ ॥7॥
વ્યાપ્યત્વમઙ્ગં ન વ્યાપકત્વમિત્યેતદેવાસઙ્કીર્ણોદાહરણેન દર્શયતિદુપલક્ષિતમ્ ।
યથા વ્યાપ્યં ગમકં વ્યાપકં ગમ્યમિતિ ।
ગોવિષાણિત્વયોર્હિ વ્યાપિકા હિ સા ।
મિતૌ- અનુમાને ।
ગોવિષાણિત્વયોરયં ગમ્યગમકવિવેકો દૃષ્ટ ઇત્યર્થઽ ॥8॥
તેન યત્રાપ્યુભૌ ધર્મૌ વ્યાપ્યવ્યાપકસંમતૌ ।
તત્રાપિ વ્યાપ્યતૈવ સ્યાદઙ્ગં ન વ્યાપિતા મિતેઽ

તેન ધર્મ્યન્તરેષ્વેષા યસ્ય યેનૈવ યાદૃશી ।
દેશે યાવતિ કાલે વા વ્યાપતા પ્રાઙનિરૂપિતા

એવમસઙ્કરે ગમ્યકગમકવિવેકાદ્ યત્રાપિ વ્યાપ્તિસઙ્કરો ભવતિ તત્રાપિ વ્યાપ્યત્વમેવ ગમકત્વે કારણમિતિ નિષ્કૃષ્યત ઇત્યાહ- તેનેતિ ॥9॥
નનુ વ્યાપ્તિરનુમાનાઙ્ગમિત્યુક્તમ્ ।
કસ્ય પુનરિયં સંયોગિનઽ સમવાયિનઽ સમ્બન્ધિસમ્બન્ધિનો વા ।
ન હ્યત્ર વ્યવસ્થામુપલભામહે ।
સર્વેષામપ્યનુમાપકત્વાત્ ।
તદ્ યદિ સંયોગી વ્યાપ્યઽ ।
રસાદ્રૂપાનુમાનં ન સ્યાત્ ।
અથ સમવાયી ધૂમાદગ્ન્યનુમાનમ્, સમ્બન્ધિસમ્બન્ધિનશ્ચ પિત્રોર્બ્રાહ્મણત્વાત્ પુત્રસ્ય બ્રાહ્મણત્વાનુમાનમિત્યાદિ દર્શયિતવ્યમ્ ।
અપિ ચ વ્યાપ્તિરિત્યન્વયો ઽભિધીયતે ।
ઉપશ્લેષ ઇતિ યાવત્ ।
ન ચાસૌ ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતેનાગ્નિનાગગનગતસ્ય ધૂમાગ્રસ્ય સમ્ભવતિ ।
નચ ભૂમિષ્ઠાં શઙ્કુચ્છાયાં દિવિ વર્તમાનઽ ઋક્ષોદયો ઽવેતિ ।
વ્યાપ્તિશ્ચ કસ્યચિત્ કેનચિદ્ ભવન્તી દેશતો વા સ્યાત્ કાલતો વા ।
પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે ભાવિઽ સવિતુરુદયસ્યાદ્યતનાર્કસ્યૈવોદયાત્ અષ્ટૌ યામાનતિક્રમ્યાનુમાનં ન સ્યાત્ ।
પરસ્મિન્ ધૂમાદગ્ન્યનુમાનમિત્યાદિ પર્યનુયોક્તવ્યમ્ ।
અત આહ-તેનેતિ દ્વયેન ।
યેન કારણેન યસ્યૈવ સંયોગાદીનામન્યતમસ્ય, યેનૈવ-તેષામન્યતમેન, યાદૃશી-ઉપશ્લિષ્ટેનેતરેણ વા વ્યાપ્યતા પ્રાગવગતા, સૈવાનુમાને કારણં ભવતિ ।
નહ્યુશ્લેષો વ્યાપ્તિઽ ।
ઉક્તં હિ-"સમ્બન્ધનિયમો ઽસાવ્" ઇતિ ।
સ ચાનુપશ્લિષ્ટેનાપિ ભવતિ ।
યો હિ યસ્મિન્ સતિ ભવતિ, અસતિ ચ ન ભવતિ, તેન નિયમ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
કિમત્રોપશ્લેષેણ ।
ન ચાત્ર દેશાદીનામન્યતમવિવક્ષા ।
યાવતિ હિ દેશે કાલે વા વર્તમાનસ્ય યસ્ય વાપ્યતા નિરૂપિતપૂર્વા, યાવદ્દેશકાલભાવિના વ્યાપકેન તસ્ય વ્યાપકાંશસ્ય તાવત્યેવ દેશાદૌ વર્તમાનસ્ય સ વ્યાપ્યાંશસ્તાદૃગેવ, ગગનાદિવર્તિધર્મ્યન્તરે દૃષ્ટાન્તધધર્મ્યપેક્ષયા સાધ્યધર્મિણિ દૃષ્ટઽ સન્ પ્રતિપાદકો ભવતિ ।
તસ્ય તાવતિ તાદૃક્ સ દૃષ્ટો ધર્મ્યન્તરે પુનઽ ।
વ્યાપ્યાંશો વ્યાપકાંશસ્ય તથૈવ પ્રતિપાદકઽ

ભૂયોદર્શનગમ્યા ચ વ્યાપ્તિઽ સામાન્યધર્મયોઽ ।
જ્ઞાયતે ભેદહાનેન ક્વચિઞ્ચાપિ વિશેષયોઽ

નિયમો હ્યનુમાનાઙ્ગમ્ ।
સ ચ સર્વેષામવિશિષ્ટ એવ કિમવાન્તરવિભાગેન ।
દેશે યાવતીત્યનતિદૂરમધિરૂઢસ્ય ધૂમાદેર્દૂરતરવર્તિનો ઽપિ નદીપૂરસ્ય વ્યાપ્તિં દર્શયતિ ।
શઙ્કુચ્છાયાયાશ્ચ નિતાન્ત(દૂર)વર્તિના ઋક્ષોદયેન ।
યાવતિ કાલ ઇતિ
ચ ભાવિનઽ સવિતુરુદયાનુમાનાદાવપિ વ્યાપ્તિં દર્શયતીતિ ॥11॥
નન્વસ્યાં વ્યાપ્તૌ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમસ્તીત્યુક્તમત આહ-ભૂયોદર્શનેતિ ।
કથં પુનર્ભૂયોદર્શનગમ્યા વ્યાપ્તિઽ ।
કિં હિ તત્ર
પ્રત્યેકમેવ ભૂયાંસિ દર્શનાનિ પ્રમાણમાહોસ્વિદ્ દર્શનપ્રભવમ્ ।
તત્ર ન તાવત્ પ્રત્યેકસન્દર્શનસમધિગમ્યા વ્યાપ્તિરિત્યવસિતમેવ ।
નો ખલ્વસ્ય સહસાગ્નધૂમાવગ્નિશરણે વિલોકયમાનસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તો ધૂમ ઇતિ મતિરાવિરસ્તિ ।
ન ચાનનુભૂતમવિકલ્પકેન સવિકલ્પકેનાપિ વિષયીક્રિયતે ।
ન ચાનેકર્શનારબ્ધો દર્શનસમુદાયઽ કશ્ચિદસ્તિ, તસ્ય દર્શનાતિરેકેણાભાવાત્ ।
નિરુદ્ધાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ચાસંહન્યમાનત્વાત્ ।
પુરસ્તનાનેકદર્શનાહિતસંસ્કારસહાયમન્તિમં તુ દર્શનં કતરત્ પ્રમાણમિતિ ચિન્તનીયમ્ ।
ન તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તદ્ધિ દ્વેધા વિભક્તમ્ ।
આલોચનાજ્ઞાનં તત્પ્રભવં ચ વિકલ્પસમ્ભિન્નમ્ ।
ન તાવત્ પૂર્વં વ્યાપ્તેરવધારણે સમર્થમ્ અપ્રતિસન્ધાનાત્ ।
વ્યાપ્તેશ્ચાયમનેન પ્રતિબદ્ધ ઇતિ પ્રતિસન્ધાનાત્મકત્વાત્ ।
નચ તદનપેક્ષમુત્તરમાત્માનં લભતે ।
યઞ્ચેદં સંસ્કારાણાં સાચિન્યમ્, ઇદમપિ ન ચતુરશ્રમ્ ।
સંસ્કારાઽ ખલુ યદ્વસ્તુરૂપોપલમ્ભસમ્ભાવિતાત્માનો ભવન્તિ, તત્રૈવ સ્મૃતિમાત્રમાદધતિ ।
ન પુનરર્થાન્તરગ્રહણાય કલ્પન્તે ।
પ્રત્યક્ષે ચ વ્યાપ્તિપ્રમાણે કથમતફલેભ્યઽ પુંવિશેષેષુ વૈદિકકર્માનુમાનમ્ ।
ન ચ તત્તત્કર્મનિયમસ્તસ્ય તસ્ય પશ્વાદેઽ ફલસ્યાપરોક્ષમીક્ષ્યતે અતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
યઞ્ચેદમધ્વરેવિતતે વૈદિકાદઙ્ગાત્ પ્રધાનાઞ્ચાપૂર્વાનુમાનમ્, તદપિ ન સ્યાત્ ।
વ્યાપ્ત્યવધારણે પ્રમાણાભાવાત્ ।
મેઘાભાવાચ્ચ વૃષ્ટ્યભાવાનુમાનમિત્યાદિ દર્શયિતવ્યમ્ ।
અતો ન તાવત્ પ્રત્યક્ષા વ્યાપ્તિઽ ।
ન ચાનુમાનિકી ।
પ્રમાણાભાવાદેવ તદધીનાત્મલાભસ્ય તસ્યાનુપપત્તેઽ ।
શબ્દસ્ત્વનાગતોત્પાદ્યભાવવિષયો ન સિદ્ધવ્યાપ્તિકૢપ્તયે પ્રભવતિ ।
ઉપમાનમપિ પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધવસ્તુસાદૃશ્યમાત્રવિષયં ન વસ્તુનઽ સતાં પ્રમિણોતિ ।
અર્થાપત્તિરપ્યન્યથાનુપપદ્યમાનાર્થવિષયા દર્શનપ્રભવા ।
ન ચ સહિતાવધારિતયોરસત્યાં વ્યાપ્તૌ કિઞ્ચિદનુપપન્નં નામ॥
નનુ કાર્યતા નોપપદ્યતે ।
કથં હિ કાર્યમસતિ કારણે ભવતિ ।
ભૂયોદર્શનસમધિગમ્યં ચ કાર્યત્વમિતિ ભૂયોદર્શનપ્રસૂતકાર્યત્વાવગમાન્યથાનુપપત્તિપ્રમાણિકા કારણવ્યાપ્તિસિદ્ધિઽ ।
કથમિદાનીમકાર્યકારણભૂતેષુ વ્યાપ્તિઽ સેત્સ્યતિ ।
ભૂયાંસિ દર્શનાન્યેવાસત્યાં વ્યાપ્તૌ નોપપદ્યન્ત ઇતિ ચેત્, કિં હિ તેષાં વ્યાપ્તિમન્તરેણ ન સમ્ભવતિ સ્વરૂપં, તાવચ્ચ કારણસામગ્રીકં હિ વઽ સિદ્ધમ્ ।
સ્વગોચરપ્રકાશનમપિ સ્વત એવ વિષસ્યાપિ સ્વપ્રમાણપરિચ્છન્નસ્ય ન કિઞ્ચિદનપપન્નં પશ્યામઽ ।
ન ચાસૌ પ્રમાણાન્તરેણ પ્રતિહન્યતે ।
યન્નોપપદ્યેત ।
ન ચ ભાવસ્વરૂપા વ્યાપ્તિરભાવેન પ્રમીયત ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
તત્રાસાવભાવપ્રમાણિકા ન સ્યાદેવ॥
સ્યાન્મતમ્-કેયમન્યા ધૂમસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તિરનગ્નિનિવૃત્તેઽ ।
સા ચાભાવરૂપત્વાદભાવેન પ્રમીયત ઇતિ યુક્તમેવ ।
તન્ન ।
વસ્તુરૂપત્વાત્ ।
વસ્તુરૂપો હિ સ્વભાવો ધૂમાદેઽ કેનચિન્નિયતઽ ।
ઇતરયા વ્યાવર્તતે ખલ્વયં શશવિષાણાભાવાદપીતિ શશવિષાણેનાપિ નિયમ્યેત ।
કથમસતા નિયમ્યત ઇતિ ચેત્ ।
કો દોષઽ ।
વ્યાવૃત્તિર્હિ નિયમઽ, સાચાસ્તીતિ કિં શશવિષાષસ્ય સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યામ્ ।
યદિ મતં વિપક્ષવ્યાવૃતત્પરિપન્થી વિપક્ષઽ ।
વ્યાપ્યતે ચ શશવિષાણેન તદભાવાન્નિવૃત્તો ધૂમૈત્યનગ્નિરિવ તદભાવો ઽપિ વિપક્ષ એવ ।
અપિ ચાશેષવિપક્ષાણામુપલબ્ધ્યયોગ્યત્વાન્ન તેભ્યો નિવૃત્તિરભાવેન શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ।
યોગ્યપ્રમાણાભાવો હ્યભાવે પ્રમાણમિતિ વક્ષ્યતે ।
અતો ન કિઞ્ચિદ્ વ્યાપ્તૌ પ્રમાણમ્ ।
માનસમિતિ ચેત્ ।
ન ।
બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
તત્રૈતત્ સ્યાદ્-યદ્યપિ બહિરિન્દ્રિયાણ્યતીતાનાગતાદિભિર્ભાવભેદૈર્વ્યાપ્તિં ગ્રહીતુમસમર્થાનિ, મનસ્તુ સકલાતીતાદિવિષયપરિચ્છેદસાધારણં પ્રતિબદ્ધસામર્થ્યં ક્વચિદિતિ તદબલભાવિના પ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિર્ગ્રહીષ્યત ઇતિ ।
તઞ્ચ નૈવં, બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાન્મનસઽ ।
નો ખલ્વપિ બહિર્વિષયબોધે મનઽ સ્વતન્ત્રમિતિ વર્ણિતમ્ ।
તથાહિ મનસઽ સાર્થમિત્યત્ર ।
સ્વતન્ત્રે હિ બહિરિષ્યમાણે મનસિ સર્વઽ સર્વદર્શી સ્યાત્ ।
સંસ્કારતો વ્યવસ્થેતિ ચેત્ ।
ન ।
સ્મૃતિહેતુત્વાત્ ।
તત્રૈતત્ સ્યાત્-યદ્યપિ કવલમસ્વતન્ત્રં મનો બહિર્વિષયાવધારણે,તથાપિ પૂર્વપૂર્વાંનુભવજનિતસંસ્કારસનાથં બહિરપિ વર્તિષ્યતે ચક્ષુરાદ્યનુગૃહીતમિવ રૂપાદૌ ।
અતો નાવ્યવસ્થા ।
તઞ્ચ નૈવમ્ ।
સ્મૃતિહેતુત્વાત્ ।
સ્મૃતિમાત્રહેતવો હિ પૂર્વાનુભવપ્રભાવિતાઽ સંસ્કારાનત્સહન્તે મનસો બહિરવગ્રહે ઽનુગ્રહમાધાતુમ્ ।
સ્મૃતિવિષયાન્તરાણામપિ ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્તિ હિ તત્રાપિ સ્મૃતિહેતુઽ સંસ્કારઽ ।
સ ચેદ્ ગ્રહણે ક્વચિન્મનસઽ સહાયી ભવતીતિ કિં ન સ્મૃતિવિષયાન્તરાણ્યપિ ગ્રાહ્યતીતિ યત્ કિઞ્ચિદેતત્ ।
યસ્તુ વદતિ- સાહિત્યમગ્નિધૂમયોઽ સમ્બન્ધઽ ।
સ ચ પ્રથમસમધિગમસમય એવ સંવિદિતઽ ।
અનવચ્છિન્નદેશકાલશ્ચાગ્નિધૂમયોઽ સમ્બન્ધો ભાસતે ।
ન હીદાનીમત્ર વા તયોઽ સમ્બન્ધ ઇતિ ભવતિ મતિઽ ।
અપિ તર્હિ સન્નિહિતવર્તમાનયોરેવેદન્તયા પ્રતિભાસમાનયોર્દેશકાલૌ સમ્બન્ધશ્ચ તયોર્વિશેષણમિમૌ સમ્બદ્ધાવિતિ ।
નેદાનીમત્ર વા સમ્બન્ધ
ઇતિ ।
તદેવમનવચ્છિન્નરૂપઽ સ્વાભાવિક એવ સંબન્ધઽ સિદ્ધો ભવતિ ।
સ્વાભાવિકત્વે ચ ન વ્યભિચારાશઙ્કોપપત્તિમતી ।
કિમિદાનિમનઙ્ગભૂતમેવ ભૂયોદર્શનમ્ ।
નાનઙ્ગમ્ ।
અઙ્ગં ત્વૌપાધિકાશઙ્કાનિરાકરણેન ।
વહ્નિર્હિ ધૂમેન સંયુક્તઽ સંવેદિતો ઽપિ કદાચિદ્વિધૂમો દૃશ્યતે ।
તત્રાર્દ્રેન્ધનાદિરૂપાધિરનુપ્રવિશતિ ।
ન તુ સ્વાભાવિકો ઽગ્નેર્ધૂમેન સંબન્ધ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
તદ્દર્શનાચ્ચ ધૂમે ઽપિ
ભવતિ શઙ્કા ।
કદાચિદૌપાધિકઽ પાવકેનાસ્યાપિ સંબન્ધ ઇતિ ।
સા ભૂયોદર્શનેન નિવર્ત્યતે ।
બહુશો ઽપિ દૃશ્યમાનસ્ય ધૂમસ્ય નાગ્નિસંબન્ધે કશ્ચિદુપાધિરૂપલભ્યતે ।
પ્રયત્નેનાપિ ચાન્વિષ્ટો ન દૃષ્ટ ઉપાધિર્નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે ।
તદેવં ધૂમમાત્રાનુબન્ધગ્નિરિતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
તતશ્ચાનૌપાધિકસ્ય ન વ્યભિચારાશઙ્કેતિ ।
સ વક્તવ્યઽ કિમિદાનીં સાહિત્યમાત્રમનુમાનાઙ્ગં તન્નિયમો વા ।
યદિ સાહિત્યમાત્રં તત્તર્હિ પ્રથમદર્શન એવ સમધિગતમિતિ પુનર્ધૂમદર્શિનો ઽવિદિતવ્યાપ્તેરપ્યનુમાનં સ્યાત્ ।
અથ તન્નિયમઽ તસ્યૈવેદં પ્રમાણમનુસ્રિયતે કુતઽ સિધ્યતીતિ ।
ન હિ પ્રથમદર્શિનો ઽયમનેન નિયત ઇતિ મતિરાવિર્ભવન્તી દૃશ્યતે ।
અનવચ્છિન્નદેશકાલતયાવગતઽ સંબન્ધઽ સ્વાભાવિકો ભવતિ, તતો નિયમ ઇતિ ચેત્ ।
સ તર્હિ તથાવિધઽ પ્રથમમેવાવગત ઇતિ ભૂયોદર્શનં નાપેક્ષેત ।

તથા દૃષ્ટસ્યાપ્યગ્નેર્ધૂમસંબન્ધો વ્યભિચરતિ ।
તદ્દર્શનાઞ્ચ ધૂમે ઽપિ વ્યભિચારાશઙ્કા જાયતે ।
તન્નિરાકરણાયાસકૃદ્દર્શનાપેક્ષેતિ ચેત્, યદ્યનવચ્છિન્નસ્યાપિ દેશતઽ કાલતો વા કદાચિત્ કસ્યચિત્ કસ્યચિદ્ વિયોગો દૃશ્યતે ।
કસ્તર્હિ ઇતરત્રાપિ સમાશ્વાસઽ ।
નન્વિયમાશઙ્કા ભૂયોદર્શનેન નિરાક્રિયત ઇત્યુક્તમ્ ।
કથં નિરાક્રિયતે ।
યદા શતશો ઽપિ ધૂમવાનગ્રિરવગતો વિધૂમો દૃશ્યતે ।
ન ચાત્ર પ્રતિનિયમઽ ઇયદભિર્દર્શનૈરવ્યભિચારઽ સિધ્યતિ ઇતિ ।
નનુ ધૂમસ્યાપ્યગ્નિસબન્ધે ન કશ્ચિદુપાધિરુપલભ્યતે અગ્નેરિવ ધૂમસંબન્ધે ।
અતઽ કથમસૌ સત્યપિ ધૂમે ન ભવિષ્યતિ ।
ન ।
દેશાદેરેવોપાધિત્વેન શઙ્ક્યમાનત્વાત્ ।
અગ્નૌ ધૂમસંબન્ધવ્યભિચારમુપલભ્યાશઙ્કતે- કદાચિદ્ ધૂમસ્યાપ્યગ્નિસમ્બન્ધે દેશકાલાદ્યુપાધિઽ સ્યાદિતિ ।
દૃષ્ટં હિ ક્વચિદ્ દેશે ખર્જૂરાણાં પિણ્ડખર્જૂરફલત્વમ્ ।
વૃશ્ચકદંશનસ્ય ચ મરણકારણત્વમ્ ।
તદ્દેશાન્તરે ન ભવતિ ।
તદ્વત્ ધૂમો ઽપિ જાતુ જાયેતાન્તરેણાપિ હુતાશનં ક્વચિદિતિ શઙ્કમાના ન તસ્ય નિયમમગ્નિનાધ્યવસ્યન્તિ શતાંશેનાપિ ।
વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિઽશઙ્કમાના અનુમાનોદયં પ્રતિબન્ધાતીતિ કતરઞ્ચેદં પ્રમાણમ્, અનૌપાધિકો ઽગ્નિર્ધૂમમાત્રાનુબન્ધીતિ ।
ન તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્ ।
સાહિત્યમાત્રોપક્ષીણત્વાત્ ।
નાનુમાનમ્ ।
તસ્યાસત્યાં વ્યાપ્તાવસમ્ભવાત્ ।
વ્યાપ્તિસિદ્ધ્યર્તં ચાપરાપરાનુમાનકલ્પનાયામનવસ્થાપાતાત્ ।
પ્રમાણાન્તરાણિ નિરાકૃતપૂર્વાણ્યેવ ।
અતો વ્યાખ્યેયમુનુમાનાઙ્ગસમ્બન્ધાવધારણે પ્રમાણમ્, તદ્ વ્યાખ્યાયતે ।
ઇદં તાવત્ પ્રમાણાભાવવાદી વક્તવ્યઽ ।
કિં ખલુ વ્યાપ્તિગોચરં જ્ઞાનં ન જાયત એવ, સન્દિગ્ધં વા જાયતે, વિપર્યેતિ વા ।
ત્રેધા હિ પરીક્ષકૈરપ્રામાણ્યં વિભક્તમ્ ।
પ્રકારાન્તરાસમ્ભવાત્ ।
ન તાવદાદ્યઽ પક્ષઽ ।
સંવિદવ્યવહારવિરોધાત્ ।
દૃશ્યતે હિ બહુલં ધૂમમગ્નાવુપલમાનો ઽયમનેન નિયત ઇત્યવધારણપુરઽ સરં તતો ઽગ્નિમનુમાય તદનુરૂપં વ્યવહરમાણઽ ।
તન્નાસત્યાં વ્યાપ્તિસંવિત્તાવુપપદ્યેત ।
વ્યવહારદર્શનાદેવ સંશયવિપર્યયૌ નિરાકાર્યૌ ।
તાભ્યામેવંવિધવ્યવહારાસમ્ભવાત્ ।
અતો ન તાવદપ્રામાણ્યમ્ ।
પ્રામાણ્યં તુ ષોઢા વિભજ્યતે ।
તદ્ યથાયોગ્યં કસ્યચિત્ કસ્યાઞ્ચિત્ વ્યાપ્તસંવિત્તૌ વ્યવસ્થાપયામઽ ।
યથૈવ તાવદ્ ધૂમસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તૌ પ્રત્યક્ષસ્ય ।
ન હીહ પ્રમાણાન્તરાણિ સમ્ભવન્તીતિ વર્ણિતમેવ ।
નનુ પ્રથમદર્શને ઽનવગમાત્પ્રત્યક્ષાસમ્ભવો ઽપ્યુક્ત એવ ।
અત એવ ભૂયોદર્શનાવગમ્યત્વમ્ ।
નનુ તાન્યપિ વિકલ્પ્ય દૂષિતાનિ પ્રત્યેકસાહિત્યયોરસમ્ભવાત્ ।
સત્યમ્ ।
ન પ્રત્યેકં વ્યાપ્તિરવગમ્યતે ।
ન ચ દર્શનાનિ સંહન્યન્તે ।
પ્રાચીનાનેકદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયે ચરમે દર્શને ચેતસિ ચકાસ્તિ ધૂમસ્ય વહ્નિનિયતસ્વભાવત્વં, રત્નવત્ત્વમિવ પરીક્ષમાણસ્ય, શબ્દતત્ત્વમિવ વ્યાકરણસ્મૃતિસંસ્કૃતસ્ય, બ્રાહ્મણત્વમિવ માતાપિતૃસમ્બન્ધસ્મરણસહકૃતસ્ય, તૈલાદ્ વિવિક્તમિવ વિલીનાજ્યં રસગન્ધસહકૃતેન્દ્રિયસ્ય ।
ન હ્યેતત્ સર્વમાપાતાન્ન પ્રતિભાતમિતિ પરસ્તાદપિ ભાસમાનમન્યથા ભવતિ ।
ન ચ પ્રમાણાન્તરત્વમાપાદયતિ ।
નનૂક્તં ન સ્મૃતેરન્યત્ર સંસ્કારા વ્યાપ્રિયન્ત ઇતિ ।
કેન વા સંસ્કારાણાં સ્મૃતેરન્યત્ર વ્યાપાર ઉપેયતે ।
સ્મારયન્ત એવ તુ તે પૂર્વપૂર્વાવગતમગ્નિસમ્બન્ધં ધૂમસ્ય વ્યાપ્તિસંવિદં જનયિતુમભિપ્રવૃત્તચસ્યેન્દ્રિયસ્ય સહાયીભવન્તિ ।
આન્તરાલિકસ્મૃતિવ્યવહિતમપિ ચેન્દ્રિયસમ્બન્ધાનુસારિ પ્રત્યક્ષમિતિ વર્ણિતમ્ ।
ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધફલાપરોક્ષાવભાસાનુસારાત્ ।
ન ચ યત્ સહસા ન પ્રતિભાતિ તત્પશ્ચાદપિ પ્રતિભાસમાનં પ્રત્યક્ષતાં જહાતિ ।
યથોદાહૃત્યેષ્વેવ બ્રાહ્મણમ્ ।
નનુ ન તાવદાપાતજં પ્રત્યક્ષં વ્યાપ્તૌ પ્રમાણમિતિ ભણિતમ્ ।
તતપૂર્વકં ચ સવિકલ્પકમિતિ કથં તસ્યાપિ પ્રામાણ્યમ્ ।
અસ્તિ વા બ્રાહ્મણાદિપ્રત્યક્ષે નિર્વિકલ્પકાવસ્થાયાં વૃદ્ધાદાવિવ્ નરાન્તરવિવિક્તાકારપ્રતિભાસઽ ।
યેન પરસ્તાત્ સવિકલ્પકં
પ્રવર્તતે ।
યથા તુ તત્ર પિણ્ડમાત્રદર્શિનઽ સ્મૃતયોનિસમ્બન્ધસ્ય બ્રાહ્મણો ઽયમિતિ પ્રત્યક્ષં જાયતે, એવમિહાપિ બહુશો ઽગ્નિધૂમદર્શિનો ઽન્તિમે દર્શને નિર્વિકલ્પવૃત્તધૂમસ્વલક્ષણસ્યાગ્નિના નિયતો ઽયમિતિ ધૂસ્વભાવગોચરં પ્રત્યક્ષમ્, એતાવદેવ સ્વવિકલ્પસ્ય નિર્વિકલ્પકપૂર્વત્વમ્, યત્તજ્જન્મપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિઽ, સંજ્ઞાદિસ્મરણાર્થં હિ તત્ પ્રથમમર્થ્યતે ।
તચ્ચેહ વ્યક્તિદર્શન એવ પૂર્વસંસ્કારોદબોધાત્ સિદ્ધમિતિ નાવશ્યમનયોઽ સમાનવિષયતા ।
અત એવ તૈલવિવિક્તવિલીનાજ્યબોધે તૈલમિદમિતિ વિપર્યસ્યતો
ગન્ધસહકૃતેન્દ્રિયસ્ય (સ)વિકલ્પપ્રત્યક્ષત્વસિદ્ધિઽ ।
ન હિ તત્રાસઙ્કીર્ણા ઘૃતાકારા સંવિદાસીત્ ।
તૈલમિદમિતિ વિપર્યયાત્ ।
અતઽ પરસ્તાદેવ સહકારિવશાત્ નિર્વિકલ્પકોપદર્શિતવ્યક્તિવિષયં ઘૃતમિદમિતિ સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષમીવિરસ્તિ ।
એવમિહાપીતિ ન દોષઽ ।
કિં પુનરિહ સવિકલ્પકેન વિષયીક્રિયતે ।
નિયતો ઽયમનેનેતિ નિયમઽ ।
અસ્ય હિ બહુલં ધૂમમગ્નાવુપલભમાનસ્યાનગ્નૌ ચ વ્યતિરેકમન્તે ભવતિ વિમર્શઽ- અપિ સ્યાદ્ વ્યાપ્તો ઽયમનેનેતિ ।
કથમપરથા જાઙ્ગલાદિભેદભિન્નાનેકદેશપરિત્યાગેન સાયમાદિભેદભિન્નાનેકકાલપરિહારેણ ચ તૃમદારુગોમયેન્ધનાદિસમવધાનવિશેષં પ્રત્યનાદૃતો ઽગ્નિમેવાનુધાવત્યનગ્નૌ ચ ન ભવતિ ।
તતઽ પરં ચ યથાગ્નિરધૂમભાસ્વરત્વાદિપરિત્યાગેનાપિ (દુ?કુ) કૂલાલાતાદૌ વર્તમાનોષ્ણત્વમજહત્ તન્નિયતો ભવતિ ।
એવમગ્નિના ધૂમ ઇત્યપરોક્ષનિશ્ચયો જાયતે ।
યત્તુ દેશાન્તરાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ, તન્ન તાવદ્ દૃષ્ટપૂર્વં નાપિ શ્રુતમિતિ નાશઙ્કામધિરોહતિ ।
એવમપિ તુ શઙ્કમાનસ્ય સર્વપ્રમાણેષ્વનાશ્વાસઽ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનાત્ ।
યત્ત્વવધારિતો ઽપિ સ્વભાવનિયમો દેશાન્તરાદાવન્યથા ભવતિ વૃશ્ચિકાદેરિતિ ।
તન્ન અવાન્તરજાતિભેદાત્ ।
ન હિ યદ્ યેન નિયતમવગતમબાધિતં ચ તદન્યથા ભવતિ ।
અવાન્તરજાતિભેદાત્તુ શક્તિસદસદ્ભાવકૃતા કાર્યવ્યવસ્થેતિ ન ક્વચિદ્ વ્યભિચારઽ ।
નનુ અનુમાનમેવ કિં નેષ્યતે ।
યદૌપાધિકં તદ્ વ્યભિચરતિ ।
અગ્નિરિવ ધૂમમ્ ।
ન ચ તથા ધૂમો ઽગ્નિમિત્યનૌપાધિક ઇતિ ।
ભવત્વેવમ્ ।
અવ્યવસ્થા તૂપસ્થિતા ।
અર્થાપત્તિસ્તર્હિ ભવતુ ।
ઇદમેવ્ ચાગ્નૌ દર્શનમનગ્નૌ ચાદર્શનમનુપપદ્યમાનમગ્નિના નિયમં પ્રતિપાદયતિ ।
કિમત્ર નોપપદ્યતે ।
દર્શનં તાવત્ તત્ર ભવતીત્યેતાવતૈવોપપન્નમ્, ન હિ યદેકત્ર ભવતિ તેનાન્યત્ર ન ભવિતવ્યમ્ ।
અન્યત્ર ભવતો ઽદરશનમનુપપન્નમિતિ ચેત્ ।
ન ।
વિપ્રકૃષ્ટાનામન્યેષામપ્યસન્નિકર્ષાદદરશનોપપત્તેઽ ।
સન્નિહિતેષ્વનગ્નિષ્વદર્શનમનુપપન્નમિતિ ચેદ્ અભાવાદુપપત્તેઽ ।
તેષુ હ્યસૌ નાસ્ત્યેવ્, કથમુપલ(ભ્યતે?ભ્યેત) ।
તત્ર સતાપ્યન્યત્રાપિ ન ભવિતવ્યમેવેતિ કિમત્ર પ્રમાણમ્ ।
અતો દર્શનાદર્શનસહકૃતેન્દ્રિયસ્યૈવ વસ્તુસ્વભાવાવધારણમપરોક્ષં જાયત ઇત્યેવં સમર્થનીયમ્ ।
નન્વેતદેવ ન વિદ્મઽ ।

કીદૃશો ઽસૌ વસ્તુનઽ સ્વભાવો ઽવધાર્યત ઇતિ ।
ઉક્તમસકૃદ્ ધૂમો ઽગ્નિના નિયત ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યદા યત્ર ધૂમસ્તદા તત્રાગ્નિરિતિ ।
નનુ સન્નિહિતવર્તમાનદેશકાલમાત્રસમ્બન્ધો ઽસ્તુ પ્રત્યક્ષઽ ।
અનાગતાદિસમ્બન્ધસ્તુ કથમ્, અતિપ્રસઙ્ગો હિ તથા (સતિ) સ્યાત્ ।
ન ।
સન્નિહિતરૂપમાત્રોપલમ્ભાત્ ।
રૂપમેવ તુ તાદૃશં ધૂમાદીનાં યદેવમુન્નીયતે, સ્થિરમિવ રૂપં કુડ્યાદીનામ્ ।
અસ્તિ હિ તેષુ વિદ્યુદાદિવિલક્ષણકાલાન્તરસ્થાયિરૂપપ્રકાશઽ ।
સન્નિહિતાવાન્તરસમ્બન્ધો ન પ્રત્યક્ષ ઇતિ તદ્રૂપમપ્રત્યક્ષં ભવતિ ।
અપ્રત્યક્ષે હિ તસ્મિન્ નેદં રજતમિતિ સૂર્વાનુભૂતરજતબાધો ન સ્યાદ્, ભિન્નવિષયત્વાત્ ।
સ્વકાલે હિ પૂર્વવિજ્ઞાનેન રજતં વિષયીકૃતં ન ભવિષ્યદ્વાધકજ્ઞાનક્ષણ ઇતિ કથં તત્રાપ્રસક્તં બાધ્યતે ।
કાલાન્તરસમ્બ્ધો ઽપિ તેન રૂપેણ પૂર્વજ્ઞાનાવધારિતં ભવિષ્યજ્જ્ઞાનકાલમપિ વ્યાપ્તોતીતિ ભવતિ સમાનવિષયતામાસાદ્ય બાધઽ ।
નનુ યદ્ વસ્તુનો રૂપં તત્પરાનપેક્ષમવગમ્યતે, અગ્નેરિવોષ્ણત્વમ્ ।
ન ચ ધૂમસ્યાગૃહીતપ્રતિસમ્બન્ધિના તદ્રૂપમવગમ્યત ઇતિ કથં વસ્તુરૂપત્વમ્ ।
મૈવમ્ ।
સમ્બન્ધો હ્યસૌ, કથમનવગતે પ્રતિસમ્બ્ધિન્યવસીયતે ।
યથાહ-
ઽનિયમો નામ સમ્બન્ધઽ સ્વમતેનોચ્યતે ઽધુનાઽ
ઇતિ ।
અતો યદેતદગ્નિના ધૂમસ્ય નિયત્વં ભાવાત્મકમિદં તત્પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યત ઇતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
યથા ચાનગ્નિનિવૃત્તિર્ન નિયમઽ તથા વર્ણિતમેવ ।
વિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યા તુ વિધિરૂપ એવ નિયમઽ પરીક્ષકૈર્વ્યાખ્યાય પરેભ્યઽ પ્રતિપાદ્યતે ।
કૃત્તિકોદયમાલક્ષ્ય રોહિણ્યાસત્તિકૢપ્તિવત્ ।
નનુ નિયમ્યત્વમપિ કર્મકારકત્વં તચ્ચ શક્તિરૂપં કથં પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન ।
કારકાન્તરપ્રત્યક્ષવદુપપત્તેઽ ।
કારકાન્તરશક્તયો ઽપિ હિ ન પ્રત્યક્ષાઽ, અતો ઽસત્યેવ શક્તિપ્રત્યક્ષત્વે કારકં પ્રત્યક્ષમેષિતવ્યમ્ ।
એવમિહાપિ નિયમ્યઽ પ્રત્યક્ષો ભવિષ્યતીતિ
કિમનુપપન્નમ્ ।
અતઽ સિદ્ધં તાવત્ પ્રત્યક્ષત્વમ્ ।
આગમિકેષુ ચાર્થેષુ તસ્ય તસ્ય ફલસ્ય તેન તેન વેદવેદ્યેન્ કર્મણા સમન્વયાત્, કર્માન્તરાન્વયસ્ય ચાનવગમાદ્ અનેનૈવ કર્મણેદં ફલં વ્યાપ્તમિતિ શાસ્ત્રાદદગમ્યતે ।
નિયતસાધ્યત્વાવગમાત્ ।
મેઘાભાવવૃષ્ટ્યભાવયોશ્ચ સ્વતન્ત્રાભાવપ્રતીકાશમાકાશસ્ય વપુઽ સંલક્ષ્યતે ।
વૃષ્ટ્યભાવ ઇતિ ચ પૃથિવ્યા એવ
નિબિડકઠોરપાણ્ડુરાદિભાવઽ ।
તચ્ચ રૂપમુભયસ્યાપિ પ્રત્યક્ષસમધિગમ્યમેવેતિ તદેવ તત્ર વ્યાપ્તિપ્રમાણમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ દર્શયિતવ્યમિતિ ।
ભવતુ તાવદન્યદ્ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ સમધિગતં તાવદ્ વ્યાપ્તેઽ સ્વરૂપં પ્રમાણં ચ ।
ઇદં તુ ચિન્તનીયમ્ ।
કસ્ય કેન વ્યાપ્તિરિતિ ।
ન હ્યેકત્ર વિદિતાવગ્નિધૂમવિશેષૌ પ્રદેશાન્તરે દૃશ્યેતે ।
યત્ તયોરકસ્યૈકેનાન્વયવ્યતિરેકસમધિગમ્યા વ્યાપ્તિર્ભવેત્, અતો વાચ્યં વ્યાપ્તેરધિકરણમ્ ।
અત આહ- સામાન્યેતિ ।
સત્યં ન વિશેષયોર્વ્યાપ્તિઽ, સામાન્યાત્મનોરેવ ધૂમાકૃતિરગ્નયાકૃત્યા નિયતેતિ ।
અતો ન કશ્ચિદ્ દોષ ઇતિ ।
ઇદં તુ પ્રાયિકમ્, સ્થાયિનોસ્તુ વિશેષયોરપિ ક્વચિદ્
વ્યાપ્તિર્ભવત્યેવેત્યાહ- ક્વચિદિતિ ॥12॥
અત્રૈવોદાહરણમાહ-કૃત્તિકોદયમિતિ ।
યત્ર હિ કૃત્તિકોદયં દૃષ્ટ્વા રોહિણ્યાસત્તિઽ કથ્યતે- અનન્તરમુદેષ્યતિ રોહિણીતિ, તસ્મિન્નનુમાને વિશેષસ્યૈવ વિશેષેણ વ્યાપ્તિઽ ।
ન હિ તયોઽ સામાન્યમસ્તિ ।
વ્યક્તિભેદે પ્રમાણાભાવાત્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાયતે હિ સૈવેયં કૃત્તિકા, સૈવેયં રોહિણીતિ ।
કથમન્યા ભવિષ્યતિ ।
અતઽ સિદ્ધં વિશેષયોરેવાત્ર વ્યાપ્તિરિતિ ।
યદિ તર્હિ વ્યાપ્તિરનુમાનામ્, અસ્તિ ખલ્વસૌ હિંસાત્વસ્યાધર્મત્વેન બાહ્યહિંસાસ્વિત્યતઽ ક્રતાવપિ હિંસાત્વાદધર્મત્વમનુમીયતે ।
તત્ર ચ
વ્યાપ્તેશ્ચ દૃશ્યમાનાયાઽ કશ્ચિદ્ ધર્મઽ પ્રયોજકઽ

અસ્મિન્ સત્યમુના ભાવ્યમિતિ શક્ત્યા નિરૂપ્યતે ।
અન્યે પરપ્રયુક્તાનાં વ્યાપ્તીનામુપજીવકાઽ

તૈર્દૃષ્ટૈરપિ નૈવેષ્ટા વ્યાપકાંશાવધારણા ।
યે તુ તાનપિ વિસ્રબ્ધં સાધ્યસિદ્ધૈ પ્રયુઞ્જતે

દૈક્ષપશુહિંસાદીનામધર્મત્વં પ્રસજ્યેતેત્યત આહ-વ્યાપ્તેશ્ચેતિ દ્વયેન ।
અયમભિપ્રાયઽ--- સત્યામાપાતાદ્ ભવતિ ભ્રમઽ, યથા કિલ હિંસાત્વમાત્રાનુબન્ધ્યધર્મત્વમિતિ ।
નત્વેતદેવમ્ ।
નિર્જ્ઞાતેન હ્યધર્મત્વેન હિંસાત્વં વ્યાપ્યતે ।
ન ચ શાસ્ત્રાદૃતે તજ્જ્ઞાનોપાયઽ સમ્ભવતિ ।
નચ હિંસાત્વમાત્રમનર્થસાધનમિતિ શાસ્ત્રમસ્તિ ।
વિશેષહિંસાયા વિહિતત્વાત્ ।
વિધ્યવરૂદ્ધવિષયે ચ પ્રતિષેધાનવકાશાત્ ।
પ્રતિષેધમન્તરેણ ચાનર્થસાધનત્વજ્ઞાનોપાયાભાવાત્ ।
અતઽ પરિહૃત્યાપવાદવિષયમુત્સર્ગૌઽભિનિવિશત ઇતિ હિંસાન્તરાણિ ઽન હિંસ્યાદિઽતિ પ્રતિષેધો ઽવલમ્બતે ।
એવં ચ યદ્યપિ બાહ્યહિંસાસુ હિંસાત્વાધર્મત્વયોઽ સાહિત્યમવગતં, તથાપિ ન હિંસાત્વમધર્મત્વપ્રયોજકમ્ ।
કિન્તુ નિષિદ્ધત્વમ્ ।
અસત્યપિ હિંસાત્વે નિષિદ્ધત્વમાત્રેણ સુરાપાનાદાવધર્મત્વસિદ્ધેઽ ।
અતો ય એવાસ્મિન્ સત્યેવાસ્ય ભવિતું શક્તિરસ્તિ ઇત્યનેન રૂપેણ નિરૂપ્યતે ।
વ્યાપ્યતયાવગમ્યત ઇતિ યાવત્ ।
સ એવ ધર્મઽ પ્રયોજક ઇત્યુચ્યતે ।
પરપ્રયુક્તવ્યાપ્ત્યુજીવિનસ્તુ હિંસાત્વાદયઽ, ન તૈરધર્મત્વાદિવ્યાપકકાંશો ઽવધારયિતું ક્વચિદ્વિહિતાનાં દૈક્ષપશ્વાદિહિંસાનામધર્મત્વમિતિ ॥14॥
યે ત્વેવઞ્જાતીયકાનપ્યપ્રયોજકાન્ હેતૂન્ પ્રયુઞ્જતે, તે સુલભૈઽ પ્રતિહેત્વાદિદૌષૌશ્ચિરં ભ્રામ્યન્તિ ।
શક્યતે હિ પ્રતિહેતુર્દર્શયિતું, દૈક્ષપશુહિંસાધર્મઽ વિહિતત્વાદગ્નિહૌત્રાદિવદિતિ ।
પ્રયોજકે હિ હેતાવેવઞ્જાતીયકા દોષા નાસ્પદં લભન્તે ।
અપ્રયોજકે તુ સુલભા એવ ।
તદેતદાહ-યેત્વિતિ ।
વિસ્રબ્ધમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
યથા વિશ્વાસો ભવતિ તથા પ્રયુઞ્જત ઇત્યર્થઽ ॥15॥
સુલભૈઽ પ્રતિહેત્વાદિદૌષૈર્ભ્રામ્યન્તિ તે ચિરમ્ ।
તેષ્વાગમવિરુદ્ધત્વં સ્વયં ચેષ્ટવિઘાતિતા

અલૌકિકવિવાદાશ્ચ વર્જ્યાસ્તે હૈતુકૈસ્તતઽ ।
નિષિદ્ધત્વેન હિંસાનામધર્મત્વં પ્રયુજ્યતે

તદભાવે ન તત્સિદ્ધિર્હિંસાત્વાદપ્રયોજકાત્ ।
હેતુદ્વયપ્રયુક્તે ચ મિથ્યાત્વે સર્વબુદ્ધિષુ

જ્ઞાનત્ત્વોત્પત્તિમત્ત્વાદિસાધકો ।
ન પ્રયોજકઽ ।
ત્રૈવર્ણિકપ્રયુક્તા ચ યાગાદેઽ સ્વર્ગહેતુતા

પ્રતિહેત્વાદિદોષૈર્ભ્રામ્યન્તીત્યુક્તમ્ તાનેવ દોષાનુપન્યસ્યતિ-તેષ્વિતિ ।
પ્રતિહેતુસ્તાવદસ્માભિરુક્ત એવ ।
આગમવિરોધો ઽપ્યેવંવાદિનામાપદ્યત એવ, આગમૈકપ્રમાણત્વાદ્ ધર્માધર્મયોઽ ।
ક્વચિદિષ્ટવિઘાતઽ ક્વચિદલૌકિકવિવાદ ઇતિ ॥16॥
આગમવિરોધોદાહરણં તાવદાહ- નિષિદ્ધત્વેનેતિ ।
ઇદં ચાનાગતાવેક્ષણન્યાયેન પ્રગેવાસ્માભિર્વ્યાખ્યાતમિતિ ॥17॥
ઇષ્ટવિરોધોદાહરણમાહ-હેતુદ્વયેતિ ।
બાધકારણદોષાધીનં હિ સર્વત્ર મિથ્યાબુદ્ધીનાં મિથ્યાત્વમ્, ન ચ જ્ઞાનત્વેનોત્પત્તિત્ત્વેન વા
પ્રયુજ્યતે, સત્યમિથ્યાત્વસાધારણત્વાદનયોઽ ।
જ્ઞાનત્વાદેવ તન્મિથ્યાત્વં સાધયતો બૌદ્ધસ્યેષ્ટવિઘાતકારી હેતુઽ, ધર્મધર્મિસ્વરૂપસ્વવિશેષયોરપિ પ્રતિક્ષેપાત્ ।
સર્વલોકપ્રસિદ્ધપૃથિવ્યાદ્યપલાપાચ્ચાલોકિકવિવાદો ઽપ્યત્રૈવ દર્શયિતવ્યઽ, ન હિ સર્વવિજ્ઞાનાનિ મિથ્યેત્યેવંવિધં વિવાદં લોકિકાઽ સહન્તે ।
સહસૈવ હ્યેવંવિધવિવાદશ્રાવિણામુદ્વેગો જાયતે ।
યથા--- અચન્દ્રઽ શશીત્યાદૌ ।
અતો ઽયમલોકિકો વિવાદઽ ।
તથા ચોક્તમ્---
"સર્વલોકપ્રસિદ્ધ્યા ચ પક્ષબાધો ઽત્ર તે ધ્રુવમ્" ઇતિ ॥18॥
અપરમપ્યાગમવિરોધસ્યોદાહરણં દર્શયતિ-ત્રૈવર્ણકેતિ ।
સન્તિ ખલુ સ્વર્ગકામો યજેતેત્યેવં વિહિતાનિ સોમાદીનિ કર્માણિ ।
તેષુ કિં
ન મનુષ્યત્વમાત્રેણ શૂદ્રસ્થેન પ્રયુજ્યતે ।
કૃતસાયવયવત્વાદિપ્રયુક્તા ચ વિનાશિતા

પ્રયત્નાનન્તરજ્ઞાનસદૃશૈર્ન પ્રયુજ્યતે ।
ચતુર્ણાં વર્ણાનામધિકારઽ, ઉતાપશૂદ્રાણાં ત્રયાણામિતિ સંશયે ચતુર્ણામિતિ પ્રાપ્તમ્, ચત્વારો ઽપિ હિ વર્ણાઽ સ્વર્ગં કામયન્તર ઇતિ સ્વર્ગકામપદેનાભિધીયન્તે ।
સ્વર્ગકામશ્ચાત્રાધિકારિતયા જ્ઞાયત ઇતિ પ્રાપ્તે ઉક્તમ્-- અપશૂદ્રાણામધિકાર ઇતિ ।
વિદ્યાગ્નિસાધ્યા હિ તે ક્રતવઽ ।
અનગ્નિરવિદ્વાંશ્ચાન્તિમો વર્ણઽ ।
કથમસૌ વૈતાનિકે કર્મણ્યધિક્રિયતે ।
નનુ શ્રુત્યર્થાવગતાધિકારસામર્થ્યાદેવ શૂદ્રસ્યાગ્નિવિદ્યયોરક્ષેપો ભવિષ્યતિ ।
ન ।
અવિધાનાત્ ।
ત્રૈવર્ણકસ્યૈવ ઽઅષ્ટવર્ષં બ્રાહ્મણમવુપનયીતઽ ઽવસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદધીતઽ ઇત્યેવમાદિભિરગ્નિવિદ્યે વિહિતે ।
ન ચાનિયમેનૈવ તે શૂદ્રસ્યાપિ ભવિષ્યતઽ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
કો હિ પ્રતિલબ્ધવિદ્યાગ્નિસમ્બન્ધસ્ત્રૈવર્ણિકાધિકારસમ્પાદિતાસુ કામશ્રુતિષુ નિયતકાલયોવસ્થમુપનયનમાધાનં વા જઘન્યવર્ણસ્યોપકલ્પયિતુમુત્સહતે ।
અતસ્ત્રૈવર્ણિકત્વપ્રયુક્તમેવ યાગાદીનાં સ્વર્ગહેતુત્વમ્ ।
ન મનુષ્યત્વમાત્રેણ શૂદ્રમવાયિના પ્રયુજ્યતે ।
તદ્ યદિ કશ્ચદનુમાનકુશલઽ પ્રયુઙ્ક્તે શૂદ્રકૃતો યાગઽ સ્વર્ગહેતુઽ મનુષ્યકૃતત્વાત્ ત્રૈવર્ણિકાચરિતયાગવદિતિ ।
તસ્યાગમવિરોધઽ ।
નન્વાગમવિરોધ ઉદાહૃત એવ, કિં પુનસ્તદુદાહરણેન ।
ઉચ્યતે ।
પૂર્વમધર્મત્વાનુમાનસ્ય વૈદિકહિંસાવિષયસ્ય સાક્ષાદાગમવિરોધો વર્ણિતઽ, વ્યક્તમેવ દૈક્ષપશુહિંસા વિધીયમાનત્વાદ્ અર્થસાધનમિત્યેતદવગમ્યતે, કથમસાવધર્મો ભવિષ્યતીતિ, ચોદનાલક્ષણસ્યાર્થસ્ય ધર્મત્વાત્ ।
ઇહ તુ શૂદ્રકૃતસ્ય યાગાદેઽ સ્વર્ગહેતુતા ન સાક્ષાદાગમેન પ્રતિક્ષિપ્યતે ।
કિન્તુ ત્રૈવર્ણિકાધિકારલાભાદર્થાદિતરનિરાસ ઇતિ વિશેષઽ ॥19॥
અપ્રયોજકોદાહરણચ્છલેનેદાનીં પરોપાલમ્ભાનાર્થમુદાહરણાન્તરાણિ દર્શયતિ---કૃતેતિદ્વયેન ।
પ્રયત્નાનન્તરજ્ઞાનસદૃશાઽ પ્રત્યયાનવસ્થાનાદયો ઽભિમતાઽ તૈઽ શબ્દગોચરૈસ્તસ્ય વિનાશિતા ન પ્રયુજ્યતે ।
કૃતકત્વાદિપ્રયુક્તા હ્યસૌ ।
ન ચ કૃતકત્વમેવ પ્રયત્નાનન્તરદર્શનેન સાધયિતું શક્યમ્ ।
આકાશાદિભિર્વ્યભિચારાત્ ।
યદિ તર્હિ સાવયવત્વપ્રયુક્તા વિનાશિતા,
જાતિમત્ત્વેન્દ્રિયત્વાદિ વસ્તુસન્માત્રબન્ધનમ્

શબ્દાનિત્યત્વસિદ્ધ્યર્થં કો વદેદ્ યો ન તાર્કિકઽ ।
તસ્માદ્ ય એવ યસ્યાર્થો દૃષ્ટઽ સાધનશક્તિતઽ

સ એવ ગમકસ્તસ્ય ન પ્રસઙ્ગાન્વિતો ઽપિ યઽ ।
ઉપાત્તશ્ચૈકદેશાભ્યાં ધર્મ્યપ્યત્રૈકદેશવાન્

કિમિદાનીં નશ્વરાણિ ભુવનાનિ ભુવનસન્નિવેશાશ્ચ મહીમહીધરોદધિપ્રભૃતયઽ ।
સત્યમ્ ।
સર્વમેવ સાવયવં વિનાશધર્મકમ્, મહીમહીધરાદયો ઽપિ સમાસાદિતસ્વાવયવસંયોગાવિભાગાવિશેષા ભાગશો નશ્યન્ત્યેવ ।
નિરન્વયં તુ વિનાશં ન કસ્યચિદભ્યુપગચ્છામઽ ।
એવં મહાભૂમેરપ્યાવાપોદ્વાપભેદાન્નાશો દર્શયિતવ્યઽ ।
તથા યદપિ વૈશેષિકૈર્જાતિમત્ત્વાદૈન્દ્રિયકત્વાચ્ચ શબ્દાનિત્યત્વમનુમિતં, તદપ્યયુક્તમ્ ।
એતદ્ધિ જાતિમત્ત્વાદિ વસ્તુસન્માત્રનિબન્ધનમેવ નિત્યાનિત્યસાધારણમ્, નાનેનાનિત્યતા સાધ્યતે ।
કિમિદં વસ્તુસન્માત્રનિબન્ધનમિતિ, પરમાર્થસન્નિબન્ધનમિત્યુક્તં ભવતિ ।
પરમાર્થસન્ત એવ ઘટાકાશાત્માદય
ઇન્દ્રિયવિષયા જાતિમન્તશ્ચ, ન ભ્રાન્તિસંવિદિતાઽ શશવિષાણાદય ઇવેતિ ॥21॥
એવમપ્રયોજકસ્યાસાધકત્વમુક્તમુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
અયમર્થઽ--- ય એવ નિષિદ્ધત્વાદિરર્થો યસ્યાધર્મત્વદેઽ સાધનશક્તિયુક્તત્વેનાવગતઽ ।
અસ્મિન્ સત્યમુના ભવિતવ્યમિતીદૃશ્યા શક્ત્યાવધાર્યત ઇતિ યાવત્ ।
નિયમ્યશક્તિરેવ હિ સાધનશક્તિરિત્યાખ્યાયતે, નિયતાવગતો હિ નિયામકં શન્કોતિ (ગમયિતું) નાન્ય ઇતિ, (સ) નિયમ્ય એવ ગમકો ન પ્રસઙ્ગાન્વિતો હિંસાત્વાદિઽ ।
નિષિદ્ધત્વેનાન્વેતુમભિપ્રવૃત્તેનાધર્મત્વેન પ્રસઙ્ગાદ્ધિ હિંસાત્વમપ્યન્વિતમિતિ પ્રસઙ્ગાન્વિતં હિંસાત્વં નાધર્મત્વસ્ય ગમકં ભવતીતિ ॥22॥
એવં તાવત્ સર્વપ્રકારો ઽનુમાનાઙ્ગભૂતઽ સમ્બન્ધપદાર્થો વ્યાખ્યાતઽ ।
ઇદાનીમેકદેશદર્શનાદેકદેશાન્તરે બુદ્ધિરિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તત્ર ચૈતદેવ તાવદ્ વક્તવ્યમ્ ।
સ્વતન્ત્રૈકદેશદર્શનાત્તથાવૈધેકદેશાન્તરે જ્ઞાનમનુમાનમિત્યાપદ્યેતિ ।
તચ્ચયુક્તમ્ ।
સ્મરણં હિ તત્, કથમનુમાનં ભવેત્ ।
અથૈક
અપરાર્થે હિ ધૂમાદેઽ સ્વરૂપૈર્નૈકદેશતા ।
સ એવ ચોભયાત્માયં ગમ્યો ગમક એવ વા

દેશદર્શનાદેકદેશાન્તરવિશિષ્ટ એકદેશ્યનુમાનસ્ય વિષય ઇષ્યતે ।
તન્ન ।
અનુપાત્ત્તત્વાત્ ।
ન હ્યત્રૈકદેશી કેનચિચ્છબ્દેનોપાત્તઽ ।
અતસ્તદનુપાદાનાન્ન્યૂનં લક્ષણમિત્યાશઙ્ક્યાહ---ઉપાત્તૈતિ ।
યદ્યપિ સ્વશબ્દેન નૈકદેશ્યુપાત્તસ્તથાપ્યેકદેશશબ્દાભ્યામેવાર્થાદાક્ષિપ્યત ઇતિ ન ન્યૂનત્વદોષ ઇતિ ॥23॥
અર્થાક્ષેપે કારણમાહ---અપરાર્થૈતિ ।
ન હિ ધૂમાદિસ્વરૂપમાત્રપરાર્થીભૂતમેકદેશપદાસ્પદં ભવતિ ।
ન ચ પરસ્પરાપેક્ષયૈકદેશવાચોયુક્તિરુપપદ્યતે ।
ન હ્યગ્ન્યૈકદેશો ધૂમ ઇતિ કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તિરસ્તિ ।
ન ચાગૃહીતે ઽગ્નૌ તદેકદેશતયા ધૂમો ઽવગન્તું શક્યતે ।
ગૃહીતે ચ તસ્મિન્નનુમેયાભાવઽ ।
અત એકદેશત્વાનુપપત્ત્યૈવ તદાશ્રયઽ કશ્ચિદેકદેશ્યવગમ્યત ઇતિ સિદ્ધમિતિ ॥23॥
નન્વાક્ષિપ્યતામેકદેશશબ્દાભ્યામેકદેશી ।
તદેકત્વં તુ કુતો ઽવગમ્યતે ।
અતઽ ક્વચિદેવ્ ધૂમં દૃષ્ટ્વા ક્વચિદેકદેશ્યન્તરે ઽનુમાનં ન સ્યાત્ ।
ઐકાધિકરણ્યં ત્વેકદેશયોર્ન સિધ્યતિ, અનુપાદાનાદિત્યત આહ--સ એવેતિ ।
પૂર્વપ્રકૃતમેકદેશવાનિતિ વિવક્ષિતૈકસઙ્ખ્યમેકદેશિનં પ્રત્યવમૃશતિ સ એવેતિ ।
સ ખલ્વેક એવૈકદેશી ગમ્યગમકરૂપઽ ઉભયાત્મકત્વાત્ ।
તસ્ય હિ તૌ નામ વક્ષ્યમાણાત્માનૌ સ્તઽ, યદ્દ્વિરૂપત્વમર્હતિ ।
નન્વેકત્વં નૈકદેશિનૌઽનુપાત્તં લભ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન ।
જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેત્યેકવચનેનૈવોપાદાનાત્ ।
એકદેશિનિ હ્યન્યપદાર્(થૈકસ્યૈર્?થે એ) કત્વમેકવચનેનોપાત્તં , પ્રમાતૃપક્ષે ઽપિ પબ્રથમોચ્ચરિતેનૈકદેશશબ્દેન સ્વાશ્રય એકદેશિન્યાક્ષિપ્તે દ્વિતીયાપેક્ષાક્ષણે ઽપિ સ એવ બુદ્ધૌ વિપરિવર્તમાનસ્તદાશ્રયત્વેનાવગમ્યતે નાન્યઽ ।
તત્પરિત્યાગે કારણાભાવાત્, તથા વ્યુત્પત્તિદર્શનાચ્ચ ।
યથા દેવદત્તસ્યૈકકત્ર કરે કઙ્કણમઙ્ગુલીયકં કરાન્તર ઇતિ ન ભિન્નઽ કરાશ્રહયો ઽવગમ્યતે ।
અપિ તર્હિ દેવદત્ત એક એવ ।
અતઽ સિદ્ધમેક એવૈકદેશી ગમ્યગમકરૂપ ઇતિ ॥24॥
અસિદ્ધેનૈકદેશેન ગમ્યઽ સિદ્ધેન બોધકઽ ।
આત્તઽ પૃથગભિન્નો વા પ્રયોક્તૄણાં વિવક્ષયા

અનિત્ય કૃતકો યસ્માદ્ ધૂમવાનગ્નિમાનિતિ ।
ધર્મ્યભિન્નમુપાદાનં ભેદો ઽત્રાગ્નિરિતીદૃશઽ1

ઉભયાત્મા સન્ ગમ્યગમક ઇત્યુક્તમ્ ।
તાવેવોભયાત્માનૌ દર્શયતિ--અસિદ્ધેનેતિ ।
યદિ હ્યસાવેકદેશ્યસિદ્ધ એવ સ્યાત સિદ્ધો
વા, તદા ન દ્વિરૂપતાં લભતે ।
સ તુ ધૂમવદાદિના રૂપેણ પ્રત્યક્ષસિદ્ધો ઽગ્નિમદાદિના ચાસિદ્ધ ઇતિ દ્વ્યાત્મકત્વાદુભયોપપત્તિરિતિ ।
આહ--- અસ્ત્વર્થાદુપાત્ત એકદેશી ।
સ ચૈકો ગમ્યો ગમક ઇતિ ।
સ તુ કથં પ્રમાતૃભિરૂપાદાતવ્ય ઇતિ ।
ન ચ તદુપાદાનપ્રકારઽ કશ્ચિદ્ભાષ્યકારેણોપાત્તઽ ।
અતઽ પુનરપિ ન્યૂનત્વમિત્યત આહ--- આત્ત ઇતિ ।
તત્ર નામ વિશેષોપાદાનમાશ્રીયતે, યત્ર વિશેષવિવક્ષ ।
નત્વિહ વિશેષો વિવક્ષિતઽ ।
સ હ્યેકદેશીપ્રમાતૃવિવક્ષાવશેન પૃથગભિન્નો વૈકદેશશબ્દાભ્યામુપાત્તો ભવતુ ।
ઉભયાથાનુમાનવ્યવહારદર્શનાદિતિ ॥25॥
તમેવોભયથા વ્યવહારં દર્શયતિ---અનિત્યૈતિ ।
નિગદવ્યખ્યાતો ગ્રન્થઽ ॥26॥
એકદેશી ગમ્યો ગમકો ભેદાભેદાભ્યામુપાત્તો ઇતિ દર્શિતમ્ ।
કિયતિ પુનરનુમાનસ્ય વ્યાપાર ઇતિ ભવતિ સંશયઽ ।
ભવતિ હિ વિશિષ્ટાર્થપ્રતીતાવપિ વિશેષણમાત્રપર્યવસાયિ પ્રમાણમ્ ।
યથા શબ્દઽ ।
સ ખલ્વાકૃતિવિશિષ્ટાયાં વ્યક્તૌ ધિયમાદધાતિ, અથ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામાકૃતિમાત્રપર્યવસાયીતિ નિશ્ચીયતે ।
તદિહાપિ યદિ તદ્વદેવ વિશેષણમાત્રપર્યવસાયિ પ્રમાણમિષ્યતે, તતઽ સિદ્ધસાધ્યત્વમ્ ।
સિદ્ધં હિ સમ્બન્ધજ્ઞાનકાલે ઽગ્નિમાત્રમ્ ।
કિં તદનુમાનેન ।
યદિ તુ દ્વિખણ્ડદણ્ડ્યાદિશબ્દવદ્વિશિષ્ટમેવાનુમાનં ગોચરયતીતીષ્યતે ।
તત્ર સમ્બન્ધગ્રહણાભાવાદ(ન)નુમેયત્વમ્ ।
ન હ્યગ્નિમદ્વિશેષેણ પર્વાદિનાન્વિતો ધૂમો દૃષ્ટઽ ।
ન ચ સમસ્તાગ્નિમત્સાધારણં
એકદેશવિશિષ્ટશ્ચ ધર્મ્યેવાત્રાનુમીયતે ।
નહિ તન્નિરપેક્ષત્વે સમ્ભવત્યનુમેયતા

ન ધર્મમાત્રં સિદ્ધત્વાત્ તથા ધર્મી તથોભયમ્ ।
વ્યસ્તં વાપિ સમસ્તં વા સ્વાતન્ત્ર્યેણાનુમીયતે

એકદેશસ્ય લિઙ્ગત્વં સાધ્યેનાનુગમો ઽસ્ય ચ ।
દ્વયં ચ ન સ્યાદિષ્ટં સત્ પક્ષેષ્વેષુ યથાક્રમમ્

સામાન્યં કિઞ્ચિત્સમસ્તિ ।
તભ્દાવે ઽપિ પુનરપિ સિદ્ધસાધ્યતૈવ ।
અત એવાહુઽ-
"અનુમામઙ્ગપઙ્કે ઽસ્મિન્ નિમગ્ના વાદિદન્તિનઽ ।
વિશેષે ઽનુગમાભાવઽ સામાન્યે સિદ્ધસાધ્યતા"॥
ઇત્યત આહ--એકદેશેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- દણ્ડ્યદિશબ્દવદ્ વિશિષ્ટવિષયમેવાનુમાનમ્ ।
ન ચ સમ્બન્ધગ્રહણાભાવઽ ।
સકલોપાધિપરત્યાગેન ધૂમવન્માત્રસ્યાગ્નિમત્તયા સમ્બન્ધાવગમાદિત્યુક્તમસ્માભિઽ ।
અસત્યપિ સામાન્યે કેનચિદેકેનોપાધિનાનન્તાનામપિ ભાવાનાં સમ્બન્ધો ગૃહ્યત એવ ।
યદ્યપિ ભૂમવાનગ્નિમાનિતિ સામાન્યતો ઽવગતમ્, તથાપ્યયમસાવિતિ વિશેષરૂપેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્પ્રમાણવિષયત્વમપ્યુપપન્નમિત્યુક્તમેવેતિ ।
કસ્માત્ પુનર્વિશેષણમાત્રપર્યવસાય્યેવ પ્રમાણં નેષ્યતે, અત આહ--- નહીતિ ॥27॥
અસમ્ભવમેવ દર્શયતિ----ન ધર્મેતિ ।
ધર્મમાત્રં હિ સમ્બન્ધગ્રહણકાલે સિદ્ધમિતિ ભવતૈવોક્તમિતિ ।
એવમેવ ધર્મિમાત્રાનુમાને સ્વતન્ત્રોભયાનુમાને વા સિદ્ધસાધ્યતા દર્શયિતવ્યેત્યાહ--- તથેતિ ॥28॥
ધર્મધર્મ્યુભયેષ્વેવાનુમેયેષુ યથાસઙ્ખ્યં દૂષણાન્તરાણ્યાહ---એકદેશસ્યેતિ ॥29॥
અનિત્યત્વાદયો ધર્માઽ કૃતકત્વાદયો નહિ ।
ધ્વનિનાનુગમો નૈષાં નોભયસ્યોભયેનિ વા

સમ્બન્ધો ઽપ્યનુપાદાનાન્નામ્ના ષષ્ઠ્યપિ વા મિતૌ ।
ન ચાપ્યનુગમસ્તેન લિઙ્ગસ્યેહ નિદર્શ્યતે

એતદેવ વિવૃણોતિ---અનિત્યત્વાદયૈતિ ।
પક્ષૈકદેશો હિ લિઙ્ગં ભવતિ ।
ન ચાનિત્યત્વાખ્યસ્ય ધર્મસ્ય સ્વતન્ત્રપક્ષીકૃતસ્ય કૃતકત્વં ધર્મ ઇતિ કથમપક્ષધર્મો લિઙ્ગં ભવિષ્યતિ ।
એવં ધ્વનિમાત્રે ઽપિ સ્વતન્ત્રે કૃતકત્વં તત્ર તત્ર ધ્વનિરિતિ નિયમઽ સમ્ભવતિ ।
તથોભયસ્ય ધ્વન્યનિતયત્વાત્મકસ્યોભયેન પક્ષધર્મત્વાનુગમાત્મકેન ન સમ્બન્ધ ઇત્યનાગતં સમ્બન્ધશબ્દં પૂર્વાપરાભ્યાં સમ્બન્ધ્ય તન્ત્રેણ વ્યાખ્યા કર્તવ્યેતિ ।
સમધિગતં તાવદ્ ધર્મધર્મ્યુભયેષાં વ્યસ્તસમસ્તાનાં ન સાધ્યત્વમિતિ ॥30॥
અથ કસ્માદ્ ધર્મધર્મિસમ્બન્ધ એવ સાધ્યો ન ભવતીત્યત આહ--સમ્બન્ધૈતિ ।
મિતાવતિ સાધનવાક્યમપદિશતિ ।
ન
ખલુ પરીક્ષકઽ સાધનવાક્યે સમ્નબ્ધવાચિના કેનચિન્નામ્ના ષષ્ઠ્યા વા સમ્બન્ધ ઉપાદીયતે ।
ન હ્યેવં પ્રયુજ્યતે, અગ્નિપર્વતયોરસ્તિ સમ્બન્ધઽ ધૂમવત્ત્વાદિતિ ।
નાપિ પર્વતસ્યાગ્નિરિતિ ।
દેશમેવ ત્વગ્ન્યાદિના વિશિષ્ટમનુમિમાના દૃશ્યન્તે ।
યદેવં પ્રયઞ્જતે, અગ્નિમાન્ પર્વત ઇતિ ।
સમ્બન્ધો ઽપિ નાનુમીયત ઇત્યતીતેન સમ્બન્ધ ઇતિ ।
ન પરં પ્રતિજ્ઞાયાં નોપાદીયતે, ઉદાહરણે ઽપિ ન તેનાનુગમો લિઙ્ગસ્ય નિર્દિશ્યતે ।
નહિ ભવતિ દર્શનં, યત્ર યત્ર ધૂમસ્તત્ર તત્રાગ્નિસમ્બન્ધ ઇતિ ।
ભવતિ તુ યો યો ધૂમવાન્ સ સો ઽગ્નિમાનિતિ દેશ એવ નિદર્શનં, તદેતદાહ---ન ચાપીતિ ।
ઇહેતિ મિતિં પ્રત્યવમૃશતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-- ન સાધનવાક્યે સમ્બન્ધઽ સાધ્યતયોપાદીયતે નાપિ દૃષ્ટાન્તતયા દિર્દિશ્યતે ન ચાયથાપ્રતિભાસં પરીક્ષકાણાં વક્તુમુચિતમિતિ ॥31॥
ન ચાકારદ્વયં તસ્ય સાધ્યસાધનભાગ્ ભવેત્ ।
તસ્માદર્થગૃહીતત્વાન્મતુબર્થસ્ય ગમ્યતા

ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ મન્તવ્યા યથા દણ્ડ્યાદિશબ્દતઽ ।
વિશિષ્ટાર્થપ્રતીતૌ સ્યાત્ સમ્બન્ધોનાન્તરીયકઽ

અપિ ચાયં સમ્બન્ધઽ સાધ્યમાનઽ સન્માત્રતયા વા સાધ્યતે, કેનચિદ્ વા ધર્મેણ વિશિષ્ટઽ ।
ન તાવદ્ વસ્તુસત્તામાત્રમનુમાનસ્ય વિષયઽ ।
ન ચ પર્વતાદિવત્સિદ્ધસાધ્યરૂપમાકારદ્વયં સમ્બન્ધો વહતિ, યેનાનુમાનસ્ય વિષયો ભવેત્ ।
તસ્માન્ન કથઞ્ચિત્ સમ્બન્ધઽ સાધ્ય ઇત્યાહ---નચેતિ ।
કનન્વસતિ સમ્બન્ધે વિશિષ્ટ એવ સાધયિતું ન શક્યતે ।
નાસ્તિ નામ સ પ્રકારઽ, યદસમ્બન્ધ્યમાન એવાગ્નિના પર્વતસ્તદ્વિશિષ્ટો ભવતીત્યત આહ---- તસ્માદિતિ વ્યાન્તેન ।
ન(નુ) સત્યમસતિ સમ્બન્ધે વિશિષ્ટો ન ભવતિ, ન ત્વેતાવતા સમ્બન્ધસાધ્યતા સિધ્યતિ, વિશિષ્ટસાધ્યત્વાન્યથાનુપપત્ત્યૈવ ત્વર્થગૃહીતા મતુબર્થસ્ય સમ્બન્ધસ્ય સાધ્યતા ન પુનઽ સ્વતન્ત્રસ્યેતિ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ---યથેતિ ।
દણ્ડ્યાદિશબ્દા હિ દણ્ડાદિવિશિષ્ટમેવાભિદધાનાઽ સમ્બન્ધમપ્યર્થાદુપાદદતે, નત્વભિદધતિ ।
તદ્વદિહાપિ પર્વતો ઽગ્નિમાનિતિ સાધ્યમાનેર્ઽથગૃહીતો ઽગ્નિસમ્બન્ધઽ, ન પુનઽ સ એવ સાધ્યતે ।
યથા દણ્ડ્યાદિશબ્દતો વિશિષ્ટાર્થપ્રતીતૌ સત્યાં સમ્બન્ધો નાન્તરીયકો ભવતિ, એવમત્રાપિ વિશિષ્ટે સાધ્યમાને ઽનુનિષ્પાદી ભવતીત્યર્થઽ ।
ઇદં તુ ચિન્તનીયમ્ ।
કથં દણ્ડ્યાદિશબ્દા વિશિષ્ટવચના ઇતિ ।
મત્વર્થીયપ્રત્યયાન્તા હિતે ।
સ ચાસ્યાસ્મિન્નસ્તીતિ સમ્બન્ધે સ્મર્યતે, અતઽ સમ્બન્ધ એવાત્ર પ્રત્યયાર્થઽ ।
સ ચ પ્રધાનઽ ।
ઽપ્રકૃતિપ્રત્યયૌ પ્રત્યયાર્થં સહ બ્રૂતઽ પ્રાધાન્યેનઽ ઇતિ સ્મૃતેઽ ।
ઇદં હિ ભેદેનૈવોભયરભિધાને પ્રાધાન્યપ્રતિપાદનાર્થં વચનમ્ ।
પ્રધાનં ચ શબ્દાર્થઽ ।
અતઽ સમ્બન્ધવચના એવ દણ્ડ્યાદિશબ્દા ઇતિ યુક્તમ્ ।
અપિ ચ ઽનાગૃહીતવિશેષણા વિશેષ્યે બુદ્ધિરુત્પદ્યતઽ ઇતિ વિશિષ્ટાભિધિત્સાયામવશ્યમ્ભાવિ પ્રથમતરં વિશેષણાભિધાનમાપતતિ તત એવ વિશિષ્ટાવગાહસિદ્ધેર્ન તદ્યાવચ્છબ્દસ્યાભિધાનશક્તિરુપકલ્પયિતું શક્યતે ।
અત એવાકૃતિવિશિષ્ટવ્યક્ત્યભિધાનમાકૃત્યધિકરણે નિરાકરિષ્યતે ।
કિઞ્ચ--- ઽકૃત્તદ્ધિતસમાસેષુ સમ્બન્ધાભિધાનં ત્વતલ્ભ્યામ્ઽ ઇતિ સ્મરતિ ।
કથં ચ તાભ્યાં તદ્ધિતવૃત્તૌ સમ્બન્ધો ઽભિધીયતે ।
યદિ તદ્ધિતાભિધેયો ન સ્યાત્ ।
અભિધેયનિષ્કર્ષે હિ તયોઽ સ્મરણં, ઽયસ્ય ગુણસ્ય હિ ભાવાદ્ દ્રવ્યે શબ્દનિવેશેઽ, તદભિધાને ત્વતલાવિઽતિ ।
તદ્ યદિ દણ્ડપુરુષસમ્બન્ધો દણ્ડિશબ્દસ્યાભિધેયઽ, તથા સતિ તન્નિષ્કર્ષે દણ્ડિત્વં દણ્ડિતેતિ ત્વતલોરનુશાસનમુપપદ્યતે ।
યથા ગોશબ્દાભિધેયં સામાન્યં ગોત્વમિતિ ત્વપ્રત્યયેન નિષ્કૃષ્યતે ।
અતઽ સમ્બન્ધ એવ દણ્ડ્યાદિશબ્દાનામભિધેય ઇતિ સામ્પ્રતં કથમુચ્યતે નાન્તરીયકઽ સમ્બન્ધ ઇતિ ।
અત્રાભિધીયતે--- ન તાવત્ સ્મૃત્યનુસારેણ સમ્બન્ધવાચ્યત્વમધ્યવસાતું શક્યતે ।
શબ્દાનુશાસનમાત્રં હિ ઽતદસ્યાસ્ત્યસ્મિન્નિ(5-2-94)તિ, ન પુનરર્થાનુશાસનમ્ ।
અપિ ચ વૃત્તિવિગ્રહયોરન્યથાન્યથા ગુણપ્રધાનભાવો દૃશ્યતે ।
યથા ચિત્રગુરિતિ ચિત્રાભિર્ગોભિર્વિશિષ્ટો દેવદત્તાદિરેવ વૃત્તૌ પ્રધાનતયાવગમ્યતે ।
વિગ્રહે તુ ચિત્રા ગાવો યસ્યેતિ ગવામેવ
દેવદત્તાદિર્વિશેષણતયા ગુણભૂતઽ ।
તાશ્ચ પ્રધાનમ્ ।
વેદે ઽપિ ઽરથન્તરસામા સોમઽ ઇતિ ।
તદ્ યદ્યપિ સ્મૃતિકારેણ ત(દ્દ)સ્યેતિ વિગ્રહે સમ્બન્ધઽ પ્રધાનતયા ષષ્ઠ્યા નિર્દિષ્ટઽ, તથાપિ ગોમદાદિતદ્ધિતવૃત્તૌ તદ્વાનેવ પ્રધાનં ભવતિ, તથા પ્રતીતેઽ ।
ગોમચ્છબ્દો હિ પુરુષપ્રધાનો ભાસતે ન સમ્બન્ધપ્રધાનઽ ।
પાણિનેરપિ ભગવતઽ સમ્બન્ધાભિધાનદ્વારેણ વિશિષ્ટવાચ્યતૈવ પ્રતિપાદયિતુમભિમતા ।
વૃત્તૌ વિગૃહ્યમાણાયામવર્જનીય એવ ષષ્ઠીપ્રયોગઽ ।
તાવતા ચ તદર્થઽ પ્રધાનતયા વાચ્યત્વેન નિર્દિષ્ટ ઇતિ ભ્રાન્તિરુપજાયતે ।
અતો ન તાવત્ સ્મૃત્યનુસારેણ સમ્બન્ધસ્ય વાચ્યતા ।
યત્તુ પ્રથમતરં વિશેષણમભિધેયમિતિ ।
સત્યમ્ ।
ન ત્વિહ સમ્બન્ધો વિશેષણમ્ ।
દણ્ડો હિ દણ્ડિનો વિશેષણં ન
સમ્બન્ધઽ ।
સ ચ પ્રકૃત્યા પ્રથમમભિહિત એવ ।
અત એવ નાનેકાભિધાનશક્તિકલ્પનાદોષઽ ।
નિર્ભાગશબ્દેષુ હિ ગવાદિષુ વિશિષ્ટપ્રતીતાવપિ વિશેષણમાત્રમભિધીયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તત્ર હ્યેકસ્યૈવોભયાભિધાનશક્તિકલ્પનાદોષો ભવતિ ।
દણ્ડ્યાદિશબ્દાસ્તુ ભાગવન્તઽ ।
તેષુ ભિન્નાભ્યાં પ્રકૃતિપ્રત્યયાભ્યાં ભિન્નૌ વિશેષણ
વિશેષણવિશેષ્યત્વમાપન્નૌ દ્વાવિમાવતઽ ।
ગમ્યાવઙ્ગાઙ્ગિભાવસ્તુ કૈશ્ચિદિષ્ટો વિકલ્પતઽ

સર્વથા ધર્મિણો ધર્મો ધર્મેણ ત્વવગમ્યતે ।
વિશેષણવિશેષ્યત્વે ન વિશેષો ઽવધાર્યતે

વિશેષ્યાવભિધીયતે ઇતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
અતઽ પ્રકૃત્યભિહિતપ્રથમતરાવગતદણ્ડવિશિષ્ટઽ પુરુષો દણ્ડિશબ્દેનાભિધીયતે ।
નન્વસતિ સમ્બન્ધે દણ્ડોવિશેષ્ટુમેવ નરં ન શક્નોતિ ।
સત્યમ્ ।
ન ત્વેતાવતા સમ્બન્ધો વાચ્યો ભવતિ ।
ન હિ પૃથિવ્યામનવસ્થિતા ગાવો ન તદ્વન્તં વિશિષન્તીતિ પૃથિવ્યપ્યભિધીયત ઇતિ યુક્તમભિધાતુમ્ ।
યત એવ ત્વસતિ સમ્બન્ધે વિશિષ્ટાવગતિરનપપન્ના, અત એવ સમ્બન્ધો ઽપ્યર્થાદન્તર્ભાવ્યતે ।
ન ત્વભિધીયતે ।
યત્તુ સમ્બન્ધાભિધાને ત્વતલોરનુશાસનમસતિ સમ્બન્ધવાચ્યત્વે ઽનુપપન્નમિતિ, તદયુક્તમ્ ।
ન હ્યભિધેયનિષ્કર્ષે ગોમદાદિષુ ભાવપ્રત્યયાનુશાસનમ્, અપિ તર્હિ અભિધેયનિષ્કર્ષે હિ ઽયસ્ય ગુણસ્ય હિ ભાવાદિઽતિ ત્વભિધેયાનિષ્કર્ષાર્થમેવ સ્મરણમ્ ।
ઇતરથા ત્વનેનૈવ ગતાર્થત્વાત્ કૃત્તદ્ધિતસમાસેષ્વત્યવચનીયમાપદ્યેત ।
અતઽ પ્રાક્ પ્રતીતે એકનિમિત્તસમ્બન્ધિવિશિષ્ટે ઽપરસ્મિન્ સમ્બન્ધિન્યભિહિતેર્ઽથગૃહીતઽ સમ્બન્ધો નાભિધેયપક્ષે નિક્ષિપ્યતે ।
સર્વયૌગિકાનામપિ ચૈષૈવ દિગ્ દર્શયિતવ્યા ।
આહ ચ--
સર્વત્ર યૌગિકૈઽ શબ્દૈર્દ્રવ્યમેવાભિધીયતે ।
ન હિ સમ્બન્ધવાચ્યત્વં સમ્ભવત્યતિગૌરવાત્॥
ઇતિ ।
અતો ઽનુમેયાન્તરાસમ્ભવાદ્ વિશેષણવિશેષ્યભૂતૌ ધર્મધર્મિણાવેવાનુમાનસમધિગમ્યાવિતિ ॥32-33॥
ઉપસંહરતિ---- વિશેષણેતિ ગમ્યાવિત્યન્તેન ।
સ ચાયમઙ્ગાઙ્ગિભાવઽ કૈશ્ચિદ્ વિકલ્પેનાશ્રિતઽ ।
એવં હિ મન્યન્તે ।
સર્વથા હિ ધર્મમાત્રે ધર્મણિ વા સ્વતન્ત્રે પ્રમીયમાણે સિદ્ધસાધ્યતાદિદોષો ભવતિ કન વિશિષ્ટપ્રમાયામ્ ।
વિશિષ્ટતા તુ કદાચિત્ કસ્યચિદ્ યથાભિપ્રાયં ભવતુ નામ, ન કિઞ્ચિદ્ દુષ્યતિ ।
સર્વથા તાવત્ ધર્મિણ એવ પર્વતાદેરગ્ન્યાદિધર્મસ્તદ્ધર્મેણૈવ ધૂમાદિનાવગન્તવ્યઽ ।
સ તુ ધર્મો વિશેષણભૂતો વિશેષ્યભૂતો
અત્રોત્તરં વદન્ત્યન્યે યદિ ધર્મી વિશેષણમ્ ।
હેતુધર્મેણ સમ્બન્ધસ્તસ્યાપ્રાધાન્યતો ઽસ્ફુટઽ1

પ્રધાનત્વાદ્ધિ ધર્મેણ સમ્બન્ધો વાક્યતો ભવેત્ ।
તત્રાસમ્ભવતઽ પશ્ચાત્ કલ્પ્યો ઽસૌ ધર્મિણા સહ

વાવગન્તવ્ય ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઽ ।
ઉભયથાપિ સ્વતન્ત્રાનુમાનાભાવાદિત્યાહ--- અઙ્ગેત્યવધાર્યતે ઽન્તેન ॥34-35॥
અત્ર દૂષણમાહ---અત્રેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- લૌકિકાનિ હિ પ્રમાણાનિ લક્ષણકારૈરપિ યથાલોકમેવાનુગન્તવ્યાનિ ।
ન તુ વિપરીતમ્ ।
નહ્યગ્નિઽ પર્વતવિશિષ્ટ ઇતિ લોકો બુધ્યતે ।
અપિ તુ પર્વતો ઽગ્નિમાનિતિ ।
તથા સ્વયમનુમાનેન પ્રતિપન્નિમર્થં તેનૈવ પરં પ્રતિપાદયન્તો લૌકિકા ધર્મણા વિશિષ્ટમેવ હેતું પ્રયુઞ્જાના દૃશ્યન્તે, યથાગ્નયનુમાનિ એવ ધૂમવત્ત્વાદગ્નિમાનિતિ ।
તચ્ચેદમગ્નૌ દેશેન વિશિષ્ટે ઽનુમીયમાને નોપપદ્યતે ।
વિશેષણતયા હિ પર્વતવિશિષ્ટો ઽગ્નિરિતિ ધર્મિણ્યુપાત્તે ધૂમવત્ત્વાદિતિ હેતુધર્મેણ તસ્ય સમ્બન્ધો ન સ્ફુટં પ્રકાશતે ।
ધર્મધર્મિતયાવગતસ્ય હેતુત્વમ્ ।
ન ચ ગુણભાવોપાત્તો ધર્મી હેતુધર્મસમ્બન્ધમર્હતિ,
ગુણાનાં પરસ્પરાસમ્બનધાત્ ।
અતો ઽસ્માત્ પરાર્થહેતુપ્રયોગવિશેષાદેવ લૌકિકાનામીદૃશી પ્રતિપત્તિરુન્નીયતે ।
યત્ સ્વયમપિ ધર્મવિશિષ્ટમેવ ધર્મિણં બુધ્યતે ન વિપરીતમિતિ ॥36 ॥ યદિ તર્હિ ધર્મિણો હેતુધર્મેણ સમ્બન્ધો ન સ્ફુટઽ કેન તર્હિ પ્રસજ્યત ઇત્યત આહ--પ્રધાનત્વદિતિ ।
ધ્વનિવિશિષ્ટમનિત્યત્વં કૃતકત્વાદિત્યુચ્યમાને ઽનિત્યત્વાખ્યેન ધર્મેણૈવ સાધ્યતયા પ્રધાનભૂતેન કૃતકત્વાદિહેતુઽ સમ્બધ્યેત ન ધ્વનિના ગુણભૂતેન ।
સર્વસ્ય હ્યેકવાક્યગતસ્ય પ્રધાનાન્વય એવ યુક્તઽ ।
પ્રધાનસમ્બન્ધે ચ હેતોરપક્ષધર્મત્વમ્ ।
નહિ કૃતકત્વમ
ધ્વનેરિત્યથવા વાચ્યમનવયસ્ય તુ દર્શને ।
ભેદોપાત્તસ્ય ધર્મસ્ય ગુણભાવો ન દુષ્યતિ

નિત્યત્વસ્ય ધર્મઽ, કિં તર્હિ ધ્વનેઽ ।
અતો ધર્મ્યેવ ધર્મવિશિષ્ટઽ સ્વયં પ્રમાતૃભિરવગમ્યતે ।
તથૈવ પરસ્મૈ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ યુક્તમિતિ ।
યદિ તૂચ્યતે, સત્યં પ્રધાનતયા ધર્મેણ હેતોઽ સમ્બન્ધો વાક્યાદવગમ્યતે, લિઙ્ગબલીયસ્ત્વેન તુ વાક્યં બાધિત્વા ધર્મિણૈવ સમ્બન્ધઽ કલ્પયિષ્યતે ।
હેતુધર્મસ્ય હિ ધર્મિણૈવ સમ્બન્ધયોગ્યતા ન ધર્મેણ, અતો ધર્મસમ્બન્ધાભાવાદ્ ધર્મિણૈવ સમ્બન્ધો ભવિષ્યતીત્યત આહ--- તત્રેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ-- સત્યમેવં ધર્મણા સમ્બન્ધઽ સિધ્યતિ ।
કિં ત્વયમેવ ક્લેશો યદ્વાક્યસ્વરસભઙ્ગો નામ ।
અત એવાહ-- કલ્પ્યો ઽસાવિતિ ।
અન્યથાપ્રતિપન્નસ્યાન્યથાકલ્પનૈવ દોષ ઇતિ કભાવઽ ॥37॥
ધ્વનેઽ કૃતકત્વાદિતિ વા પુનર્ધર્મ્યુપાદાનેન હેતુર્વિશેષણીયઽ, ન ચૈવં પ્રયોક્તારઽ પ્રયુઞ્જાના દૃશ્યન્ત ઇત્યભિપ્રાયેણાહ---ધ્વનેરિતિ ।
યસ્તુ વદતિ ધર્મિણ્યપિ વિશેષ્ટે સાધ્યે ઽન્વયોપદર્શનવેલાયાં યત્ર યત્ર કૃતકત્વમિત્યુક્તે ધ્વનિરેવ પ્રધાનતયા સમ્બધ્યેત નાનિત્યત્વં ગુણભૂતત્વાદિતિતં પ્રત્યાહ---અન્વયસ્યેતિ ।
અન્વયોપદર્શનકાલે હિ ભેદેનૈવ ધર્મમુપાદદતે ।
યત્ર યત્ર કૃતકત્વં તત્ર તત્રાનિત્યત્વમિતિ ન તત્ર પ્રધાનસમ્બન્ધાશઙ્કા ।
અતઽ પ્રતિજ્ઞાવસ્થાયાં ધર્મવિશિષ્ટે ધર્મિણિ સાધ્યમાને યોગુણભાવ આસીત્ નાસૌ દૃષ્ટાન્તવાક્યે દુષ્યતિ ।
હેતુસ્ત્વવિશિષ્ટ એવ તાર્કિકૈઽ પ્રયુજ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્રાવિશેષિત એવ પ્રયુક્તે ભવતિ પ્રધાનભૂતધર્મસમ્બન્ધાશઙ્કેતિ ।
યસ્તુ વદતિ ષષ્ઠ્યન્તેન ધ્વનિનાનિત્યત્વં વિશેષ્યતે ધ્વનેરનિત્યત્વમિતિ ।
એવં ચ કૃતકત્વાદિત્યસ્યાવિપરિણતવિભક્તિકેન ધ્વનિનૈવ સમ્બન્ધઽ સ્ફુટો ભવતિ ।
ધર્મસમ્બન્ધ એવ યથાવદ્ વિભક્તિવિપરિણામેન સ્યાત્ ।
સ ચાન્યાય્ય ઇતિ સ વક્તવ્યઽ ।
નિરાકૃતો ઽયં પક્ષો વાર્તિકકૃતૈવ---
"સમ્બન્ધો ઽપ્યનુપાદાનાન્નામ્ના ષષ્ઠ્યપિ વા મિતૌ"
ઇતિ ।
ષષ્ઠીનિર્દેશે હિ સમ્બન્ધ એવ સાધ્યો ભવેત્ ।
તસ્ય ચ સાધ્યતા નિરાકૃતૈવ ।
વિશિષ્ટસાધ્યપક્ષ એવ સ્થિત્વા ધર્મિવિશિષ્ટતા ધર્મસ્યેદાનીં
અગ્નેર્દેશવિશિષ્ટત્વે ન ચૈતત્ પક્ષલક્ષણમ્ ।
વિશિષ્ટતાસ્ય દેશેન ભવેદેવંપ્રકારિકા

યો ઽગ્નિઽ સો ઽસ્તિ ક્વચિદ્દેશે યો દૃષ્ટો યત્ર તત્ર વા ।
અગ્નિઽ પૂર્વાનુભૂતો વા દેશમાત્રેણ સઙ્ગતઽ

યો ઽગ્નિઽ સો ઽનેન યુક્તો વા યો દૃષ્ટો ઽનેન સો ઽથવા ।
યો ઽયં સ દેશમાત્રેણ યુક્તઽ પૂર્વેણ વાપ્યયમ્

એતદદેશવિશિષ્ટો વા યો ઽયમગ્નિરિતીહ તુ ।
પૂર્વયોઽ સિદ્ધસાધ્યત્વં પરેષુ સ્યાદ્ વિરુદ્ધતા

વ્યાપ્તિરેતેન દેશેન સર્વાગ્નીનાં ન યુજ્યતે ।
નાપિ પૂર્વસ્ય નાપ્યેષ વહ્નિઽ સર્વૈર્વિશેષ્યતે

નિરાક્રિયતે ।
કિમત્ર સમ્બન્ધસાધ્યત્વં પુનરુપક્ષિપ્યતે ।
તદલમનેન બાલભાષિતેનેતિ ॥38॥
અપિ ચ અગ્નેર્દેશવિશિષ્ટત્વે સાધ્યમાને વક્ષ્યમાણસમસ્તપક્ષપ્રકારાણામસમ્ભવો ઽપીત્યાહ---અગ્નેરિતિ ।
દૂષણાન્તરસમુઞ્ચયે ચકારઽ ।
એતદિતિ વક્ષ્યમાણલક્ષણપ્રતિનિર્દેશ ઇતિ ।
તાનેવ પક્ષપ્રકારાન્ વક્તું સંક્ષિપ્ય પ્રતિજાનીતે ॥38॥
ઇદાનીં વિભજ્ય તાનેવ દર્શયતિ---યો ઽગ્નિરિતીતીત્યન્તેન ।
નિગદવ્યાખ્યાતો ગ્રન્થઽ ।
વિવેકસ્તુ પક્ષાણાં પ્રણિહિતૈરવગમ્યત ઇતિ ।
ઇહચાદ્યયોર્દ્વયોઽ પક્ષયોઽ સિદ્ધસાધ્યતા દોષઽ ।
સિદ્ધો હિ ક્વચિદગ્નિઽ, દૃષ્ટપૂર્વો ઽપિ પૂર્વદેશાધિકરણઽ સિદ્ધ એવ કિં તત્ પ્ર(સા)ધાનેન ।
પરેષુ તુ પઞ્ચસુ પક્ષેષુ પ્રમાણાન્તરવિરોધ ઇત્યાહ--- ઇહ ત્વિતિ ।
સિદ્ધસાધ્યતા સુપ્રકાશૈવ ॥40-42॥
વિરોધં પ્રપઞ્ચયતિ--- વ્યાપ્તિરિત ।
યત્તાવત્ યો ઽગ્નિઽ સો ઽનેન યુક્ત ઇત્યુક્તં તદયુક્તમ્ ।
નહ્યનેન દેશેન સર્વાગ્નયો વ્યાપ્યન્તે દેશસ્યાવૈભવાત્ સર્વાગ્નીનાં ચાત્રાસન્નિધાનાત્, તદ્ભાવો હ્યત્રાભાવેન વિરુધ્યત ઇતિ ॥42॥
દેશૈઽ પૂર્વેણ વાપ્યસ્ય ન દેશેન વિશેષ્યતા ।
એતદદેશવિશિષ્ટો ઽયમિત્યેતત્ કથ્યતે કથમ્

યદા દેશાનપેક્ષો ઽગ્નિર્નાયમિત્યવધાર્યતે ।
અગ્નેઽ પૂર્વતરં ચાત્ર દેશ એવાવધાર્યતે

તજ્જ્ઞાનકાલબુદ્ધશ્ચ ન દેશઽ સ્યાદ્ વિશેષણમ્ ।
દેશસ્ય પર્વતાદેસ્તુ સ્વરુપે પાવકાદૃતે

યો દૃષ્ટો ઽનેન સો ઽથવેતિ યદુક્તં દૂષયતિ---નાપિ પૂર્વસ્યેતિ ।
દૃષ્ટસ્યાપ્યગ્નેરનેન દેશેન વ્યાપ્તિર્ન વિદ્યત ઇત્યર્થઽ ।
યો ઽયંસ દેશમાત્રેણેત્યત્ર દૂષણમાહ---નાપીતિ દેશૈરન્તેન ।
ન હ્યેષ પુરઽસ્થિતો વહ્નિઽ સર્વૈર્દેશૈર્વિશેષ્યતે સર્વત્ર તસ્યાભાવાદિતિ ।
પૂર્વેણ વાપ્યયમિત્યત્ર વિરોધમાહ-- પૂર્વેણેતિ ।
પૂર્વેણ દેશેનાસ્યાગ્નેર્વિશેષ્યતા નાસ્ત્યેવ, પૂર્વદેશસ્યાત્રાભાવાત્, અસ્ય ચ તત્ર ।
પૂર્વાનુભૂતસ્ય ત્વગ્નેર્દેશમાત્રેણ સમ્બન્ધઽ પુરઽસ્થિતવહ્નેઽ સર્વદેશસમ્બન્ધનિરાકરણેનૈવ તુલ્યન્યાયતયા નિરાકૃત ઇતિ ન પૃથગુપન્યસ્ય દૂષિત ઇતિ ॥43॥
એવં સપ્તસુ પક્ષેષુ નિરાકૃતેષ્વષ્ટમઽ પક્ષો ઽવશિષ્યતે એતદ્દેશવિશિષ્ટો વા યો ઽયમગ્નિરિતિ તન્નિરાકરોતિ--- એતદિતિ ।
અયં પુરઽસ્થિતો ઽગ્નિરનેન દેશેન વિશિષ્ટઽ સાધ્યત ઇતિ સ વક્તવ્યઽ ।
સ્વદેશકાલવર્ત્યેવ સ્મરણેન વિષયીકૃતઽ કથમસાવનેન દેશેન વિશેષ્ટું શક્યઽ ।
તદેવંવાદિના નાપિ પૂર્વસ્યેત્યપિ નાલોચિતમ્ ।
અનવચ્છિન્નસ્મૃતાવપિ ચ ધર્મો ધર્મિણો વિશેષણમિતિ નેદં યુક્તિસાધ્યમ્ ।
ધર્માણાં ધર્મિવિશેષણતયૈવ સર્વદાવગતેરિત્યલમનેનેતિ ।
દેશ એવ તુ પૂર્વાવગતો વિશેષ્યતામર્હતીત્યભિપ્રાયેણાહ--- અગ્નેરિતિ ॥44-45॥
યદિ ચાગ્નિર્વિશેષ્યો ભવેત્ તતસ્તસ્યૈવાયમાદ્યો જ્ઞાનકાલો ભવેત્, પ્રસિદ્ધસ્યાપ્રસિદ્ધેન વિશેષણાત્ ।
ઇહ ત્વાદૌ પર્વત એવ જ્ઞાયતે ।
કથમસૌ પશ્ચાત્ પ્રત્યેષ્યમાણસ્યાગ્નેર્વિશેષણં ભવતીત્યાહ---તજ્જ્ઞાનેતિ ।
તદવૃત્તેનાગ્નિં નિર્દિશતિ ।
અગ્નેર્જ્ઞાનકાલે હિ સ એવ દેશો બુદ્ધઽ,નાગ્નિઽ, અતઽ કસ્ય
ગૃહીતે ઽગ્નિવિશિષ્ટસ્ય પુનર્જ્ઞાનં ન દુષ્યતિ ।
તસ્માત્ ધર્મવિશિષ્ટસ્ય ધર્મિણઽ સ્યાત્ પ્રમેયતા

સા દેશસ્યાગ્નિયુક્તસ્ય ધૂમસ્યાન્યૈશ્ચ કલ્પિતા ।
નનુ શબ્દવદેવ સ્યાત્ લિઙ્ગગમ્યં વિશેષણમ્

નૈવં ન હ્યત્ર લિઙ્ગસ્ય શક્ત્યનેકત્વકલ્પના ।
ન ચ તસ્યાનુમેયત્વં વિશેષ્યશ્ચાવધારિતઽ

દેશો વિશેષણં ભવતિ ।
પ્રમિતં હિ વસ્ત્વપ્રમિતેન ધર્મેણ પ્રમિત્સિતં ભવતિ કકીદૃગ્ધર્મો ઽયમિતિ ।
તથા ચદેશ ઇતિ સ એવ પ્રમિત્સ્યતે, પ્રમીયતે ચ, ન પુનરગ્નિરિતિ ।
નનુ દેશો ઽપિ પ્રત્યક્ષાવગત એવેતિ કકથમસાવનુમાનસ્યવિષયો ભવિષ્યતીત્યત આહ--- દેશસ્યેતિ ।
સ્વરૂપમાત્રમેવ હિ દેશસ્ય પ્રત્યક્ષેણાવગતમ્, અનુમાનેન તુ પાવકાદિવિશિષ્ટતા તસ્યાનુમીયત ઇતિ ન ગૃહીતગ્રાહિત્વમિતિ ।
અતો ધર્મ્યેવ ધર્મવિશિષ્ટઽ પ્રમેયઽ ન ધર્મો ધર્મિવિશિષ્ટ ઇત્યાહ---તસ્માદિતિ ॥46-47॥
એવં ચ દેશ એવાગ્નિવિશિષ્ટઽ પ્રમેયો ઽવતિષ્ઠતે ।
સ હિ ધર્મી, તદાશ્રયત્વાદગ્નેઽ ।
ન ત્વગ્નિઽ, અતદાશ્રયત્વાદ્
દેશસ્યેત્યાહ---સા દેશસ્યેતિ ।
અન્યે તુ પૂર્વાવગતધૂમમપ્યગ્નિવિશિષ્ટમનુમાનસ્ય પ્રમેયં મન્યન્તે ।
તદપિ સાધ્વેવેત્યભિપ્રાયેણાહ---ધૂમસ્યાન્યૈશ્ચ કલ્પિતેતિ ।
સા પ્રમેયતેતિ સમ્બન્ધઽ ।
અત્ર ચોદયતિ--- નન્વિતિ ।
વિશિષ્ટો ઽનુમાનસ્ય વિષય ઇત્યુક્તમ્ ।
નાગૃહીતવિશેષણન્યાયેન લિઙ્ગમપિ શબ્દવદ્ વિશેષણમાત્રપર્યવસાય્યેવ યુક્તમ્ ।
શબ્દો હિ વિશેષણમાત્ર એવ વર્તત ઇત્યાકૃત્યધિકરણે વક્ષ્યત ઇતિ ॥48॥
પરિહરતિ---નૈવમિતિ ।
કારણમાહ---નહીતિ ।
અનેકશક્તિકલ્પનાભયેન હિ શબ્દસ્ય વિશેષણમાત્રપર્યવસાનમિષ્ટમ્ ।
લિઙ્ગં તુ પૂર્વાવગતપ્રતિબન્ધવલેન પ્રતિબન્ધકધિયમુપકલ્પયતિ ।
તદ્ યાવતૈવ પ્રતિબદ્ધમવગતં ધૂમવત્ત્વં પ્રતિબદ્ધમવગતમિત્યગ્નિમત્ત્વમેવાનુમાપયતીતિ ન કશ્ચિત્ દોષ ઇતિ ।
ન ચ વિશેષણમાત્રમનુમેયં સિદ્ધસાધ્યત્વાદિત્યુક્તમિત્યાભિપ્રાયેણાહ---
વિશિષ્ટત્વેન ચાજ્ઞાનાત્ તન્માત્રસ્યાનુમેયતા ।
નનુ ધૂમવિશેષ્યત્વે હેતોઽ પક્ષૈકદેશતા

નૈતદસ્તિવિશેષે હિ સાધ્યે સામાન્યહેતુના ।
ધૂમતજ્જ્ઞાનસમ્બન્ધસ્મૃતિપ્રામાણ્યકલ્પને

ફલેન વિષયૈકત્વં તદ્વયાપારાત્ પુરોદિતમ્ ।
પ્રમેયધીઽ પ્રમાણં હિ ભાષ્યકારસ્તુ મન્યતે

ન ચેતિ વિશેષ્યો ઽપિ પર્વાતદિસ્વરૂપેણાવધારિતઽ સો ઽપિ નાનુમેય ઇત્યાહવિશેષ્ય ઇતિ ॥49॥
અતો વિશિષ્ટત્વેનૈવ રૂપેણાજ્ઞાનાત્ તસ્યૈવાનુમેયત્વમિત્યાહ---વિશિષ્ટત્વેનેતિ ।
અત્ર ચોદયતિ--- નન્વિતિ ।
ધૂમો ઽપ્યગ્નિવિશિષ્ટો ઽનુમીયત ઇત્યુક્તં, તદયુક્તમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ---નૈતદિતિ ।
સામાન્યવિશેષ્યતાત્મા હિ ધૂમઽ, તત્ર વિશિષાત્મના પક્ષીકૃતસ્ય સામાન્યત્મના હેતુત્વમિતિ ન પક્ષૈકદેશતેતિ ।
સમધિગતં તાવદનુમાનસ્ય વિશિષ્ટો વિષય ઇતિ, સ્વરૂપમેવ કિમસ્યેતિ ન જ્ઞાયતે ।
તદ્ યદિ ધૂમતજ્જ્ઞાનાદીનામનુમાનત્વમિષ્યતે, તતઽ પ્રમાણફલયોર્વિષયભેદઽ સ ચાયુક્તઽ ।
અત એવ ભિક્ષુણા એકમેવ જ્ઞાનં પ્રમાણફલરૂપમિતિ પ્રત્યક્ષમુક્ત્વા તદેવાનુમાને ઽપ્યતિદિષ્ટં પૂર્વવત્ ફલમસ્યેતિ ।
યદિત્વનુમેયજ્ઞાનમેવ પ્રમાણમિષ્યતે તતો ઽપ્યતિરિક્તફલાભાવઽ ।
અતો વક્તવ્યમનુમાનસ્ય સ્વરૂપમિત્યત આહ--- ધૂમતજ્જ્ઞાનેતિ ।
યત્તાવત્ ભિક્ષુણા પ્રમાણ(ફલ?)મેવ ફલમિત્યેકવિષયત્વલાભાવદાશ્રિતં, તત્ પ્રત્યક્ષવદિહાપિ પ્રતિષેદ્ધવ્યમ્ ।
ન હિ સાધ્યરસાધનયોરભેદં લૌકિકા મન્યન્તે ।
કો હિ વૃક્ષાચ્છિદયા સાર્ધં પરશોરેકત્વમાતિષ્ઠતે ।
વિષયભેદપરિહારસ્તુ પ્રત્યક્ષોક્ત એવેહાપ્યનુસન્ધાતવ્યઽ ।
યથા હીન્દ્રિયાદિપ્રમાણપક્ષે યત્ર ફલં નિષ્પદ્યતે તદ્વિષયવ્યાપારાત્ સમાનવિષયત્વમુપપાદિતમ્ ।
એવમિહાપિ ધૂમાદિપ્રમાણપક્ષે તદ્વ્યાપારાદેવ પુરોદિતં વિષયૈકત્વમિતદેષ્ટવ્યમ્ ।
અતો ધૂમસ્તજ્જ્ઞાનં વા સમ્બન્ધસ્તત્સ્મરણં વા પ્રમાણમસ્તુ, વિવક્ષાધીનત્વાત્ પ્રમાણફલભાવસ્યેતિ ।
યત્તુ બુદ્ધેઽ પ્રમાણ
પ્રત્યક્ષાનિયમોક્તિશ્ચ સર્વત્રૈવાનુષજ્યતે ।
અનુમાનગૃહીતસ્ય તેનૈવ પ્રતિપાદનાત્

પરેભ્યો વાઞ્છતા વાચ્યઽપૂર્વં પક્ષો યથોદિતઽ ।
તત્ર ધર્મિણમુદ્દિશ્ય સાધ્યધર્મો વિધીયતે

(ફલ?)ત્વે ફલાભાવ ઇત્યુક્તમ્ ।
ભાષ્યકારો હિ બુદ્ધિરેવ પ્રમાણમિતિ દર્શયતિ યત્ કારણમસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથે બુદ્ધિરિતિ વદતિ ।
ન ચ ફલાભાવઽ, હાનાદેરેવ ફલત્વાત્ ।
નચ સજાતીયમેવ ફલમિતિ રાજાજ્ઞા ।
ઉપયોગાદ્ધિ રકસજાતીયમસજાતીયં વા ફલં ભવત્યેવ ।
અસ્તુ વા સજાતીયમેવ ફલં હાનાદિબુદ્ધિઽ ફલં ભવિષ્યતિ ।
ઉપકારાદિસ્મૃતિર્વેસ્યભિપ્રાયેણાહ---પ્રમેયધીરિતિ ॥52॥
યદિ ભાષ્યકારઽ પ્રમયધિયઽ પ્રામાણ્યં મન્યતે, કથં તર્હિ ધૂમાદિપ્રમાણત્વાભ્યુપગમઽ અત આહ---પ્રત્યક્ષેતિ ।
ઉક્તમસ્માભિર્વિવક્ષાધીનં પ્રમાણત્વમિતિ ।
તદ્ યદા ધૂમાદીનામેવ પ્રકૃષ્ટસાધનત્વમવગમ્યતે, તદા તદેવ પ્રમાણમ્ ।
ભાષ્યકારેણાપિ બુદ્ધિર્વા જન્મ વેત્યાદિના પ્રત્યક્ષનિયમં દર્શયતા સર્વત્રૈવાનિયમસ્તુલ્યયા દર્શિત એવ ।
અતો ન ધૂમાદિપ્રામાણ્યાભ્યુપગમે ભાષ્યવિરોધ ઇતિ ॥52॥
તઞ્ચેદમનુમાનં દ્વેધા બૌદ્ધા વિભજન્તે સ્વાર્થં પરાર્થઞ્ચેતિ ।
યદાહુઽ----
અનુમાનં દ્વિધા સ્વાર્થં ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગતોર્ઽથદૃક્
પરાર્થમનુમાનં તુ સ્વદૃષ્ટાર્થપ્રકાશકમ્॥
ઇતિ ।
તદિદં દ્વૈવિધ્યમનુપપન્નમિત્યભિપ્રાયેણાહ---અનુમાનેતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- ગુરુશિષ્યસહાધ્યાયિવિરોધિપ્રતિવાદિભ્યઽ પરેભ્યો ઽનુમાનગૃહીતસ્યાર્થસ્ય તેનૈવાનુમાનેન પ્રતિપાદનં વાઞ્છતા યથા પૂર્વમસ્માભિઽ પ્રતિપાદિતઽ પક્ષો વિશિષ્ટો ધર્મી પ્રમીયત ઇતિ સ વક્તવ્યઽ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્ ।
સ્વયમનુમાનેન ગૃહીતમર્થં પરં પ્રતિપાદયિતું સાધનવાક્યમેવ પ્રયુજ્યતે ।
પરસ્તુ તતો વાક્યાત્ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમનુસન્ધાય સ્વયમેવ સાધ્યં વસ્તુ બુધ્યતે, તદસ્ય સ્વાર્તમેવાનુમાનમ્ ।
વક્તુરપિ સ્વયમર્થં પ્રતિપન્નવતઽ સ્વાર્થાનુમાનમેવ, કતરદત્ર પરાર્થાનુમાનમિતિ ન વિદ્મઽ ।
વચનં પરાર્થમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અનનુમાનત્વાત્ ।
વચનં પરાર્થમિતિ તુ મૃષ્યામહે ।
યદ્વદતિ દર્શનસ્ય પરાર્થત્વાદિતિ, ન તુ તદનુમાનમ્, અત્રિરૂપલિઙ્ગજનિતત્વાદનર્થદૃક્ ચ ।
ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગતોર્ઽથાદૃગનુમાનમિતિ વઽ સિદ્ધાન્તઽ, અતઽ કથં વચનમનુમાનમ્ ।
અથાનમુમાનગોચરીકૃતાર્થપ્રતિપાદનસમર્થવચનપારાર્થ્યાદનુમાનં પરાર્થમિત્યુપચર્યતે, તતઽ પ્રત્યક્ષપ્રતિપન્નમપ્યર્થં બોદયદ્ વચઽ પરાર્થમિતિ પ્રત્યક્ષમપિ પરાર્થમાપદ્યેત ।
યદિ તુ સ્વલક્ષણવિષયત્વાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય તસ્ય ચાશબ્દગોચરત્વાન્ન પ્રત્યક્ષં પરાર્થામિત્યુચ્યતે ।
તદયુક્તમ્ ।
એવં હિ પ્રત્યક્ષગૃહીતાર્થવિપરીતાભિધાયિનાં તદ્વિરોધોદ્ભાવનવચનં ન યુજ્યતે ॥ યો હિ પ્રત્યક્ષવિરૂદ્ધમર્થં પ્રતિજાનીતે નાગ્નિરૂપષ્ણ ઇતિ, સ વચનેન તં પ્રત્યક્ષવિષયમર્થં પ્રતિપાદ્ય નિરાક્રિયતે ।
પ્રત્યક્ષવિષયે તુ શબ્દાગોચરે તન્નોપપદ્યેત,અતઽ પ્રત્યક્ષવિષયમપિ શબ્દો વદતીત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
એવં ચ પ્રત્યક્ષવિષયવચનપરાર્થતયા કઽ પ્રત્યક્ષપરાર્થતાં વારયતીતિ દ્વૈવિધ્યાનુપપત્તિઽ ।
અતો યથોદિતઽ પક્ષ એવ વાચ્ય ઇત્યુક્તવાન્ ।
ઇદં તુ વક્તવ્યમ્---- કો ઽયં પક્ષો નામ, તદુચ્યતે, પ્રતિજ્ઞાર્થઽ પક્ષઽ ।
કા પ્રતિજ્ઞા ।
સાધ્યસમર્પકં વચનમ્ ।
યદાહુઽ---
ઽસાધ્યનિર્દેશઽ પ્રતિજ્ઞેઽતિ ।
અતઽ સાધ્યઽ પક્ષ ઇત્યાચક્ષ્મહ ઇતિ વાચ્યઽ પક્ષ ઇત્યુક્તમ્ ।
તદ્વચનમિદાનીમુપન્યસ્યતિ---તત્રેતિ ।
તત્ર પક્ષે ધર્મિણં પ્રથંમુપદ્દિશ્ય સાધ્યધર્મો ઽગ્ન્યાદિર્વિધીયતે ।
યો ઽયં પર્વતઽ સો ઽગ્નિમાનિત્યુક્તં ભવતિ ।
ઇદં તુ પક્ષવચનં પ્રતિજ્ઞાપરનામાનમેકે નાનુમન્યન્તે ।
વદન્તિ ચ કિમનેનાનર્થકેન, અન્તરેણાપિ પક્ષવચનમપેક્ષિતં સિધ્યત્યેવ ।
હેતુર્હિ સાધ્યસાધકઽ ।
ન પક્ષસ્ય વચનમ્ ।
નહ્યયમાગમિકોર્ઽથઽ, હેતુવચનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
આપ્તાનુસારેણ પક્ષવચનાદ્રથનિશ્ચયે હેત્વભિધાનમનર્થકં સ્યાત્ ।
વક્તૃગુણદોષાવધારણપ્રવણ એવ પ્રતિવાદી ભવેત્ ।
હેત્વધીને તુ નિર્ણયે તચ્છ્ક્તિરેવ નિરૂપયિતુમુચિતા, કિં પ્રતિજ્ઞાવચનેન્ ।
હેતોશ્ચ સામર્થ્યં સાધ્યાન્વયપ્રદર્શનેનૈવ સિદ્ધમ્ ।
અતો યત્ કૃતકં તદનિત્યં શબ્દશ્ચ કૃતક ઇત્યુદાહરણોપનયમાત્રાદેવ સાધ્યસિદ્ધેરનર્થિકા પ્રતિજ્ઞા ।
હેતોરેવ તુ ત્રૈરૂપ્યં દર્શયિતવ્યમ્ ।
તચ્ચ દૃષ્ટાન્તદ્વયેનોપનયેન ચ કથ્યત ઇતિ કૃતમતિવિસ્તરેણ ।
યદિ તુ વિવાદમાવેદયિતું પ્રતિજ્ઞાવચનમિત્યુચ્યતે ।
તન્ન ।
અવ્યાપકત્વાત્ ।
યો હિ મન્યતે--- યદા ખલ્વયં શબ્દો નિત્ય ઇતિ પ્રતિજાનીતે તદેતરો ઽનિત્યવાદી વ્યુત્થિતો ભવતિ તતો જલ્પઽ પ્રવર્તત ઇતિ ।
તચ્ચ નૈવમ્, અવ્યાપકત્વાત્ ।
યો હિ મન્યતે---યદા ખલ્વયં શબ્દો નિત્ય ઇતિ પ્રતિજાનિતે તદેતરો ઽનિત્યવાદી વ્યુત્થિતો ભવતિ તતો જલ્પઽ પ્રવર્તત ઇતિ ।
તચ્ચ નૈવમ્, અવ્યાપકત્વાત્ ।
નેદં પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય વ્યાપકં પ્રયોજનમ્ ।
વાદે અસમ્ભવાત્ ।
શિષ્યવિષયો હિ સઽ ।
સ ચ તત્ત્વમેવ બોધયિતવ્યઽ , અતો હેતુશક્તિમેવ પ્રતિપાદ્ય તત્ત્વં બોધ્યત ઇતિ યુક્તમ્, કિં વિવાદ આદ્રિયતે, ન હિ તેન સહ વિવદિતવ્યમ્ ।
જલ્પે સ્યાદિતિ ચેદ્, ન ।
અન્યથા સિદ્ધેઽ ।
તત્રૈતત્ સ્યાત્--- જલ્પે ખલુ વિવાદમાજિહીર્ષુઽ પ્રતિજ્ઞાં પ્રણયતીતિ, તચ્ચ નૈવમ્ ।
અન્યથાસિદ્ધેઽ, અસત્યપિ હિ પક્ષવચને લક્ષ્યત એવ યથા ધ્વનિમનિત્યમનુમિનોતીતિ, યત્ કારણં યત્કૃતકં તદનિત્યં યથા ઘટ ઇત્યુક્ત્વા કૃતકત્વં ધ્વનેરુપનયતિ શબ્દશ્ચ કૃતક ઇતિ ।
તતો જલ્પઽ પ્રવર્તિષ્યત એવ ।
વિતણ્ડા તુ યથા તથા વાદે દર્શિતે પ્રવર્તત એવ ।
ન હિ વૈતણ્ડિકસ્ય કિઞ્ચિત્ પરનિગ્રહાદન્યદ્ સાધ્યમસ્તિ ।
યદસૌ પ્રતિજ્ઞાવચનેન ક્વચિદર્થે સાધ્યમાને સ્વવિપરીતસિદ્ધિં મન્વાનો જાતોદ્વેગો વિવદેત્ ।
અતઽ પ્રતિજ્ઞાવચનં કથાત્રયે ઽપ્યનુપયુજ્યમાનમુપેક્ષણીયમિત્યાક્ષિપન્તિ ॥ અત્રાભિધીયતે--- સ્વદૃષ્ટાર્થપ્રકાશનં પરાર્થમનુમાનમિતિ ભવદ્ભિરેવોક્તમ્ ।
સ્વયં ચ કુતશ્ચિદ્ધેતુવિશેષાત્ કિઞ્ચિત્ કેનચિદ્ ધર્મેણ વિશિષ્ટમવગતમિતિ પરસ્મા અપિ તથૈવ કથ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
અસત્યાં તુ પ્રતિજ્ઞાયામનાશ્રયહેત્વાદય આકાશપતિતા ઇવ ભવેયુઽ ।
નનુ નાયં પક્ષવચનપુરઽસરમજ્ઞાસીત્સાધ્યમિતિ કથં પરસ્મૈ તથા કથયતિ ।
મૈવમ્ ।
યદ્યપિ શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ સ્વપ્રતિપત્તૌ નોચ્ચારિતં તથાપિ સવિકલ્પકત્વાદસ્યા બુદ્ધેરસ્ત્યેવાત્ર પ્રમાતુર્વિશિષ્ટો વિકલ્પઽ, ઉચ્ચારણં તુ પરાર્થમિતિ તન્માત્રં સ્વપ્રતિપત્તૌ નાસીત્ ।
પરસ્તુ નાનુચ્ચારિતેન શબ્દેન પ્રતિપાદયિતું શક્યત ઇત્યુચ્ચાર્ય પ્રતિપાદ્યત ઇતિ શબ્દોચ્ચારણમાત્રમધિકમ્ ।
યત્તુ વાદે ઽનુપયોગ
ઇત્યુક્તમ્, તન્ન, સુતરામુપયોગાત્ ।
જલ્પવિતણ્ડે હિ વિજિગીષમાણયોર્દ્વયોઽ પ્રવર્તત ઇતિ પરં ભ્રામયિતું પ્રતિજ્ઞાવચનં ન પ્રયુજ્યેત ।
અવિવાદે તુ શિષ્યો ન વ્યામોહનીય ઇતિ વિશદતરમેવ પ્રતિજ્ઞા
નિયમસ્તદ્વિરુદ્ધાચ્ચ કલ્પ્યતે નાવિરોધિનઽ ।
અસન્નિકૃષ્ટવાચા ચ દ્વયમત્ર જિહાસિતમ્

વચનેન સાધ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન હિ ન શબ્દદારિદ્રયં, યદેનં તત્ત્વં બુભુત્સમાનમુપસન્નમવિશદવચનેન પરિક્લેશયામ ।
ન ચૈવ જલ્પે ઽનુપયોગ ઇતિ ।
ઉક્તમિદમસતિ હિ પ્રતિજ્ઞાવચને ઽનાશ્રયા હેત્વાદયો ન પ્રવર્તેરન્નિતિ ।
ગુણભૂતા હિ તે પ્રધાનભૂતસાધ્યપેક્ષાયાં સમ્બધ્યન્તે ।
તચ્ચ નાસિત સાધ્યનિર્દેશ ઉપપદ્યતે ।
નિર્દિષ્ટે હિ સાધ્યે કુત ઇત્યપેક્ષાયાં હેતુઽ સમ્બધ્યતે ।
તતઽ કથમયમવ્યાપ્તો ઽસ્ય સાધક ઇત્યપેક્ષિતે વ્યાપ્તિવચનમ્ ।
ઇતરથા ત્વૈકાર્થ્યાભાવાદેકવાક્યતૈવ ન સવર્તેત ।
તથાહિ-- યત્
કૃતકં તદનિત્યમિત્યુક્તે કૃતકત્વમનિત્યતયા સમ્બદ્ધમિત્યનૂદિતમ્ ।
પુનશ્ચ શબ્દઽ કૃતક ઇતિ શબ્દસ્ય કૃતકતયા સમ્બન્ધો ઽનૂદિતઽ ।
પરસ્પરસમ્બન્ધે તુ ન પ્રમાણમ્ ।
અસમ્બદ્ધમિદં વાક્યદ્વયમિત્યાશઙ્ક્યેત્, કૃતકં તાવદનિત્યં શબ્દો ઽપિ કૃતક ઇતિ સ્વરૂપનુવાદમાત્રમુભયોરિતિ શઙ્કા જાયેત, અર્થાન્તરં વાપદ્યેત ।
યથા ચાનિત્યત્વધર્મા કૃતકસ્તથા શબ્દાત્મકો ઽપીતિ, તદત્ર સર્વે કૃતકાઽ શબ્દાત્માન ઇતિ સાધુસમ્પાદિતમાપદ્યેત ।
અતઽ પ્રધાનવાક્યાવયવપ્રતિજ્ઞા યદપહનુયતે તન્નાસ્તિકાનામેવ સર્વાપલાપવાદિનાં શોભતે નેતરેષામ્ ।
સા હિ સર્વવ્યવહારાણાં સારઽ ।
યદાહુ---
"સારં તુ વ્યવહારાણાં પ્રતિજ્ઞા સમુદાહૃતા ।
તદ્ધાનૌ હીયતે વાદી તસંસ્તામુત્તરો ભવેત્ ॥"
ઇતિ સૂક્તો વાદિવચનપ્રકારો ધર્મિણમુદ્દિશ્ય સાધ્યધર્મો વિધીયત ઇતિ ॥53-54॥
નન્વેવં સાધ્યવિશિષ્ટે ધર્મિણિ વિધીયમાને કેવલસાધ્યાન્વયાવગમાદ્ ધર્માન્તરવ્યુદાસો ભવેત્ ।
તતશ્ચાનિત્યઽ શબ્દ ઇત્યુક્તે નિત્ય એવેત્યવધારણાદમ્બરગુણત્વાદયો ઽપિ તદ્ધર્મા ન ભવેયુઽ ।
એવં ચ હેતોરપિ પ્રતિક્ષેપાત્ સાધ્યસિદ્ધિરપિ દુર્લભૈવ ।
અસત્યવધારણે નિત્યો ઽપિ સ્યાદિતિ નેષ્ટસિદ્ધિઽ ।
અથ કથમેકો નિત્યો ઽનિત્યશ્ચેત્યર્થાત્ પ્રતિપક્ષપ્રતિક્ષેપઽ ।
સત્યમ્, અત એવ તન્નિવૃત્ત્યર્થમવધારણે ક્રિયમાણે ઇતરનિવૃત્તિરપિ ભવેદત આહ--- નિયમ ઇતિ ।
સાધ્યધર્મવિવક્ષાપેક્ષયૈવ નિયમઽ કલ્પ્યતે, ન પુનરવિરોધિનો ઽપિ ધર્માન્તરાત્ ।
અતો ઽગ્નિમાનિતિ સાધ્યમાને ઽગ્ન્યભાવમાત્રમેવ નિરાકૃતં ભવતિ, ન પુનઽ ધર્માન્તરમ્ ।
યથા શુક્લઽ પટ ઇત્યુક્તે તદ્વિરોધિનસ્તદભાવસ્યૈવ નિવૃત્તિર્ભવતિ,નાવિરોધિનાં સૂક્ષ્મત્વાદિધર્માણામિતિ ।
અત્ર ચાસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથ ઇત્યુચ્યતે તસ્ય કોર્ઽથઽ ।
યદ્યનવગતપૂર્વમેવાર્થમનુમાનં ગોચરયતીતિ, તન્ન ।
સમ્બન્ધજ્ઞાનકાલ એવ હિ યાવદ્ધૂમાદિભાવિતયાગ્ન્યાદિસમ્બન્ધો ઽવગત એવ ।
અન્યથા નિયમ એવાવધારિતૌ ન સ્યાત્ ।
ન ચાત્ર દેશકાલસમ્બન્ધો ઽધિક ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
ધૂમસ્ય હિ દેશાદિસમ્બન્ધો ભાસતે નાગ્નેઽ ।
ધૂમોપલક્ષિતાશેષદેશસમ્બન્ધસ્ય સમ્બન્ધસમધિગમ એવાવસાયાત્ ।
અત એવ કૈશ્ચિત્ સ્મરણાભિમાનનિરાસાર્થમસન્નિકૃષ્ચપદં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સ્મરણં હિ સન્નિકૃષ્ટાવમર્શોલ્લિખિતમેવ પ્રાયશો ભવતિ,સ ઇતિ હિ તત્ પ્રવર્તતે ।
ન ચૈવમનુમાનમ્ ।
અતો નેદં સ્મરણમ્ ।
નન્વસત્યપિ તદુલ્લેખે સ્મરણમુત્પદ્યત એવ ।
યથા પ્રમોષે ।
મૈવમ્ ।
ગ્રહણકારણાભાવાદ્ધિ તત્રાનુભવાકારપ્રવૃત્તમપિ જ્ઞાનં સ્મતિરિત્યાસ્થિતમ્ ।
ન હ્યસન્નિહિતરજતાદ્યવભાસકારણત્વમિન્દ્રિયયાણાં પ્રાપ્યકારિણાં સમ્ભવતિ ।
સ્મૃતિહેતુસ્તુ પ્રાચીનામુભવપ્રભાવિતા ભાવના સમસ્તીતિ સ્મૃતિરેવ પ્રમુષિતતદવમર્શા સેત્યાશ્રિતમ્ ।
ઇદં તુ પ્રત્યુત્પન્નલિઙ્ગાદિકારણબલાદુત્પદ્યમાનં લૈઙ્ગિકજ્ઞાનમનુભવાકારપ્રવૃતં ન તદ્ભાવાદુતારયિતું શક્યમ્ ।
અનુભૂતિશ્ચ નઽ પ્રમાણમ્ ।
અતઽ પ્રમાણમનુમાનમિત્યાખ્યાયતે ।
યદ્યેવમસ્તુ તર્હીદમેવાસન્નિકૃષ્ટપદસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
ન ।
ફલાભાવેનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અધિકપરિચ્છેદફલં પ્રમાણં ભવતિ ।
પરિચ્છેદમાત્રસ્ય તુ ફલત્વે સ્મૃતાવપિ પ્રસઙ્ગઽ ।
સાપિ હિ સ્વગોચરપરિચ્છેદાત્મિકૈવ જાયતે ।
સ્યાન્મતમ્---અનપેક્ષં હિ નઽ પ્રમાણમ્ ।
અપેક્ષતે ચ સ્મરણં ગ્રહણમ્ ।
અતો ન પ્રમાણમિતિ ।
તન્ન ।
લૈઙ્ગિકે પ્રસઙ્ગાત્ ।
તદપિ હ્યેકદેશદર્શનાદિસાપેક્ષમેવ ।
સ્વવિષયગ્રહણાપેક્ષં સ્મરણં નેદમિતિ ચેન્ન ।
ઇહાપિ તદપેક્ષણાત્ ।
લૈઙ્ગિકમપિ હિ પ્રાચીનાગ્નિજ્ઞાનસાપેક્ષમેવ ।
ન હ્યનવગતાગ્નેરવિદિતસમ્બન્ધસ્યાગ્નિરત્રેતિ મતિરાવિરસ્તિ ।
ન ચ ગ્રહણં પ્રમાણમેવેતિ રાજાજ્ઞા ।
ભ્રાન્તાવપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
વિપરીતાવગ્રહો ઽપિ ગ્રહણમેવ ।
ન ચ પ્રમાણમ્ ।
ન ચાસૌ નાસ્તીતિ યથાર્થાયથાર્થજ્ઞાનવિભાગં વ્યાચક્ષાણૈરસ્માભિરુક્તમેવ ।
અપિ ચ ઽઅર્થે ઽનુપલબ્ધઽ ઇતિ સૂત્રયતા સૂત્રકારેણ
તાદ્રૂપ્યેણ ગૃહીતત્વં તદ્વિપર્યયતો ઽપિ ચ ।
પ્રમિતસ્ય પ્રમાણે હિ નાપેક્ષા જાયતે પુનઽ

તાદ્રૂપ્યેણ પરિચ્છિન્ને પ્રમાણં નિષ્ફલં પરમ્ ।
સર્વમનુપલબ્ધાર્થવિષયમેવ પ્રમાણમિતિ સૂત્રિતમ્ ।
એતદપિ તદ્વ્યાખ્યાનાવસરે વર્ણિતમેવ ।
અતો વ્યાખ્યેયમસન્નિકૃષ્ટાર્થગ્રહણમત આહ--- અસન્નિકૃષ્ટેતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- દ્વેધા હિ સન્નિકૃષ્ટં ભવતિ તદ્રૂપપ્રમિતં વિપરીતનિરૂપિતં વા ।
તદુભયજિહાસયેયમસન્નિકૃષ્ટવાગિતિ ।
કિં પુનસ્તન્નિરાકરણમત આહ--- પ્રમિતસ્યેતિ ।
વ્યવહારાર્થં હ્યપ્રમિતપરિચ્છેદાય પ્રમાણમપેક્ષ્યતે ન વ્યસનેન ।
સ ચ સકૃત્પ્રમાણવ્યાપારાદેવ સિદ્ધ ઇતિ ન પ્રમાણાન્તરાપેક્ષેતિ ॥55,56॥
કિં પુનઽ પ્રમિતસ્ય પ્રમાણાન્તરાપેક્ષા ન જાયેત ।
અત આહ---તાદ્રૂપ્યેણેતિ ।
વર્ણિતમિદં ---દ્વેધા હિ પ્રમિતં ભવતિ તાદ્રૂપ્યેણ વૈપરીત્યેનેતિ ।
તત્ર તાવત્ તાદ્રૂપ્યપરિચ્છેદે ન પરં પ્રમાણં ફલવત્ ।
પૂર્વપિરચ્છેદાદેવ તદર્થસિદ્ધેઽ ।
વૈપરીત્યપરિચ્છેદે તુ પ્રમાણાન્તરમનવકાશમેવેતિ તદુભયનિરાકરણાર્થમસન્નિકૃષ્ટગ્રહણમર્થવત્ ।
નન્વેવમપ્રમાણમેવાનુમાનં
સન્નિકૃષ્ટવિષયત્વાદિત્યુક્તમેવ ।
ન ।
અધિકારવિષયત્વાત્ ।
યદ્યપિ પૂર્વાવગતો ધર્મઽ સ્મૃતિવિષયઽ ।
ધર્મી ચ ગિરિરનુભવસિદ્ધઽ, તથાપિ વિશિષ્ટમનુમાનેન વિષયીક્રયત ઇતિ વર્ણિતમસકૃત્ ।
નન્વગ્નિવિશિષ્ટો ઽપિ સમ્બન્ધસમય એવ સંવિદિતઽ ।
એવં હ્યનેન વ્યાપ્તિગ્રહણકાલે ઽવગતં ધૂમવન્માત્રમગ્નિમદિતિ ।
તદસ્ય ધૂમવન્માત્ર એવાપેક્ષા ।
વિદિતે તુ તસ્મિન્નગ્નિમત્તા પ્રમિતપૂર્વૈવાનુભૂયતે ।
સત્યમ્ ।
કિન્તુ ધૂમવાનગ્નિમત્તયા પ્રિતપૂર્વો ઽપિ સમપ્રત્યનુમાનેન પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનં ચેદં પ્રમાણમેવ પ્રત્યક્ષપ્રત્યભિજ્ઞાનવત્ ।
પૂર્વં હિ ધૂમવત્ત્વોપલક્ષિતેન રૂપેણાગ્નિમત્તયા દેશો નિર્જ્ઞાતઽ ।
સમપ્રત્યયમસાવગ્નિમાનિતિ વિશેષતો ઽનુમાનેન પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
અવશ્યં ચૈવમભ્યુપગન્તવ્યમ્, અન્યથા કથમગ્નિમાનિતિ વિદિત્વા વ્યવહારાય ઘટતે ।
એષ હિ પક્તુકામો ઽગ્નિમત્તામનુમાયાગ્નયે ધાવતીતિ પશ્યામઽ ।
વૈપરીત્યપરિચ્છિન્ને નાવકાશઽ પરસ્ય તુ

મૂલે તસ્ય હ્યનુત્પન્ને પૂર્વેણ વિષયો હૃતઽ ।
પ્રત્યક્ષાદેશ્ચ ષટકસ્ય નૈવાર્થા હ્યવધારિતઽ

તેનૈવોત્તરબાધઽ સ્યાદ્ વિકલ્પાદેરસમ્ભવાત્ ।
અગ્રાહ્યતા તુ શબ્દાદેઽ પ્રત્યક્ષેણ વિરિધ્યતે

તત્ કસ્ય હેતોઽ, ન યદિ પૂર્વાનુભવાદદ્ય વિશેષઽ, અવાગમત્ ખલ્વયં ધૂમવાનગ્નિમાનિતિ, ન ચાગ્નયે ધાવતીતિ ।
કથમનાશ્રયપ્રતિપન્ને ઽગ્નૌ વ્યવહરતીતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાગપિ ધૂમવદાશ્રયત્વનાવગમાત્ ।
પર્વતમધુના પ્રત્યક્ષેણ વિશેષતો ઽવગમ્યાગ્ન્યે વ્યવહરતીતિ ચેત્ ।
કિમસ્યાગ્ન્યર્થિનઽ પર્વતપ્રત્યક્ષેણ ।
તદયમગ્નિમત્તયા બોધ એવ પૂર્વબોધાદ્ વિલક્ષણો ઽભ્યુપગન્તવ્યઽ ।
યત્કૃતો વ્યવહારવિશેષ ઇત્યગૃહીતવિષયત્વાદનુમાનં પ્રમાણમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તદિદમસન્નિકૃષ્ટગ્રહણેનોક્તમ્ ।
યે તુ સ્મૃત્યાશઙ્કાનિરાકરણમઽ સય પ્રયોજનમાહુઽ, તેષાં બાધિતવિષયમપ્યનુમાનમાપદ્યેત ।
ન હિ તન્નિરાકરણમવયવાન્તરેણ લક્ષણગ્રન્થે કૃતમુપલભ્યતે ।
અતો ઽસન્નિકૃષ્ટગ્રહણમેવોભયવિધસન્નિકૃષ્ટાર્થનિરાકરણાર્થમિતિ સાધ્વી વ્યાખ્યેતિ ॥57॥
વૈપરીત્યપરિચ્છિન્ને પરમનવકાશમિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કારણમાહ--- મૂલ ઇતિ ।
વ્યાપ્તિસ્મરણાદિ હ્યનુમાનસ્ય મૂલમ્, તદ્યાવદુત્તરં તત્તદ્વ્યાપારવ્યગ્રતયા વિલમ્બતે તાવચ્છીઘ્રભાવિના પૂર્વેણ વિષયાપહારાદ્ વિપ્રકૃષ્ટસાધનસ્યોત્પત્તિરેવ નિરુધ્યત ઇત્યનન્તરમેવ વક્ષ્યત ઇતિ કથં પુનરનુમાનં બાધ્યતે ।
તદપિ હિ પ્રમાણં કથં પ્રમાણાન્તરેણ બાધિતું શક્યતે ।
બાધે વા ન ક્વચિદાશ્વાસો ભવેત્ ।
આભાસો બાધ્યત ઇતિ ચેત્, કથમાભાસત્વમ્ ।
યદિ બાધાદેવેતરાશ્રયં તર્હ્યસ્તુ વા જ્યેષ્ઠપ્રમાણેન પ્રત્યક્ષેણાનુમાનબાધઽ ।
નતુ તતો ઽપિ જઘન્યૈરપરૈર્બાધ્યતે, તત્ કસ્ય હેતોઽ અત આહ---પ્રત્યક્ષાદેરિતિ સ્યાદન્તેન ।
અયમભિપ્રાયઽ---ન પ્રમાણં નામ ક્વચિત્ બાધ્યતે ।
અવધારણાત્મકં હ્યેવૈતદિતિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ।
તદ્ યત્ર કસ્યચિદર્થસ્ય કેનચિદાત્મનાવધારણં ભવતિ તત્ર તેનોત્પન્નસ્યોત્પત્સ્યમાનસ્ય વા જ્ઞાનસ્ય બાધો ઽભિધીયેત ।
તદ્દ્વિવિધો હિ બાધઽ પ્રાપ્તબાધશ્ચાપ્રતાપ્તબાધશ્ચેતિ ।
પ્રાપ્તબાધો હિ યથા--- શુક્તિકારજતજ્ઞાને ।
તત્ર હિ પૂર્વોપમર્દનેનૈવોત્તરમાત્માનં લભત ઇતિ તત્ તસ્ય બાધકમ્ ।
ઉત્તરં ચ દેશાદિભેદે ઽપ્યબાધિતં સ્વભાવતશ્ચ પ્રમાણં પૂર્વમાભાસીકરોતિ ।
તદેવં પ્રાપ્તબાધે તાવદ્ યેનોત્તરેણાર્થો ઽવધારિતઽ ।
ત્રિવિધમપ્યપ્રામાણ્યમવધારિતપદેન વ્યુદસ્યતિ ।
ન હ્યજ્ઞાતઽ સન્દિગ્ધો વિપર્યસ્તો વાર્થો ઽવધારિતો
ભવતીતિ ત્રિવિધિમપ્યપ્રામાણ્યં યસ્ય નાસ્તીત્યુક્તં ભવતિ ।
તદેવમાત્મના જ્ઞાનેન પૂર્વમાભાસીકૃતમિતિ તત્રાભાસ એવ બાધ્યત ઇતિ નાતિપ્રસઙ્ગઽ ।
અપ્રાપ્તબાધે તુ યાવત્ ક્લિષ્ટસાધનમનુમાનં સ્વગોચરે સામાન્યશાસ્ત્રં વા ક્વચિદ્ વિશેષવિષયે પ્રવર્તિતુમારભતે તાવત્ પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વા સિદ્ધસર્વાઙ્ગકેનાગમેન વા વિશેષવિષયેણ શીઘ્રજન્મના યેનૈવાર્થો ઽવધારિતો
ભવતિ તેનૈવોત્તરસ્યોત્પત્તિપ્રતિબન્ધલક્ષણો બાધો ભવતિ ।
ન હિ બલવતા શીઘ્રભાવિના પ્રમાણેન નિરુદ્ધમુખમુત્પત્તુમર્હતિ ।
તદેવમપ્રાપ્તબાધે પરમનુત્પન્નમેવ પ્રાપ્તિસમ્ભાવનયા તુ બાધ્યત ઇત્યુચ્યતે શ્રુત્યેવ લિઙ્ગમિતિ ન ક્વચિત્ પ્રમાણબાધઽ ।
યત્તુ જઘન્યેન મુખ્યબાધો ન યુક્ત ઇતિ ।
તન્ન ।
ન હિ પ્રત્યક્ષાદીનાં વિનિયોગપ્રમાણાનામિવ પારદૈર્બલ્યનિયમઽ ।
યદેવ તુ શીઘ્રભાવિ પૂર્વોપમર્દેન વાત્માનં લભતે તદેવ બાધકમભિદધ્મહે ।
ઇતરઞ્ચ બાધ્યમત એવ તેનૈવ તસ્ય બાધં બ્રૂમઽ ।
પ્રાપ્તબાધ ઇવ પ્રત્યક્ષસ્ય તેનૈવાનુમાનેન ચ સિદ્ધાઙ્ગકેન સાધ્યાઙ્ગકસ્ય વિશેષશાસ્ત્રેણ સામાન્યશાસ્ત્રસ્ય ।
અતઽ સર્વપ્રમાણાવિરુદ્ધમેવ પક્ષમભિધાસ્યામઽ ।
ન ચાનાશ્વાસઽ ।
આભાસબાધાત્ ।
સ્વતઽ પ્રમાણેન ચાવધારણાત્મના જ્ઞાનેનેતરાભાસીકરણાત્ ।
તદિદમવધારિતપદેનોક્તમિતિ ।
નનુ ચ બલવતાપિ નાવશ્યં દુર્બલં બાધ્યતે ।
અસતિ હિ સમ્ભવે બાધઽ સમ્ભવતિ ।
અતો વિષયવ્યવસ્થાયા વિકલ્પેન સમુચ્ચયેન વોભયમુપપાદયિષ્યતે વિનાત્યન્તિકબોધાશ્રયણેન (?), અત આહ---વિકલ્પાદેરિતિ ।
નાત્રોક્તા વિકલ્પાદયઽ સમ્ભવન્તિ ।
ન તાવત્પરસ્પરવિરુદ્ધં રૂપદ્વયમેકત્ર સમુચ્ચીયતે ।
ન હિ શ્રાવણો ઽશ્રાવણશ્ચ
નિત્યોનિત્યશ્ચેતિ સમ્ભવતિ ।
ન ચ વિકલ્પઽ ।
વિધિનિષેધવિષયત્વાત્ તસ્ય સિદ્ધે વસ્તુન્યસમ્ભવાત્ ।
ન ચ વિષયવ્યવસ્થા, વર્ણાત્મનામેવ નિત્યાનિત્યત્વસાધનાત્ ।
અતો ઽસમ્ભવાદેવ બાધમભિદધ્મહ ઇતિ ।
એવમુપપાદિતો બાધ ઉદાહરણૈર્દર્શયિતવ્યઽ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષબાધમેવ તાવદ્ દર્શયતિ અગ્રાહ્યતેતિ ।
ઇમં તુ પ્રત્યક્ષબાધં ન બુધ્યામહે ।
સ્વગોચરવિપરીતાર્થં હિ પ્રમાણં
તેષામશ્રાવણત્વાદિ વિરુદ્ધમનુમાનતઽ ।
નહિ શ્રાવણતા નામ પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યતે

સાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ગમ્યતે બધિરાદિષુ ।
ત્રિધા શબ્દવિરોધઽ સ્યાત્પ્રતિજ્ઞાદિવિભાગતઽ

પ્રત્યક્ષેણ બાધ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન ચગ્રાહ્યતા પ્રત્યક્ષવિષયા ગ્રાહ્યગ્રહણસમ્બન્ધવિષયત્વાત્તલઽ ।
તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષગોચરત્વાત્ ।
શબ્દો હિ પ્રત્યક્ષઽ ન ગ્રાહ્યતા ।
અત એવ હ્યશ્રાવણતાપક્ષો ઽપિ ન પ્રત્યક્ષેણ વિરુધ્યત ઇતિ વક્ષ્યતે ।
અત્રોચ્યતે ।
સત્યમ્,
નેન્દ્રિયવિષયો ગ્રાહ્યતા, ગ્રાહ્યસ્તુ તદ્વિષયઽ ।
તદિહ ગ્રાહ્યપલાપસ્યૈવ પ્રત્યક્ષવિરોધો દર્શિતઽ ।
નિરાલમ્બનાનુમાનસ્યેતિ યાવત્ ।
પ્રત્યયસ્ત્વગ્રાહ્યપરદાદુપપન્નસ્તસ્યૈવાભાવમભિધત્તે ।
કશ્ચ ગ્રાહ્યસ્ય ભાવો ઽન્યદતો ભાવાત્ ।
ઇયં હિ શશવિષાણસ્યાગ્રાહ્યતા યન્ન ભવતિ ।
તદભાવાદેવ તત્રાગ્રાહ્યતાભિદાનપ્રત્યયૌ ।
તદનેન પ્રકારેણ શબ્દાભાવપક્ષસ્યૈવ પ્રત્યક્ષવિરોધ ઉપદિષ્ટ ઇતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમિતિ ॥58,59॥
અનુમાનવિરોધોદાહરણમાહ---તેષામિતિ ।
તેષામેવ શબ્દાદીનામશ્રાવણત્વાદ્યનુમાનવિરુદ્ધં યો હ્યશ્રાણમનિત્યં વા શબ્દં પક્ષમિચ્છતિ તસ્યાસૌ શીઘ્રભાવિના વિપર્યયાનુમાનેન બાધ્યત ઇતિ ।
ઇદં તુ પ્રત્યક્ષવરોધમન્યે મન્યન્તે ।
તાન્ નિરોકરોતિ--- નહીતિ ।
શબ્દો હિ પ્રત્યક્ષઽ ન તચ્છ્રાવણતા ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધો હિ શબ્દસ્ય શ્રાવણસ્ય ચ ત્વતલ્ભ્યામુચ્યતે ।
"કૃતદ્ધિતસમાસેષુ સમ્બન્ધાભિધાનં ત્વતલ્ભ્યામ્"ઇતિ સ્મૃતેઽ ।
સ ચ ન પ્રત્યક્ષેણ સમધિગમ્યઽ ।
અપિ ચ અતીન્દ્રિયં શ્રોત્રં,કથં તત્સમ્બન્ધઽ શબ્દસ્ય પ્રત્યક્ષો ભવિષ્યતિ ।
ન હ્યૈન્દ્રિયાનૈન્દ્રિયાધારઽ સમ્બન્ધઽ પ્રત્યક્ષો ભવતિ વાયુવનસ્પત્યોરિવ ।
અતોનાયં પ્રત્યક્ષવિરોધ ઇતિ ॥60॥
કિંપ્રમાણિકા તર્હિ શ્રાવણતા ।
અત આહ---સેતિ ।
અબધિરાદિષુ શબ્દોપલબ્ધેર્બધિરાદિષુ ચાનુપલબ્ધેરન્વયવ્યતિરેકૌ દૃશ્યેતે ।
તથાહિ શ્રોત્રોપઘાતમાત્રેણ ચક્ષુરાદિમતો બધિરસ્ય શબ્દબુદ્ધિર્ન દૃશ્યતે ।
શ્રોત્રે ચ દૃઢે ચક્ષુરાદિષ્વસમ્ભવે ઽપિ શબ્દગ્રહણં દૃષ્ટમ્, અત આભ્યામન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિદં શ્રાવણત્વં ગમ્યત ઇતિ ।
નન્વેવં કથમનુમાનવિરોધઽ, ન હ્યન્વયવ્યતિરેકાવનુમાનમ્, તત્પ્રભવસમતુ માનસઽ શ્રાવણત્વવિકલ્પઽ, અતો માનસપ્રત્યક્ષ એવાયમિતિ કશ્ચિત્ ભ્રામ્યતિ સ વક્તવ્યઽ ।
ન બહિર્વિષયબોધે મનઽ સ્વતન્ત્રમિતિ વર્ણિતમસકૃત્ ।
યદ્ યદીયાન્વયવ્યતિરેકાવનુવિધત્તે તત્તકારણકમિતિ સર્વકાર્યેષુ સમધિગતમ્, અનુવિધત્તે ચ શબ્દજ્ઞાનં શ્રવણમિતિ તત્તત્કારણકમિતિ ।
ઇદમેવ ચ શબ્દસ્ય શ્રાવણત્વમ્ ।
યત્તુ જ્ઞાનસ્ય શ્રવણજન્યત્વમતો ઽનુમાનમેવેદમ્ ।
નન્વન્યત્રાપ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનઽ કથં તત્કારણકત્વમવગન્તવ્યમ્, યન્ન માનસં પ્રત્યક્ષમાશ્રીયતે, શ્રૂયતામ્ ।
પશ્યામો હિ વયં કુમ્ભકારવ્યાપારાનન્તરં કુમ્ભસમ્ભવમુદીક્ષમાણાઽ કાર્યકારણભાવં ચક્ષુષૈવ ।
ઇદં હિ કુમ્ભસ્ય તત્કાર્યત્વં યા તદનન્તરસમ્ભૂતિઽ ।
સ ચ કુમ્ભસ્તત્સમ્ભવશ્ચોભયં ચાક્ષુષમેવેતિ કિમત્ર મનસા ।
અતો યદ્ યસ્મિન્ સતિ ભવતિ, અસતિ ચ ન ભવતિ, તત્તત્કારણકમિતિ પ્રત્યક્ષતો વિદિતવ્યાપ્તેરનુમામુપપન્નમેવ ।
એવં ચ પ્રયોગઽ--- શ્રવણપ્રમાણપ્રકાશ્યઽ શબ્દઽ તસ્મિન્
સત્યેવોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
યદેવં તત્તતપ્રકાશ્યં સન્તમસ ઇવ ઘટઽ પ્રદીપપ્રકાશ્ય ઇતિ ।
ઇદં ચ પ્રત્યક્ષપૂર્વકાર્થાપત્તિપૂર્વકમનુમાનં તયા શ્રાવણત્વસિદ્ધેઽ ।
ઇદં ચ સિદ્ધસર્વાગત્વાદશ્રાવણત્વાનુમાનાદ્ બલવત્ ।
યાવદ્ધિ ગુણત્વસ્યાશ્રાવણત્વેન વ્યાપ્તિર્ગ્રહીતુમિષ્યતે, તાવચ્છીઘ્રજનમના શ્રાવણત્વાનુમાનેન વ્યાપ્તિસંવિદં પ્રતિબન્ધતા તસ્યોત્પત્તિરેવ નિરુધ્યતે ।
એવમેવાનિત્યત્વાનુમાનમપિ ।
યત્ કૃતકત્વાદિહેતુકં તદપ્યસિદ્ધિવ્યભિચારાદિદોષાન્ન શીઘર્મુપજાયત ઇતિ સિદ્ધાવયવૈઽ શીઘ્રજન્મભિર્નિત્યત્વાનુમાનૈર્બાધ્યતે ।
યથા દેશકાલાદિભિન્ના ગોશબ્દબુદ્ધયઽ સમાનવિષયાઽ ગૌરિત્યત્પદ્યમાનત્વાત્ સમ્પ્રત્યુત્પન્નગોશબ્દબુદ્ધિવદ્ હ્યસ્તનોચ્ચારિતો વા ગોશબ્દો ઽદ્યાપ્યસ્તિ ગોશબ્દત્વાદ્, અદ્યોચ્ચરિતગોશબ્દવદિત્યાદિભિરિતિ ॥60॥
શબ્દવિરોધપ્રકારમિદાનીં પ્રતિજાનાતિ---ત્રિધેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાવિરોધાદયો હિ શબ્દવિરોધતયા પ્રસિદ્ધા ઇતિ તે તથાભિધીયન્તે ।
ન ત્વેતે શબ્દવિરોધાઽ ।
યત્ર હિ ક્વચિદર્થે પ્રતિષ્ઠિતેન શબ્દેન પ્રતિજ્ઞાન્તરં બાધ્યતે, તત્ર શબ્દવિરોધો ભવતિ ।
ન ચ સ્વવાગ્વિરોધે શબ્દસ્ય ક્વચિદર્થે પ્રતિષ્ઠાસ્તિ વ્યાહતાભિધાનાત્ ।
પૂર્વસઞ્જલ્પવિરોધે ઽપિ પૂર્વાપરન્યાયબલાબલાનુસાર્યેવ નિર્ણય
પ્રતિજ્ઞાપૂર્વસઞ્જલ્પસર્વલોકપ્રસિદ્ધિતઽ ।
યાવજ્જીવમહં મૌનીત્યુક્તિમાત્રેણ બાધ્યતે

સર્વવાક્યમૃષાત્વેન ધર્મોક્તયૈવાત્મબાધનમ્ ।
ધર્મ્યુક્ત્યાહં યતો જાતઽ સા વન્ધ્યા જનની મમ

ઇતિ ન શબ્દવિરોધઽ ।
ન હિ તત્ર શબ્દપ્રમાણતોર્ઽથઽ ન્યાયગમ્યત્વાત્ ।
લોકં પ્રસિદ્ધિસ્તુ ન શબ્દો ન પ્રમાણાન્તરમ્ ।
અપિ તુ પ્રત્યક્ષાદ્યન્તર્ગતૈવેતિ તદ્વિરુદ્ધપક્ષપ્રદર્શનેનૈવ પ્રદર્શિતેતિ ન શબ્દવિરોધે ઽન્તરભાવયિતુમુચિતા ।
નહ્યચન્દ્રઽ શશીતિ પક્ષઽ શબ્દેન વિરુધ્યતે ।
ન હિ ચન્દ્રશબ્દશશાઙ્કયોઽ સમ્બન્ધં શબ્દો વદતિ યેનાતદ્વાચ્યપક્ષસ્ય શબ્દવિરોધો ભવતિ સમ્બન્ધવાચ્યત્વે હીતરેતરાશ્રયં ભવેત્ ।
અભિધાનાત્ સમ્બન્ધઽ સમ્બન્ધાચ્ચાભિધાનમિતિ ।
તસ્માન્નૈતે શબ્દવિરોધાઽ ।
પૂર્વોત્તરશબ્દસામર્થ્યપરામર્શેન ત્વેકપરિત્યાગેનતરપરિગ્રહાચ્છબ્દવિરોધતયા પ્રસિદ્ધા ઇતિ તન્ત્રાન્તરપ્રસિદ્ધિવિબાગસ્ત્રિધાશબ્દવિરોથ ઇત્યુચ્યતે ।
પરમાર્થેન તુ વેદાર્થવચનવિપરીતાર્થપ્રતિજ્ઞૈવ શબ્દેન વારયિતુમ્ ।
તચ્ચાનન્તરમિહૈવ વક્ષ્યામ ઇતિ ॥61॥
તાનેવ ત્રીન્ પ્રકારાન્ દર્શયતિ---પ્રતિજ્ઞેતિ ।
તત્ર પ્રતિજ્ઞાવિરોધ એવૈકસ્ત્રિધા ભિદ્યત ઇત્યાહ--- યાવદિતિ સાર્ધેન ।
અયમર્થઽ---પ્રતિજ્ઞાવિરોધો હિ સ્વવાગ્વિરોધઽ ।
સ ચ ત્રેધા ભિદ્યતે ।
ઉચ્ચારણધર્મધર્મિભેદાત્ ।
યાવજ્જીવમહં મૌનીતિ પક્ષઽ
પ્રતિજ્ઞયૈવ બાધ્યતે ।
ન હ્યનુક્તા સદી પ્રતિજ્ઞા ભવતિ ।
ઉક્તિમાત્રેણ બાધાદ ભવતિ પ્રતિજ્ઞયા બાધઽ ।
સર્વવાક્યમૃષાત્વપક્ષસ્તુ ધર્મોક્ત્યા બાધ્યતે ।
સર્વમૃષાત્વે હિ પ્રતિજ્ઞાવચનમપિ મૃષેતિ નેતરન્મૃષા ભવેત્ ।
તદમૃષાત્વે હિ પ્રતિજ્ઞાવચનમપિ મૃષેતિ ધર્મસંસર્ગાસમ્ભવપરામર્શાત્ પક્ષબાધ ઇતિ ધર્મોક્તિવિરોધાભિધાનમ્ ।
પૂર્વત્ર ત્વવિશિષ્ટમુક્તિમાત્રમેવ મૌનં બાધતે ઇત્યુક્તિમાત્રેણેત્યુક્તમ્ ।
આત્મબાધનમિતિ ।
ધર્મબાધનમિત્યર્થઽ ।
ધર્મ એવાયમુક્ત આત્માનં બાધત ઇતિ યાવત્ ।
વન્ધ્યા મે જનનીતિ પક્ષો ધર્મ્યુક્ત્યા બાધ્યતે ।
જનનીત્વે હ્યુદ્દિષ્ટમાત્રે ન
બૌદ્ધસ્ય શબ્દનત્યત્વં પૂર્વોપેતેન બાધ્યતે ।
ચન્દ્રશબ્દાભિધેયત્વં શશિનો યો નિષેધતિ

સ સર્વલોકસિદ્ધેન ચન્દ્રજ્ઞાનેન બાધ્યતે ।
જ્ઞાતગોગવયાકારં પ્રતિ યઽ સાધયેદિદમ્

ન ગોર્ગવયસાદૃશ્યં તસ્ય બાધોપમાનતઽ ।
ગેહાવગતનાસ્તિત્વો જીવંશ્ચૈત્રો યદા બહિઽ

વન્ધ્યાત્વમાસ્પદં લભતે ।
ન ચ ગૌણો જનનીશબ્દ ઇત્યપિ વક્તવ્યમ્ ।
અહં યતો જાત ઇતિ વિશેષણાત્ ।
એવં વિશેષિતે પક્ષે ધર્મ્યુક્તિવિરોધ ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
એતચ્ચાભ્યુપગમવાદેનોક્તમ્ ।
ન તુ શ્રુતિસ્મૃત્યતિરેકીણિ જલ્પાકવચનાનિ ગૌણત્વાદિભિઽ સમીકર્તું શક્યન્તે ।
સર્વદૂષણોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રમાદાજ્ઞાનજાન્યેવ હિ દૂષણાનિ ભવન્તિ ।
તેષુ કથઞ્ચિત્સમાધીયમાનેષુ ન કિઞ્ચિદ્ દૂષણં નામ ભવેદિતિ ॥62,63॥
પૂર્વસઞ્જલ્પવિરોધમુદાહરતિબૌદ્ધસ્યેતિ ।
અનિત્યઽ શબ્દ ઇતિ બૌદ્ધેનોક્તે કથં ક્ષણિકાદગૃહીતસમ્બન્ધાદર્થપ્રત્યય ઇત્યનુયુક્તેન તેનૈવ યદા પુનરુચ્યતે નિત્યસ્તર્હીતિ તદા તસ્ય પૂર્વાભ્યુપગમવિરોધઽ ।
યદ્યપિ ચાત્ર ન્યાયબલાબલાનુસારી બાધ્યબાધકભાવઽ, તથાપ્યેવંવિધા પૂર્વાપરવિરુદ્ધા પ્રતિજ્ઞૈવાત્માનં ન લભત ઇતિ ન ન્યાયાવતારમપેક્ષતે ।
સમ્ભાવિતો હિ પ્રતિજ્ઞાયામર્થો ન્યાયેન સાધ્યતે ।
અસમ્ભાવિતે તુ ન્યાયાપેક્ષા નાસ્ત્યેવ,સ્વરસભઙ્ગુરત્વાત્ ।
અતઽ શબ્દવિરોધ એવૈનમન્તર્ભાવયતિ ।
શબ્દસન્દર્ભ એવ હિ
તાદૃશઽ પૂર્વાપરવિરુદ્ધઽ પક્ષં વિનાશયતીતિ તેષામભિપ્રાય ઇતિ ।
સર્વલોક પ્રસિદ્ધિવિરોધસ્યોદાહરણમાહ---ચન્દ્રેતિ ।
અત્રાપિ મહાજનવિપરીતાર્થઽ શબ્દસંસર્ગઽ સ્વરસાદેવ ભજ્યતે ન પ્રમાણં યાવદપેક્ષત ઇતિ શબ્દબાધ ઉદાહૃત ઇતિ ॥64॥
ઉપમાનવિરોધોદાહરણમાહ---જ્ઞાતેતિ ।
યેન હિ નગરે ગવાકારો દૃષ્ટઽ સમ્પ્રતિ ચારણ્યે ગવયાકારઽ, તં પ્રતિ ગૌર્ગવયસદૃશો ન ભવતીતિ પક્ષ ઉપમાનેન વિરુધ્યત ઇતિ ।
નાસ્તીતિ સાધ્યતે બાધસ્તત્રાર્થાપત્તિતો ભવેત્ ।
અગ્નાવદાહકે સાધ્યે શબ્દે રચાનભિધાયકે

શ્રોત્રાદિનાસ્તિતાયાં ચ શબ્દાનિત્યત્વસાધને ।
શ્રુતાર્થાપત્તિબાધો ઽત્ર યદાપ્તોક્તિનિવારિતે

દિવાભુજો નિષિધ્યેત હેતુના રાત્રિભોજનમ્ ।
પરોક્ષે ગવિ સાદૃશ્યમુપેમયમ્ ।
પ્રત્યક્ષે તુ પ્રત્યક્ષમેવ ।
અત એવ ઽજ્ઞાતગોગવયાકારઽમિતિ ક્રમો વિવક્ષિત ઇતિ ॥65॥
અર્થાપત્તિવિરોધમિદાનીં વિવનક્ષન્ ભાષ્યકારાનુસારેણાભાવપૂર્વિકાયાસ્તાવદુદાહરણમાહ---ગેહેતિ ॥66॥
પ્રત્યક્ષપૂર્વિકામુદાહરતિ---અગ્નાવિતિ ।
અદાહક ઇતિ ।
અતચ્છક્તિયુક્ત ઇત્યર્થઽ ।
અનુમાનપૂર્વિકામુદાહરતિ---શબ્દે ચાનભિધાયક ઇતિ ।
શબ્દશ્રવણાનન્તરમર્થપ્રતીતિં ચેષ્ટયાનુમાય તત્ર શબ્દઽ કારણિત્યુન્નીયતે ।
અતઽ સર્વકારકાણાં ક્રિયાવિનાભાવાદભિધાભિધાનો વ્યાપારઽ,તદનુપપત્ત્યા ચાર્થાપત્ત્યા તચ્છક્તિસિદ્ધિરિતિ ॥67॥
તથેન્દ્રિયાપલાપપક્ષો ઽપિ પ્રત્યક્ષપૂર્વિકયાર્થાપત્ત્યા વિરુધ્યત ઇત્યાહ---શ્રોત્રેતિ ।
યદ્યપિ પ્રત્યક્ષપૂર્વિકોદાહૃતૈવ તથાપિ પક્ષદોષોદ્ભાવનચ્છલેનેન્દ્રિયાપલાપપક્ષસ્યાપ્યયં દોષ ઇતિ વિવક્ષતા પુનસ્તદ્વિરોધો ઽભિહિતઽ ।
અત્રૈવાદિશબ્દેનોપમાનપૂર્વિકયા વિરોધો દર્શયિતવ્યઽ--- યથા ગવયોપમિતાયા ગોસ્તજજ્ઞાનગ્રાહ્યશક્ત્યપહ્નવ ઇતિ ।
અર્થાપત્તિપૂર્વિકયા વિરોથમુદાહરતિ--- શબ્દેતિ ।
અર્થાભિધાનાન્યથાનુપપત્ત્યા હિ વાચકશક્તિમર્થાપત્ત્યા પ્રમાય પુનસ્તદનુપપત્ત્યાર્થપત્ત્યન્તરેણ શબ્દનિત્યત્વમવગમ્યત ઇતિ ॥67॥
શબ્દપૂર્વિકાર્થાપત્તિવિરોધમુદાહરતિ---શ્રુતાર્થાપત્તિબાધૈતિ ।
કિં પુનરર્થાપત્તિઽ પ્રપઞ્ચેનોદાહ્રિયતે, તદ્વિરોધપ્રતિપાદન હિ યયાકયાચિદેકયાપિ સિધ્યત્યેવ ।
તથા ચ પ્રમાણાન્તરવિરોધેષુ પ્રપઞ્ચો ન દર્શિતઽ ।
અર્થાપત્તિવદ્વા પ્રમાણાન્તરવિરોધો ઽપિ પ્રપઞ્ચેન
વાચ્યઽ ।
સત્યમ્ ।
ષોઢા ભિન્નેરેવ ષડભિરત્ર વિરોધો વાર્તિકકારસ્ય વિવક્ષિતઽ, તત્પ્રદર્શનાર્થમેવ
ષટપ્રમાણપ્રસૂતાર્થાપત્તિરુદાહૃતા ।
તેનૈવ માર્ગેણ પ્રમાણાન્તરેષ્વપિ પ્રપઞ્ચો દર્શયિતવ્યઽ ।
યથા તાવત્
પ્રત્યક્ષબાધ એવાનુભૂતિસ્મૃત્યનુમાનાદિભિઽ ષષ્ઠવર્જં ષોઢા ભિદ્યતે ।
સ્વેદ્યમાનસ્ય વાદિનો ઽનુષ્ણો વહ્નિરિતિ પ્રતિજ્ઞા અનુભવસ્થેનૈવ પ્રત્યક્ષેણ વિરુધ્યતે ।
અનાસન્નગ્નિસ્તુ સૈવ પ્રતિજ્ઞા સ્મૃતિસ્થેન પ્રત્યક્ષેણ વિરુધ્યતે, યદા ખલ્વયં વાદકાલે ઽનુષ્ણો વહ્નિરિતિ પ્રતિજાનાતિ તદૈનમિતરઽ સ્મારયતિ કિં ન સ્મરસિ પૂર્વાનુભૂતમગ્નેરુષ્ણત્વં યદેવમાત્થેતિ, સ તત્ સ્મૃત્વા તતઽ પ્રત્યક્ષાન્નિવર્તત ઇતિ ભવતિ સ્મૃતપ્રત્યક્ષબાધઽ ।
અનુમિતપ્રત્યક્ષબાધસ્તુ કયત્રાપ્તમુખે ચેષ્ટાવિશેષાદર્શનેન તદવગતતિક્કતાદિરસનિવારણં પ્રતિજ્ઞાયતે, મુખવૈરૂપ્યેણ હિ તસ્ય તિક્તાનુભવો ઽનુમીયતે અતસ્તદ્વિપરીતપક્ષસ્યાનુમિતપ્રત્યક્ષબાધઽ ।
શ્રુતપ્રત્યક્ષબાધસ્તુ યત્ર કેનચિદર્થે કસ્મિશ્ચિદપહનુતે સાક્ષિભિર્દૃષ્ટો ઽયમર્થ ઇતિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષેણ બાધો ઽભિધીયતે ।
ન ચૈષ શબ્દબાધઽ ।
ન હ્યત્ર તૈરર્થો ઽભિધીયતે ।
કિન્તુ દર્શનમ્ ।
અતસ્તદ્દર્શનાનુસાર્યેવ નિર્ણયઽ ।
દર્શનં તુ તૈઽ સ્વશબ્દેન પ્રત્યાય્યત ઇતિ શબ્દાવગતપ્રત્યક્ષવિરોધ એવાયમ્ ।
ઉપમાનં તુ પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધવસ્તુસાદૃશ્યમાત્રવિષયમિત્યન્યતઽ સિદ્ધસ્ય સાદૃશ્યં ગોચરયતિ ।
યથા દાત્રાદિપ્રત્યભિજ્ઞાયાં યાદૃશી સ્વાત્મનિચેષ્ટા દૃષ્ટા તાં પરત્રાપિ દૃષ્ટવોપમિનોતિ મમેવાસ્યાપિ દાત્રાદિપ્રત્યભિજ્ઞા પ્રત્યક્ષમુત્પન્ના, કથમન્યથા પૂર્વેદ્યુરર્ધકૃતકર્મસમાપને પરેદ્યુઽ પ્રવર્તતે ।
ઇહ ચ ચેષ્ટયા તદનુરૂપં પરગોચરમનુમાય સ્વજ્ઞાનસાદૃશ્યં તત્રોપમીયતે ।
યદ્યપિ ચાત્રાનુમાનાવગતપ્રતય્ક્ષબાધ એવ શક્યો દર્શયિતુમ્, તથાપિ સ્વજ્ઞાનસાદૃશ્યપરિચ્છેદે શક્યં દર્શયિતુમિતિ તદવગતપ્રત્યક્ષબાધો ઽભિધીતે ।
પ્રત્યક્ષસત્તૈવોપમાનેન પ્રમીયતે ।
અર્થાપત્ત્યવગતપ્રત્યક્ષબાધસ્ત્વેવં દર્શયિતવ્યઽ ।
યદા હિ બહુષુ ગચ્છત્સુ તોયાર્થિષુ તટાકમેકસ્તદાહરણાય પ્રસ્થિતો વિલમ્બતે તદા તદ્વિલમ્બનાન્યથાનુપપત્ત્યા તદીયં તોયપ્રત્યક્ષમર્થાપત્ત્યા પ્રમીયતે ।
તત્ર તદ્વિપરીતો નિસ્તોયતટાકપક્ષોર્ઽથાપત્તિસિદ્ધેન પ્રત્યક્ષેણ બાધ્યતે ।
અભાવેન તુ ભાવરૂપં પ્રત્યક્ષં નાવગમ્યત ઇતિ તદનવગતપ્રતય્ક્ષવિરોધો નેહોદાહ્રિયતે ।
ષોઢા વિભક્તમનુમાનબાધમતઽ પરમનુસન્ધાસ્યામઽ---ધૂમાવગતવહનિપ્રતિષેધે તાવત્
પ્રત્યક્ષપૂર્વાનુમાબાધઽ ।
ધૂમાનુમિતાદેવ વહનેરુષ્ણત્વે ઽનુમિતે તદ્વિપરીતપક્ષો ઽનુમિતાનુમાનેન બાધ્યતે ।
યત્ર તુ ઽદેવસ્ય ત્વેતિ નિર્વપતિઽ ઇતિ પ્રતીતવિનિયોગાન્મન્ત્રશેષે ઽનુમિતે તદ્વિપરીતઽ પક્ષો ગૃહ્યતે, તત્રાગમાનુમાનબાધઽ ।
નિત્યે તુ કર્મણિ પ્રવૃત્તે વ્રીહીણામપચારે તત્સદૃશેષુ નીવારેષૂપમિતેષુ ઽવ્રીહિભિર્યજેતેઽતિ ચોદના નીવારવિષયત્વેનાનુમીયતે ।
વ્રીહ્યવયવા હિ તદ્વિપયતયા જ્ઞાતસમ્બન્ધાસ્તામનુમાપયન્તિ ।
ન હિ તસ્યાઽ સ્વરૂપેણ વ્રીહયો વિષયભૂતાઽ, તદવયવાસ્તુ ચૂર્ણીભૂતા વ્રીહિશાસ્ત્રાર્થઽ ।
તે ચ નીવારેષ્વપિ સન્તીતિ વ્રીહ્યવયવસામાન્યોપમિતનીવારગામિની વ્રીહિચોદનાનુમીયતે ।
તદિહાતદ્ગોચરત્વપક્ષસ્યોપમાનપૂર્વકાનુમાનબાધઽ ।
અર્થાપત્તિપૂર્વકાનુમાનબાધસ્તુ શ્રાવણત્વપક્ષે ઽભિહિત એવ ।
યત્ર દૂરાદ્ વૃક્ષાભાવં વિદિત્વા તચ્છાયાભાવો ઽનુમીયતે તત્રાભાવપૂર્વકાનુમાનેન છાયાસદ્ભાવપક્ષો બાધ્યતે ।
પ્રત્યક્ષશબ્દબાધસ્તુ ત્રિધા દર્શિત એવ ।
અન્યો ઽપિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં દર્શયિતવ્યઽ ।
અષ્ટકાદીનામધર્મત્વપક્ષસ્તુ કર્તૃસામાન્યાનુમતિશબ્દવિરુદ્ધઽ સ્મૃત્યધિકરણે દર્શિતઽ ।
શક્યં હ્યષ્ટકાદયઽ
શબ્દમૂલાશાસ્ત્રસ્થાર્યાવર્તનિવાસિકર્તૃકત્વાદગ્નિહોત્રાદિવદિત્યનુમાતુમ્ ।
આગમિકશબ્દબાધસ્તુ યત્ર શાખાન્તરગતશ્રુતિવિષયવિવાદે સ્મૃતિનિબ્નધનકારાણાં વચનેન શ્રુતિસદ્ભાવો નિશ્ચીયતે, તત્ર હ્યાપ્તાગમાવગતનિત્યાગમવિરોધો વિપરીતપક્ષસ્ય સમ્ભવતિ ।
ઉપમિતશબ્દવિરોધસ્તુ મન્વાદિસ્મૃતિભ્યોર્ઽયાપત્ત્યા વૈદિકં કિમપિ મૂલમસ્તીતિ કલ્પિતે સ્માર્તવાક્યસદૃશ એવ મૂલ ઉપમિતેર્ઽથવાદમૂલત્વપક્ષ ઉપમિતશબ્દેન બાધ્યતે ।
વિશ્વજિદફલત્વપક્ષસ્તુ શ્રુતાર્થપત્તિસિદ્ધવધારણે તસ્ય વ્યાપારઽ તત્રાભાવાવધારિતવિધિકાત્સ્નર્યે જ્યોતિષ્ટામેપ્રાકૃતેતિકર્તવ્યતાપ્રાપ્તિક્ષો બાધ્યતે ।
યથા વક્ષ્યતિ---ઽકૃત્સ્નવિધાનાદપૂર્વઽ સોમઽઇતિ ।
વ્રીહ્યભાવે તુ નીવારાણામગ્રાહ્યતાપક્ષઽ પ્રત્યક્ષજોપમાનવિરુદ્ધઽ ।
અનુમાનપૂર્વ કોપમાનબાધસ્તુ યદા હ્યાદિત્યસ્ય દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યા ગતિમનુમાયતન્મધ્યે વાન્તે વા સૂર્યગતિઽ તાદૃશી વત્સરાન્તેષ્વિતિ તત્ર ગિતવૈસાદૃશ્યપક્ષો ઽનુમાનપૂર્વકોપમાનેન બાધ્યતે ।
પૂતીકા ન સોમસદૃશા ઇતિ તુ પક્ષઽ શબ્દપૂર્વકોપમાનવિરુદ્ધઽ ।
સામપૂતીકયોર્હિ સાદૃશ્યં ન પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન
શશશૃઙ્ગાદિસમ્ભાવવિરોધો ઽનુપલબ્ધિતઽ

એવં ચ ધર્મસમ્બન્ધબાધસ્તાવદુદાહૃતઽ ।
ધર્મધર્મ્યુભયેષાં ચ સ્વરૂપસ્વવિશેષયોઽ

ચાનુમયેમ્ ।
શબ્દેનૈવ તુ સોમાંશુજાતત્વં પૂતીકાનાં પ્રતિપાદયતા કાર્યકારણયોરૌચિત્યેન સારૂપ્યંપ્રતિપાદિતમિતિ શબ્દાવગતકાર્યકારમપ્રભવત્વાત્ પૂતીકાનાં સોમસાદૃશ્યોપમાનસ્ય તદ્વિપર્યયઽ શબ્દપૂર્વકોપમાનવિરુદ્ધો ભવતિ ।
જ્યોતિષ્ટોમિકા હિ ધર્માઽ સત્રાહીનેષુ ન ભવન્તીતિ પક્ષ ઉપમાનોપમાનેન બાધ્યતે ।
જ્યોતિષ્ટામોપમાનેન હિ તે દ્વાદશાહં ગચ્છન્તિ દ્વાદશાહોપમાનેન ચ સત્રાહીનાવિતિ ।
યદા ત્વાત્મેન્દ્રિયસાદૃશ્યવિશિષ્ટાનિ પરેન્દ્રિયાણ્યુપમીયન્તે તત્ર તન્નિષેધોર્ઽથાપત્ત્યુપમાનેન બાધ્યતે ।
વેદકારનાસ્તિતા શશશૃઙ્ગાદ્યભાવસદૃશી ન ભવતીતિ પક્ષો ઽભાવપૂર્વાકોપમાનેન બાધ્યતે ।
દ્વયોરપ્યભાવેનાભાવે ઽવગતે સાદૃશ્યમુપમીયતે ।
અર્થાપત્તિવિરોધસ્તુ ષડવિધો વર્ણિત એવ ।
અભાવવિરોધં ત્વનન્તરમેવ વક્ષ્યામઽ ॥68॥
અભાવવિરોધમિદાનીમુદાહરતિ---શશશૃઙ્ગાદિતિ ।
અયં ચ પ્રત્યક્ષાભાવવિરોધઽ ।
યદા ત્વમું રાશિં સૂર્યો ગચો ન વેતિ ચિન્ત્યમાને ગણિતકુશલેન ગણિતાનુમાનાભાવાન્ન ગત ઇત્યવગતે ભ્રાન્તો ગત ઇતિ વદતિ ।
તત્રાનુમાનાભાવવિરોધઽ ।
ચૈત્યવન્દનાદિધર્મત્વપક્ષસ્તુ શ્રુત્યાદ્યાગમાભાવવિરુદ્ધઽ ।
પૂર્વવન્તો દર્વીહોમા ઇતિ તૂપમાનાભાવેન વિરુધ્યતે ।
તથા શબ્દે શ્રોત્રદેશમનાગચ્છતિ શ્રોત્રે ચ શબ્દેશં ધ્વનાયાગમનમાત્રેણૈવ શબ્દશ્વણોપપત્તેર્યોર્ઽથાપત્યા શબ્દઽ શબ્દાન્તરમારમતે તતઽ ક્રમેણાન્ત્યઽ શ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે ઇત્યન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રતિજાનાતિ તત્પ્રતિજ્ઞા અર્થાપત્ત્યભાવેન બાધ્યતે ।
અભાવાભાવસ્ત્યેવં દર્શયિતવ્યઽ--- યદા હિ કર્ત્રભાવેન વેદાનાં દોષાભાવો ઽવગતો ભવતિ તદા દોષવત્પક્ષસ્યાભાવાભાવેન બાધ ઇતિ ॥69॥
એવં તાવદ્ ધર્મસમ્બન્ધબાધઽ ષોઢા પ્રપઞ્ચિતઽ ।
ધર્મધર્મ્યુભયસ્વરૂપસ્વવિશેષબાધમતઽ પરં વક્ષ્યામ ઇતિ સંક્ષિપ્ય સુખગ્રહણાર્થં શ્રોતૃબુદ્ધિસમાધાનાર્થં
શ્રુત્યર્થાક્ષિપ્તયોર્વાક્યે વાચ્યઽ સર્વપ્રમાણકઽ ।
તૃણાદિવક્રિયાહેતોરગ્નિમદ્ધિમસાધને

પ્રત્યક્ષાવગતાચ્છૈત્યાત્ તદ્વિશેષોત્થબાધનમ્ ।
અધર્મો વિહિતો દુઽખં કોરત્યલ્પમિતીહ તુ

વિહિતત્વાદધર્મસ્ય સ્વરૂપસ્યૈવ બાધનમ્ ।
તથા દુઽખનિમિત્તત્વં વિશેષસ્તસ્ય બાધ્યતે

ચ વૃત્તવર્તિષ્યમાણયોઽ સઙ્કીર્તનં કરોતિ---એવમિતિસાર્ધેન ।
શ્રુત્યર્થાક્ષિપ્તયોરિતિ ।
સ્વરૂપં તાવત્ સર્વત્ર શ્રુત્યર્થ એવ ।
તદ્વિશેષો ઽપ્યર્થાક્ષિપ્તઽ ।
ધર્મધર્મિણોર્હિ સ્વરૂપં યેન વિશેષેણ વ્યાપ્તં તમાક્ષિપતિ ।
તચ્ચાનન્તરમેવ વક્ષ્યત ઇતિ ।
શ્રુત્યર્થશ્ચાક્ષિપ્તશ્ચેતિ વિગ્રહ ઇતિ ॥70॥
તત્ર ધર્મસ્વરૂપબાધો વર્ણિત એવેતિ તમકૃત્વૈવ તદ્વિવિશેષણબાધમુદાહરતિ---તૃણાદીતિ ।
યો હિ તૃણાદિવિકારદર્શનાદગ્નિમદ્ધિમં સાધયતિ તસ્યાભાવેન તાવદ્ધર્મસ્વરૂપબાધો ભવત્યેવ ।
તદ્વિશેષણમપ્યુષ્ણ્તવમર્થાક્ષિપ્તં પ્રત્યક્ષાવગતેન શૈત્યેન બાધ્યતે ।
ન ચ વાચ્યમનુષ્ણો ઽપિ વહ્નિઽ પ્રભાસુ દૃષ્ટ ઇતિ કથમર્થાક્ષિપ્તો વિશેષ ઇતિ ।
પ્રભાસ્વપ્યેવં વહનિરુષ્ણ એવ, અભિભૂતત્વાત્તુ સ્પર્શો ન ગૃહ્યતે, ન પુનરુષ્ણતાં જાતુ જહાતિ, સ્વાભાવિકી હિ સા તસ્ય ।
ન ચ હિમે ઽપ્યભિભૂતત્વાદગ્રહણમિતિ વાચ્યમ્ ।
તદ્વિપરીતશૈત્યોપલમ્ભાત્ ।
હેતૂપન્યાસસ્તુ પક્ષદોષાભિધાનાવસરે તદબીજમાત્રપ્રદર્શનાર્થં સો ઽયમભાવેન ધર્મવિશેષબાધ
ઇતિ ॥71॥
ધર્મિણસ્તુ દ્વપ્રકારો ઽપિ બાધો ઽનુક્ત એવેતિ ઉભયથા તદ્બાધોદાહરણમાહ---અધર્મૈતિ સાર્ધેન ।
હિંસા કિલાધર્મ ઇતિ સામાન્યતો ઽવગતમ્ ।
તદ્ યદા વિહિતો ઽધર્મો દૈક્ષપશુહિંસદારયિદ્ દુઽખં કરોતીત્યનૂદ્યતદલ્પમિતિ સાધ્યતે, તદાપિ વિહિતત્વેનાધર્મતૈવ બાધ્યતે તદ્વિશેષો ઽપિ દુઽખનિમિત્તત્વં યદર્થાક્ષિપ્તં તદપિ તેનૈવ બાધ્યતે ।
ન હિ વિહિતં નામ કિમપિ દુઽખસ્ય નિદાનં ભવતિ ।
પુરુષાર્થૈકસાધનત્વાદ્ વિધેઽ ।
સો ઽય
અયથાર્થા ધિયઽ સર્વા ઇત્યુક્તે દ્વયબાધનમ્ ।
સ્વરૂપસ્વાવિશેષાભ્યાં તદ્ધીમિથ્યાત્વસાધનાત્

ક્ષણિકાત્યન્તમિથ્યાત્વે વિશેષૌ ચ દ્વયોરિહ ।
દર્શનાદેકદેશસ્યેત્યનેનૈતદ્ વ્યુદસ્યતે

યત્રૈકસ્યોભયોર્વાપિ સંશયાધીવિપર્યયાઽ ।
શૈત્યાન્ન દાહકો વહ્નિશ્ચાક્ષુષત્વાદનિત્યતા

શબ્દસ્યેત્યેવમાદૌ તુ દ્વયોઽ સિદ્ધો વિપર્યયઽ ।
માગમેન ધર્મિસ્વરૂપવિશેષબાધઽ ।
ન ચાત્ર શ્રુત્યુપાત્ત એવ સ્વવિશેષ ઇતિ ચોદનીયમ્ ।
અર્થાક્ષિપ્તસ્યાલ્પતયા
વિધાનાર્થમનુવાદાદિતિ ॥73॥
ઉભયસ્યોભયવિરોધમુદાહરતિ---અયથાર્થેતિ ।
યદા હિ સર્વજ્ઞાનાનિ મિથ્યેતિ સાધ્યતે તદા ધર્મધર્મિગ્રાહિણોરપિ જ્ઞાનયોર્મિથ્યાત્વાત્ તદ્વિશેષણગ્રાહિણોશ્ચ મિથ્યાત્વાદ્ ભવત્યુભયસ્યૈવોભયબાધ ઇતિ ।
અયં ચ ધર્મોક્ત્યોભયબાધ ઇતિ શબ્દબાધ એવ નિવેશનીય ઇતિ સમધિગતં તાવદુભયોઽ સ્વરૂપબાધ ઇતિ ॥74॥
કૌ પુનસ્તદ્વિસેષાવપર્થાક્ષિપ્તૌ બાધ્યેતે ।
અત આહ---ક્ષણિકેતિ ।
બાધ્યેતે ઇતિ વિપરિણમ્ય સમ્બન્ધો દર્શયિતવ્ય ઇતિ ।
તત્ર ચૈકદેશદર્શનાદિત્યુચ્યતે ।
તત્ર ચ દર્શનગ્રહણમતિરિચ્યતે ।
એકદેશાદિત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
તદ્ધિ લિઙ્ગં ન પુનર્દર્શનમતો વ્યાખ્યેયમેકદેશદર્શનાદિત્યત આહ---- દર્શનાદિતિ ।
અયમર્થઽ ।
નૈકદેશઽ સત્તામાત્રેણ લિઙ્ગમ્ ।
કિન્તુ સ્વગ્રહણમ્ ।
શન્કોતિ ચોભયમુપાદાતુમ્, ણિજ્ભાવાભાવયોરપિ નિર્દેશસાધારણ્યાત્ ।
સ્વપ્રતિપત્તૌ તાવદેકદેશે દૃષ્ટે બુદ્ધિરનુમાનમિત્યર્થઽ ।
પરાર્થપ્રયોગે તુ ણિજન્તદર્શનપદમેકદેશં દર્શયિત્વા યા બુદ્ધિર્જાયતે સાનુમાનમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તદિદં તત્રોઞ્ચરિતદર્શનપદમર્થદ્વયે વ્યાખ્યેયમ્ ।
અનેન ચ યત્રૈકદેશે વાદિપ્રતિવાદિનોરેકસ્યોભયોર્વા સંશયો ઽધીર્વિપર્યયો વા ભવતિ સો ઽસિદ્ધાભિધાનો હેત્વાભાસો વ્યુદસ્યતે ।
ન હ્યસૌ તાદૃશઽ પરસ્મૈ દરશયિતું શક્યતે ।
કૃતકત્વગુણત્વાદૌ પરોક્તે યાજ્ઞિકં પ્રતિ

સ્વોક્તે ચૈવપ્રકારે સ્યાદસિદ્ધો ઽન્યતરસ્ય તુ ।
બાષ્પાદિભાવસન્દિગ્ધો દ્વયોરન્યતરસ્ય વા

ધૂમસ્ત્રિધાપ્યસિદ્ધઽ સ્યાદેવં તાવત્સ્વરૂપતઽ ।
એત એવ પ્રકારાઽ સ્યુરાશ્રયાસિદ્ધકલ્પને

જ્ઞાતે ઽપિ હિ સ્વરૂપેણ નાતદ્ધર્મે ઽસ્તિ હેતુતા ।
સ્વયં વા દૃષ્ટો ભવતિ ।
અધીરજ્ઞાનમિત્યર્થઽ ।
તત્ર દ્વયવિપર્યસ્તોદાહરણમાહ---શૈત્યાદિતિ ।
વહ્નિશબ્દયોર્દ્વયોરપિ શૈત્યચાક્ષુષત્વે વાદિપ્રતિવાદિનોર્વિપર્યયાદસિદ્ધ ઇતિ ॥75-76॥
અન્યતરાસિદ્ધોદાહરણમાહ---કૃતકત્વેતિ ।
યદા વૈશિષિકો યાજ્ઞિકં પ્રતિ શબ્દો ઽનિત્યઽ કૃતકત્વાત્ ગુણત્વાદ્વેતિ હેતું પ્રયુઙ્ક્તે,તદાસૌ સ્વરૂપેણ તસ્યાસિદ્ધો ભવતિ ।
યદા તુ સ્વયમેવંપ્રકારં હેતું પરં પ્રતિ વદતિ તદા તસ્યાસિદ્ધિઽ ।
યથા નિત્યઽ શબ્દઽ દ્રવ્યત્વાદાકાશવદિતિ ।
ન હિ વૈશિષિકાઽ શબ્દં દ્રવ્યમભ્યુપગચ્છન્તિ ગુણત્વાભ્યુપગમાત્ ।
એવંપ્રકાર ઇતિ પરાસિદ્ધપ્રકાર ઇત્યર્થઽ ॥77॥
સન્દિગ્ધાસિદ્ધમુદાહરતિ---બાષ્પાદીતિસ્યાદન્તેન ।
યદા હિ ધૂમો બાષ્પાદિભાવેન સન્દિહ્યતે દ્વાભ્યામેકેન વા કિંસ્વિદયં રજસામુદ્ગમો બાષ્પો વા ધૂમો વેતિ તદા દ્વયોરપ્યન્તતરસ્ય વા સન્દિગ્ધાસિદ્ધો ભવતિ ।
એવં તાવત્ સન્દેહવિપર્યયાભાયમસિદ્ધતોદાહૃતા ।
અજ્ઞાનેન ત્વપ્રસિદ્ધાર્થપદપ્રયોગે દર્શયિતવ્યા ।
ત્રિધેતિ ।
વાદિપ્રતિવાદ્યુભયૈસ્ત્રયઽ પ્રકારા ઇતિ ।
એવં તાવત્ સ્વરૂપતો હેતુરસિદ્ધો ભવતીત્યુક્તમિત્યાહ--- એવમિતિ ॥78॥
આશ્રયાસિદ્ધતાપ્યેતૈરેવ જ્ઞાનાદિભિર્વાદિપ્રતિવાદ્યુભયાપેક્ષૈસ્ત્રિધા ભિદ્યત ઇત્યાહ---એત એવેતિ ॥79॥
નનુ સ્વરૂપાસિદ્ધ્યાહેતુર્દુષ્યેત્ આશ્રયાસિદ્ધ્યા તુ કસ્તસ્ય દોષઽ અત આહ---જ્ઞાતે ઽપીતિ ।
અયમભિપ્રાય---ન સ્વરૂપેણ હેતુર્ગમકઽ,અપિતુ
સર્વત્ર દૃષ્ટકાર્યત્વાદાત્મા સર્વગતસ્ત્વિતિ

બૌદ્ધં પ્રત્યાશ્રયાસિદ્ધો લૌકિકાદેસ્તુ સંશયઽ ।
વાઙ્માત્રાસિદ્ધિમાત્રેણ વ્યવહારાપ્રકલ્પનાત્

દ્વાભ્યાં યો ઽસત્વતો જ્ઞાતસ્તદ્વચો દૂષણં મતમ્ ।
ઇતરત્ સાધનં તુ સ્યાત્ વાદિના યદિ સાધ્યતે

પક્ષધર્મતયા જ્ઞાતઽ ।
ન ચાપ્રસિદ્ધાશ્રયસ્તદ્ધર્મતયા જ્ઞાતું શક્યતે ।
શૈત્યચાક્ષુષત્વયોરપિ પક્ષધર્મત્વાસિદ્ધયૈવાહેતુત્વમ્ ।
સિદ્ધં હિ સ્વરૂપેણ જલે શૈત્યં રૂપરૂપિરૂપપૈકાર્થસમવાયિષુ ચ ચાક્ષુષત્વમ્ ।
શબ્દા(દૌ) હિ પક્ષધર્મતયા તુ તયોરસિદ્ધત્વમિતિ તદ્ધર્મરૂપાસિદ્ધવચનમ્ ।
અત આશ્રયાસિદ્ધાવપિ પક્ષધર્મત્વાસિદ્ધેરહેતુત્વં યુક્તમેવેતિ ॥79॥
તામિદાનીમાશ્રયાસિદ્ધિમુદાહરતિ---સર્વત્રેતિ અસિદ્ધાન્તેન ।
યદા હિ બોદ્ધં પ્રતિ સર્વત્ર કાર્યોપલમ્ભાદાત્મનઽ સર્વગતત્વં મીમાંસકાઽ સાધયન્તિ, તદાન્યતરાસિદ્ધાશ્રયો હેતુર્ભવતિ ।
બૌદ્ધસ્યાત્મનનો ઽસિદ્ધેરિતિ ।
યસ્તુ પ્રમાણગતિમજાનાનો લૌકિકઽ કશ્ચિદાત્મનિ સંશેતે તસ્મિન્નેવ હેતાવુચ્યમાને સદ્નિગ્ધાશ્રયો હેતુરિત્યાહ--- લૌકિકાદેરિતિ ।
આત્મનિ સંશય ઇત્યર્થઽ ।
આદિશબ્દેન સતીર્થિકાનામપિ યેષામાત્મનિ સંશયઽ ત ઉપાદ્રિયન્તે ।
એવં સંશયવિપર્યયાભ્યામાશ્રયાસિદ્ધિરુક્તા ।
અજ્ઞાનેનાપ્યાશ્રયાસિદ્ઘિપ્રસિદ્ધપદપ્રયોગે દર્શયિતવ્યા ।
યસ્ય હિ પક્ષવચનઽ શબ્દો ન પ્રસિદ્ધસ્તં પ્રત્યેવઞ્જાતીયકે હેતાવુચ્યમાને ઽજ્ઞાનેનાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ ॥80॥
નનુ યદ્યન્યતરાસિદ્ધ્યા હેતુર્દુષ્યતિ, એવં તર્હ્યમૂર્તત્વાદાત્મા નિષ્ક્રિય ઇત્યેવમાદેરપિ હેતુત્વં ન સ્યાત્ દિગમ્બરાણામાત્મનો ઽમૂર્તત્વાસિદ્ધેઽ ।
મૂર્તં હિ તે શરીરપરિણામમાત્માને મન્યન્તે ।
અકર્તૃકત્વાન્નિત્યો વેદ ઇતિ ચ બૌદ્ધાનાં તદસિદ્ધેરહેતુઽ ।
શબ્દો ઽનિત્યઽ કૃતકત્વાદિતિ મીમાંસકાનામસિદ્ધેઽ ।
તદેવ હેતુર્નામ ન કશ્ચિત્ વ્યવતિષ્ઠતે ।
અત આહ---વાઙ્માત્રેતિ ।
અયમર્થઽ--નાસિદ્ધો મમેતિ વાઙ્માત્રાદ્ધેતુરસિદ્ધો ભવતિ ।
તથા સતિ ન કશ્ચિદનુમાનવ્યવહારઽ પ્રકલ્પેત ।
દ્વાભ્યાં તુ વાદિપ્રતિવાદિભ્યામસત્ત્વેના
નિરાકરણસિદ્ધૌ વા દૂષણં પ્રતિવાદિનઽ ।
સન્દેહવિપરીતત્વહેતૂ ચાત્ર નિરાકૃતૌ

જ્ઞાતસમ્બન્ધવચનાત્ ત્રયઽ સંશયહેતવઽ ।
વધારિતો ઽસિદ્ધોભવતિ, તસ્યૈવ તથાવિષયસ્યાસિદ્ધતાવચનં વાદિનો દૂષણં ભવતિ નાસિદ્ધ ઇતિ
વાક્પ્રવૃત્તિમાત્રાદિતિ ॥81 ॥નનુ કિમિદં દ્વયોરસિદ્ધો ઽસિદ્ધ ઇતિ, ન હિ વિવદમાનયોરેકત્રાર્થે સમ્પ્રતિપત્તિર્ભવતિ,ન હિ જન્મસહસ્રેણાપિ બૌદ્ધો વેદાનામકર્તૃકત્વમન્યતે, મીમાંસકો વાપિ કણ્ઠગતપ્રાણો ઽપિ કૃતકતાં શબ્દસ્ય ।
તદેવમાદાવુભયસમ્પ્રતિપત્તેરભાવાન્ન હેતુભાવઽવતિષ્ઠતે ।
અત આહ---ઇતરદિતિ, અયમભિપ્રાયઽ--- ન દ્વયોરસંપ્રતિપત્તિરિત્યેતાવતૈવ સાધનદૂષણયોરનવકૢપ્તિઽ ।
યદિ વાદિના પ્રયુઙ્ક્તે સાધને પ્રતિવાદિના ચાસિદ્ધત્વ ઉદ્ભાવિતે વાદિના તત્સાધનં સાધ્યતે, તતો ભવતિ સાધનમ્ ।
યદિ તુપરમાર્થોપપત્ત્યાભિધાનેન પ્રતિવાદિના નિરાક્રિયતે તતસ્તસ્ય દૂષણં સિધ્યતિ ।
તત્પ્રમાણતઽ સિદ્ધિરેવાત્રોપયુજ્યતે નોભયાભ્યુપગમઽ ।
દ્વાભ્યાં યો ઽસત્ત્વતો જ્ઞાત ઇત્યપિ પ્રમાણસિદ્ધ્યભિપ્રાયેણોક્તમ્, નાભ્યુપગમમાત્રાપેક્ષયા ।
યદ્ધિ પ્રમાણેન સાધ્યતે
બાધ્યતે વા તત્ર પ્રાયેણોભયસમ્પ્રતિપત્તિર્દૃષ્ટેતિ ।
અસત્ત્વતો જ્ઞાતાપેક્ષયેતરચ્છબ્દઽ ।
યદ્વાદિના સત્ત્વેન જ્ઞાતં ભવતિ પ્રતિવાદિના ચ વૈપરિત્યેન, તદ્વાદિના સાધ્યમાનં સાધનં ભવતિ ।
એતચ્ચ જલ્પન્યાયે સ્થિત્વોક્તમ્ ।
વાદે તુ દ્વયોરપિ સમ્પ્રતિપત્તિર્ભવત્યેવેતિ ।
ન ચૈવમન્યતરાસિદ્ધિરદૂષણમ્, યાવત્તુ વાદી ન સાધનં સાધયતિ, તાવદન્યતરાસિદ્ધ્યા નિગૃહ્યતે, સાધિતે તુ તસ્મિન્ દૂષણં પરિહૃતં ભવતીતિ ॥82 1।2॥
દર્શિતં તાવદસન્નિકૃષ્ટૈકદેશશબ્દયોર્વ્યાવર્ત્ય, જ્ઞાતસમ્બન્ધપદસ્યેદાની વ્યાવર્ત્યં દર્શયતિસન્દેહેતિવચનાન્તેન ।
સન્દેહવિપરીતહેત્વોર્હિ ન સમ્બન્ધો જ્ઞાતો ભવતિ, ન હિ સાધારણઽ સંશયહેતુઽ પ્રમેયત્વં નિત્યત્વેન જ્ઞાતસમ્બન્ધમિતિ શક્યતે વક્તુમ્, ઘટાદિષ્વનિત્યતયાપિ જ્ઞાતસમ્બન્ધત્વાત્ નાપિ કૃતકત્વં નિત્યતયા, તેષ્વેવાનિત્યતયા સમ્બન્ધસવિત્તેઽ ।
અતસ્તજ્જાતીયતુભયં ન જ્ઞાતસંબન્ધમિતિ જ્ઞાતસમ્બન્ધપદેન વ્યુદસ્યતિ ।
અત્ર ચાસન્નિકૃષ્ટપદાત્, પ્રભૃતિ પ્રાતિલોભ્યેન વાર્તિકકૃતા લક્ષણગ્રન્થે વિશેષણોપદાનફલમુક્તમ્,
સત્ સાધ્યે તદભાવે ચ દ્વાભ્યાં વ્યાવૃત્ત એવ ચ

દ્વૌ વિરુદ્ધાર્થસમ્બદ્ધૌ યાવેકત્રૈકદેશિનિ ।
પ્રમેયાનિત્યતામૂર્તિધર્માઽ સાધારણા દ્વયોઽ

તત્ કસ્ય હેતોઽ ।
પ્રતીતિક્રમાનુસારેણ ।
પ્રમાતા હિ પ્રથમં પક્ષ પ્રત્યેતિ, તતો હેતુમપેક્ષતે,તતો દૃષ્ટાન્તવચનમ્ અતો ઽસત્પક્ષનિરાકરણાર્થં પ્રયુક્તમસન્નિકૃષ્ટપદમેવ તાવદુપવર્ણિતમ્ ।
તતો હેતુપદમેકદેશદર્શનાદિતિ, તતો જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યેતિ દૃષ્ટાન્તદોષા અપિ સાધ્યહેતુવિકલત્વાદયો ઽનેન નિરાક્રિયન્તે ।
તદ્વૈકલ્યે ઽપિ સ્વયં સમ્બન્ધો જ્ઞાતું પરસ્મૈ પ્રતિપાદયિતું શક્યત ઇતિ ।
કિયન્તઽ પુનઽ સંશયહેતવઽ, આત આહ---ત્રય ઇતિ ॥83 1।2॥
તાનેવ ત્રીન્ પ્રકારાન્ દર્શયતિ---સન્નિતિ ।
સાધ્યતદભાવયોઽ સન્ સાધારણો ઽભિધીયતે ।
યથા પ્રમેયત્વં નિત્યાનિત્યત્વયોઽ ।
દ્વાભ્યાં સાધ્યતદભાવાભ્યાં વ્યાવૃત્તો ઽસાધારણઽ ક્ષિતરેવ ગન્ધવત્ત્વમ્ ।
વ્યાવૃતં હિ તત્ સકલસજાતીયવિજાતીયદ્રવ્યાન્તરગુણકર્મભ્યઽ ।
દ્વૌ વિરુદ્ધાર્થસમ્બન્ધાવિતિ ।
યૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારીતિ પરૈરભિહિતૌ, તૌ ચાનન્તરમેવોદાહાર્યાવિતિ નેહ વ્યાખ્યાયેતે ઇતિ ॥84 1।2॥
તત્ર સાધારણં તાવદુદાહરણૈઽ પ્રપઞ્ચયતિ---પ્રમેયેતિ ।
એતે ચ ધર્માઽ સાધ્યતદભાવયોઽ સાધારણા ઇત્યર્થઽ ॥85॥
કેષુ પુનઽ સાધ્યેષુ તેષાં સાધારણ્યમત આહ---નિત્યેતિ નિત્યેષ્વન્તેન ।
કથં પુનર્વૈષમ્યે યથાસઙ્ખ્યમત આહ--- દ્વિરનિત્યતેતિ ।
અનિત્યતા સ્વસ્થાને દ્વિઽ પઠિતવ્યા ।
અતો યથાસઙ્ખ્યોપપત્તિઽ ।
તદયમર્થઽ--- યોર્દૃષ્ટમિતિ સાધારણત્વાદન્નૈકાન્તાય પ્રભવતિ ।
અતો નૈકાન્તરિકમિત્યુચ્યતે ।
અત એવ ચ સંશયહેતુઽ ।
સંશયો હિ સામાન્યપ્રત્યક્ષાદ્વિશેષાપ્રત્યક્ષાદ્વિશેષસ્મૃતેશ્ચ ભવતિ ।
યથા સ્થાણુપુરુષયોરારોહપરિણાહસામાન્યદર્શનાદ્ ભેદક
નિત્યા ભૂર્ગન્ધવત્ત્વેન સ્યાદસાધારણસ્ત્વયમ્

નિશ્ચયૈકાઙ્ગવૈકલ્યાદેષ સંશયકારણમ્ ।
ધર્માનવધારણાચ્ચ વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષઽ ।
કિંસ્વિદયં સ્થાણુરાહોસ્વિત્ પુરુષ ઇત્યનવધારણજ્ઞાનાત્મકઽ સંશયો જાયતે ।
એવં પ્રમેયત્વમપિ
નિત્યાનિત્યયોઽ સામાન્યં વિદિતવતસ્તદ્વિશેષમસ્મરણાપેક્ષસ્તયોરેવાનિર્ધારણાત્મકઽ પ્રત્યયઽ સંશયાપરનામા જાયત ઇતિ પ્રમેયત્વં સંશયહેતુઽ ।
અયં ચ કૃત્સ્નોભયવ્યાપી સંશયહેતુઽ ।
તથા યત્નોત્થઽ શબ્દઽ અનિત્યત્વાદિત્યયમપિ સાધારણ એવ ।
અયત્નોત્થેષુ કેષુચિદ્વિદ્યુદાદિષુ ગતત્વાદ્યત્નોત્થેષુ ચ સર્વેષુ ઘટાદિષુ વૃત્તેઽ ।
તદય સકલવિપક્ષવ્યાપતી સપક્ષૈકદેશગત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ।
તથા યત્નોત્થઽ શબ્દઽ અનિત્યત્વાદિતિ, યત્નોત્થેષુ સર્વેષ્વેવાનિત્યતા દૃષ્ટા ।
તદભાવે ઽપિ ક્વચિન્મેઘાદૌ દૃષ્ટા, ન વ્યોમાદૌ ઇતિ,
સકલસપક્ષવ્યાપી વિપક્ષૈકદેશવર્તી ચાયં સાધારણ ઇત્યવસાતવ્યમ્ ।
ઉભયૈકદેશગતસ્તુ યથા નિતય્ઽ શબ્દઽ અમૂર્તત્વાદિતિ ।
અમૂર્તતા હિ ન સર્વનિત્યવ્યાપિની વ્યોમાદિષુ ભાવાદણુષુ ચાભાવાદનિત્યમપિ ન સ્વં વ્યાપ્નોતિ ઘટકુડ્યાદિષ્વભાવાત્ કર્માદિષુ ભાવાત્ ।
સર્વત્ર ચાત્ર દ્વયવૃત્તિત્વમેવ હેતોઽ સંશયે કારણવૃત્ત્યંશસ્તુ સન્નપિ ન કારણમિત્યતન્ત્રમ્ ।
અત એવ સાધારણસ્ય ચતુર્ધાવિભાગં વદન્તિ યે તેષામસાવનુપયોગ્યેવ સાધનદૂષણયોરિત્યુપેક્ષયોરવૃત્ત્યંશઽ ક્વચિદુપયુજ્યતે ।
અણ્વાપિ હિ માત્રયા વિપક્ષે વર્તમાનો હેતુસ્ત્યાજ્ય એવ ।
દૂષણવાદિનો ઽપિ વિપક્ષવૃત્તિમાત્રં વચનીયમિતિ કિં તદવાન્તરવિશેષાશ્રયણેન ।
વાર્તિકકારેણાપિ સર્વસાધારણેષુ દ્વયવૃત્તિત્વમેવ સંશયકારણમિતિ દર્શયિતુમુદાહરણપ્રપઞ્ચો દર્શિતઽ, ન પુનશ્ચાતુર્વિધ્યમભમેત્ય ।
યથાહ---
"ન ત્વેકસ્યોપયોગો ઽસ્તિ દૂષણોદ્ભાવનં પ્રતિ ।
ત્યજ્યતે સાધને ચૈવં સાધારણ્યાદ્ વિશેષતઽ ॥ઇતિ 85 1।2॥
પ્રપઞ્ચતઽ સાધારણઽ, અસાધારણમિદાનીં સંશયહેતુમુદાહરતિ---નિત્યા ભૂરિતિ ।
ગન્ધો હિ પૃથિવ્યાઽ સ્વાસાધારણો ગુણઽ, ન તાં વિહાય નિત્યમનિત્યં વા ભાવાન્તરમાશ્રયયતીત્યસાધારણ ઇતિ ગીયત ।
સાધારણો યથા દૃષ્ટો બુદ્ધિદ્વયનિમિત્તકઽ

વિરુદ્ધૈકાનવાપ્તેશ્ચ સંશયે કારણં મતઽ ।
યત્રાસાધારણો નાસ્તિ તદવભાવમુખેન તુ

દ્વયાસત્ત્વવિરોધાઞ્ચ મતઽ સંશયકારણમ્ ।
આહ--- અસ્ત્વસાધારણં ગન્ધવત્ત્વં, કથં તુ સંશયહેતુઽ, યુક્તં હિ પક્ષદ્વયાવલમ્બી સાધારણો દ્વયોરનવસ્થાધિયમાદધાનો યત્સંશયહેતુરિતિ, અસાધારણસ્તુ દ્વાભ્યાં વ્યાવૃત્તો નૈકત્રાપિ ધિયમુપજનયિતુમલામિતિ કથમસ્ય સંશયહેતુભાવઽ, અત આહ---નિશ્ચયેતિ ।
હેતોર્હિ નિશ્ચયજનને ઽન્વયવ્યતિરેકાવઙ્ગમન્યતરાપાયે ઽપિ ન નિશ્ચયાય હેતુઽ પર્યાપ્તો ભવતિ ।
તદ્ યથા સાધરણો ઽન્વયસનાથો ઽપિ વિનાકૃતો વ્યતિરેકેણ ન નિશ્ચયાય પ્રભવતિ, એવમેવાસાધરણો ઽપિ નિશ્ચયસ્યૈકેનાન્વયનામ્નાઙ્ગેન વિલસ્તમકુર્વન્ સંશયહેતુતાં પ્રતિપદ્યત ઇતિ ॥86 1।2॥
નનૂક્તં સાધારણો દ્વયગામી દ્વયે બુદ્ધિં જનયન્ સંશયે હેતુરિતિ ।
અસાધારણસ્તુ ન કિઞ્ચિદ્ જ્ઞાપયતીતિ નાસાવેકાઙ્ગવિકલતામાત્રેણ સંશયહેતુરિતિ યુક્તમત આહ---સાધારણૈતિ દ્વયેન ।
અયમભિપ્રાયઽ---સાધારણો ઽપિ નોભયત્ર બુદ્ધિજનનાત્ સંશયહેતુઽ, કિન્તુ વિરુદ્ધોભયપ્રતિપાદનમુખેન, વિરુદ્ધે દ્યુભયસ્મિન્ પ્રતિપાદિતે તયોરેકત્ર સમવાયસમ્ભવાદ્ વ્યાઘાતાદેવ સંશયો ભવતિ ।
તઞ્ચાસાધારણે ઽપ્યવિશિષ્ટમ્, અસાધારણો ઽપિ દ્યુભયસ્માદ્ વ્યાવૃત્તેસ્તદભાવં ગમયન્ દ્વયાભાવાસમ્ભવાદેવ સંશયં જનયતિ ।
ન હિ સમ્ભવતિ નિત્યમનિત્યં ચ વસ્તુ ન ભવતીતિ, ધર્મદ્વન્દ્વૈરેવ હિ નિત્યાનિત્યત્વાદિભિઽ સર્વં જનગદવસ્થિતમ્ ।
અત ઉભયાભાવો વિરુધ્યતે ।
ન ચોભયભાવઽ, વિરોધાદેવ ।
ન ચાન્યતરપરિગ્રહો ઽવિશેષાત્ ।
તમિમં સઙ્કટમાસાદ્ય પ્રામાણિકઽ સંશેતે ।
અયં ચાત્રાવયવાર્થઽ---યથા પ્રમેયત્વાદિઽ સાધારણો દૃષ્ટઽ સન્ બુદ્ધિદ્વયનિમિત્તકઽ ।
બુદ્ધિદ્વયં સંશયેનિમિત્તમસ્થાતીતિ બહુવ્રીહિઽ, નિમિત્તશબ્દેન ચ બુદ્ધિદ્વયસ્ય નિમિત્તમાત્રતાં કથયતિ ।
સાધ્યતદભાવવિષયં હિ બુદ્ધિદ્વયં નિમિત્તીકૃત્ય વિરુદ્ધૈકાનવાપ્તેરેવ સાધારણેન સંશયો જન્યતે ।
ન હિ
પરસ્પરવિરુદ્ધાભ્યાં નિત્યાનિત્યત્વાભાવેકઽ શબ્દો વ્યાપ્યતે, ધર્મિભેદનિબન્ધનોહિ વિરુદ્ધધર્માભ્યાસો દૃષ્ટઽ ।
યથા નિત્યં વ્યોમ અનિત્યં કાર્યદ્રવ્યમિતિ ।
અતો ઽસ્માત્ પ્રતીતિવ્યાઘાતાદેવ સાધારણેન સંશયો મન્યતે ।
સ ચાયમસાધારણસ્યાપિ સમાનઽ ।
સો ઽપિ હિ યત્ર નિત્યે ઽનિત્યે વા નાસ્તિ તદભાવં પ્રતિપાદ્ય તન્મુખેન દ્વયસત્ત્વવિરોધમાપાદયન્ સંશયકારણં ભવતીતિ ।
ઇદં ચાસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વં નામુમન્યન્તે ।
અવ્યવસ્થયા હ્યુભયસ્મિન્ મનસિ વિપરિવર્તમાને સંશયો ભવતિ ।
ન ચાસાધારણેન કિઞ્ચિદ્ બુદ્ધાવાધીયતે, તસ્ય કેનચિદન્વયાભાવાત્ ।
અપિ ચ પરિમિતેષ્વેવ ભાવેષુ સંશયો દૃષ્ટઽ ।
નિવૃત્તિમુખેન તુ સંશયજનને સર્વતો નિવૃત્તેનાસાધારણેન સર્વતોમુખઽ સંશયો જન્યેત ।
ન ચ સર્વવિષયઽ સંશયો દૃષ્ટચરઽ ।
તસ્ય બુદ્ધાવનારોહાત્ ।
નચ ક્વચિન્નિવૃત્તિમાત્રેણ સર્વત્રાભાવઽ શક્યતે ઽવગન્તુમ્, યન્મુખેન સંશયો ભવેત્ ।
ન હ્યનુવૃત્તાવદૃષ્ટાયાં વ્યાવૃત્તિઽ સિધ્યતિ ।
અગ્નાવનુવર્તમાનો હિ ધૂમો દૃષ્ટવ્યતિરેકો ઽગ્નિનિયતસ્વભાવત્વેનાવગતોર્ઽથાદદૃશ્યમાનેભ્યો ઽવગ્નિભ્યો વ્યતિરિચ્યત ઇત્યવગમ્યતે ।
યસ્તુ ન કેનચિદન્વિતસ્તસ્ય કથમનુપલબ્ધિયોગ્યાત્ સર્વતો વ્યતિરેકઽ પ્રતીયેત ।
તતો નાનેન પ્રકારેણાસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વમ્ ।
યદિ ત્વસાધારણધર્માણોભાવા નિત્યાનિત્યભાવભાજો દૃષ્ટા ઇતિ ક્ષિતિમપિ તદ્ધરિમિકામુપલભ્ય નિત્યા વા સ્યાદનિત્યા વેતિ સંશયો ભવતીત્યુચ્યતે ।
એવં તર્હ્યસાધારણધર્મત્વાદેવ બહુસાધારણાત્ સંશયો નાસાધારણાત્, અન્યો હ્યસાધારણધર્મઽ અન્યા ચ બહુસાધારણી તદ્વત્તા ।
તદ્ યદ્યસૌ સંશયકારણં જાતા કિં જાતમસાધારણસ્ય ।
હન્તૈવં સાધારણ એવ સંશયહેતુરભ્યુપગતો ભવતીતિ સિદ્ધમ્ ।
નાસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વમ્ ।
અન્યન્મતમ્--- અનધ્યવસાયહેતુરેવાયમિતિ ।
અસ્તિ કિલાનધ્યવસાયો નામ જ્ઞાનસ્ય પ્રકારઽ ।
સો ઽસેન જન્યતે ।
ભવતિ હિ તાદૃગધર્મદૃશઽ કિમ્ભૂતતસ્યાસ્ય ધર્મો ઽયમિત્યનધ્યવસિતાવભાસવ્રત્યયઽ ।
નચૈવ પ્રામાણમ્, અનિશ્ચયાત્મકત્વાત્ ।
ન ચ સંશયઽ પક્ષદ્વયાસંસ્પર્શાત્ ।
સો ઽયમેવંવિધાનધ્યવસાયો ઽસાધારણેન જન્યત ઇતિ ।
ન ત્વેતદ ઘટતે ।
ન હ્યનવ્યવસાયો નામ કશ્ચિદ્ જ્ઞાનસ્ય પ્રકારઽ, યમયં જનયેત્ ।
અધ્યવસાયાભાવો ઽનધ્યવસાયઽ ।
સ ચ પ્રાગભાવરૂપત્વાન્ન જન્યઽ ।
અથાન્યમાત્રવચનો નઞ્ અબ્રાહ્મણાદિવદિષ્યતે તતો ઽધ્યવસાયાદન્યઽ સંશય
સન્દિગ્ધહેતુતા ચૈષાં વિષયાપેક્ષયોચ્યતે

નિર્ણયસ્યાપિ હેતુત્વં દૃષ્ટં સાધ્યાન્તરે યતઽ ।
વ્યવચ્છેદાન્વયૌ લબ્ધ્વા નિષ્ક્રિયાદાવમૂર્તિવત્

એવ તચ્છબ્દવાચ્યો ભવેત્ ।
ન ચ તદ્ધેતુરસાધારણ ઇતિ ફણિતમેવ ।
અથાધર્માદિવદ્ વિપપરીતવચનો નઞ્, એવં સતિ વિપર્યવાચ્યો ઽનધ્યવસાયશબ્દો ભવેત્, ન ચ વિપરીતાવગ્રહો ઽસાધારણેન જન્યત ઇતિ ।
યદિ તુ ન મે ઽસ્મિન્ વસ્તુન્યધ્યવસાયો ઽસ્તીત્યધ્યવસાયાભાવાવધારણમેવાનધ્યવસાયઽ, સ તર્હિ પ્રમાણાભાવેનૈવાધ્યવસાયાભાવો ઽવગમ્યતે ।
તત્ર હેતોર્ન વ્યાપારઽ ।
અતો જિજ્ઞાસામાત્રહેતુરસાધારણ ઇતિ સમર્થનીયમ્ ।
ભવતિ હિ તદ્દર્શિનઽ કીદૃગ્ધર્મો ઽયમિતો ધર્માદ્ ભાવો ભવેદિતિ
જિજ્ઞાસા ।
યદ્યપિ ચાસૌ શુદ્ધધર્મિદર્શનાદપિ કદાચિદ્ ભવત્યેવ તથાપિ ધર્મદ્વારેણાપિ તાવદ્ ભવત્યેવેતિ ન તદ્ધેતુત્વમનુપપન્નમ્ ।
આહ ચ---
તેનાજ્ઞાનમસિદ્ધેભ્યો જિજ્ઞાસાનન્યગામિનઽ ।
સામાન્યાત્સંશયો યુક્તસ્તથા સ પ્રતિસાધનાત્ ॥ ઇતિ ।
યત્ત્વિહાસાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વમુક્તં તત્પરમતમ્ ।
જ્ઞાતસમ્બન્ધપદસ્ય હિ વ્યાવર્તનીયમત્ર દર્શયિતુમભિપ્રેતમ્, તત્ સંશયહેતુત્વે ઽપ્યસાધારણસ્ય ઘટત એવ ।
ભવતુ તાવદયં યસ્ય કસ્યચિદ્ધેતુઽ ।
સર્વથા જ્ઞાતસમ્બન્ધપદેન વ્યુદસ્યત ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
શાક્યાસ્તુ સંશયહેતુમસાધારણં મન્યન્તે, ઉદાહરન્તિ ચ શબ્દાનિત્યત્વે સાધ્યે શ્રાવણત્વમ્ ।
યથોક્તમ્---
અનૈકાન્તિકમેનૈવનં શાક્યાઽ પ્રાયેણ મન્વતે ।
ઉભયસ્માન્નિવૃત્તત્વાદુભયત્રાનુવૃત્તિવત્॥
ઇતિ ।
ઇદં ચ વાર્ત્તિકકૃતૈવ પ્રદેશાન્તરે સ્વયમુપન્યસ્ય યથોક્તદૂષણૈર્દૂષિ તમેવેતિ ॥88॥
કિં પુનરુદાહૃતાનાં સ્વાભાવિકમેવ સંશયદેતુત્વં નેત્યાહ---સન્દિગ્ધેતિ ॥89॥
કારણમાહ---નિર્ણયસ્યેતિ લબ્ધ્વાન્તેન ।
ક્વ દૃષ્ટમત આહ---નિષ્ક્રિયેતિ ।
અમૂર્તતા હિ નિત્યત્વે સાધ્યે નિત્યાનિત્યવ્યોમકર્મસાધારણી સંશયહેતુરાસીદત્, સૈવ તુ નિષ્ક્રિયત્વે સાધ્યે લબ્ધ્વાન્વયવ્યતિરેકૌ હેતુતાં
ક્ષિત્યેકદેશસિદ્ધત્વે ગન્ધવત્ત્વસ્ય હેતુતા ।
યત્રાપ્રત્યક્ષતા વાયોરરૂપતિત્વેન સાધ્યતે

સ્પર્શાત્ પ્રત્યક્ષતા વાસૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતા ।
પ્રતિપાદ્યતે ।
વ્યાપ્તં હ્યમૂર્તત્વં નિષ્ક્રિયત્વેન ।
ન હ્યમૂર્તં ગગનમાત્મા વા પરિસસ્પન્દતે ।
ન ચૈવં તદ્વતાં રથાદીનામમૂર્તત્વં દૃષ્ટમિતિ ॥90॥
અસાધારણસ્ય નિર્ણયે હેતુત્વં દર્શયતિ---ક્ષિત્યેકદેશેતિ ।
ગન્ધવિશેષદર્શિનો હિ વિદિતવ્યાપ્તેઽ ક્ષિત્યેકદેશસિદ્ધત્વે ભવત્યાનુમાનિકો નિર્ણય ઇતિ ॥90 1।2॥
દ્વૌ વિરુદ્ધાર્થસમ્બન્ધાવેકદેશિનિ સંશયે હેતુરિત્યુક્તમ્ ।
તત્રોદાહરણમાહ---યત્રેતિ ।
યત્ર હિ ન સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનવિષયો વાયુઽ અરૂપત્વાદિત્યેકઽ સાધયતિ ।
અપરો ઽપિ સ્પર્શાત્ તદ્વિપર્યયમ્ ।
તત્રાસૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતા ભવતીતિ શાક્યૈરભિહિતમ્ ।
તત્ર તુલ્યબલોભયહેતુસન્નિપાતાત્ સંશયઽ ।
દ્વયોરપિ સાધનયોઽ પ્રસિદ્ધાવયવત્વાવિશેષાત્ ।
અરૂપં હ્યરૂપિસમવેતમપ્રત્યક્ષમિતિ કાણાદા મન્યન્તે ।
તથા ચ વાયુઽ ।
અતો ન પ્રત્યક્ષઽ ।
કર્મસ્વરૂપમપિ રૂપૈકાર્થસમવાયાઞ્ચાક્ષુષમાચક્ષતે ।
એવં સ્પર્શો ઽપિ વાયોઽ પ્રસિદ્ધ એવ ।
પ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકશ્ચાપરોક્ષત્વેન ।
અતસ્તુલ્યબલત્વમ્ ।
તતશ્ચ સંશયઽ, વિરુદ્ધયોરેકત્રોપાનપાતાસમ્ભવાત્, સમુઞ્ચયાનુપપત્તેઽ, સિદ્ધે ચ વસ્તુનિ વિકલ્પાસમ્ભવાત્ બાધ્યબાધકભાવસ્યાપિ તુલ્યકક્ષ્યત્વાત્ ।
અતો ઽનવસ્થયોભયસ્મિન્ પરિપ્લવમાને ભવતિ સંશયઽ ।
તાદાત્મ્યાત્ ।
તસ્ય બલાબલવિશેષે ત્વનુમાનવિરોધો વર્ણિત એવ ।
યથા સર્વજ્ઞો ઽસ્તીતિ બુદ્ધવચનં સમ્યક્ તદુક્તત્વાદ્ ક્ષણભઙ્ગાદિવાક્યવદિત્યેકેનોક્તે ઽપરઽ પ્રબ્રવીતિ બુદ્ધો ઽસર્વજ્ઞ ઇતિ મદ્વચનં સમ્યક્ મદુક્તત્વાત્ યથા જ્યોતિરુષ્ણમાપો દ્રવા ઇતિ ।
અત્ર મદુક્તત્વમુભયોરપિ સિદ્ધમ્ ।
બુદ્ધોક્તતા તુ ન નઽ પ્રસિદ્ધા, અતો ઽપ્રસિદ્ધાઙ્ગકત્વાત્ પૂર્વ સાધનં બલવતા પ્રસિદ્ધાઙ્ગકેન બાધ્યતે ।
યત્તુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સંશયે હેતુરિતિ શાક્યા વદન્તિ ।
ન ચૈકસ્ય સંશયહેતુત્વમ્ અન્યતરપરિચ્છેદાત્ ।
ન ચ સમુદાયાભિપ્રાયમેકવચનમ્ ।
તસ્ય વિરુદ્ધત્વાવ્યભિચારિપદાનાસ્પદત્વાત્ ।
સ હ્યંશાભ્યાં વ્યભિચાર્યેવ ।
દ્વૌ તુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણાવિતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન ત્વેકવચનેન ।
યદિ પ્રતિહેતુ
કેચિજ્જાત્યન્તરં ચૈનાં વર્ણયન્ત્યપરે પુનઽ

સાધારણત્વમંશેન સમસ્તં વાપ્યનન્વયમ્ ।
વિરુદ્ધમર્થમેકૈકો ન વ્યભિચરતીતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારીત્યુચ્યતે ।
તદસ્તુ ।
ન ત્વેકઽ સંશયે હેતુરિત્યુક્તમ્ ।
અત એવ વાર્તિકકારેણ દ્વૌ ।
વિરુદ્ધાર્થસમ્બન્ધૌ સંશયહેતૂ ઇતિ દ્વિવચનાન્તેનૈવ નામ્ના સંશયહેતુભાવો દર્શિતઽ ।
ઇહાપિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતેત્યેતાવદેવોક્તમ્ ।
ન તુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સંશયહેતુરિતિ ।
તદત્ર યોગ્યતયાનયોર્વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતેનતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
દ્વૌ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણાવિતિ યાદવિતિ ॥91 1।2॥
ઇમાં ચ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતાં સંશયહેતું સાધારણાસાધારણાભ્યાં જાત્યન્તરમેકે વર્ણયન્તિ ।
અપરે પુનઽ સમુદાયસ્યાંશાભ્યાં સાધારમપનિક્ષેપમ્ ।
અન્યે તુ સમસ્તમિદં મિલિતમુભયં નૈકત્રાપ્યનુગતમિત્યનન્વયમસાધારણમેવાસ્થિષત
ઇત્યાહ---કેચિદિતિ ।
અત્ર ચ પ્રદેશાન્તરે વાર્તિકકૃતા સાધારણ્ય એવાસ્થા દર્શિતા ।
યદાહ---
"સાધારણ્યાઞ્ચ નૈતસ્ય બેદઽ કશ્ચન વિદ્યતે ।
અંશાભ્યાં સમુદાયો હિ સાધારણપદે સ્થિતઽ ॥"
ઇતિ ।
ન ચ વાચ્યં દ્વયસ્યાનન્વયાદસાધારણ એવાયમિતિ ।
યદિ હ્યેકેન દ્વયં પ્રયુજ્યેત તતો ભવેદપ્યેવં, પ્રત્યેકમન્વિતૌ દૃષ્ટૌ દ્વાભ્યાં પ્રયુક્તૌ નાનન્વિતાવિતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
અપિ ચાસાધારણત્વે સંશયહેતુભાવો નોપપદ્યેત ।
તસ્ય નિરાકૃતપૂર્વત્વાત્ ।
અતઽ સાધારણ એવાયમિતિ ।
વયં તુ જાત્યન્તરમેવ સાધીયો મન્યામહે ।
યથા હિ ન દ્વયમેકેન પ્રયુક્તમિતિ નાસાધારણત્વમ્ ।
એવં સાધારણત્વમપિ ન સ્યાદેવ ।
કિં ખલ્વત્ર સાધારણમ્ ।
એકૈકસ્યૈકૈકેન વ્યાપ્તસ્યૈકૈકેન પ્રયોગાત્, અંશતઽ સાધારણસ્ય ચ સમુદાયસ્યાપ્રયોગાત્ ।
અત એવ ચાત્ર સાધારણાદ્ ભેદેન પ્રતિહેતુ વિરુદ્ધયોઽ સંશયહેતુત્વમુક્તમ્ ।
ઇતરથા તેનૈવ ગતત્વાન્ન પૃથગુપાદીયેત ।
સંશયજનનપ્રકારો ઽપિ ચાત્ર ભિદ્યત એવ ।
સાધારણો હ્યુભયદૃષ્ટસ્તુ પ્રતીતિમાદધાનઽ સંશયહેતુરિમૌ ત્વેકૈકશ્યેનોભયમુપસ્થાપયન્તૌ સંશયહેતૂ ઇતિ વાર્તિકકારેણાપિ સાધારણપદે સ્થિત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન હ્યુ સાધારણ
એવેતિ ॥92 1।2॥
પ્રતિજ્ઞા યત્ર બાધ્યેત પૂર્વોક્તૈર્યસ્ય સાધનૈઽ

તત્પરાજયતઽ કાર્યો નિર્ણયો બાધવર્જનાત્ ।
ક્વચિત્ સંશયહેતૂ યૌ પ્રત્યેકત્વેન લક્ષિતૌ

કથં પુનરેવઞ્જાતીયકે વિષયે નિર્ણયઽ, અત આહ---પ્રતિજ્ઞેતિનિર્ણયાન્તેન ।
પક્ષબાધોક્તૈઽ પ્રત્યક્ષાદિભિઽ પ્રમાણૈર્યસ્ય
સાધનવાક્યાવયવપ્રતિજ્ઞા બાધ્યતે તત્પરાજયેનેતરસ્ય નિર્ણયઽ કાર્યઽ ।
યથેહૈવ તાવત્ ઉદાહરણે ત્વગિન્દ્રિયવ્યાપારેણ વાયાવપરોક્ષમનુભૂયમાને તેનૈવાનુભવેન પરોક્ષતાપક્ષો બાધ્યતે ।
ન હિ નસ્ત્વગિન્દ્રિયભુવસ્તોયપ્રત્યક્ષાદ્વાયુપ્રત્યક્ષં વિશિષ્યતે ।
ન હીહાનધિષ્ઠાનં સ્પર્શનમાત્રમનુભયતે ।
અપિ તુ તદધિકરણં દ્રવ્યમપિ ।
ન હિ પ્રબલેન મરુતાભિહન્યમાનસ્ય જલં વા શ્લિષ્યતઽ સંવિદ વિશિષ્યતે ।
અતો ઽક્ષસમ્બન્ધફલાનુસારાત્ પ્રત્યક્ષો વાયુરિતિ નિશ્ચીયતે ।
ક્વચિઞ્ચાગમેન વિષયાપહારો ભવતિ ।
યથા શુચિ નરશિરઽકપાલં, પ્રાણ્યઙ્ગત્વાત્, શઙ્ખશુક્તિશકલવાદિતિ પાશુપતેનોક્તે ઽન્યો ઽશુચીતિ સાધયતિ, પ્રાણ્યુદ્ભૂતત્વાદુઞ્ચારાદિવદિતિ ।
તત્ર પૂર્વપ્રતિજ્ઞાયા આગમેન વિષયાપહારાદુત્તરેણાર્થનિર્ણયો ભવતિ ।
શુચીતરવિવેકે હ્યાગમ એવ શરણમ્ ।
તસ્મિન્ પરિપન્થિનિ ન શુચિત્વાનુમાનમાત્માનં લભતે ।
સ્મરન્તિ હિ---
"નારં સ્પૃષ્ટવાસ્થિ સસ્નેહં સવાસા જલમાવિશેત્" ઇતિ ।
ઽરુદ્રો હિ મહાવ્રતં ચચાર સ એતચ્છવશીર્ષમુપદધારેઽતિ ત્વર્થવાદમાત્રં ન શવશિરોધારણવિધિઽ ।
અત્ર ચ પ્રત્યક્ષાદીન્યેવ યથાસ્વમર્થં સાધયન્તીતિ સાધનપદેનોચ્યન્ત ઇતિ ।
કથં પુનઽ પ્રત્યક્ષાદીન્યેવ પ્રતિજ્ઞાબાધનાયોત્સહન્તે ।
તેષ્વપિ સામાન્યતો દર્શનેન બાધસ્ય શઙ્ક્યમાનત્વાદત આહ--- બાધવર્જનાદિતિ ।
ન તાવત્ તેષુ બાધો દૃશ્યતે, કદાચિદ્ બાધસમ્ભાવના તુ ન તેષાં પ્રામાણ્યમુત્સારયીતિ ॥93 1।2॥
અત્ર ભિક્ષુણા ઽપક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુરિત્યેકવચનેન વિવક્ષિતૈકસઙ્ખ્ય એક એવ હેતુરિતિ દર્શિતમ્ ।
અત એવ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણોર્ન હેતત્વમનેકત્વાત્ તયોરિતિ ।
ન ચૈતત્ ઘટતે ।
ન હિ પ્રતિહેતુ વિરુદ્ધયો
સઙ્ઘાતે નિર્ણયસ્તાભ્યામૂર્ધ્વતાકાકવત્ત્વવત્ ।
પ્રત્યેકં સંહતૌ વાપિ ગમકાવવિરોધિનૌ

તસ્માદ્ભિનૌ વિરિદ્ધાર્થૌ હેતૂ ચાત્ર નિદર્શિતૌ ।
ષોઢા વિરુદ્ધતામાહુશ્ચતુર્ધા વૈકધાપિ વા

રનેકત્વં સંશયહેતુત્વે હેતુઽ, અપિ તર્હિપરસ્પરવિરુદ્ધાર્થોપપ્લાવકત્વમેવ ।
વિરુદ્ધૌ હિ દ્વાભ્યાં દ્વાવર્થાવેકત્રોપપ્લાવિતાવિતિ તત્ર સંશેરતે ।
ન તુ હેત્વનેકત્વાત્ ।
સંશયહેત્વોરપિ પ્રત્યેકમવગતયોરુભયસમાવેશાદેવ ક્વચિન્નિર્ણયો દૃષ્ટઽ ।
યથા- ઊર્ધ્વતાકાકવત્ત્વયોઽ ।
કેવલા હ્યૂર્ધ્વતા સ્થાણુપુરુષસાધારણી નાન્યતરનિર્ણયાય પ્રભવતિ ।
કાકનિલયનસહકૃતા તુ સૈવન સ્થાણુરયમિતિ નિશ્ચાયયતિ ।
તદત્રૈકસ્યૈવ સંશયહેતુત્વં દ્વાભ્યામેવ તુ નિર્ણય ઇત્યપ્રયોજકં સંશયહેતુત્વે દ્વિત્વં, વિરુદ્ધાનેકસાધ્યત્વમેવ સંશયહેતુઽ ।
યથા ખલ્વેક એવ સાધારમઽ સપક્ષવિપક્ષયોર્વર્તમાનઽ સંશયહેતુર્ભવતિ ।
એવં વિરુદ્ધાર્થસ્યાપિ હેતુદ્વયસ્યાંશાભ્યામુભયવૃત્તિરેવ સંશયે કારણમિતિ ન તદ્દ્વિત્વેન હેતુત્વનિરાકરણં યુક્તમિત્યાહ---ક્વચિદિતિ ।
નનુ યુક્તં
તાવદૂર્ધ્વતયા સ્થાણુપુરુષસન્દેહો ભવતીતિ, કાકવત્તામાત્રેણ ન સંશયો દૃષ્ટપૂર્વઽ ।
સત્યમ્ ।
યસ્તુ કાકવત્તામાત્રેણ સ્થાણું સિષાધયિષતિ તસ્યાસૌ કેવલા સંશયહેતુઽ, ઊર્ધ્વતાસનાથા તુ નિર્ણાયિકેત્યેતાવદેવ વિવક્ષિતમિત્યદોષ ઇતિ ।
અપિ ચ અવિરોધિનોઽ પ્રત્યેકં સંહતયોરપિ ક્વચિદર્થે સાધ્યે હેતુભાવો દૃશ્યતે ।
યથૈકસ્મિન્નેવ શાબ્દસ્ય જ્ઞાનસ્યાનુમાત્વે ઽન્વયવ્યતિરેકજત્વપ્રત્યક્ષાન્યપ્રમાણત્વયોઽ, શક્યતે હિ તાભ્યામૈકૈકશ્યેન સમસ્તાભ્યાં ચાનુમાનત્વં સાધયિતુમ્ ।
દ્વિત્વે ચ હેત્વાભાસત્વકારણે નૈકસ્મિન્ સાધ્યે ઽનેકહેતવઽ પ્રયુજ્યેરન્ ।
પ્રયોક્તારસ્ત્વેકમેવ સાધ્યં કિઞ્ચાન્યદિતશ્ચેતિ નાનાસાધનૈઽ સાધયન્તો દૃશ્યન્તે ।
તસ્માદ્ વિરોધનિબન્ધન એવપ સંશયઽ, ન તુ નાનાત્વનિબન્ધન ઇત્યભિપ્રાયેણાહ--- પ્રત્યેકમિતિ ।
પૂર્વં તુ પ્રત્યેકં સંશયહેત્વોરેવ મિલિતયોર્નિર્ણયહેતુત્વમુક્તમ્ ।
ગ અત્ર તુ પ્રત્યેકં ગમકાવપિ સંહતૌ ચ ગમકાવિતિ પ્રતિપાદિતમિતિ ॥95॥
તસ્માદ્ વિરુદ્ધાર્થાવેવ ભિન્નૌ સંશયહેતુત્વેન દર્શનીયૌ ।
યથાસ્માભિરુક્તં ન તુ ભિન્નતામાત્રેણેત્યાહ---તસ્માદિતિ ।
વ્યાખ્યાતસ્ત્રિપ્રકારો
શ્રુત્યર્થોક્તસ્ય બાધાયાં પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય હેતુના ।
નિત્યત્વે કૃતકત્વસ્ય ધર્મબાધાદ્ વિરુદ્ધતા

બાધો ધર્મવિશેષસ્ય યદા ત્વેવં વિશિષ્યતે ।
અર્થવચ્છબ્દરૂપં સ્યાત્ પ્રાક્ સમ્બન્ધાવધારણાત્

ઽપિસંશયહેતુઽ વિપરીતપ્રકારાન્ પ્રતિજાનાતિ---ષોઢા વિરુદ્ધતામાહુરિતિ ।
ધર્મધર્મિસ્વરૂપસ્વવિશેષોભયસ્વરૂપસ્વવિશેષૈઽ ષટ્પ્રકારાં વિરુદ્ધતામેકે બ્રુવત ઇત્યર્થઽ ।
અન્યે તૂભયવિરોથયોઽ પ્રત્યેકપક્ષાનતિરેકાત્ ચાતુર્વિધ્યં પ્રતિપન્ના ઇત્યાહ--- ચતુર્ધા
વેતિ ।
વયં તુ ઇષ્ટવિઘાતમાત્રેણૈકમેવ પ્રકારં સઙ્ગિરામહ ઇત્યાહ--- એકધાપિ વેતિ ।
પૂર્વોક્તપક્ષપક્ષદ્વયનિવૃત્તાવપિ વા શબ્દઽ ।
અપિ વા શેષભાજાં સ્યાદિતિ પક્ષબાધ એવ વિરુદ્ધત્વે કારણં કિમવાન્તરભેદોપન્યાસેનેતિ ।
ત્રિષ્વપિ ચ પ્રકારેષુ શ્રુત્યર્થોપાત્તસ્ય પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય બાધાયાં વિરુદ્ધતામાહુરિત્યાહ--- શ્રુત્યાર્થોક્તસ્યેતિ ।
ધર્મધર્મ્યુભયસ્વરૂપં શ્રુત્યુક્તં, તદ્વિશેષાસ્તુ પ્રાયેણાર્થોક્તાઽ ।
તે ચ સ્વરૂપસ્વવિશેષાઽ પ્રતિજ્ઞાર્થશબ્દેનોપાદીયન્તે ।
સર્વે હિ તે વક્તુરભિપ્રેતાઽ ।
ન તુ ધર્માદિવિશેષાઽ સાક્ષાત્ પ્રતિજ્ઞાયામન્તર્ગતાઽ ।
તદસ્મિન્ પ્રતિજ્ઞાર્થે હેતુના બાધ્યમાને હેતોર્વિરુદ્ધતા ભવતીતિ ।
તત્પુનરિદં વિપ્રતિષિદ્ધમિવ મનયામહે ।
કથં હિ પ્રતિજ્ઞાર્થે હેતુના બાધ્યમાને હેતુર્વિરુદ્ધો ભવતિ ।
સ હિ પ્રતિજ્ઞાર્થં પ્રતિજ્ઞાર્થેન બાધ્યતે યદ્વિરુદ્ધો ભવેત્ પ્રસિદ્ધત્વાદસ્ય ।
પ્રસિદ્ધં હિ ઘટસ્ય કૃતકત્વં, ન તદપ્રસિદ્ધયા નિત્યતયા બાધિતું શક્યમ્ ।
અતો બાધક ઇત્યેવાયં વક્તવ્યઽ ।
વાર્તિકકૃતા તુ પરપ્રસિદ્ધિમાત્રેણ વિરુદ્ધ ઇત્યુક્તામિતિ વેદિતવ્યમિતિ ।
તત્ર ધર્મસ્વરૂપબાધેન તાવદ્ વિરુદ્ધતામુદાહરતિ---નિત્યત્વે ઇતિ ॥97॥
ધર્મવિશેષબાધસ્ત્વેવં પ્રયુક્તે ભવતીત્યાહ---બાધૈતિ ।
તમેવ પ્રયોગં દર્શયતિ--- અર્થવદિતિ પાદત્રયેણ ।
સ્વરૂપાભિધાનવાદિનો હ્યાહુઽ--- ગૌરયમિતિ શબ્દાકારવિશિષ્ટોર્ઽથો ઽવગમ્યતે ।
ન ચ વિશેષણમનભિધાય વિશિષ્ટો ઽભિધાતું શક્યત ઇતિ સ્વરૂપમેવ તાવદાદૌ શબ્દો
વિભક્તિમત્ત્વાત્પશ્ચાદ્વત્ સ્વરૂપેણેતિ ચાશ્રિતે ।
અસ્વરૂપાર્થયોગસ્તુ પશ્ચાચ્છબ્દસ્ય દૃશ્યતે

તેન પ્રાગપિ સમ્બન્ધાદસ્વરૂપાર્થતા ભવેત્ ।
ઇહપ્રત્યયહેતુત્વાદ્ દ્રવ્યાદેર્વ્યતિરિચ્યતે

સમવાયો યથેહાયં ઘટ ઇત્યાદિસઙ્ગતિઽ ।
ઽભિધત્તે તતો વિશિષ્ટમ્ ।
અપિ ચાર્થશબ્દો વ્યભિચરતિ, અજ્ઞાતસમ્બન્ધસ્ય તદનવગતેઽ ।
સ્વરૂપં તુ ન કદાચિદ્ વ્યભિચરતિ સમ્બન્ધાવધારણાત્પ્રાગપિ તદવગમાત્, અવ્યભિચારી ચ શબ્દાર્થ ઇતિ યુક્તમ્ ।
અતઽ સ્વરૂપં તાવદવશ્યાભિધેયં શબ્દાનાં, તદભિધોત્તરકાલં તુ વિશિષ્ટાભિધાનમપિ ભવતુ નામેતિ ।
એવં પ્રસાધ્યાન્તે પ્રયોગમાહુઽ--- શબ્દસ્વરૂપં સમ્બન્ધાવધારણાત્ પ્રાગર્થવદ્ વિભક્તિસમ્બન્ધાત્, અગૃહીતસમ્બન્ધો ઽપિ હિ સ્વાદિવિભક્તિયુક્તાન્ શબ્દાનવગચ્છતિ ।
યદા ચ વિભક્તિયોગઽ તદાર્થવત્ત્વં દૃષ્ટં યથા સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પશ્ચાદિતિ ।
કથં પુનરેવં પ્રયુજ્યમાને ધર્મવિશેષબાધો ભવત્યત આહ--- સ્વરૂપેણેતિ ચાશ્રિત ઇતિ ।
યદા હિ સ્વરૂપેણાર્થનાર્થવત્ત્વં પ્રથમમાશ્રિત્યાર્થવત્તામાત્રવિશિષ્ટં સાધ્યતે, તદાર્થાદિદમવગમ્યતે--- સ્વરૂપાર્થવત્ત્વમસ્ય સિષાધયિષિતમિતિ ।
એવં ચ ભવત્યર્થાક્ષિપ્તસ્ય ધર્મવિશેષસ્ય બાધ ઇતિ ।
કથં પુનઽ સ્વરૂપેણેતિ ચાશ્રિતે ધર્મવિશેષો બાધ્યતે ।
અત આહ--- અસ્વરૂપેતિ ।
વિભક્તિમત્ત્વં હિ સ્વરૂપાતિરેકેણાર્થાન્તરેણાર્થવત્ત્વમવિનાભાવબલેન શબ્દસ્યાવગમયતિ,
સમ્બન્ધગ્રહણાત્પશ્ચાદર્થાન્તરસ્ય દર્શાત્ ।
અતો વ્યાપ્તિબલેન તદેવ વિભક્તિમત્તયા સાધ્યતે ।
અતોર્ઽથવત્તાયા વિશેષં સ્વસ્વરૂપાર્થવત્ત્વં હેતુરયં વિરુણદ્ધીતિ ભવતિ ધર્મવિશેષબાધ ઇતિ ॥99 1।2॥
ધર્મિસ્વરૂપબાધોદાહરણમાહ---ઇહપ્રત્યયેતિ ।
યદા હિસમવાયધર્મિણં કૃત્વા તસ્ય દ્રવ્યાદિવ્યતિરેકઽ સાધ્યતે, ઇહપ્રત્યહેતુત્વં ચ હેતુરુચ્યતે ઇહાયં ઘટ ઇતિ, સંયોગો દૃષ્ટાન્તઽ, તદા ધર્મિસ્વરૂપબાધ ઇત્યભિપ્રાયઽ ॥100॥
અત્રાપ્યસમવાયત્વં સંયોગસ્યેવ સિધ્યતિ

તેન ધર્મિસ્વરૂપસ્ય વૈપરીત્યાદ્ વિરુદ્ધતા ।
યઞ્ચ સત્તાવદેકત્વં સમવાયસ્ય કલ્પિતમ્

તત્ર સંયોગવદ્ભેદાત્ સાયદ્વિશેષવિરુદ્ધતા ।
નિત્યમાત્માસ્તિતા કૈશ્ચિદ્ યદા સૌત્રાન્તિકં પ્રતિ

સાધ્યતે ઽવયવાભાવાદ્ વ્યોમવદ્ દ્વયબાધનમ્ ।
તદોભયવિશેષસ્ય બાધો ઽયં સાધ્યતે યદા

પારાર્થ્યં ચક્ષુરાદીનાં સઙ્ઘાતાચ્છયનાદિવત્ ।
શયને સઙ્ઘપારાર્થ્યં ભૌતિકવ્યાપ્તહેતુકે

કથં પુનરત્રોદાહરણે ધર્મિસ્વરૂપબાધઽ, અત આહ--- અત્રાપીતિ ।
અત્રાપ્યુદાહરણે ધર્મિસ્વરૂપસ્ય સમવાયાત્મનો વૈપરીત્યાપાદનાદ્ધેતોર્વિરુદ્ધતા ભવતિ ।
ઇહપ્રત્યયહેતુત્વં હ્યસમવાયાત્મન એવ દૃષ્ટમિતિ તાદ્રૂપ્યં વિરુન્ધ્યાદિતિ ધર્મિસ્વરૂપબાધ ઇતિ ॥101 1।2॥
અસ્મિન્નેવ ચ ધર્મિવિશેષબાધો ઽપિ દર્શયિતવ્ય ઇત્યાહ---યઞ્ચેતિ ।
સમવાયો હિ સત્તાસામાન્યવદેકરૂપ ઇતિ કાણાદા મન્યન્તે ।
સો ઽપ્યસ્ય વિશેષઽ સંયોગવદ્ભેદાપત્તેર્બાધ્યત ઇતિ ભવતિ ધર્મિવિશેષવિરુદ્ધો હેતુરિતિ ॥102 1।2॥
ઉભયસ્વરૂપબાધાયામુદાહરણમાહ---નિત્યમાત્માસ્તિતેતિ ।
યદા કશ્ચિત્ સૌત્રાન્તિકં પ્રત્યેવં સાધયતિ--- આત્મા નિત્યઽ નિરવયત્વાત્ વ્યોમવદિતિ, તદા ધર્મધર્મિદ્વયસ્ય બાધનં ભવતિ ।
સૌત્રાન્તિકસ્ય હ્યવયવાભાવો વ્યોમ્ન્યભાવેનૈવ સમ્બદ્ધો ઽભિમત ઇત્યાત્મનો ઽપિ તદ્વદભાવં ગમયેત, આવરણાભાવમાત્રં હિ નભઽ, ન પુનસ્તત્ત્વાન્તરમિતિ બૌદ્ધા મન્યન્તે ।
અતો ઽનવયવત્વાદાત્મનઽ સ્વરૂપસ્ય તદ્ધર્મસ્ય ચ નિત્યત્વસ્ય બાધાદુભયબાધ ઇતિ ॥103 1।2॥
ઉભયવિશેષબાધસ્ત્વેવં સાધ્યમાને ભવતીત્યાહ---તદેતિ ।
યદા હિ પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદયઽ સઙ્ઘાતત્વાત્ શયનાદિવદિતિ સાધ્યતે, તદોભયવિશેષબાધ ઇત્યર્થઽ ।
કથં પુનરત્રોભયવિશેષબાધઽ, અત આહ--- શયન ઇતિ ।
શયનીયે
આત્માનં પ્રતિ પારાર્થ્યમસિદ્ધમિતિ બાધનમ્ ।
અસંહતપરાર્થત્વે ।
દૃષ્ટે સંહતતાપિ ચ

અનાહઙ્કારિકત્વં ચ ચક્ષુરાદેઽ પ્રસજ્યતે ।
હિખટ્વાદૌ મહાભૂતસંહતશરીરપારાર્થ્યેન સઙ્ઘાતત્વાદિતિ હેતુર્વ્યાપ્તો દૃષ્ટ ઇતિ સંહતપારાર્થ્યમેવ સાધયેત્ ।
આત્માનં ચ પ્રતિ પારાર્થ્યં સાધયિતુમભિમતમ્, તન્ન સિધ્યેત્ ।
સો ઽયં તાવત્ પારાર્થ્યસ્ય ધર્મસ્ય યો વિશેષો ઽભિમત આત્મપારાર્થ્યં સ તાવદ્ બાધ્યતે ।
ચક્ષુરાદેરપિ ધર્મિણો યો વિશેષ આહઙ્કારિકત્વં નામ સો ઽપ્યનેનૈવ હેતુના બાધ્યતે ।
સંહતાત્મકત્વં હિ શયનાદાવનાહઙ્કારિકત્વેન વ્યાપ્તં દૃષ્ટમ્, ભૌતિકા હિ તે, અતસ્તન્નિદર્શનેન ચક્ષુરાદયો ઽપિ ભૌતિકા ભવેયુઽ ।
આહઙ્કારિકાણીન્દ્રિયાણીતિ કાપિલાઽ સઙ્ગિરન્તે, તેષાં ચાયં પ્રયોગઽ ।
તદયમર્થઽ--- સંહતપારાર્થ્યભૌતિકત્વાભ્યાં વ્યાપ્તો હેતુર્યસ્મિન્ શયને તત્રાત્મપારાર્થ્યમસિદ્ધમિતિ ધર્મવિશેષબાધનં તાવદ્ ભવતિ ।
ધર્મિવિશેષબાધો ઽપિ ભૌતિકવયાપ્ત્યા સૂત્રિતો ઽનન્તરમેવ વિવરિષ્યત ઇતિ ન કેવલમાત્મપારાર્થ્યં ન સિધ્યતિ, અસંહતરૂપાત્મપારાર્થ્યે ચેષ્ટે વ્યાપ્તિબલેનાત્મનો ઽપિ સંહતતા પ્રાપ્નોતીત્યાહ--- અસંહતેતિ ।
નાનેન હેતુનાસંહતરૂપાત્માર્થતા સિધ્યતિ ।
પ્રત્યુત સંહતતૈવાત્નો ભવેદિતિ ॥106॥
ધર્મિવિશેષબાધં વિવૃણોતિ---અનાહઙ્કારિકત્વમિતિ ।
વ્યાખ્યાતચરં ચેદમ્ ॥106 1।2॥
એવં તાવદ્ જ્ઞાતસમ્બન્ધપદવ્યાવર્તનીયો વિરુદ્ધઽ પ્રપઞ્ચિતઽ ।
ઇદાનીં તદ્વ્યાવર્ત્યા એવ દૃષ્ટાન્તાભાસા દર્શયિતવ્યાઽ ।
તૈર્હિ નાનુમાનાઙ્ગસમ્બન્ધો જ્ઞાપયિતું શક્યતે ।
અતસ્તે ઽપિ જ્ઞાતસમ્બન્ધપદેનૈવ વ્યાવર્ત્યન્તે ।
ઇદં ચાસ્માભિઽ પ્રાગેવોક્તમ્ ।
અન્યત્રાપ્યાહ---
"જ્ઞાતસમ્બન્ધવાચા ચ ત્રયો ઽત્રાનિયતાદયઽ ।
હેતુદૃષ્ટાન્તયોર્દેષા ભાષ્યકારેણ વારિતાઽ ॥"
ગમકસ્યૈકદેશસ્ય વ્યાપ્તિર્ગમ્યેતિ ભાષિતુમ્

સાધ્યસાધર્મ્યવૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઽ પ્રતિપાદ્યતે ।
તત્ર હેત્વર્થમુદ્દિશ્ય સાધ્યોપાદાનમિષ્યતે

ઉદ્દેશ્યો વ્યાપ્યતે ધર્મો વ્યાપકશ્ચેતરો મતઽ ।
યદ્વૃત્તયોગઽ પ્રાથમ્યમિત્યાદ્યુદ્દેશ્યલક્ષણમ્

તદ્વૃત્તમેવકારશ્ચ સ્યાદુપાદેયલક્ષણમ્ ।
ઇતિ ।
અતસ્તન્નિરાકરણાર્થં દૃષ્ટાન્તવચનમેવ તાવદવતારયતિ---ગમકસ્યેતિ ।
વ્યાપ્તિપ્રદર્શનાય દ્વિવિધો દૃષ્ટાન્તસ્તાવદ્ સાધનવાક્યે દર્શયિતવ્યઽ ।
સાધ્યઽ પક્ષઽ તત્સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં યો દૃષ્ટાન્તઽ સ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યર્થઽ ॥107 1।2॥
તત્ર સાધર્યદૃષ્ટાન્તપ્રકારમાહ---તત્રેતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- ઉદાહરણસાધર્મ્યાલ્લિઙ્ગસ્ય પ્રસાધકત્વવચનં હેતુઽ યદાહુઽ---
"ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુઽ" ઇતિ ।
સાધ્યસ્ય પ્રજ્ઞાપનવચનમિતિ યાવત્ ।
તસ્ય ચાર્થો લિઙ્ગમેવ ।
તઞ્ચોદ્દિશ્ય સાધ્યોપાદાનં સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઇષ્યતે ।
યો યો ધૂમવાન્ સ સો ઽગ્નિમાનિતિ યાવદિતિ ।
કિમેવમુપાદીયમાને સિધ્યત્યત આહ--- ઉદ્દેશ્ય ઇતિ ।
ઉકતં વ્યાપ્તિપ્રદર્શનાય દૃષ્ટાન્તવચનમિતિ ।
એવં ચોપાદીયમાન ઉદ્દેશ્યો ધૂમાદિર્વ્યાપ્તતયા કથિતો ભવતિ, ઇતરશ્ચોપાદેયો ઽગ્ન્યાદિર્વ્યાપકત્વં ભવતીત્યુક્તમ્ ॥108 1।2॥
કીદૃશં તુ તયોઽ સ્વરૂપમત આહ---યદ્વૃત્તેતિ ।
યદ્વૃત્તતદ્વૃત્તાભ્યાં યત્તત્પરિનિષ્પન્નાનાં યો ય ઇત્યાદિશબ્દાનામુપાદાનમ્, તદયમર્થો ભવતિ ।
યદ્યદ્ યદ્વૃત્તેન સંયુક્તં પ્રથમં પ્રયુજ્યતે પ્રધાનં ચ તદુદ્દેશ્યં, તત્તદ્વૃત્તુયક્તં ચ પશ્ચાત્ પ્રયુજ્યમાનં સ સો ઽગ્નિમાનેવેતિ ચૈવકારેણ યુક્તં તદુપાદેયમ્ ।
સર્વેષ્વેવ ચ ગ્રહવ્રીહ્યાદિસંમાર્ગાવઘાતાદિષૂદ્દેશ્યોપાદેયેષ્વયમેવ વિવેક ઇતિ વેદિતવ્યમિતિ ॥109 1।2॥
વદત્યર્થં સ્વશક્ત્યા ચ શબ્દો વક્ત્રનપેક્ષયા

સાધ્યહેતુત્વમર્થાનાં વ્યાપ્તિશક્ત્યનુરોધતઽ ।
તત્રાજ્ઞાનાદ્ યદા વક્તા સહભાવવિવક્ષયા

વિપર્યયેણ વા હેતૌ ન પ્યાપ્તત્વં વિવક્ષતિ ।
વિવક્ષન્નપિ વા શબ્દં તદ્યોગં ન વદેદ્ યદિ

ઘટે કૃતકનાશિત્વે નાશિ વ્યાપ્તં કૃતેન વા ।
ન તદેષ્ટસ્ય હેતુત્વં સ્યાદનિષ્ટસ્ય ચૈવ તત્

કિં પુનરેવં પ્રયોગનિયમે પ્રયોજનમ્, વિવક્ષાપરતન્ત્રા હિ શબ્દાઽ, તે યથા તથા વા પ્રયુક્તા યથાભિપ્રાયં વર્તિષ્યન્ત એવ ।
અત આહ---વદતીતિ ।
ન વક્ત્રભિપ્રાયપરતન્ત્રાઽ શબ્દાઽ, સ્વાભાવિક્યૈવ તુ શક્ત્યા કેચિદેવ ક્વચિદેવાર્થે વર્તન્તે, અતો ન વિવક્ષાનુસારેણેષ્ટસિદ્ધિર્ભવતીતિ વાચ્ય એવ દૃષ્ટાન્તવચનવિન્યાસપ્રકાર ઇતિ ॥110॥
યદિ તર્હિ સ્વતન્ત્રાઽ શબ્દાઽ અતથાસ્થિતે ઽપ્યર્થે શબ્દાનુસારિણીષ્ટસિદ્ધિર્ભવેદત આહ---સાધ્યહેતુત્વમિતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ---- નાર્થશક્તિઽ શબ્દશક્તિમનુરુધ્ય પ્રવર્તતે, ન ચ શબ્દશક્તિરર્થશક્તિમ્, અતો ન યતા વક્ત્રભિપ્રેતાર્થાનુસારિણી શબ્દશક્તિઽ, એવં ન શબ્દાનુસારિણ્યર્થવ્યવસ્થેતિ, અર્થાદીનાં કૃતકત્વાનિત્યત્વાદીનાં વ્યાપ્તિશક્ત્યનુરોધાદેવ સાધ્યહેતુભાવો ભવતિ ન શબ્દાનુરોધાદિતિ ॥110 1।2॥
વક્ત્રનપેક્ષયા સ્વશક્ત્યૈવ શબ્દેર્ઽથમાચક્ષાણે યત્તાવદાપદ્યતે તદ્ દર્શયતિ---તત્રાજ્ઞાનાદિતિ સાર્ધદ્વયેન ।
યદા હિ દૃષ્ટાન્ત વક્તુમનભિજ્ઞો વક્તા સાધ્યહેત્વોઽ સહભાવમાત્રં વિવક્ષતિ ।
યથા--- શબ્દો ઽનિત્યઽ કૃતકત્વાદિતિ પ્રયોગે,યથા ઘટે કૃતકત્વનાશિત્વે સ્ત ઇતિ ।
વિપરીતાવગ્રહેણ વા ન હેતોર્વ્યાપ્યતાં વિવક્ષતિ ।
સત્યામપિ વિવક્ષાયાં કુતશ્ચિદ્ ભ્રમનિમિત્તાત્ ન વ્યાપ્તિયોગ્યં શબ્દં વદતિ ।
સહબાવમાત્રમેવ તુ પૂર્વવદ્ વદેત્, વિપરીતં વા ભ્રાન્તઽ યતા નાસિતા કૃતકત્વેન વ્યાપ્તેતિ, તદા તાવન્ન કેવલમિષ્ટં ન સિધ્યતિ અનિષ્ટમેવ તુ વ્યાપ્તિવિપર્યયાદાપદ્યતે ।
ઇષ્ટસ્ય
તસ્માદ્ વ્યાપ્યત્વરૂપેણ વાચ્યો હેતુત્વસંમતઽ ।
યદા સમ્યક્ પ્રયુક્તે ઽપિ વાક્યેર્ઽથો ન તથા ભવેત્

સાધ્યહેતૂભયવ્યાપ્તિશૂન્યત્વાત્ પરમાર્થતઽ ।
નિત્યો ધ્વનિરમૂર્તત્વાત્ કર્મવત્ પરમાણુવત્

ઘટવદ્વ્યોમવચ્ચાપિ તદસદ્વાદિનં પ્રતિ ।
ધર્મ્યસિદ્ધાવપિ હ્યેવં દૃષ્ટાન્તાભાસતા ભવેત્

તત્સદ્ભાવે ઽપિ ચ વ્યોમ્નિ દ્વયયુક્તે ઽપિ કીર્તિતે ।
કર્માદ્યાલોચનાદ્ વ્યાપ્તિર્હેતોર્નાસ્તીતિ વર્જનમ્

કૃતકત્વસ્ય હેતુત્વં ન સ્યાત્ ।
અનિષ્ટસ્યૈવ તુ નાશિત્વસ્ય ભવેદિત્યેવઞ્જાતીયકાનિષ્ટપ્રયોગનિવારણાય યુક્તો દૃષ્ટાન્તપ્રયોગનિયમ ઇતિ ।
એતદેવોપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
હેતુત્વસંમતઽ કૃતકત્વાદિવ્યાપ્યત્વરૂપેણ વાચ્ય ઇત્યર્થઽ ॥113 1।2॥
અર્થાનાં શબ્દતન્ત્રત્વે યદ્ ભવતિ તદ્ દર્શયતિ---યદેતિપાદરહિતદ્વયેન ।
અસ્યાર્થઽ--- યદા હિ વ્યાપ્તિશક્ત્યનુસારેણૈવાર્થાનાં સાધ્યહેતુત્વં તદા યદ્યપિ વક્ત્રા ન સહબાવમાત્રં દર્શિતં,કિન્તુ સમ્યગેવ દૃષ્ટાન્તવચનમ્, અર્થાસ્તુ ન તદનુરૂપવ્યાપ્યવ્યાપકભાવનાવસ્થિતા ઇતિ દૃષ્ટાન્તાભાસતા ભવેદિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ ।
યથા નિત્યો ધ્વનિરમૂર્તત્વાદિતિ પ્રયોગે કર્મવત્ પરમાણુવદ્ ઘટવદ્ વ્યોમવદિતિ દૃષ્ટાન્તેષુ યથાસઙ્ખ્યં પરમાર્થતઽ સાધ્યહેતૂભયવ્યાપ્તિશૂન્યતયા ।
કર્મ ખલ્વનિત્યમિતિ તત્ સાધ્યભૂતયા નિત્યતયા શૂન્યં, હેતુસ્ત્વમૂર્તવાદિતિ તત્ર વિદ્યત એવ ।
પરમાણવસ્તુ ભૂર્તા ઇતિ તેષુ હેતુશૂન્યતા, સાધ્યં તુ નિત્યત્વં તેષુ વિદ્યત એવ ।
ઘટે તુ ન સાધ્યં નિત્યત્વં નાપ્યમૂર્તત્વં હેતુરિત્યુભયશૂન્યતા ।
વ્યોમ્નિ તુ દૃષ્ટાન્તે વ્યાપ્તિશૂન્યતામુત્તરત્ર સ્વયમેવ વિવરિષ્યતિ ।
અત્રૈવ ચ વ્યોમવદિતિ દૃષ્ટાન્તે તદસદ્વાદિનં સૌત્રાન્તિકં પ્રતિ પ્રયુજ્યમાને ધર્મ્યસિદ્ધ્યા
દૃષ્ટાન્તાભાસતા ભવતીત્યાહ--- તદસદ્વાદિનમિતિ ॥116॥
વ્યાપ્તિશૂન્યતાં વિવૃણોતિ--- તત્સદ્બાવે ઽપીતિ ।
યદ્યપિ ચ
વ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્ય ઉક્તે ચ ન વૈધર્મ્યમપેક્ષ્યતે ।
સહભાવિત્વદૃષ્ટ્યા તુ યદા વ્યાપ્તિં ન લક્ષયેત્

પરઽ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાત્ તં વા નાપેક્ષતે યદા ।
વક્તા વા સહબાવિત્વં શુદ્ધં તેન વદેદ્ યદા

વપરીતાન્વયં વાપિ તત્સમાધિત્સયા તદા ।
વ્યોમ્નઽ સદ્ભાવો ભવેત્, તચ્ચ હેતુસાધ્યદ્વયયુક્તં નિત્યત્વાદમૂર્તત્વાચ્ચ ।
તથાપિ કર્માદિષ્વમૂર્તેષુ અનિત્યેષ્વાલોચ્યમાનેષુ હેતોર્વ્યાપ્તિર્નાસ્તીતિ ઈદૃશસ્યાપિ દૃષ્ટાન્તસ્ય વર્જનમેવ ।
અયમપિ ન સાધ્યસિદ્ધ્યે સમર્થો યત ઇતિ ॥117॥
વ્યાખ્યાતઽ સાભાસઽ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઽ ।
વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તમતઽ પરં વ્યાખ્યાસ્યતિ ।
તત્રૈતદેવ તાવત્ પ્રથમં વક્તવ્યમ્ ।
કિં સર્વદૈવ સાધર્મ્યવદ્ વૈધર્મ્યવચનં કાર્યં ન વેતિ ।
તત્ર તાવદ્ વ્યતિરેકપ્રધાનવાદિનઽ સર્વદા વાચ્યમિતિ યે વદન્તિ તાન્ પ્રત્યાહ---વ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્ય ઉક્ત ઇતિ ।
એવં હિ મન્યતે--- વ્યાપ્તિપ્રજ્ઞાપનાય હિ દૃષ્ટાન્તવચનમ્, સા ચેત્ સાધર્મ્યવચનેન જ્ઞાપિતા કિં વૈધર્મ્યવચનેન ।
સાધર્મ્યં ચાવશ્યમેવ વચનીયમન્વયપ્રજ્ઞાપનાય, તત્પ્રધાનત્વાદનુમાનસ્ય ।
વ્યતિરેકસ્યાપિ તન્મુખેનૈવ સિદ્ધેઽ ।
ઇતરથા દુરધિગમત્વાત્ ।
અતો યદિ વ્યાપ્ત્યા સહિતં સાધર્મ્યમુક્તમ્, અલં વૈધર્મ્યવચનેનેતિ ।
કદા તર્હિ વૈધર્મ્યં વાચ્યમત આહ--- સહભાવિત્વદૃષ્ટ્યેતિ પાદત્રયેણ ।
યદા હિ વક્ત્રા સમ્યગેવ દૃષ્ટાન્ત ઉક્તે પરઽ શ્રોતા જાનાતિ--- યથા હેતુસાધ્યયોઽ સાહિત્યમાત્રનેનોક્તં ન વ્યાપ્તિરિતિ, તદા સાધ્યાભાવે હેત્વભાવં જ્ઞાપયિતું ઽવૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનઽમિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ ।
યદા ખલ્વભ્યસ્તવૈધર્મ્યસ્તમેવાપેક્ષતે ન સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તં તદા ચ વૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનમિત્યાહ--- તં વા નાપેક્ષતે યદેતિ ।
યદા વા વક્તા સુશિક્ષિતવૈધર્મ્યઽ સાધર્મ્યં વક્તુમજાનાનસ્તેન સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તેન સહભાવમાત્રમેવ શુદ્ધં વ્યાપ્તિહીનં કથયતિ, તદાપિ પર્યનુયુક્તેન તેનૈવ વૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનં કાર્યમિત્યાહ--- વક્તા વેતિ ॥119॥
યદા વા ભ્રાન્તો વિપરીતમન્વયં દર્શયતિ, તદાપિ તત્સમાધાનેચ્છગયા પૂર્વવિપરીતજ્ઞાનોપમર્દનેન વૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનમિત્યાહ---વિપરીતાન્વયમિતિ ।
પૂર્વજ્ઞાનોપમર્દેન વૈધર્મ્યેણેષ્ટસાધનમ્

સાહિત્યમાત્રં પૂર્વોક્તં હેતોસ્તત્રોપયુજ્યતે ।
વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો હિ ભાવયોર્યાદૃગિષ્યતે

તયોરભાવયોસ્તસ્માદ્ વિપરીતઽ પ્રતીયતે ।
ધૂમભાવે ઽગ્નિભાવેન વ્યાપ્તે ઽનગ્નિસ્તતશ્ચ્યુતઽ

અધૂમ એવ વિદ્યેતેત્યેવં વ્યાપ્યત્વમશ્નુતે ।
તથાનગ્નાવધૂમેન વ્યાપ્તે ધુમસ્તતશ્ચ્યુતઽ

અન્યત્રાનવકાશત્વાદ્ વ્યાપ્યતે ધ્રુવમગ્નિના ।
નન્વન્વયવૈપીત્યે સ એવ યથાવત્ પ્રતિપાદ્યતાં કિં વૈધર્મ્યવચનેન ।
સત્યમેવમપીષ્ટં સિધ્યત્યેવ, કિન્તુ ભ્રાન્તૈરિદમસ્માભિરુક્તં સાધ્યાભાવે હેત્વભાવો વિવક્ષિત ઇતિ વૈધર્મ્યેણાપિ તાવદિષ્ટસાધનં ભવેત્યેવેતિ ।
યત્તુ તત્પૂર્વં સાહિત્યમાત્રમુક્તં તદ્વૈધર્મ્ય એવોપયુજ્યતે તસ્યૈવેષ્ટં સાધયતો ઽનુગ્રહે વર્તતે ઇત્યાહ--- સાહિત્યમાત્રમિતિ ॥120 1।2॥
એવં તાવદ્ વૈધર્મ્યવચનસ્યાવસરો દર્શિતઽ, તદ્વવચનપ્રકારમિદાનીં દર્શયતિ---વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો હીતિ ॥121 1।2॥
વૈપરીત્યે કારણમાહ--- ધૂમભાવ ઇતિ ।
યદા હિ ધૂમભાવો ઽગ્નિભાવેન વ્યાપ્તો ભવતિ તદાનગ્નિરગ્ન્યભાવસ્તતો ધૂમાત્ પ્રચ્યુતઽ સન્નધૂમે ધમાભાવ એવ ભવતીત્યેવં તાવદ્ વ્યાપ્તો ભવતિ ।
યો હિ યસ્મિન્ સતિ ભવતિ અસતિ ચ ન ભવતિ સ તન્નિયતસ્તદ્વ્યાપ્ત ઇત્યુચ્યતે ।
યથા ધૂમો ઽગ્નાવેવ ભવન્નગ્નિના વ્યાપ્ત ઇતિ સિદ્ધો ઽભાવયોર્વ્યાપ્તિવિપર્યય ઇતિ ॥122 1।2॥
યત એવ ચાભાવયોરીદૃશો વ્યાપવ્યાપકભાવઽ અત એવ ભાવયોરભિમતવ્યાપ્તિસિદ્ધિરિત્યાહ---તથાનગ્નાવિતિ ।
અનગ્નાવગ્ન્યભાવે ધૂમાભાવેન વ્યાપ્તે ધૂમસ્તત્ર વિરોધિવ્યાપ્તેરલબ્ધાવકાશો ઽગ્નાવેવ ભવતીત્યેવં તદ્વ્યાપ્યતા તસ્ય સિધ્યતિ ।
તથેતિ ।
યથા ભાવવ્યાપ્ત્યપેક્ષયાભાવવ્યાપ્તિઽ એવમભાવવ્યાપ્ત્યપેક્ષયા ભાવવ્યાપ્તિરિત્યર્થઽ ।
ન ચૈવમિતરેતરાશ્રયતા, બીજાઙ્કુરવદનાદિતયોપપત્તેરિતિ ॥123 1।2॥
વ્યાપકૌ તુ યદોચ્યેતે ભાવાભાવૌ તદા તતઽ

નૈવ વ્યાપ્યાદ્વિપક્ષસ્ય પ્રચ્યુતિઽ કથિતા ભવેત્ ।
તસ્માદ્ ધૂમેન સાધ્યત્વમગ્નેઽ પ્રાર્થયતે યદા

તદાનગ્નિરધૂમેન વ્યાપ્તો વાચ્યો ન ચાન્યથા ।
અનગ્ન્યધૂમસાહિત્યે વ્યાપ્તેર્વાપિ વિપર્યયે

ન પ્રસ્તુતોપકારઽ સ્યાદન્યદ્વાપિ પ્રસાધ્યતે ।
યત્રાપ્યર્થસ્ય શૂન્ય્તવં દ્વાભ્યામેકેન વા ભવેત્

કિં પુનરભાવયોર્વ્યાપ્તિવિપર્યયાશ્રયણે પ્રયોજનમત આહ---વ્યાપકૌત્વિતિ ।
યદા હિ ય એવ ભાવો વ્યાપકસ્તદભાવ એવ વ્યાપકતયા વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે તદા તતો વ્યાપ્યાદ્ ધૂમાદેર્નૈવ વિપક્ષસ્યાનગ્ન્યાદેઽ પ્રચ્યુતિઽ કથિતા ભવેત્ ।
તતકથનાર્થં ચ વ વૈધર્મ્યવચનં(સ) પ્રયોજનં ભવેત્ ।
ન હિ યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિતિવત્ યત્ર ધૂમાભાવસ્તત્રાગ્ન્યભાવ ઇતિ કથ્યમાને વ્યાપ્યાદ્ ધૂમાદનગ્નેર્વિપક્ષસ્ય નિવૃત્તિર્દર્શિતા ભવતીતિ ।
અતો ધૂમેનાગ્નિં સિષાધયિષતા વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તેનાગ્નિધૂમાભાવયોર્વ્યાપ્તિવિપર્યયો વાચ્ય ઇત્યાહ--- તસ્માદિતિ વાચ્યો ઽન્તેન ।
યત્રાગ્નિર્નાસ્તિ તત્ર ધૂમો નાસ્તીત્યેવં યદવૃત્તતદવૃત્તાભ્યામુદ્દેશ્યોપાદેયભાવો દર્શયિતવ્ય ઇત્યર્થઽ ।
સ ચાનગ્નિરધૂમેન્ વ્યાપ્ત ઉચ્યમાનો નાન્યથા વાચ્યઽ, કિન્તુ સાધર્મ્યોક્તેનૈવોદ્દેશ્યોપાદેયપ્રકારેણેત્યાહ--- ન ચાન્યથેતિ ।
પ્રકારશ્ચાનન્તરમેવોક્ત ઇતિ ॥124,125 1।2॥
અન્યથાવચને દોષમાહ---અનગ્નિયધૂમસાહિત્યૈતિ ।
યથૈવ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે સ્વશક્ત્યા શબ્દોર્ઽથં વદતિ નાર્થશક્તિમનુરુધ્યત ઇતિ સાહિત્યમાત્રવચને વ્યાપ્તિવિપર્યયે વા નેષ્ટં સિધ્યતીત્યુક્તમ્, એવમિહાપિ ભવતીતિ ભાવઽ ॥126 1।2॥
એવં (તદ્વ?તાવ) દિહાપ્યર્થો ન શબ્દવશવર્તીતિ યત્રાર્થો દૃષ્ટાન્તરૂપો દ્વાભ્યાં હેતુસાધ્યાભાવાભ્યામેકેન વા તયોઽ શૂન્યો ભવતિ તત્રાપિ ન પ્રસ્તુતોપકારો ભવતિ અન્યદ્વાનિષ્ટં પ્રસજ્યત ઇત્યાહ---યત્રાપીતિ ।
સમ્યક્ પ્રયુક્તે ઽપિ વાક્યેર્ઽથસ્યાતદાયત્તત્વાન્નેષ્ટસિદ્ધિરિતિ ભાવઽ ।
અત્રોદાહરણમાહ
યદનિત્યં તુ તન્મૂર્તમણુવદ્ બુદ્ધિવત્ ખવત્ ।
સાધ્યેન વ્યાપ્તિસિદ્ધ્યૈ હિ વ્યાતિરેકો ઽત્ર કથ્યતે

યસ્યાયં નાસ્ત્યસૌ હેતુસ્તેન સાધ્યેન નાપ્યતે ।
તેન દૃષ્ટે ઽપિ સાહિત્યે ન સર્વો ગમ્ય ઇષ્યતે

સહદૃષ્ટિર્ન સમ્બન્ધો વ્યાપ્તિર્નૈવ ચ તાવતા ।
મૂર્તાનિત્યત્વયુક્તે ઽપિ તસ્માદઙ્ગીકૃતે ઘટે

યદિતિ ।
નિત્યો ધ્વનિરમૂર્તત્વાદિત્યત્રૈવ પ્રયોગે યદૈવં વૈધર્મ્યમુચ્યતે યન્નિત્યં ન ભવતિ તદમૂર્તમપિ ન ભવતિ યથા પરમાણુરિતિ તદા સાધ્યાભાવશૂન્યો દૃષ્ટાન્તઽ ।
પરમાણોર્નિત્યતયા તદભાવસ્ય તત્ર દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ ।
બુદ્ધિવદિતિ તુ દૃષ્ટાન્તે હેત્વભાવશૂન્યતા ।
બુદ્ધેરમૂર્તતયા તદભાવસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
ખવદિતિ તૂભયાભાવશૂન્યતા, નિત્યામૂર્તે તસ્મિન્નુભયાભાવો દુરધિગમો યત ઇતિ ॥127 1।2॥
એવં સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તવદ્વ્યાપ્તિવૈકલ્યે ઽપ્યભાસતા દર્શયિતવ્યા ।
તત્સિદધ્યર્થં હિ વિપક્ષાદ્ધેતોર્વ્યતિરેકઽ કથ્યતે ।
યસ્ય તુ વિપક્ષૈકદેશાદપિ વ્યાતિરેકો નાસ્તિ, નાસૌ સાધ્યેન વ્યાપ્તો ભવતીત્યસત્યાં વ્યાપ્તાવનર્થકં તાદૃશસ્ય વૈધર્મ્યસ્ય વચનમિત્યભિપ્રાયેણાહ--- સાધ્યેનેતિ ॥128 1।2॥
યતશ્ચૈવઞ્જાતીયકો ન સાધ્યેન વ્યાપ્યતે તેન ક્વચિદભાવયોઽ સાહિત્યે દૃષ્ટે ઽપિ ન સર્વત્ર ગમ્યગમકભાવો ભવતીત્યાહ---તેનેતિ ।
યદ્યપિ યન્નિત્યં ન ભવતિ તદમૂર્તમપિ ન ભવતિ, યથા ઘટઽ કુડ્યં વેતિ, ક્વચિદભાવયોઽ સાહિત્યં શક્યતે દર્શયિતુમ્ ।
તથાપિ ન સર્વ(ઽ) શબ્દાદિ(ઽ) નિત્યતયા વિશિષ્ટો ઽનેન હેતુના ગમ્ય ઇષ્યતે ।
કિઞ્ચિદ્ધ્યમૂર્તં નિત્યમાકાશાદિ,કિઞ્ચિદનિત્યં કર્માદીતિ ભાવઽ ॥129॥
કિમિતિ નેષ્યતે અત આહ--- સહદૃષ્ટિરિતિ ।
વિપક્ષૈકદેશનિવૃત્ત્યા હિ સહભાવમાત્રં હેતોઽ સિધ્યતિ ।
ન ચ તન્માત્રસમ્બન્ધો ઽનુમાનાઙ્ગમ્ ।
કિં તર્હિ, વ્યાપ્તિઽ ।
ન ચાસાવેતાવતા સાહિત્યમાત્રેણ સિધ્યતીતિ ।
એતદેવોદાહરણેન દર્શયતિ--- મૂર્તાનિત્યત્વચયુક્તે ઽપીતિ ।
ઇદં પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતમિતિ ॥130 1।2॥
અત્ર બૌદ્ધા વદન્તિ---કિમિદં---
કર્માદૌ વ્યાપ્ત્યભાવેન ન દૃષ્ટાન્તત્વમિષ્યતે ।
અશેષાપેક્ષિતત્વાચ્ચ સૌકર્યાઞ્ચાપ્યદર્શનાત્

સાધનં યદ્યપીષ્ટો ઽત્ર વ્યતિરેકો ઽનુમાં પ્રતિ ।
તાવતા ન હ્યનઙ્ગત્વં યુક્તિઽ શાબ્દે ઽભિધાસ્યતે

ઽવ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્ય ઉક્તે ચ ન વૈધર્મ્યપેક્ષ્યતેઽ ઇત્યુચ્યતે, ન હિ શતાંશેનાપિ હેતોર્વિપક્ષાદ્ વ્યતિરેકે શઙ્ક્યમાને ગમકત્વમસ્તીત્યશેષવિપક્ષો ઽનુમાતુર્વ્યતિરેકં ગ્રહીતુમપેક્ષિતઽ ।
ન ચાસૌ દુરધિગમઽ, એકદેશસ્થસ્યાપિ સર્વાદર્શનસૌકર્યાત્ ।
દર્શનં હિ સર્વવિપક્ષાણાં દુષ્કરમ્, તદભાવસ્તુ સૌકર્યપ્રાપ્ત એવ ।
ન ચાયોગ્યાનુપલમ્ભાન્નેદમદર્શનં હેતોર્વ્યતિરેકાય પ્રભવતીતિ વાચ્યમ્ ।
ન હિ નો વિપક્ષાદર્શનાદવિનાભાવનિયમઽ ।
કિન્તુ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિનિબન્ધનઽ ।
વિપક્ષદર્શને તુ હેતોઽ પરિપન્થિન્યવિનાભાવો ગ્રહીતુમશક્યો ભવતિ ।
તચ્ચૈકદેશસ્થસ્યાપિ તાવન્નાસ્ત્યેવેતિ પરિપન્થિનિ વૃત્તિમાત્રે દર્શનં વ્યાપ્રિયતે ।
અતો યદૈવાગ્નિકાર્યો ધૂમ ઇત્યવગતં તદૈવ તદાયત્તાત્મલાભો નાસતિ તસ્મિન્ ભવતીતિ જ્ઞાયતે ।
ન ચાન્વયજ્ઞાનમેવ વ્યતિરેકબુદ્ધૌ નિબન્ધનમ્, અસાધારણેષુ તદસમ્ભવાત્ ।
ન હિ મહાનસપરિદૃષ્ટયોરગ્નિધૂમસ્વલક્ષણયોસ્તત્રૈવ નિરુદ્ધયોરન્યત્ર દર્શનમસ્તિ, યેનાન્વયો ઽનુભૂયેત ।
તત્ કુતો ઽન્વયઽ કુતસ્તરાં ચ તન્નિબન્ધનો વ્યતિરેકઽ ।
ન ચ વિશેષેષુ સામાન્યં નામ કિઞ્ચિદનુગતં સ્વરૂપમસ્તિ, યન્નિયમ્યનિયામકતયાવસીયેત, વિકલ્પાકારત્વાત્ તસ્ય ।
અતો વિશેષા એવ કેચિત્ કયાચિદ્ વ્યાવૃત્ત્યોપલક્ષિતાઽ કઞ્ચિદ્ વિશેષં વિપક્ષવ્યાવૃત્તિમુખેન ગમયન્તીતિ તત્પ્રદર્શનાર્થં વૈધર્મ્યવચનમેવ ન્યાય્યમિતિ ।
તાન્ પ્રત્યાહ---અશેષેતિ યુક્તિરન્તેન ।
અયમભિપ્રાયઽ--- યદ્યપિ વ્યતિરેકો ઽનુમાનાઙ્ગમ્ ।
સ તુ નાદર્શનમાત્રાત્ સિધ્યતિ ।
તદ્દેશાગમનાદપિ ચ તસ્યોપપત્તેઽ ।
ન ચ કાર્યત્વાવધારણાદસતિ કારણે ઽભાવઽ, તસ્યૈવાસતિ વ્યતિરેકે દુરધિગમત્વાત્ ।
યદ્ધિ યસ્મિન્ સતિ ભવતિ અસતિ ચ ન ભવતિ તત્તત્કાર્યમ્ ।
અતો ઽસત્યભાવો ઽવ
બોધપ્રસઙ્ગો ભેદાનાં ન ચાવ્યાપ્તેર્ભવિષ્યતિ ।
અસ્તિ સામાન્યવસ્ત્વેષુ વ્યાપિતા તત્ર ગમ્યતામ્

ગન્તવ્યઽ ।
તતઽ કાર્યતા તદધીને(તિ) તુ તસ્મિન્નિતરેતરાશ્રયતા ।
અસ્તુ વા દર્શનમાત્રાદ્ વ્યતિરેકઽ, તસ્ય ચ સૌકર્યં, નૈતાવતાનુમાં પ્રતિ યુક્તિરનઙ્ગમ્ ।
યુક્તિર્યોગઽ સમ્બન્ધો ઽન્વય ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
નાન્વયો ઽનઙ્ગમિતિ યાવત્ ।
તન્મુખેનૈવ સર્વપ્રમાતૄણામનુમાનોત્પત્તેઽ ।
અતસ્તત્કથનાર્થં સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તો ઽપિ વાચ્ય એવ ।
નાસાવેકાન્તેન પ્રત્યાખ્યાતું શક્યતે ।
ઇદં ચાન્વારુહ્ય વચનમ્ ।
યથોક્ત એવ સિદ્ધાન્તઽ સમ્યક્ સાધર્મ્યપ્રયોગે ન વૈધર્મ્યમપેક્ષણીયમિતિ ।
અન્વયસ્યૈવ પ્રાધાન્યાત્ તમન્તરેણ વ્યતિરેકાસિદ્ધેઽ ।
અવગતે હિ ધૂમસ્યાગ્નિના સમ્બન્ધેર્ઽથાદનગ્નિનિવૃત્તિઽ સિધ્યતિ ।
અતઽ સ તાવદ્ વિધિમુખેન પ્રથમં દર્શયિતવ્યઽ, અવસરે તુ વૈધર્મ્યમપિ કદાચિદુચ્યતે ।
અનઙ્ગત્વમિતિ તુ પઠતામિયં વ્યાખ્યા---ઇદં હિ લિઙ્ગસ્યાનુમાયામઙ્ગત્વમ્ યદન્વયવ્યતિરેકૌ,તાભ્યાં હિ તદઙ્ગં ભવતિ ।
અતો યથા વ્યતિરેકો ઽઙ્ગત્વમ્, ક એવમન્વયાપરનામા યુક્તિરપીતિ ।
નનુ લિઙ્ગે ઽપિ શબ્દાત્મકે પ્રતીત્યુત્તરકાલભાવ્યન્વયો ઽનઙ્ગમેવાત આહ--- શાબ્દે ઽભિધાસ્યત ઇતિ ।
શાબ્દે હ્યનુમાનાદ્ ભિન્ને પ્રતીત્યુત્તરકાલભાવિની યુક્તિરનઙ્ગમિતિ વક્ષ્યતે ।
યથા વક્ષ્યતિ---
નાઙ્ગમર્થધિયામેષા ભવેદન્વયકલ્પના ।
ઇતિ ।
અનુમાને તુ સર્વત્રૈવાન્વયઽ પ્રતીત્યઙ્ગમિતિ ।
યે તુ તાવતા નાનઙ્ગત્વમન્વયસ્યેત્યધ્યાહૃત્યાત્રૈવાર્થે શાબ્દે યુક્તિર્વક્ષ્યતે ઇતિ વ્યાચક્ષતે, તેષામશ્રુતાન્વયાધ્યાહાર એવ તાવદુપાલમ્ભઽ ।
ન ચાન્વયસ્યાનુમાનાઙ્ગત્વે શાબ્દે યુક્તિર્વક્ષ્યતે ।
અત્રૈવ જ્ઞાતસમ્બન્ધપદેન તસ્યોક્તત્વાત્ ।
અત એવાન્વયાધીનત્વમનુમાનસ્ય ચ સ્થિતમિતિ વક્ષ્યતિ ।
તસ્માદ્ યથોક્તૈવ વ્યાખ્યેતિ ॥132॥
યત્તુ ભેદાનામેવાનુમાને ગમ્યગમકત્વં તેષાં ચાન્વયો ન સમ્ભવતીત્યુક્તમ્, તત્રાહ---બોધપ્રસઙ્ગૈતિ ।
ન ભેદાનામનુમાનબોધે ગમ્યગમકતાયાઽ પ્રસઙ્ગઽ ।
તેષાં સર્વદેશકાલાવ્યાપ્તેરેકૈકત્ર નિરુદ્ધત્વાત્ ।
ન ચાપ્યવિના
કેચિત્ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે વ્યાપ્ત્યાપિ કથિતે પુનઽ॥
વૈધર્મ્યોક્તિમપીચ્છન્તિ વ્યાવૃત્તિનિયમેચ્છયા

હેતૌ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાત્ સાધ્યેનૈવાવધારિતે ।
ભાવેનાપરસ્ય તથાવિધસ્યૈવ નિયમઽ શક્યતે ઽનુભવિતુમ્ ।
ન ચાસતિ તસ્મિન્નાનુમાનાઙ્ગં સમ્ભવતીતિ તેષામન્વયાભાવો ન દોષાયેતિ ।
યદિ ન ભેદાનાં બોધપ્રસઙ્ગઽ, કસ્ય તર્હિ દર્શિતમિદં, ન ભેદાનુગતમેકં કિમપિ પારમાર્થિકં રૂપમસ્તિ ।
તસ્ય વિકલ્પાકારત્વાત્ ।
યદ્યપિ ચ વ્યાપ્તિસમયસંવિદિતરૂપારોપેણૈવાધુનાનુમાનમુપજાયતે ।
તથાહિ તસ્ય નિપુણતો નિરૂપ્યણાણસ્યા-- સમ્ભવાદ્ વિભ્રમ એવાયમ્ ।
યદ્યેવમસદ્રૂપારોપપ્રવૃત્તમનુમાનમપ્રમાણમેવ ।
સત્યમ્ ।
પ્રતિબન્ધબલેન તુ કિઞ્ચિદેવ સ્વલક્ષણં કેનાપિ વિકલ્પાકારેણ સામાન્યાત્મના સમધિગતં યદપરં વિકલ્પાકારોલ્લિખિતમેવ સ્વલક્ષણં પ્રતિલમ્ભયતિ તત્પ્રમાણમિત્યાખ્યાયતે ।
અવિંસવાદો હિ નઽ પ્રામાણ્યે કારણમર્થક્રિયાસ્થિતિશ્ચાવિંવાદઽ ।
યદાહુઽ--- ઽપ્રમાણમવિંસવાદિ જ્ઞાનમર્થક્રિયાસ્થિતિઽ ।
અવિંસવાદઽ ઇતિ ।
ભવતિ ચાનુમાનેર્ઽથક્રિયાસમર્થવસ્તુલાભો વસ્તુનિર્ભાસપુરઽ સરો ઽપીતિ પ્રમાણમનુમાનમ્ ।
યથોક્તમ્---
"અતસ્મિતંસ્તગ્રહાદ્ ભ્રાન્તિરવિંસવાદતઽ પ્રમા"ઇતિ ।
અતો ભેદાનામેવ ગમ્યગમકત્વમ્ ।
તે ચ ન ભાજનમન્વયસ્યેતિ યુક્તમેવોક્તમત આહ--- અસ્તીતિ ।
અસ્યાર્થઽ ।
ભવેદેવં યદિ ન ભેદાતિરિક્તં કિઞ્ચિત્ સામાન્યં વસ્તુ ભવેત્ ।
અસ્તિ તુ તદિત્યાકૃતિગ્રન્થે સકલપરોક્તદોષપરિહારેણોપપાદયિષ્યતે ।
તસ્ય ચાનેકદેશકાલવ્યાપિતા ગમ્યત ઇતિ નાભાજનમન્વયસ્ય ।
ન ચાતસ્મિંસ્તદગ્રહઽ, પારમાર્થિકત્વાત્ તસ્ય ।
એવં ચ યદનુમાનુપ્રામાણ્યસિદ્ધ્યર્થં પરૈઽ કિમપિ કાશં કુશમવલમ્બ્યતે, તદપિ મન્દપ્રોયજનમેવેતિ ॥133॥
અન્યન્મતં વ્યાપ્ત્યાપિ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉક્તે વૈધર્મ્યમપિ વાચ્યમિતિ, તત્તાવદુપન્યસ્યતિ---કેચિદિતિ પાદત્રયેણ ।
કિં પુસ્તદિચ્છાયાં કારણમત આહ--- વ્યાવૃત્તિનિયમેચ્છયેતિ ॥134॥
એતદેવ વિવૃણોતિ---હેતાવિતિ ।
એવં હિ મન્યન્તે ।
યદા હિ
વ્યાવૃત્તિઽ સર્વતઽ પ્રાપ્તા સાધ્યાભાવે નિયમ્યતે

તત્તુ મન્દફલં યસ્માત્ પક્ષે ઽપ્યેવં નિરૂપિતમ્ ।
વ્યાપકાભાવમાત્રં હિ વ્યાપ્યાન્નિત્યં નિવર્તતે

તસ્માદ્ યથૈવ શુક્લત્વે પટસ્યોક્તે વિરોધિનામ્ ।
નિવૃત્તિર્નતુ દૈર્ધ્યાદેસ્તથાત્રાપિ ભવિષ્યતિ

દ્વૈવિધ્યં નોપપન્નં તુ યથૈવ હ્યગ્નિધૂમયોઽ ।
સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તેયત્ર ધૂમ ઇત્યુદ્દિશ્ય તત્રાગ્નિરેવતિ સૈવકારમુપાદીયતે, તદા હેતો સાધ્યેનૈવાગ્નિનાવધારિતે સર્વતો ઽગ્નોરન્યમાત્રાદ્ વ્યાવૃત્તિઽ પ્રાપ્નોતિ, ન ચૈતત્ સમ્ભવતિ ।
સાધ્યધર્માધિકરણાદેરપ્યભાવપ્રસઙ્ગાદપક્ષધર્મત્વાપત્તેઽ ।
પક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
અતઽ સાધ્યાભાવ એવ વ્યાવૃત્તિં નિયન્તું સર્વદૈવ વૈધર્મ્યવચનમર્થવત્ ।
સતિ હિ તસ્મિન્નગ્ન્યભાવે ધૂમો ન ભવતીત્યાવેદિતં, ભવતીતિ ॥135॥
એતદપિ દૂષયતિ---તત્તુ મન્દફલમિતિ ।
તદિદં વૈધર્મ્યવચનમેવં ક્રિયમાણં મન્દફલમિત્યર્થઽ ।
કથં મન્દફલમત આહ--- યસ્માદિતિ ।
કિં નિરૂપિતમત આહ--- વ્યાપાકભાવમાત્રં હીતિ ।
અગ્નિમાન્ પર્વત ઇતિ પક્ષવચને નિરૂપિતમિદમ્,--- યથા ઽનિયમસ્તદ્વિપક્ષાચ્ચ કલ્પ્યતે નાવિરોધિનઽ ઇતિ ।
અતઽ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે ઽપિ વ્યાપ્યા ધૂમાદેર્વ્યાપકાભાવનિવૃત્તિ માત્રેમેવ દર્શયિતવ્યમ્, નાન્યમાત્રનિવૃત્તિરિતિ ॥136॥
એતદેવ દૃષ્ટાન્તવચનેનોપપાદયન્નુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
તદિહ---
પ્રતિજ્ઞાહેતુસાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાખ્યાસ્ત્રયો મતાઽ ।
વાક્યસ્યાવયવાઽ પ્રાયો મીમાંસકમતે સતામ્॥
એતચ્ચ ભાષ્યકારેણ સ્વયમેવોપદર્શિતમ્ ।
દૃષ્ટાન્તહેતુસાધ્યાર્થપદત્રયનિબન્ધનાત્॥
ઇતિ ॥137॥
અત્ર ભાષ્યમ્--- ઽતત્તુ દ્વિવિધં પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં ચ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં યથા--- ધૂમાકૃતિદર્શનાદગ્ન્યાકૃતિવિજ્ઞાનં, સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં ચ યથા--- દેવદત્તસ્ય ગતિપૂર્વિકાં દેશાન્તરપ્રાપ્તિમુપલભ્યાદિત્યે ઽપિ ગતિસ્મરણમ્ઽ ઇતિ ।
અનેન પ્રમેયદ્વૈવિધ્યાદનુમાનદ્વૈવિધ્યમુક્તમિતિ ।
અત્ર કેચિન્નીતિજ્ઞંમન્યા અવધૃતસ્વલશ્રણમેવ ક્વચિદનુમાનેન સામાન્યતો ગૃહ્યત ઇતિ મન્યન્તે ।
તદભ્રમાપનયાય ભાષ્યકારેણેદમુક્તમ્--- ઽતત્તુ દ્વિવિધમ્, અદૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયમપ્યનુમાનમસ્તિ ક્રિયાદિષ્વિઽતિ ।
કથં પુનરદૃષ્ટસ્વલક્ષણેન સમ્બન્ધદર્શનમ્, ઉત્પત્તિમતઽ ફલસ્ય દર્શનાત્ ।
યદ્યપ્યનવધૃતસ્વલક્ષણેન વસ્તુના વિશેષતઽ સમ્બન્ધો ઽનવગતઽ, સામાન્યતસ્તુ દૃશ્યતે ।
સર્વં હિ કાદાચિત્કં ફલં કુતશ્ચિદાગન્તુકાદુત્પત્તિમતો જાયમાનં દૃષ્ટમ્, તન્તુસંયોગેભ્ય ઇવ પટઽ ।
અતો દેવદત્તસ્ય ભૂતપૂર્વોત્તરદેશવિભાગસંયોગૌ કદાચિદુપલભ્યાગન્તુકઽ કો ઽપિ હેતુરનુમીયતે ।
તદિદં
સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધમનુમાનમાચક્ષતે પ્રત્યક્ષાનુપલક્ષિતપૂર્વસ્વલક્ષણવિષયત્વાત્ ।
અગ્ન્યાદિષુ તુ પ્રત્યક્ષતઽ સ્વલક્ષ આવધારણાત્ પ્રાક્ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટસમ્બન્ધમનુમાનમાહુઽ ।
ન ચ દ્રવ્યમેવ સંયોગવિભાગયોઽ કારણમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
સત્યપિ તસ્મિન્નભાવાત્ ।
ન ચ દ્રવ્યાન્તરાગમ એવ શક્યેત કલ્પયિતું, તસ્ય પૂર્વદ્રવ્યપ્રત્યભિજ્ઞયા બાધિતત્વાત્ ।
ન ચ સદૃશાપરાપરોત્પત્તિવિપ્રલબ્ધા ભેદં ન બુધ્યન્ત ઇતિ સામ્પ્રતમ્, દેશાદિભેદે ઽપિ તદબુદ્ધેરવિપર્યયાત્ ।
ઉક્તં ચ વિવરણકારેણ --- ઽક્ષમભઙ્ગસ્તુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાગ્નિરાક્રિયત એવ ।
અતો દૃષ્ટકારણસમ્ભવાદદૃષ્ટં કિમપિ સંયોગવિભાગયોઽ કારણમનુમીયતે ।
તચ્ચ કર્મેત્યાખ્યાયતે ।
અત એવ પ્રદેશાન્તરેષ્વપિ કર્માપ્રત્યક્ષમેવેઽતિ ।
ભાષ્યકારો દર્શયતિ--- યથા વક્ષ્યતિ"ન હિ તે પ્રત્યક્ષે"ઇતિ ।
ઽયદાશ્રયં દેશાન્તરં પ્રાપયતિ તત્કર્મેત્યુચ્યતઽ ઇતિ ચ ।
વ્યક્તમેવ દેશાન્તરપ્રાપ્તિફલોન્નીયમાનત્વમેવ કર્મણો દર્શયતીતિ સિદ્ધં ક્રિયાદીનાં સામાન્યતો દૃષ્ટાનુમાનૈકવિષયત્વમ્ ।
એવં ચ પ્રમેયદ્વૈવિધ્યાદનુમાનદ્વૈવિધ્યોપપત્તિરિતિ યે વદન્તિ તાન્ પ્રત્યાહ---દ્વૈવિધ્યં નોપપન્નમિતિ ।
ઇદમુક્તપ્રકારં દ્વૈવિધ્યમનુપપન્નમિતિ ભાવઽ ।
કથમનુપપન્નમત આહ--- યથૈવેતિ પાદત્રયેણ ।
યથા ખલ્વગ્નિધૂમાકૃત્યોઽ પ્રત્યક્ષયોઽ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટઽ સમ્બન્ધો, ભવતિ એવં ગિતપ્રાપ્ત્યાકૃત્યોઽ, તયોરપિ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટઽ સમ્બન્ધઽ ગતિપ્રાપ્ત્યોસ્તથૈવ હિ

પ્રત્યક્ષમેવ હિ વયં દેશાન્તરં પ્રાપ્નુવન્તં દેવદત્તં ગચ્છતીતિ મન્યામહે ।
નેયં જાત્યાદિવિકલ્પનાભ્યઽ કર્મકલ્પના વિશિષ્યતે ।
તદ્વદેવેન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાદપરોક્ષનિર્ભાસાચ્ચ ।
નનુ દેવદત્તે દેશસંયોગવિભાગાતિરિક્તમપરં કર્મણઽ કિમપિ રૂપમપરોક્ષમીક્ષમહે ।
ફલદર્શનેનૈવ તદનુમીયતે ।
જાતેર્વા વ્યક્તિતો વ્ય(તિરિક્તા) યાઽ કિં રૂપમનુભૂયતે, યદસૌ પ્રત્યક્ષવિષયતયાવસીયતે ।
રૂપમેવ સા વ્યક્તેઽ, કિમસ્યા રૂપાન્તરેણેતિ ચેત્, કર્મ વા કિમરૂપમ્ ।
ઇદમપિ હિ તતો ન ભિદ્યત એવ ।
આગન્તુકં તુ કેવલમ્ ।
અતો જાતિકલ્પનાવત્ કર્મકલ્પનામપિ પ્રત્યક્ષપક્ષ એવ નિક્ષિપન્તઽ પઞ્ચધા સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં વિભજામહે ।
આહ ચ---
"ન હિ દૃષ્ટિપથં પ્રાપ્તં દેવદત્તં નિરૂપયન્ ।
પઠન કાવ્યં સ્વસંજ્ઞોક્તં પરોક્ષમિવ બુધ્યતે ॥"
ઇતિ ।
ફલાનુમેયે તુ કર્મણ્યાદિત્યવદ્ દેવદત્તવત્ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગઽ ।
ન ચૈષ દેવદત્તમિવ ચલન્તં સ્પન્દમાનમાદિત્યમપિ પશ્યતીતિ દૃશ્યતે ।
સ્થિરં હિ સર્વદા તન્મણ્ડલમવલોક્યતે ।
સંયોગવિભાગૌ તુ તસ્યાપિ પ્રતીયેતે એવેતિ તુલ્ય(વ?સ્વા)ત્ તાભ્યામુભયત્રાપ્યાનુમાનિકઽ પ્રત્યયો ભવેત્ ।
અપિ ચ વિભાગોપક્રમે સંયોગાવસાને ચ કર્મણિ તત ઉન્નીયમાને ગચ્છતીતિ વર્તમાનનિર્ભાસઽ પ્રત્યયો ન ભવેત્, અતીતં હિ તત્, તદા કથં વર્તમાનાકારબુદ્ધિગોચરો ભવતિ ।
જલપ્રવાહનિશ્ચલેષુ મત્સ્યેષુ નિરન્તરોત્પદ્યમાનજલાવયસંયોગવિભાગાવગમાદાનુમાનિકી, ગતિસંવિદુપજાયેત ।
સ્થાણૌ ચ શ્યેનવિયુક્તે શ્યેન ઇવ કર્માનુમીયેત ।
તતશ્ચ સો ઽપિ ગચ્છતીતિ બુદ્ધિવિષયતામાપદ્યેત ।
યદિ મતં ન વિભાગમાત્રાત્ કર્માનુમાનમ્, અપિ તર્હિ વિભાગપૂર્વાકાત્ સંયોગાદિતિ ।
એવ તર્હિ યદૈકઽ શ્યેનવિયુક્તઽ સ્થાણુરન્યેન સંયુજ્યતે તત્ર પ્રસઙ્ગઽ ।
ચલિત્વાવસ્થિતે ચ દેવદત્તે ।
યદિ તૂચ્યતે યો ઽયમુત્પતતઽ શ્યેનસ્ય દેશાન્તરસંયોગઽ તસ્ય સ્થાણુસમવેતેન કર્મણા નિષ્પત્ત્યસમ્ભવાન્ન તત્ર કર્માનુમાનમિતિ ।
કલ્પ્યતાં તર્હિ શ્યેને ઽપિ કર્મ, સ્થાણૌ તુ પ્રસઙ્ગાનતિવૃત્તિરેવ ।
નિયતં હિ પ્રતિબદ્ધદૃશઽ સ્મૃતપ્રતિબન્ધસ્ય પ્રતિબ્નધકવિજ્ઞાનમ્ ।
અસ્તિ ચ સ્થાણૌ કારણપ્રિબદ્ધફલદર્શનમિતિ નાનુમોદયઽ શક્યતે ।
નિરોદ્ધુમ્ ।
શ્યેનસમવાયિનૈવ કર્મણા સ્થાણાવપિ સંયોગવિભાગોપપત્તૌ ન તદ્ગતકર્માનુમાનમિતિ ચેત્ તન્ન ।
ન હિ પ્રયોજનાનુસારિણ્યમનુમાનવ્યવસ્થા ।
વ્યાપ્તં હિ લિઙ્ગં યત્ર યત્ર દૃશ્યતે તત્ર તત્ર વ્યાપકમુપસ્થાપયતિ ।
અર્થાપત્તિર્હ્યન્યથોપપત્ત્યા પરિહ્રિયતે નાનુમાનમ્ ।
યદિ ત્વવિચ્છન્નોત્પત્તયઽ સંયોગવિભાગાઽ ક્રિયાનુમાને કારણમ્, એવં તર્હિ ન કાચિદ્ ગતિરનુમીયેત, ભવિષ્યત્સંયોગવિભાગાનાં પ્રમાણાગોચરત્વાત્ ।
પ્રથમં ચ કતિપયાનામેવાવગતેઽ ।
અથ સ્વદેશસંયોગવિભાગહેતુકં ક્રિયાનુમાનમ્ ।
ન ચ સ્થાણોઽ શ્યેનો દેશ ઇત્યુચ્યતે ।
એવમપિ મત્સ્યેષુ પ્રસઙ્ગાનતિવૃત્તિરેવ, તેષાં હિ જલં સ્વદેશ એવ ।
પરોક્ષવ્યોમવાદિનાં ચ વિહઙ્ગમે ગચ્છતીતિ ક્રિયાપ્રત્યયાનુપપત્તિઽ, વ્યોમસંયોગવિભાગયોરપ્રત્યક્ષત્વાત્ તાભ્યાં તદનુમાનાનુપપત્તેઽ ।
ન ચ વિયદ્વિતતાલોકાવયવસંયોગવિબાગાવગમનિબન્ધનો વિહઙ્ગમે ચલતીતિ પ્રત્યયઽ, સન્તમસે ઽપિ ભાવાત્ ।
ન ચ તમો નામ કિઞ્ચિદ્વસ્ત્વસ્તિ ભવત્સિદ્ધાન્તે, ભાસો ઽભાવમાત્ર્તવાત્તસ્ય ।
અતસ્તત્સંયોગવિભાગહેતુકો ઽપિ ન ક્રિયાવસાયઽ શક્યતે સમાધાતુમિતિ ન પ્રત્યક્ષે કર્મણિ દ્વૈવિધ્વોપપત્તિઽ ।
યા તુ ઽન હિ તે પ્રત્યક્ષેઽ ઇત્યપ્રત્યક્ષતોક્તા, તાં તત્રૈવાન્યથા વ્યાખ્યાસ્યામઽ "રૂપશબ્દાવિભાગમ્" ઇતિ ચ વદતા સૂત્રકારેણ પ્રત્યક્ષમેવ ક્રમેત્યાસ્થિતમ્ ।
અપૂર્વાધિકરણે ચ"કર્મણો રૂપમુપલભામહ"ઇતિ વચનં યથાચોદિતવિતતપૂર્વાપરીભૂતાભિવ્યક્તાવસ્થિતકર્મરૂપાનુપલબ્ધ્યભિપ્રાયમેવ ।
ઇતરથા હ્યુપલબ્ધિમાત્રપ્રતિષેધે શશશૃઙ્ગાદિવન્નિત્યાભાવ એવ કર્મણો ભવેત્ ।
ન હિ તત્ર પ્રત્યક્ષોપલબ્ધિમાત્રમેવ પ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ઽયદાશ્રયં દેશાન્તરં પ્રાપયતીઽતિ ચ ન ફલાનુમેયત્વાભિપ્રાયમ્ ।
કિં તર્હિ? આશ્રયસ્ય દેશાન્તરપ્રાપકત્વરૂપેણ ન સ્વરૂપતઽ કર્માસ્તીત્યપૂર્વાત્મના કર્મણો ઽવસ્થાનં દર્શયતિ ।
ઽઇહાપિ દેવદત્તસ્ય ગતિપૂર્વિકાં દેશાન્તરપ્રાપ્તિમુપદિત્યયોરુભયોરપિ કર્મણો ઽનુમેયત્વાત્ કેન વિશેષેણાદિત્યે ગત્યનુમાનં સામાન્યતો દૃષ્ટતયોદાહ્રિયતે ।
દેવદત્તે ઽપિ હિ સામાન્યતો દૃષ્ટાદેવ ગતિસિદ્ધિઽ ।
અતો નૈવંવિધં ગ્રન્થતો યુક્તિતો વા ઘટત ઇતિ સૂક્તમનુપન્નમિતિ ।
પ્રતિયોગિનોર્હિ પરસ્પરમસઙ્કરે દ્વૈવિધ્યં ભવતિ ।
ઇહ તુ યત્
આદિત્યે ઽનુપલબ્ધિશ્ચેન્ન દેશે ઽપ્યધુનાતને ।
ક્વચિત્ તત્રોપલબ્ધિશ્ચેદ્ દેવદત્તે ઽપિ દૃશ્યતામ્

યદિ ધર્મ્યન્તરાપેક્ષા તત્ર સામાન્યદૃષ્ટતા ।
સ્યાદગ્નિધૂમચયોઽ સૈવ તસ્માદેવં પ્રચક્ષતે

પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસમ્બન્ધં યયોરેવ વિશષયોઽ ।
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસમ્બન્ધસ્ય પ્રતિયોગિતયોપાત્તં સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્ધં તત્રાપિ ગતિપ્રાપ્ત્યાકૃત્યોઽ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટ એવ સમ્બન્ધ ઇતિ ન પ્રતિયોગિનોરસઙ્કર ઇતિ ॥138॥
યદિ તુ દૃષ્ટાન્તે પ્રત્યક્ષતાયામપિ પક્ષીકૃતાદિત્યગતેરપ્રત્યક્ષત્વાત્ ન પ્રત્યક્ષદૃષ્ટઽ સમ્બન્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
તદેતદાશઙ્કતે તાવત્---આદિત્યે ઽનુપલબ્ધિશ્ચેદિતિ ।
ઇદાનીં દૂષયતિ--- નેતિ ।
કારણમાહ---દેશે ઽપ્યધુનાતન ઇતિ ।
દેશે ઽપ્યધુનાતને--- સમ્પ્રતિ પ્રમીયમાણે, અપ્રત્યક્ષતોપલબ્ધિરેવેત્યર્થઽ ।
યદિ ત્વગ્નિધૂમાકૃત્યોઽ ક્વચિન્મહાનસાદૌ અપ્રત્યક્ષોપલબન્ધિરિષ્યતે સા તર્હિ દેવદત્તે ઽપિ ગતેઽ પ્રત્યક્ષત્વાદસ્તીત્યાહ---ક્વચિદિતિ ॥139॥
એવં તાવત્ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટતા સામાન્યતો દૃષ્ટતયા સઙ્કીર્યતે ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં સામાન્યતો દૃષ્ટતાપિ પ્રત્યક્ષતો
દૃષ્ટાભિમતાગ્ન્યાકૃત્યનુમાને સઙ્કીર્યત ઇત્યાહ--- યદીતિ પાદત્રયેણ ।
યદિ હિ દેવદત્તાદિધર્મ્યન્તરાપેક્ષૈવાદિત્યે ગત્યનુમાનસ્ય સામાન્યતો દૃષ્ટષ્યતે, સા તર્હિ મહાનસાદિધર્મ્યન્તરાપેક્ષયાગ્નિધૂમયોરપિ ગમ્યગમકત્વેનાવસ્થિતયોઽ પ્રાપ્નોત્યેવ ।
સામાન્યતો હ્યવિવક્ષિતદેશાદિભેદમિદમવગતં ધૂમવાનગ્નિમાનિતિ, યથા દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યધિકરણં ગત્યધિકરણમિતિ ।
અતઽ પ્રતિયોગિત્વરહિતમેવેદતસ્માદેવં પ્રચક્ષત ઇતિ ।
યથોક્તદ્વૈવિધ્યાસમ્ભવાદેવં વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ દ્વૈવિધ્યં વર્ણનીયમિતિ ભાવઽ ॥140॥
તત્ર પ્રત્યક્ષસમ્બન્ધં તાવદુદાહરતિ--- પ્રત્યક્ષેતિ બુધ્યતે ઽન્તેન ।
યદા હિ યયોરેવગ્નિધૂમવિશેષયોઽ, ગોમયેન્ધનો ઽયમગ્નિઽ--- ગોમયમિન્ધનમસ્યેતિ
ગોમયેન્ધનતજ્જન્યવિશેષાદિમતિઽ કૃતા

તદ્દેશસ્થેન તેનૈવ ગત્વા કાલાન્તરે ઽપિ તમ્ ।
યદાગ્નિર્બુધ્યતે તસ્ય પર્વબોધાકત્ પુનઽ પુનઽ

સન્દિહ્યમાનસભ્દાવવસ્તુબોધાત્ પ્રમાણતા ।
વિશેષદૃષ્ટમેતચ્ચ લિખિતં વિન્ધ્યવાસિના

આકૃત્યોરેવ ચૈષેષ્ટા વ્યવચ્છેદેન કેનચિત્ ।
હેતુસાધ્યવ્યવસ્થેતિ વિશેષો નોપદર્શિતઽ

બહુવ્રીહિઽ, તજ્જન્યો ઽયં ધૂમવિશેષ્ ઇતિ ચ પ્રાક્ પ્રત્યક્ષેણ મતિં કૃત્વા પુનશ્ચ કિયતા વિલમ્બનેનાન્યત્ર ક્વચિદ્ કત્વા ગતઽ સન્ તદ્દેશસ્થેન તેનૈવ ધૂમવિશેષેણ તમેવાગ્નિવિશેષં બુધ્યતે, તદા તત્પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસમ્બન્ધમનુમાનં ભવતીત્યર્થઽ ।
અનેન ચ વિશેષદૃષ્ટમેવ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટશબ્દેનોચ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રત્યક્ષશબ્દેન હિ વિશેષો લક્ષ્યતે ।
પ્રત્યક્ષેણ હ્યયમેવંવિધો ઽવાન્તરવિશેષો ગોમેયન્ધનતજ્જન્યત્વાદિરૂપઽ શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ।
ન પ્રમાણાન્તરેણ ।
તદદ્વારેણ ત્વનુમાનસ્યાપિ તાદૃશો વિશેષો વિષયો ભવતીતિ યુક્તૈવ પ્રત્યક્ષશબ્દેન વિશેષલક્ષણા ।
વિશેષદૃષ્ટં ચ સામાન્યતો દૃષ્ટસ્ય ભવતિ પ્રતિયોગીતિ દ્વૈવિધ્યોપપત્તિરિતિ ભાવઽ ।
નનુ વિશેષદૃષ્ટં નામ(ન) પ્રમાણભેદઽઓ ।
ન ચેદં પ્રમાણમ્,ગૃહીતવિષયત્વાત્ ।
તદ્દેશસ્થિતેનૈવ હિ ધૂમેન તસ્મિન્નેવ દેશે સ એવ ગોમયેન્ધનજન્યાગ્નિરનુમીયતે ।
અતો દેશભેદાભાવાદપ્રામાણ્યમેવ, અત આહ---તસ્યેતિ પાદત્રયેણ ।
તસ્યૈવંવિધસ્ય પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસ્ય સન્દિહ્યમાનસદ્ભાવવસ્તુબોધાત્ પ્રમાણતા ભવતિ ।
યદ્યપિ દેશભેદો નાસ્તિ ।
કાલભેદાત્તુ સંશયાનસ્ય સંશયોચ્છેદદ્વારેણ પ્રામાણ્યમવિહતમિતિ ।
એતચ્ચ વિન્ધ્યવાસિનાપિ વિશેષદૃષ્ટત્વેનોદાહૃતમિત્યાહ--- વિશેષદૃષ્ટમિતિ ॥143॥
યદિ વિશેષદૃષ્ટોદાહરણમિદં કથં તર્હિ ભાષ્યે આકૃતિગ્રહણમ્ ।
એવં હિ વિશેષ એવ દર્શયિતવ્યો ભવેત્ ।
અત આહ---આકૃત્યોરેવેતિ ।
અયમર્થઽ---કેનચિદ્ગોમયોન્ધનત્વાદિનાવાન્તરવિશેષેણોપદર્શિતયોરાકૃત્યો
અગ્નિધૂમાન્તરત્વે ચ વાચ્યે સામાન્યતો મિતૌ ।
સામાન્યદૃષ્ટમેકાન્તાદત્રેત્યાદિત્ય ઉચ્યતે

પ્રત્યક્ષવિષયત્વં ચ સામાન્યસ્ય પ્રસાધિતમ્ ।
વસ્તુત્વં ચાત્ર હેતુર્વા દ્વયસ્યાપ્યભિધીયતે

રેવાત્ર હેતુસાધ્યત્વમ્ ।
એવં હ્યત્ર પ્રત્યયઽ ।
સ એવાયમદ્ય યાવદનુવર્તમાનો ગોમયેન્ધનવિકારસ્ય ધૂમસ્યાકારો દૃશ્યતે ।
અત એવ તદિન્ધનયોનિરગ્નિરનુવર્તત ઇત્યતો નાનુપપન્નમાકૃતિગ્રહણમિતિ ॥144॥
યદ્યેવમવિવક્ષિતાવાન્તરવિશેષમગ્નિધૂમાન્તરમેવ સામાન્યતો દૃષ્ટોદાહરણતયા વાચ્યમ્ ।
કિમાદિત્યોદાહરણેન ।
અત આહ---અગ્નિધૂમાન્તરત્વે ચેતિ ।
યથા હ્યગ્નિધૂમાકૃત્યોસ્તુણદારુગોમયેન્થનાદિજન્મા સુવ્યક્તો વિશેષઽ સર્વપ્રમાતૃસ્યસંવેદ્યો ભવતિ, નૈવં ગતિપ્રાપ્ત્યાકૃત્યોઽ ।
અતઽ પ્રાપ્ત્યાકૃતિમાત્રાદ્ ગત્યાકૃતિમાત્રાનુમાનમાદિત્ય એકાન્તતઽ સામાન્યતો દૃષ્ટસમ્બન્થમિતિ યુક્તમેવાદિત્યોદાહરણમિતિ ॥145॥
કિં પુનઽ સામાન્યતઽ સમ્બન્ધગ્રહણે પ્રમાણમ્ ।
ન હ્યગૃહીતયોઽ સમ્બન્ધિનોઽ સમ્બન્ધગ્રહણમસ્તિ ।
ન ચ સામાન્યયોઽ પ્રત્યક્ષગ્રહણં સમ્ભવતિ ।
તસ્ય સ્વલક્ષણૈકવિષયત્વાત્ ।
નાનુમાનમનવસ્થાપાતાત્ ।
અત આહ---પ્રત્યક્ષવિષયત્વમિતિ ।
ભવેદનવસ્થા,વદ્યનુમાનેન સામાન્યગ્રહણમિષ્યતે ।
તસ્ય તુ સવિકલ્પકસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષવિષયત્વમુપપાદ્યાન્ત ઉપસંહૃતં ઽપ્રત્યક્ષત્વમતઽ સિદ્ધં સામાન્યસ્યેઽતિ ।
નનુ યસ્ત્વેવ ન સામાન્યં કિઞ્ચિદસ્તિ નામ ।
તસ્ય ભિન્નાભિન્નસ્યાનિરૂપણાદત આહ---
વસ્તુત્વં ચેતિ ।
વસ્તુત્વમપ્યાકૃતિગ્રન્થે વિસ્તરેણ પ્રતિપાદદયિષ્યતે ।
પ્રત્યક્ષવિષયતાપ્રતિપાદનેન ચ પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રસાધિતપ્રાયમેવ ।
અત્ર ચ ઽઅસ્તિ સામાન્યવસ્તુષ્વિઽત્યન્વયોપપાદનાય સામાન્યસ્ય વસ્તુત્વમુપન્યશ્રસ્તમેવ ।
અયં તુ હેતુકથનાર્થઽ પુનરુપન્યાસ ઇતિ ।
યસ્તુ હૈતુકો ન હેતુમન્તરેણ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધાવાદ્રિયતે ।
તં પ્રતિ હેતુનૈવોભયમુપપાદયિષ્યામ ઇત્યાહ---અત્રેતિ ॥146॥
ધુમાદગ્ન્યનુમાનસ્ય વસ્ત્વાલમ્બનતા ભવેત્ ।
અભાવાન્યપ્રમાણત્વાત્ સ્વાર્થે શ્રોત્રાદિબુધ્દિવત્

સામાન્યસ્ય ચ વસ્તુત્વં પ્રત્યક્ષગ્નાહ્યતાપિ ચ ।
અભાવાન્યપ્રમેયત્વાદસાધારણવસ્તુવત્

તત્ર વસ્તુત્વપ્રસાધનાર્થં તાવદ્ હેતુમાહ---ધૂમાદગ્ન્યનુમાનસ્યેતિ ।
બૌદ્ધા હ્યવસ્તુસામાન્યાલમ્બનમનુમાનમાચક્ષતે ।
સામાન્યસ્ય વિકલ્પાકારમાત્રાભ્યુપગમાત્ ।
અત એવ ભ્રાન્તિરેવાનુમાનં, સમ્બન્ધબલેન સ્વલક્ષણરૂપમુપસ્થાપયતીતિ પ્રમાણિત્યાહુઽ ।
તાનેવ પ્રતીદમુચ્યતે--- વસ્ત્વાલમ્બનમનુમાનભભાવાન્યપ્રમામત્વાત્ યથા સ્વાર્થે શ્રોત્રાદિબુદ્ધિઽ ।
યા હિ સ્વવિષયે શ્રોત્રાદિભિરિન્દ્રિયૈર્બુદ્ધિર્જન્યતે, સા વસ્ત્વાલમ્બનૈવપ ।
યેન ચ યદિન્દ્રિયં સન્નિકૃષ્યતે સ તસ્ય સ્વાર્થઽ પ્રાપ્યકારિત્વાદિન્દ્રિયાણામ્ ।
તદિહ મૃગતૃષ્ણાદિજ્ઞાનનિરાકરણાર્થં સ્વાર્થવિશેષણમ્ ।
અવિશેષેણોપાદાને તુ નાબાવાન્યપ્રમાણત્વસ્ય વસ્ત્વાલમ્બનતયા વ્યાપ્તિઽ કથિતા ભવેત્ ।
ભ્રાન્તીનામુભયવિકલત્વાત્ ।
ન હિ તાઽ પ્રમાણમ્ ।
ન ચ વસ્ત્વાલમ્બનાઽ ।
અન્યસમ્પ્રયુક્તેન્દ્રિયસ્યહિ તા અન્યવિષયા જાયન્તે ।
ઊદૃશમેવ જ્ઞાનમવસ્ત્વાલમ્બનં, ન પુનરત્યન્તાસદર્થમ્ ।
એવં વસ્ત્વાલમ્બન્ત્વે ઽનુમાનસ્ય સાધિતે અર્થાત્ સામાન્યં વસ્ત્વિત્યુક્તં ભવતિ ।
ઇદં ચાવસ્ત્વાલમ્બત્વમનુમાનસ્યાર્થપદં પ્રયુઞ્જાનેન ભાષ્યકારેણ નિરાકૃતમ્ ।
અનર્થવિષયમનુમાનમિતિ બૌદ્ધા મન્યન્તે ।
યદ્વદિતિ(?) સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થેર્ઽથાધ્યવસાયેન પ્રવર્તમાના ભ્રાન્તિરપ્યર્થસમ્બન્ધેન પ્રવૃત્તેસ્તદવ્યભિચારાત્ પ્રમાણમનુમાનમિતિ, તેષામિદમુત્તરમ્ અર્થઽ સામાન્યમનુમાનસ્ય વિષયો બાહ્ય એવ ।
ન વિકલ્પાકારમાત્રમિત્યાકૃતિગ્રન્થે વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિષ્યત ઇતિ ॥147॥
એવમર્થાદ્ વસ્તુત્વં પ્રસાધ્યાહ્રત્ય પ્રસાધયતિ---સામાન્યસ્ય ચ વસ્તુત્વમિતિ ।
સામાન્યં વસ્તુ અભાવાન્યપ્રમેયત્વાદસાધારણવસ્તુવદિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષવિષયતામિદાનીં પ્રયોગેણ દર્શયતિ--- પ્રત્યક્ષેતિ પાદત્રયેણ ।
યદભાવાન્યપ્રમેયં તત્ પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યત એવ ।
યથા સૌગતાનામેવાસાધારણં વસ્ત્વિતિ ॥148॥
સામાન્યં નાનુમાનેન વિના યસ્ય પ્રતીયતે ।
ન ચ લિઙ્ગવિનિર્મુક્તમનુમાનં પ્રવર્તતે

અસામાન્યસ્ય લિઙ્ગત્વં ન ચ કેનચિદિષ્યતે ।
ન ચાનવગતં લિઙ્ગં કિઞ્ચિદસ્તિ પ્રકાશકમ્

તસ્ય વાપ્યનુમાનેન સ્યાદન્યેન ગતિઽ પુનઽ ।
તદુત્પત્તિશ્ચ લિઙ્ગાત્ સ્યાત્ સામાન્યજ્ઞાનસંહતાત્

તસ્ય ચાપ્યનુમાનત્વાદ્ ભવેલ્લિઙ્ગેન ચોદ્ભવઽ ।
અનુમાનાન્તરાદેવ જ્ઞાનેનૈવં ચ કલ્પને

લિઙ્ગલિઙ્ગ્યનુમાનાનામાનન્ત્યાદેકલિઙ્ગિનિ ।
કતિર્યુગસહસ્રેષુ બહુષ્વપિ ન વિદ્યતે

અથ સામાન્યભૂતે ઽપિ લિઙ્ગે ઽન્યસ્માદ્ ગિતર્ભવેત્ ।
પ્રમાણાદપ્રમાણાદ્ વા તથા લિઙ્ગિગતિર્ભવેત્

બૌદ્ધાનામેવ તુ સામાન્યમનુમાનૈકવિષયં મન્વાનાનામનવસ્થા પ્રસજ્યત ઇત્યાહ--- સામાન્યમિતિ પઞ્ચભિઽ ।
નિગદવ્યાખ્યાતો ગ્રન્થઽ ॥149--153॥
યદિ તૂચ્યતે લિઙ્ગભૂતસામાન્યગ્રહણાર્થમનુમાનાપેક્ષાયામનવસ્થા ભવતિ, ન તદગ્રહણાર્થમનુમાનમપેક્ષ્યતે, ધૂમાદિસ્વલક્ષણદર્શનપ્રભવવિકલ્પવેદ્યત્વાત્તસ્ય ।
ન ચાસાવપ્રમાણમ્, અર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુપ્રતિલભાત્ ।
ન ચ પ્રમાણમનર્થવિષયત્વાત્ ।
અતો ઽનિર્વચનીયવિકલ્પસિદ્ધત્વાત્ લિઙ્ગસ્ય નાનવસ્થા ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ---અથેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- ન તાવત્ પ્રમાણમપ્રમાણં ચ જ્ઞાનં સમ્ભવતિ ।
વિરુદ્ધસ્વભાવયોરેકત્ર પ્રતિષેધે ઽન્યતરાપત્તેરપરિહાર્યત્વાત્ ।
અપ્રમાણસ્ય ચ પ્રમેયવ્યવસ્થાપનાશક્તેરવશ્યં પ્રમાણમેવ તજ્જ્ઞાનમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાનભ્યુપગમાચ્ચ
પ્રમાણાન્તરમેવાપદ્યેત ।
એવમપ્યનુમાનસ્ય નિત્યોચ્છેદઽ પ્રસજ્યતે ।
પ્રમાણાન્તરમેવ સ્યાત્ સામાન્યસ્યાવબોધકમ્

અપ્રમાણાવબુદ્ધાદ્વા લિઙ્ગાલ્લિઙ્ગિનિ યા મતિઽ ।
સાપિ મિથ્યા ભવેન્નિત્યં બાષ્પજાતાગ્નિબુદ્ધિવત્

નન્વપ્રમાણભૂતાપિ સમ્બન્ધસ્મૃતિરિષ્યતે ।
યથા લિઙ્ગિગતૌ હેતુસ્તથા લિઙ્ગગતિર્ભવેત્

તત્ર યત્પૂર્વવિજ્ઞાનં તસ્ય પ્રામાણ્યમિષ્યતે ।
તદુસ્થાનમાત્રેણ સ્મૃતેઽ સ્યાચ્ચરિતાર્થતા

પ્રમાણાન્તરં ચ સદ્યથા તલ્લિઙ્ગંવેદને પ્રમાણમિષ્યતે, એવં લિઙ્ગિન્યપિ પ્રાપ્નોતિ ।
એવં ચ વક્ષ્યમાણપ્રસઙ્ગો ભવેત્ ।
પ્રમાણાદપ્રમાણાદ્વેતિ વદન્નનિર્ધારિતોભયરૂપતાં વિકલ્પસ્ય દર્શયતિ ॥154॥
અસ્તુ તર્હિ લિઙ્ગિનો ઽપિ તથૈવાવગમઽ, કો દોષઽ, અત આહ---એવમપીતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- અનવસ્તામપિ પ્રસઞ્જયતામસ્માકમનુમાનોચ્છેદાપાદનમભિમતમ્ ।
પ્રમાણાન્તરાભ્યુપગમે ઽપિ ચાનુમાનોચ્છેદો ભવત્યેવ ।
તદેવ હિ પ્રમાણં તદા સર્વસ્ય લિઙ્ગલિઙ્ગિસામાન્યસ્યાવબોધકં ભવેદિતિ ॥155॥
યદિ ત્વેકરૂપાભ્યુપગમે ઽપ્રમાણત્વમેવ લિઙ્ગજ્ઞાનસ્યેષ્યતે,તતો ઽપ્રમાણાવગતાલ્લિઙ્ગાલ્લિઙ્ગિજ્ઞાનમપિ મિથ્યા ભવેત્ ।
બાષ્પાદિવ ધૂમસંવિદિતાદગ્નિજ્ઞાનમ્ ।
એવં ચ નાનુમાનમિતિ ।
સ એવાનુમાનસ્ય નિત્યોચ્છેદ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ--- અપ્રમાણાવબુદ્ધાદિતિ ॥157॥
અત્ર ચોદયતિ---નન્વિતિ ।
યથા હ્યપ્રમાણમેવ સમ્બન્ધસ્મરણં પ્રમાણકારણમિષ્યતે તથા લિઙ્ગજ્ઞાનમપિ ભવિષ્યતીત્યર્થઽ ॥157॥
પરિહરતિ---તત્રેતિ ।
સ્મતિર્હિ પૂર્વજ્ઞાનાદ્ ભવન્તીતદુપસ્થાપનદ્વારેણાનુમાયામુપયુજ્યતે ।
તચ્ચ પ્રમાણમેવેતિ તદનુસારી નિર્ણયો યુક્ત ઇતિ ॥158॥
ન તુ લિઙ્ગગતૌ કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમુપપદ્યતે ।
તદભાવાત્ સ્મૃતિશ્ચાત્ર ન કથઞ્ચિત્ પ્રવર્તતે

સ્માર્થમેતદભેદેન વિજ્ઞાનમિતિ યો વદેત્ ।
તસ્ય વન્ધ્યાસુતે ઽપ્યસ્તિ નૂનં સ્મરણશક્તતા

ન ચાસાધારણોર્ઽથાત્મા સામાન્યજ્ઞાનકારણમ્ ।
યસ્માન્નાસ્યાવિનાભાવસ્તેન દૃષ્ટઽ કથઞ્ચન

ન ચૈષ પ્રકારો લિઙ્ગગતૌ સમ્ભવતીત્યાહ---ન ત્વિતિ ।
ન હ્યત્ર પ્રાગપિ લિઙ્ગાવગમે પ્રમાણં કિઞ્ચિદુપપદ્યતે, યત્ પ્રમાણજ્ઞાનેનોપસ્થાપ્યત ઇતિ ।
ન ચ લિઙ્ગજ્ઞાનમપિ સ્મૃતિરેવેતિ વાચ્યમ્ ।
પૂર્વપ્રમાણાભાવાદેવેત્યાહ--- તદભાવાદિતિ ॥159॥
નનુ નિર્વકલ્પગૃહીતધૂમાદિસ્વલક્ષણપરિપ્રાપકતયા લિઙ્ગજ્ઞાનમપિ સ્મૃતિરેવ ।
અતો ઽત્રાપિ નિર્વિકલ્પપ્રમાણાન્તરતો નિર્ણયો યુક્ત એવ ।
અત આહ---સ્માર્તમિતિ ।
યથા સમ્પ્રતિ સમ્બન્ધજ્ઞાનં ગૃહીતપ્રાપકતયા સમરણમ્, એવમેતદપિ લિઙ્ગજ્ઞાનં નિર્વકલ્પકગૃહીતપ્રાપકતયા તદભેદેન સ્માર્તમિતિ યો વદતિ તસ્ય વન્ધ્યાસુત્રે ઽપિ સ્મરણશક્તિરનિવારિતા ।
ગૃહીતવિષયા હિ સ્મૃતિરિતિ સ્થિતિઽ ।
ન ચ લિઙ્ગસામાન્યજ્ઞાનં નિર્વકલ્પકગૃહીતસ્વલક્ષણાલમ્બનમિતિ કથં સ્મૃતિઽ ।
યદત્ર પ્રકાશતે તન્ન ગૃહીતં, યચ્ચ ગૃહીતં સન્ન પ્રકાશત ઇતિ ન સ્મૃતિત્વમ્ ।
અગૃહીતગોચરાયાં તુ સ્મૃતૌ વન્ધ્યાસુતે ઽપિ સ્મરણપ્રસઙ્ગ ઇતિ ॥160॥
નન્વનુમાનેન લિઙ્ગસામાન્યજ્ઞાને ઽનવસ્થા ભવતિ, યદિ સામાન્યાત્મકમેવ લિઙ્ગં તદગ્રહણાર્થમિષ્યતે, તસ્યાનુમાનવેદ્યત્વાત્ ।
અસાધારણ એવાર્થાત્મા સામાન્યજ્ઞાને લિઙ્ગં ભવિષ્યતિ, સ ચ પ્રત્યક્ષ એવેતિ નાનવસ્થા ।
અત આહ---ન ચેતિ ।
કિં ન કારણમત આહ---યસ્માદિતિ ।
દૃષ્ટાવિનાભાવં લિઙ્ગં ભવતિ ।
ન ચાસ્ય તેન સામાન્યેનાવિનાભાવઽ કથઞ્ચિદ્દેશતઽ કાલતો વા દૃષ્ટઽ ।
અસાધારણસ્ય ભાવાન્તરેષ્વનુસ્યૂત્યસમ્ભવાદેકત્ર દૃષ્ટસ્ય ચ તત્રૈવ નિરુદ્ધત્વાદિતિ ॥161॥
સ્યાદ્વા સમ્બન્ધદૃષ્ટ્યાસૌ સામાન્યં કૃતકત્વવત્ ।
નહ્યસાધારણં વસ્તુ પૂર્વત્રેહ ચ વિદ્યતે

ન ચાપ્યવ્યપદેશ્યસ્ય વિકલ્પરહિતસ્ય ચ ।
વિના પૂર્વાનુસન્ધાનાલ્લિઙ્ગત્વમુપપદ્યતે

કલ્પ્યન્તે ચ વિશેષા યે તે ઽપ્યલિઙ્ગમનન્વયાત્ ।
એતસ્માદેવ હેતોઽ સ્યાત્ તજ્જ્ઞાનસ્યાપ્યલિઙ્ગતા

સામાન્યરૂપતાયાં વા તથૈવાનવધારણમ્ ।
સમ્બન્ધદર્શનાભ્યુપગમે વ કૃતકત્વાદિવત્ સામાન્યરૂપતાપત્તિરિત્યાહ---સ્યાદ્વેતિ ।
અત્ર કારણમાહ---નહીતિ ॥162॥
ઇતશ્ચાસાધારણોર્ઽથાત્મા ન લિઙ્ગમિત્યાહ---ન ચેતિ ।
ધૂમાદર્હિધૂમો ઽયમિત્યાદિવિકલ્પાસ્પદીકૃતો ઽગ્નયાદેર્લિઙ્ગમિતિ દૃષ્ટમ્ ।
અસાધારમસ્તુ કેનચિદ્રૂપેણાપ્યવ્યપદેશ્યઽ કથં લિઙ્ગં ભવેદિતિ ।
લિઙ્ગત્વં નોપપદ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધ ઇતિ ।
નનુ તિરશ્ચામસત્યેવ શબ્દોલ્લેખે ઽસાધારણરૂપદર્શિનામેવાનુમાનં દૃષ્ટમતો નાવ્યપદેશ્યત્વાદલિઙ્ગત્વમત આહ---વિકલ્પેતિ પાદત્રયેણ ।
અયમભિપ્રાયઽ---- મા નામ તિરશ્ચાં શબ્દોલ્લેખો ભવેત્, અર્થવિકલ્પસ્તુ તેષામપિ પૂર્વાપરાનુસન્ધાનાત્મકો ઽસ્ત્યેવ ।
અતો યુક્તમેવ તેષામનુમાને ઽવ્યપદેશ્યસ્યાપિ કથં લિઙ્ગમ્ ।
ન હિ સો ઽયમિત્યાનારૂઢો બુદ્ધૌ ધૂમો ઽગ્નેર્લિઙ્ગં ભવતિ ।
ન ચૈવમસાધારણે સમ્ભવતિ, પૂર્વાપરાનુસન્ધાનાગોચરત્વાત્ તસ્યેતિ ॥163॥
અસ્મન્મતે ઽપિ યે ઽસાધારણાત્માનો ધૂમાદયો વિશેષા વિકલ્પ્યન્તે તે ઽપ્યન્વયાબાવાદલિઙ્ગં, કિમઙ્ગ પુનર્નિર્વિકલ્પકૈકગોચરો ઽસાધારણોર્ઽથાત્મા ઇત્યાહ---કલ્પ્યન્તૈતિ ।
અન્વયાભાવાદેવાસાધારણજ્ઞાનમપિ લિઙ્ગિસામાન્યજ્ઞાને ન લિઙ્ગમિત્યાહ--- એતસ્માદેવેતિ ॥164॥
યદિ ત્વન્વયસિદ્ધ્યર્થમસાધારણસ્ય સામાન્યરૂપતેષ્યતે, તતો લિઙ્ગસામાન્યગ્રહણ ઇવાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ તસ્યાપ્યનવધારણમિત્યાહ---
ક્વચિદ્વા દૃષ્ટસમ્બન્ધે સર્વઽ પ્રત્યાયકો ભવેત્

સમ્બન્ધાનુભવો ઽવશ્યમેષિતવ્યશ્ચ લિઙ્ગિનઽ ।
અનુમાનપ્રવૃત્તેસ્તુ પ્રાઙ્માનં તત્ર નાસ્તિ તે

નચાપિ વાસનામાત્રાલ્લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય સમ્ભવઽ ।
લિઙ્ગિજ્ઞાનં ચ તદ્વત્ સ્યાત્ ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગતો ન તત્

સામાન્યેતિ ।
યદિ તુ કસ્મિંશ્ચિદેવાસાધારણે સામાન્યેન જ્ઞાતસમ્બન્ધે ઽન્યદર્શિનાપિ સામાન્યમનુમીયતે ।
એવં તર્હિ સર્વ એવ સર્વસ્ય પ્રત્યાયકો ભવેત્ ।
અવિશેષાદિત્યાહ---ક્વચિદેતિ ॥165॥
એવં તાવન્ન લિઙ્ગાવધારણે પ્રમાણમસ્તીત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીમન્વયમગ્રહણકાલે લિઙ્ગિજ્ઞાને ઽપિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમસ્તીત્યાહ---
સમ્બન્ધાનુભવૈતિ ।
નાગૃહીતે લિઙ્ગિનિ તત્સમ્બદ્ધં લિઙ્ગં શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ।
ન ચાનુમાનપ્રવૃત્તેઽ પ્રાક્ તસ્મિન્ સામાન્યાત્મનિ ભવતઽ કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમસ્ત્યસ્માકમિવ પ્રત્યક્ષમ્, અતો લ્લિઙ્ગિન્યપ્યવગમ્યમાને ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગ ઇત્યભિપ્રાયઽ ॥166॥
નન્વનાદિકાલીનવાસનામાત્રનિબન્ધન એવાયં લિઙ્ગલિઙ્ગિસંવ્યવહારઽ, કિમિહાતિનિર્બન્ધેન ।
કાચિદેવ હિ વાસનોદ્ભૂતા કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગાકારં વિક્પમાવિર્ભાવયન્તી કિઞ્ચિદેવાનુમાસંવ્યવહારં પ્રવર્તયતિ ।
યથાહુઽ---ઽસ એવાયમનુમાનાનુમેયવ્યવહારો બુદ્ધ્યારૂઢેન ધર્મધર્મિન્યાયેન , ન બહિઽ સદસત્ત્વમપેક્ષતઽ ઇતિ, અત આહ---ન ચાપીતિ ।
ન વાસનામાત્રનિર્મિતં લિઙ્ગજ્ઞાનમ્ ।
વાસના હિ પૂર્વાનુભવાહિતઽ સંસ્કારઽ ।
નાસૌ લિહ્ગસામાન્યસ્ય શશવિષાણાદિવદત્યન્તાસતઽ સમ્ભવતીતિ કથં વાસનામાત્રાલ્લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય સમ્ભવ ઇતિ ।
તન્નિબન્ધને લિઙ્ગજ્ઞાન ઇષ્યમાણે તદ્વદેવ લિઙ્ગિજ્ઞાનોપપત્તરેનર્થકં ત્રિરૂપાલિઙ્ગતોર્ઽથદૃગનુમાનમિત્યનુમાનપ્રામાણ્યાશ્રયણમિત્યાહ---લિઙ્ગિજ્ઞાનં ચેતિ ॥167॥
યત્રાબાવસ્ય લિઙ્ગત્વં ન ચાસાવાનુમાનિકઽ ।
પ્રમાણાન્તરગમ્યત્વાત્ તત્ર દોષો ન જાયતે

પ્રત્યક્ષાવગતાલ્લિઙ્ગાદ્ યસ્ય લિઙ્ગિગતિર્ભવેત્ ।
તસ્ય નાતો ઽધિકં કિઞ્ચિત્ પ્રાર્થનીયં પ્રસજ્યતે

યત્રાપ્યનુમિતાલ્લિઙ્ગાલ્લિઙ્ગિનિ ગ્રહણં ભવેત્ ।
તત્રાપિ મૌલિકં લિઙ્ગં પ્રત્યક્ષાદેવ ગમ્યતે

લિઙ્ગત્વં કકૃતકત્વાદૌ ક્રિયાયાઽ કારકસ્ય વા ।
પ્રત્યક્ષત્વં ચ તસ્યેષ્ટમિતિ દૂરં ન ગમ્યતે

નન્વિયમનવસ્થા મેઘાભાવેન વૃષ્ઠ્યભાવાનુમાને ભવતો ઽપિ સમાનૈવ, અભાવસ્યાનુપલબ્ધિલિઙ્ગત્વાત્ ।
સાતીયલિઙ્ગાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાપદ્યતે ।
અત આહ---યત્રેતિ ।
યત્ર હિ વૃષ્ટ્યભાવે મેઘાભાવો લિઙ્ગં નાસાવનુમેયઽ, અભાવાખ્યપ્રમાણાન્તરગમ્યત્વાત્ ।
અતો નાત્ર તુલ્યજાતીયાપેક્ષાનિબન્ધનો ઽનવસ્થાદોષો જાયત ઇતિ ॥168॥
પ્રત્યક્ષસામાનય્વાદિનાં તુ ન નઽ કાચિદનવસ્થેત્યાહ---પ્રત્યક્ષાવગતાદિતિ ।
અતઽ પ્રત્યક્ષાદિત્યર્થઽ ॥169॥
અનુમિતાનુમાને તર્હ્યનવસ્થા, અત આહ--- યત્રાપીતિ ।
પ્રત્યક્ષા હિ દેશાન્તરપ્રાપ્તિર્મૌલિકં મૂલે ભવં લિઙ્ગં, તેન ગતિમનુમાયાદિત્યે ગતિસાધને ઽનુમીયમાને નાવસ્થેત્યભિપ્રાયઽ ॥170॥
નન્વનિત્યઽ શબ્દઽ કૃતકત્વાત્, કૃતકત્વં ચતત્ર દર્શનાદિત્યેવં કર્માનન્તરભાવિતયા કૃતકત્વે સાધ્યમાને કર્મણો ઽપિ હેત્વન્તરાદનુમાને ઽનવસ્થા ભવેદત આહ--- લિઙ્ગત્વમિતિ ।
"કૃતકત્વાનુમાને હિ કર્મૈકે તત્ર દર્શનાદ્" ।
ઇતિ કારકવ્યાપારાન્તરભાવિત્વં લિઙ્ગમુક્તમ્ ।
તત્ર ચ કારકાવિશિષ્ટા ક્રિયા તદ્વિશિષ્ટં વા કારકમન્તરભાવિતાં વિશિષલ્લિઙ્ગમાપતતિ ।
ઉભયં
એવં શબ્દૌપમાનાદૌ સામાન્યશ્રયતા યતઽ ।
તદ્દૌસ્થિત્યેન દૌસ્થિત્યં સર્વત્રાતઽ પ્રસજ્યતે

તસ્માત્પ્રત્યક્ષપૂર્વત્વં પ્રમાણાન્તર ઇષ્યતે ।
પ્રત્યક્ષત્વં ચ સામાન્યે નાન્યતા હિ ગતિર્ભવેત્

પ્રત્યક્ષાલમ્બનત્વં ચ વિશેષસ્ય કથં ભવેત્ ।
યદા વસ્ત્વમ્તરાપેક્ષઽ સામાન્યાંશઽ સ કીર્ત્યતે

રૂપાદયો હિ સામાન્યં સર્વે નીલાદ્યપેક્ષયા ।
સ્વવિશેષાનપેક્ષ્યાથ નીલાદીનાં સમાનતા

ચ તત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
ક્રિયાયાસ્તાવત્ પ્રત્યક્ષત્વમનન્તરમેવ સાધિતમ્ ।
કારકમપિ તદ્વત્ પ્રત્યક્ષમેવ ।
શક્તિસ્તુ પરોક્ષા ।
સા ચ ન તાવદિહ લિઙ્ગમ્ ।
ન ચાનુમેયા ।
અતઽ ક્રિયાકારકયોરુભયોરપિ પ્રત્યક્ષત્વાન્ન દૂરગમનમ્ ।
અનુમેયકર્મવાદિનામપિ હિ ફલાવધ્યવસ્થાનાન્નાનવસ્થા, નિતરામસ્માકમિતિ ॥171॥
એવં તાવદનુમાસ્યાસતિ સામાન્યસ્ય વસ્તુત્વે પ્રત્યક્ષત્વે ચ દૌસ્થિત્યમુક્તમ્ ઇદાનીં સર્વમેવ પ્રમાણજાતં સામાન્યસ્ય
દૌસ્થિત્યે દુસ્થિતમાપદ્યેત તેષામપિ સામાન્યશ્રયત્વાત્ ।
ન ચ તદપ્રમાણં વક્ષ્યમાણનયાયાદિત્યભિપ્રાયેણાહ--- એવમિતિ ॥172॥
અતો ઽવશ્યં પ્રમાણાન્તરાણાં પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમેષ્ટવ્યં સામાન્યસ્ય ચ પ્રત્યત્વમ્, ઇતરથા ત્વનવસ્થા પ્રાપ્નોતીત્યુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ॥173॥
એવં તાવત્ સામાન્યસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં વસ્તુતા ચોપપાદિતા ઇદાનીં વિશેષા એવ પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યન્ત ઇતિ યે વદન્તિ તાન્ પ્રત્યાહ---પ્રત્યક્ષેતિ ।
વિશેષો હિ યદિ તાવદવયવી દ્રવ્યમભિમતઽ, ચાવયવવસ્ત્વન્તરાપેક્ષઽ સામાન્યાંશો ઽસ્માભિઽ કીર્ત્યત ઇતિ કથં પ્રત્યક્ષ ઇતિ ॥174॥
યદિ ત્વવયવિરૂપાદય એવ વિશેષા ઇષ્યન્તે, તદપ્યયુક્તમ્ ।
તે ઽપિ હિ સ્વવિશેષનીલાદ્યપેક્ષયા સામાનયમેવેત્યાહ---રૂપાદયો હીતિ ।
તે ચાપિ તાવત્ સામાન્યં યાવત્ સ્યુઽ પરમાણવઽ ।
દ્વ્યણુકસ્યાપિ યદરૂપં તદ્ધિ સાધારણં દ્વયોઽ

ન ચાન્ત્યેન વિશેષેણ વ્યવહારો ઽસ્તિ કસ્યચિત્ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષતાત્સય સઙ્ઘાતે કેવલસ્ય વા

ભેદેનાગૃહ્યમાણસ્ય નાભેદો ગ્રાહ્યતાં વ્રજેત્ ।
ન ચ ભિન્નેષ્વભિન્નત્વબુદ્ધેર્ગ્રાહ્યત્વસમ્ભવઽ

યદિ તુ નીલાદય એવ વિશેષા ઇતિ મતમ્ ।
તન્ન ।
તેષામપ્યવાન્તરનીલાદ્યપેક્ષયા સામાન્યરૂપત્વાદિત્યાહ---સ્વવિશેષાનિતિ ॥175॥
યદિ ત્વેકભ્રમરાદિદ્રવયનીલિમૈવ વિશેષ ઇષ્યતે, તન્ન ।
તસ્યાપિ પક્ષાદિસ્વાવયવાશ્રિતનીલવિશેષાપેક્ષયા સામાન્યરૂપત્વાત્ ।
પક્ષનીલિમાપિ તદવયવનીલાપેક્ષયા સામાન્યમેવ ।
એવં ચ અપરમાણુભ્યઽ પ્રસઙ્ગો દર્શયિતન્ય ઇત્યાહ---તે ચાપીતિ ।
નિર્ભાગા હિ પરમાણવ ઇતિ તદરૂપમસાધારણમેવેતિ ॥ તેભ્યસ્તુ પ્રાક્ દ્વ્યણુકરૂપમપિ દ્વયોઽ સાધારણમિત્યાહ--- દ્વ્યણુકસ્યાપીતિ ॥176॥
નન્વસ્તુ પરમાણુરૂપમેવ વિશેષઽ, સ એવ નઽ પ્રત્યક્ષો ભવિષ્યત્યત આહ---ન ચાન્ત્યેનેતિ ।
વ્યવહારાર્થં હિ પ્રમાણમનુસ્ત્રિયતે, ન વ્યસનિતયા ।
ન ચાન્ત્યેન વિશેષેણ વ્યવહારઽ કસ્યચિદસ્તીતિ કિં તત્પ્રત્યક્ષતયેતિ ।
નનૂપેક્ષાફલમપિ પ્રમાણં ભવત્યેવ, અત આહ---ન ચેતિ ।
ન નઽ કપરમાણૂનાં રૂપં સ્થૂલે વર્તમાનાનાં તન્તૂનામિવ પટે પ્રત્યક્ષં વિભક્તાનાં વેતિ ન કથઞ્ચિદ્ વિશેષવિષયતા પ્રત્યક્ષસ્યેતિ ॥177॥
નનુ પરમાણવ એવ ભિન્નાઽ સઞ્ચિતા ગૃહ્યન્તે ન કાર્યદ્રવ્યમેકમ્ ।
અતઽ કથં તત્સાવયવેષુ સામાન્યમિત્યુચ્યતે ।
સઞ્ચિતા એવ ચાનન્યવૃત્તિતયા વિશેષાસાધારણાદિપદવાચ્યા ઇતિ તે પ્રત્યક્ષા ભવિષ્યન્તિ ।
મા નામૈકૈકતઽ પરમાણુરક્ષગોચરો ભવેદત આહ--- ભેદેનેતિ ।
એકો હિ સર્વદા સર્વેષાં ચ બાવઽ પ્રકાશતે ન પરમાણુભેદાઽ ।
ન ચ ભેદેનાગૃહ્યમાણો ઽભેદો ગૃહ્યત ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
સંવિદ્વિરોધાદિતિ ભાવઽ ।
નન્વયમેવ ભેદા
સમુદાયો ન વાપ્યસ્તિ ભવતાં ન ચ સર્વદા ।
સર્વેષામસતાર્થેન પ્રત્યયોત્પત્તિસમ્ભવઽ

ન ચૈકજાતિયોગેન વિનાસ્તિ સમુદાયતા ।
સમુદાયે ઽપિ ચાણુત્વં નૈતેષામપગચ્છતિ

સામાન્યમિત્યદૃશ્યે ઽપિ તેન સામાન્ય એવ નઽ ।
વ્યાસઙ્ગિની ભવત્યેષા ધીર્વિનાપ્યેકકલ્પનાત્

વગ્રહો યો ઽયમભિન્નપ્રકાશઽ,કિં ભેદગ્રહણેનાત આહ---ન ચ ભિન્નેતિ ।
નાભિન્નાકારબુદ્ધિબોધ્યો ભેદઽ, ભદાભેદવિવેકાનુપપત્તેરિતિ ભાવઽ ॥178॥
નન્વસત્યપ્યેકસ્મિન્ સમુદાયાલમ્બનો ।
અયમભિન્નાવસભાસો ભવિષ્યતીત્યત આહ--- સમુદાય ઇતિ ।
યે હિ સામાન્યમેવ સર્વજગત્સંવિદિતમપલપન્તિ કુતસ્તેષાં સમુદાયો નામાર્થાન્તરં, યદાલમ્બનો ઽભિન્નપ્રતિભાસો ભવિષ્યતિ ।
અપિ ચ સર્વદા સર્વે ચૈકં દ્રવ્યમવબુધ્યત્નતે કથં તદન્યથા ભવિષ્યતીત્યાહ--- ન ચ સર્વદેતિ ॥179॥
કિઞ્ચાયં સમુદાયો ઽપિ નૈકજાત્યા વિનોપપદ્યેત ।
ન હિ નાનાજાતીયેષુ વૃક્ષઘટલોષ્ટેષુ કસ્યચિત્ સમુદાયબુદ્ધિરસ્તિ ।
અતઽ સમુદાયે ઽપીષ્યમાણે ઽણુત્વસામાનયમભ્યુપગન્તવ્યમાપદ્યેત ભવતામિત્યાહ--- ન ચેતિ ।
હેતૌ ચઽ ॥180॥
નનુ નાનેકાવયવવૃત્ત્યનુસન્ધાનેન વિના તત્સામાન્યરૂપં દ્રવ્યમભ્યુપગન્તું શક્યમ્ ।
ન ચૈન્દ્રિયકં જ્ઞાનમેતા(વિ?વ) તિ સમર્થમવિકલ્પકત્વાત્ તસ્ય ।
અત આહ---સામાન્યમિતીતિ ।
યદ્યપ્યેકાનુગમકૢપ્તેસ્તન્નાનાવયવવ્યાસઙ્ગિ દ્રવ્યં સામાન્યમિત્યેવં વિકલ્પ્ય ન ગૃહ્યતે ।
તથાપિ તદેકરૂપં તાવન્નિર્વિકલ્પકેનાપિ ગૃહ્યત એવેતિ નાપહ્નોતું શક્યત ઇતિ વ્યાસજ્યવૃત્ત્યવયવિસામાન્યન્યાયેન પ્રતિવ્યક્તિવર્તિનો ઽપિ ગોત્વાદિસામાન્યસ્યૈકન્દ્રિયકત્વં દર્શયિતવ્યમ્ ।
તદપિ સામાન્યમિત્યેન રૂપેણાગ્રાહ્યં વસ્તુતઽ સામાન્યમેવ ગૃહ્યતે ।
શબ્દાદિસ્મરણોત્તરકાલં ત્વનેકાનુગમાવમર્શાત્ સામાન્યમિતિ વિકલ્પ્ય ગૃહ્યતે ।
ઇદં ચ સવિકલ્પકસિદ્ધાવુક્તમેવ ।
અતો નૈવં વાચ્યમ્--- અસ્ત્વવયવિસામાન્ય્સય સ્વલક્ષણાપરનામ્ન ઇન્દ્રિયૈર્ગ્રહણમ્, ન તુ પ્રતિવ્યક્તિનિવેશિન ઇતિ ॥181॥
વ્યાસજ્ય વર્તમાનસ્ય સામાન્યસ્ય યથેન્દ્રિયૈઽ ।
ગ્રહણં તદ્વદેવ સ્યાત્ પ્રતિવ્યક્તિનિવેશિનઽ

મીમાંસકૈશ્ચ નાવશ્યમિષ્યન્તે પરમાણવઽ ।
યદબલેનોપલબ્ધસ્ય મિથ્યાત્વં કલ્પયેદ્ ભવાન્

સમૂહરૂપં પ્રત્યક્ષમદૃશ્યૈઽ પરમાણુભિઽ ।
યો ઽપહનુતે શશસ્યાપિ સો ઽભાવં શૃઙ્ગતો વદેત્

ઉભયત્રાપિ પ્રત્યયાવિશેષાદિત્યાહ---વ્યાસજ્યેતિ ।
તદનેનૈતદાપાદિતમ્-કિમિદં મુધૈવ સામાન્યસ્ય પ્રત્યક્ષતા નેષ્યતે, વિશેષમપિ હિ પ્રત્યક્ષમિચ્છદ્ભિર્બલાત્સામાન્યમેવ પ્રત્યક્ષમાશ્રયણીયમ્, સર્વસ્ય હિ સુનિપુણં નિરૂપ્યમાણસ્ય રૂપાદેઽ સામાન્યરૂપત્વાદ્, દ્રવ્યસ્ય ચ નાનાવયવસાધારમસ્ય તાદ્રૂપ્યાત્, સ્વત્ત્રં પરમાણુસઞ્ચયમાત્રસ્ય ચાનુપલમ્ભાદ્ દ્રવ્યાપલાપે ચ પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ ।
અતો ઽવયવિસામાન્યં તત્સમવેતાનિ ચ ગોત્વાદિસામાન્યાનિ સર્વાણ્યેવ પ્રત્યક્ષાણિ ન વિશેષા એવેતિ તાત્પર્યમ્ ।
એવમ્પરત્વાદેવ ચ પ્રદેશાન્તરસિદ્ધસામાન્યાવયવિસામાન્યપ્રત્યક્ષતાપ્રતિપાદનેન ન પુનરુક્તતા ચોદનીયેતી ॥182॥
નનુ ભવદ્ભિર્મીમાંસકૈસ્તાવદવસ્યમભ્યુપગન્તવ્યાઽ પરમાણવઽ ।
અતસ્તેષામેવોભયસિદ્ધાનાં પરમેકાકારબુદ્ધિજનનશક્તિમાત્રમેવોપકલ્પિતમ્ ।
કિં ધર્મિકલ્પનયા ।
લઘીયસી હિ તત્કલ્પનાતો ધર્મકલ્પના ।
અત આહ---મીમાંસકૈશ્ચેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ ।
યદ્ધિ પ્રમાણેનોપનીયતે, તદસ્માભિરિષ્યતે, ન ચ સ્થૂલં હિત્વા પરમાણવ એવાક્ષજાયાં બુદ્ધૌ ભાસન્તે, યત્તાનુપેત્ય સ્થૂલમવજાનીમહે ।
તદાનુગુણ્યેન તુ યદ્યણવો વ્યા(પ?પા) દ્યન્તે, ભવન્તુ, ન તદ્વલેન મૂલભૂતં સ્થૂલમપલપિતુમુત્સહામહ ઇતિ ॥183॥
પ્રત્યક્ષં તુ સ્થૂલમદૃશ્યૈઽ પરમાણુભિઽ નિહનુવાનસ્ય શશો ઽપિ તદ્વિષાણધિયા નિહ્નોતવ્યઽ પ્રાપ્ત ઇત્યાહ---સમૂહરૂપમિતિ ॥184॥
સમૂહપરમાર્થત્વે સ્થિતે તત્સિદ્ધિહેતુકા ।
યદિ નામાવગમ્યેત પરમાણ્વસ્તિતા પુનઽ

તસ્માદ્ યદ્ ગૃહ્યતે વસ્તુ યેન રૂપેણ સર્વદા ।
તત્તથેવાભ્યુપેતવ્યં સામાન્યમથવેતરત્

સત્તાદિસામાન્યમપેક્ષ્ય સર્વં ગોત્વાદ્યસાધારણતામુપૈતિ ।
તસ્માદસાધારણમ્ અક્ષગમ્યં વદન્ ન સામાન્યમપહનુવીત

સામાન્યરૂપેણ ન ગૃહ્યતે ચેત્ કિં વાસ્ત્યસાધારણબુદ્ધિરત્ર ।
કિમિદાનીં શશવિષાણકલ્પઽ પરમાણવઽ ।
નેત્યાહ--સમૂહેતિ ।
ન હ્યત્ર કલ્પનાલાઘવેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધો ધર્મી પરત્યાગમર્હતિ ।
સિદ્ધે ચ તસ્મિસ્તદનુગુણાઽ પરમાણવ ઇતિ કેન નેષ્યતે ।
સિદ્ધ્યુપાયસ્તુ તેષામન્યો નાસ્તીતિ પરમાણવો નાવશ્યમિષ્યન્ત ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥185॥
અતો યદેવ વસ્તુ સામાન્યવિશેષયોરપરોક્ષં ગૃહ્યતે, તત્ તથૈવાપરોક્ષમપહ્નોતું શક્યતે ।
ગોત્વાદિસામાન્યાનામપિ સત્તાદિપરસામાન્યાપેક્ષયાસાધારણત્વાત્ ।
અતો યદ્યસાધારણં પ્રત્યક્ષમિત્યાગ્રહો ભવતામેવમપિ ન ગોત્વાદિસામાન્યમપ્રત્યક્ષમિતિ
પ્રત્યક્ષસામર્થ્યસિદ્ધત્વાન્ન શક્યમપહ્નોતુમિત્યાહ--- સત્તાદિતિ ॥187॥
યદિ તૂચ્યતે પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યમાણમપિ સામાન્યં ન સામાન્યોલ્લેખેન ગૃહ્યત ઇતિ(ન) પ્રત્યક્ષમિતિ, તદેતદાશઙ્કતે---સામાન્યેતિ ।
પરિહરતિ કિં વેતિ ।
એવં હ્યસાધારણમપિ ન પ્રત્યક્ષં ભવેત્ ।
તત્રાપિ નિર્વિકલ્પકા
યદ્વસ્તુ લોકઽ પ્રતિપદ્યતે ઽસ્મિન્ દ્વિધાપિ તચ્છક્યત એવ વક્તુમ્