मीमांसश्लोकवार्त्तिक (टीका सहित) · अध्याय 5.4

रेfएरेन्चे स्य्स्तेम्:
म्स्व्_5, = मीमांसाश्लोकवार्त्तिक, औत्पत्तिकसूत्र
म्स्व्_5,4. = अनुमान
म्स्व्_5,5. = शब्द
म्स्व्_5,6. = उपमान (इन्चोम्प्लेते!)
म्स्व्_5,7. = अर्थापत्ति (इन्चोम्प्लेते!)
म्स्व्_5,8. = अभाव
म्स्व्_5,9. = चित्रक्षेप
(?) = उन्च्लेअर्
मीमांसाश्लोकवार्त्तिकं
सुचरितमिश्रप्रणीतया
काशिकाख्यया टीकया समेतम् ।
(तृतीयो भागऽ)
प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वादेवंलक्षणकं च यत् ।
प्रसिदध्दमनुमानादि न परीक्ष्यं तदप्यतऽ

अत्र भाष्यकारेण विज्ञानवादान्ते"अतो न व्यभिचरति प्रत्यक्षम्"इति प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वमुपसंहृत्य ऽअनुमानं ज्ञातसम्बन्धस्येऽ त्यादिनानुमानलक्षणं प्रणीतम् ।
तस्य तात्पर्य दर्शयति-प्रत्यक्षेति ।
अयमर्थऽ ।
वृत्तिकारग्रन्थे हि ऽतेन व्यभिचरति प्रत्यक्षम् ।
तत्पूर्ववकत्वाच्चानुमानाद्यपिऽ इति प्रत्यक्षव्यभिचारपूर्वकमनुमानादीनामपि व्यभिचारात परीक्ष्यत्वमुक्तम् ।
तत्र प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वे प्रतिपादिते व्यभिचारिकरणप्रभवत्वेन तावद् व्यभिचारशङ्का प्रयुक्ता ।
यदि परं स्वरूपाश्रयो व्यभिचारऽ सम्भवति ।
सो ऽपि वक्ष्यमाणलक्षणकेषु नाशङ्कनीय एव ।
न हि प्रतिबुद्धदृशऽ प्रतिबन्धकसंविद्विदितव्यभिचारऽ ।
सकलव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् ।
एवमितरेष्वपि यथास्वमवसरे वक्ष्यामऽ ।
तस्मादनुमानाद्यपि लोकप्रसिद्धं न परीक्षितव्यमिति॥
इयं च सर्ववक्ष्यमाणप्रमाणलक्षणभाष्यतात्पर्यव्याख्या साधारणी वार्तिककारेण कृता ।
सर्ववक्ष्यमाणप्रमाणप्रपञ्चस्य हीदमेव साधारणं स्थानम् ।
अनेन च श्लोकेन समर्थितारम्भावसरऽ प्रपञ्चो विशेषतो व्याख्यास्यत इति ।
तदेतदुक्तं भवति ।
नात्र नैयायिकादिवदलोकिकं प्रमाणानां स्वरूपमुपदर्शयितुं लक्षणानि प्रणीतानि ।
लोकप्रसिद्धप्रमा(णा) व्यभिचारित्वान्मीमांसकानाम् ।
किन्तु शङ्कितव्यभिचारापादितपरीक्षाप्रत्याख्यावनार्थं लोकप्रसिद्धमेव स्वरूपमुपदर्श्यते ।
अतो नप्रमाणलक्षणे सङ्गतिऽ प्रत्यक्षादिलक्षणस्याशङ्कितव्येति ॥1 ॥ इदानीं लक्षणभाष्यव्याख्यानावसरे प्राथम्यादनुमानलक्षणमनुसन्धास्यति ।
तत्र च ऽज्ञातसम्बन्धस्येऽत्युच्यते ।
तत्र न विद्मऽ को ज्ञातसम्बन्धसमासार्थ इति ।
न तावत पुरुषऽ सम्बन्धी समुदायो वा ।
अनुपादानात् ।
न ह्यनुपात्तान्यपदार्थको बहुव्रीहिर्भवति ।
ननु बुद्धिसम्बन्धोपस्थापितऽ पुरुषऽ समुदायिद्वयाक्षिप्तऽ समुदायो वा विशेष्यते ।
बुद्धिर्हि स्वशब्दादवगता तद्वन्तमन्तरेणात्मानमलभमानोपस्थापयति स्वाश्रयमिति नानुपादानदोषऽ ।
नैतदेवम् ।
गम्यमानस्याविशेषात् ।
न खलु धूमशब्दार्थाविनाभावादवगतो ऽग्निर्ज्वलतीति विशेष्यते ।
वक्ष्यति च-
गम्यमानस्य चार्थस्य नैव दृष्टं विशेषणम् ।
इति ।
स्यान्मतम् ।
सत्यम् ।
अनुपात्तं न विशेष्यते ।
उपात्त एव त्विह सम्बन्धी ।
तथाहि अयमत्र पदान्वयऽ ।
अनुमानमेकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे बुद्धिरिति ।
अतऽ कस्यैगदेशस्येत्याकाङ्क्षायां स एवैकदेशो ज्ञातसम्बन्धस्येति विशेष्यते ।
ननु दर्शनोपसर्जनत्वादेकदेशो न विशेषणमर्हति ।
न ह्युपसर्जनं पदं पदान्तरेण सम्बध्यते ।
न हि भवति पुरुषं प्रत्युपसर्जनीभुतस्य राज्ञऽ ऋद्धस्य राजपुरष इति विशेषणम् ।
उच्यते ।
कनोपसर्जनत्वदसम्बन्धऽ ।
क आकाङ्क्षितं हि पूरणसमर्थमुपसर्जनेनापि सम्बध्यत एव ।
अत्रैकदेशदर्शनादित्युक्ते ऽस्ति कस्यैकदेशस्येत्याकाङ्क्षा ।
अर्थसम्बन्धे ऽप्याकाङ्क्षैव हेतुऽ ।
उपसर्जनसंज्ञा तु"उपसर्जनं पूर्वम्(2-2-30) इति ।
पूर्वेप्रयोगसिद्ध्यर्थैव ।
अत एव हि कस्य गुरुकुलमिति व्यवहारोपपत्तिऽ ।
तत्र हि कुलोपसर्जनस्यैव गुरोऽ कस्येति विशेषणम् ।
अपि च दर्शनक्रियाकर्मणो दृश्यस्यैकदेशस्य प्राधान्यमप्राधनस्य सापेक्षस्यापि पदान्तरेण सम्बन्धो दृष्टऽ, यथा राजपुरुषऽशोभन इति ।
अत उपपन्नं ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादिति ।
नोपपन्नम् ।
उक्तं हि गुरुणैव-"नोपसर्जनं पदं पदान्तरेण समबध्यते ऋद्धस्य राजपुरुष इतिवत्"इति ।
न च परिहृतम् उपसर्जन ।
प्रमाता ज्ञातसम्बन्ध एकदश्यथवोच्यते ।
कर्मधारयपक्षो वा सम्बन्धिन्येकदेशता

विशेषणे हि ऋद्धी राजानं विशिष्यात् ।
यत्तूक्तम्- आकाङ्क्षा सम्बन्धे हेतुऽऽ इति तदयुक्तम् ।
आकाङ्क्षावतो ऽप्ययोग्यत्वमुक्तम् ।
अथोच्येत एकवाक्यतायामयं दोषऽ एकदेशदर्शनाद एकदेशान्तरे बुद्धिरनुमानम् ।
अतऽ पर्यवसिते वाक्ये कस्यैकदेशस्येत्याकाङ्क्षायां वाक्यगतमेकदेशस्येति पदं ज्ञातसम्बन्धस्येति विशेष्यत इति ।
तन्न ।
आकाङ्क्षावाक्यस्याश्रवणात् ।
स एवानुपात्तान्यपदार्थदोषऽ ।
यत्र तूपादानं तत्रोपसर्जनत्वादयोग्यत्वमुक्तम् ।
अपि च वाक्यभेद
एवात्र दोषऽ ।
यच्च दर्शनं दृश्यप्रधानमित्युक्तं तदप्ययुक्तम् ।
उत्तरपदार्थप्रधानत्वात् तत्पुरुषस्य ।
न च वास्तवं गुणप्रधानभावमाश्रित्य पदान्तरसम्बन्धो दृष्टऽ ।
राजपुरुषे ऽदर्शनात् ।
ननु शाब्दमेवैकदेशस्य प्राधान्यं गम्यते ।
कृद्योगलक्षणा हीयं कर्मणि षष्ठी ।
न ।
अश्रवणात् ।
नहि समासे षष्ठी श्रूयते ।
न चाश्रूयमाणा स्वार्थमभिधत्ते ।
किन्तु निषादस्थपतिवल्लक्षणया तदर्थो ऽवगम्यते ।
श्रुत्या तु दृश्यावच्छिन्नं दर्शनमेव प्रधानतयावगम्यते ।
उत्तरपदार्थप्रधानानुशासनमप्यत एव ।
समासात् तथैवावगतेऽ ।
नच वास्तवं प्राधान्यमुपसर्जनस्य पदान्तरसम्बन्धे सापेक्षसमासे वा हेतुऽ ।
कस्य गुरुकुलमिति नित्यसापेक्षत्वाद् गुरुशब्दस्य नासामर्थ्यं दोषऽ न ह्यनन्तर्भाव्य प्रतिसम्बन्धिनं गुर्वर्थो ऽवगम्यते ।
सम्बन्धिशब्दत्वात् तस्य ।
अतो ऽपेक्षितार्थान्तर एवासौ वृत्तावनुप्रविशतीति न दोषऽ ।
न त्वेवमेकदेशशब्द इति वैषम्यम् ।
अतो दुरधिगमो ज्ञातसम्बन्धसमासार्थऽ ।
अत आह-प्रमातेति ।
अयमभिप्रायऽ- सत्यम् ।
एकदेशो नान्यपदार्थऽ ।
किन्तु प्रमातैव बुद्धिसम्बन्धोपस्थापितो ज्ञातसम्बन्ध इति निर्दिश्यते ।
गम्यमानमपि चाव्यभिचारिणा चिह्नेनोपस्थापितं विशेष्यत एव ।
न हि नमऽ पिनाकपाणय इत्यनयपदार्थानुपादानं दोषाय ।
अपि च ऐन्द्रवायवं गृह्णातीति बहुव्रीहिसमासार्थो देवतातद्धितऽ कथमाहृत्यानुपात्ते सोमरसे वर्तते ।
अथ सोमं क्रीणाति अभिषुणोति पावयतिधारया गृह्णातीति प्रकरणवगतऽ सोमरसो ऽन्यपदार्थ इत्युच्यते ।
इहापि बुद्ध्यविनामावावगतस्य प्रमातुर्बहुव्रीह्यर्थत्वं नानुपपन्नम् ।
पूर्वपक्षस्थितेन वार्तिककृता गम्यमानं न विशेष्यत इति यदुक्तं तदेव दुर्लभलब्धमिवमन्वानैऽ कैश्चिद्वल्गितमित्युपेक्षणीयमेव ।
सिद्धान्ते हि गम्यमानाया एव व्यक्तेर्गावौ गावऽ शुक्लो गौरिति च विभक्त्या शब्दान्तरेण च विशेषणं भविष्यति ।
मञ्चाऽ क्रोशन्तीति च ।
आह च-
जातेरस्तित्वनास्तित्वे न हि कश्चिद विवक्षति ।
नित्यत्वाल्लक्ष्यमाणाया व्यक्तेस्ते हि विशेषणे॥
इति ।
धूमो ऽयं ज्वलतीति न भवति ।
अनभिधानात् ।
न हि लोकऽ पर्यनुयोक्तुमर्हति ।
यस्तु वैयात्याद् धूमशब्देनाग्निं लक्षयित्वा तथा प्रयुयुङ्क्षति न तं निवारयामऽ ।
नन्वेवं प्रमातरि ज्ञातसम्बन्धे सति नैकदेशो विशेषित इति व्यापककैकदेशदृशो व्याप्यस्मृतिरनुमानमापद्येत ।
न त्वेतदिष्टम् ।
व्याप्याद्धि व्यापकज्ञानमनुमानम् ।
ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशस्येति सम्बन्धे स्यादपि विशिष्टैकदेशलाभऽ ।
तत्र हि ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशस्येति षष्ठ्या व्याप्य एव सम्बन्धी प्रतिपाद्यते ।
सर्वत्र हि व्याप्य एव हि षष्ठी दृष्टा ।
उच्यते ।
उक्तमस्माभिर्नेदमलोकिकं किञ्चित् प्रमाणानां स्वरूपमुपवर्ण्यते ।
लोकप्रसिद्धमेव त्वपरीक्षाप्रतिपादनार्थं स्वरूपमनूद्यते लोके हि नियाम्यैकदेशदर्शन एव नियामकैकदेशज्ञानमनुमानमिति प्रसिद्धमिति ।
असत्यपि हि विशेषणे विशिष्टैकदेशो लभ्यते ।
अपि चासन्निकृष्टेर्ऽथ इति वदति ।
न चव्यापकदृशऽ साहचर्यमात्रात् व्याप्यस्म-तिरसन्निकृष्टविषया ।
पूर्वप्रमाणानधिकार्थाविषयत्वात् स्मतेऽ ।
व्याप्यादेव त्वनुभूतपूर्वनियमाद् व्यापकविशिष्टऽ पर्वतादिरवगम्यते ।
अत उपपन्नो विशिष्टैकदेशलाभ इति ।
यत्तु ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशस्येत्यत्र षष्ठ्या विशेषप्रतिपादनमुक्तम् ।
तदयुक्तं व्यापकादपि षष्ठ्युत्पत्तेऽ ।
भवति हि कृतकत्वमनित्यताया हेतुरिति व्यवहारऽ ।
व्यापिका चानित्यता कृतकत्वस्य ।
तस्मादविशेषितोपादाने ऽपि व्याख्यानतऽ सम्बन्धविशेषा(देक)देशविशेषलाभो नानुपपन्नऽ ।
भवति हि ऽव्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न तु सन्देहादलक्षणम्ऽ इति सूक्तं प्रमाता ज्ञातसम्बन्ध इति ।
द्वयं वा ज्ञातसम्बन्धमुपलब्धं परस्परम् ।
तस्यैकदेशशब्दाभ्यामुच्येते समुदायिनौ

व्याख्यानान्तरमाह- एकदेशीति ।
एकदेशौ हि नैकदेशिनमन्तरेण स्यातामिति आक्षिप्तस्यैकदेशिनो युक्तमन्यपदार्थत्वम् ।
नन्वेवं ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशिनो य एकदेशस्तस्यैकद्देशस्य दर्शनादित्युच्यमाने स एव दर्शनोपसर्जनत्वादेकदेशस्यैकदेशिनऽ सम्बन्धऽ सम्बन्धिविशेषापेक्षस्य वा समासदोषऽ प्रसज्यते ।
भवेदेतदेवम् ।
यद्येकतदपि परम्परया वाजपेयस्य यूप इतिवदेकदेशिनो भवत्येव ।
कऽ पुनरत्रैककदेशी ज्ञातसम्बन्धऽ पक्षऽ सपक्षो वा ।
न तावत् पक्षऽ ज्ञायमानसम्बन्धसकृद्दर्शननिर्ग्राह्या ।
भूयोभिस्तु दर्शनैऽ पूर्वपूर्वावगतसकलदेशकालविविक्तधूमवन्मात्रस्याग्निमत्तया व्याप्तिवधारिता ।
न पुनरत्रायामिदानीं वा धूमवानग्निमानिति ।
अतऽ पक्षैकदेशिनो ऽपि सामान्यतो धूमवत्तौपाधिकसम्बन्धो ज्ञात इति स एव ज्ञातसंबन्धऽ ।
सामान्यतो गृहीते ऽपि देशादि एकदेश्यैकदेशौ चाश्रयाश्रयिणावभिमतौ ।
न
पुनवयवावयविनाविति द्रष्टव्यमिति ॥1॥
कर्मधारयसमासो वायमित्याह- कर्मधारयेति ।
अयमर्थऽ- ज्ञातश्चासौ संबन्धश्चेति कर्मधारयो ऽयम् ।
अत्र च पक्षे संबन्धिनि गम्ये गमके चैकदेशता ।
कथं सम्बन्ध्याधारस्य सम्बन्धस्य सम्बन्धिनावेकदेशौ ।
न हि भूधराधारस्य धूमस्यैकदेशो
गिरिऽ ।
आधेयमेव तु धूमस्तदेकदेशतया मन्यते ।
उच्यते ।
भवत्याधारांशे ऽप्येकदेशवाचोयुक्तिऽ ।
यथा अवयव्याधारेष्ववयवेषु च समूहिष्विति निवद्यम् ॥2॥
द्वयं वान्यपदार्थ इत्याह- द्वयं वेति ।
सम्बन्धग्रहणकाले परस्परसम्बन्धमुपलब्धं व्याप्यव्यापकद्वयं ज्ञातसम्बन्धमुच्यते, तस्य च समुदायिनावेकदेशौ ।
यथा चैतदेवं तथा प्रगेवोक्तमिति ।
किं पुनऽ कर्मधारयपक्षे द्वयान्यपदार्थ्वे वा प्रमेयम् ।
न तावत् सम्बन्धसमुदायावेव ।
तयोऽ पूर्वमेवावगतत्वात् ।
अधुना च धर्मधर्मिविभागेनानवगमात् ।
न चान्य एकदेशी ।
तस्यानुपादानात् ।
न चैकदेशाभ्यामाक्षेपऽ ।
सम्बन्धसमुदायनिराकाङ्क्षत्वात् ।
न च स्वतन्त्रैकदेशदर्शनात् स्वतन्त्रैकदेशान्तरे ज्ञानमनुमानं, सिद्धत्वात् ।
वक्ष्यति हि न धर्ममात्रं, सिद्धत्वादिति ।
अत्राभिधीयते- अयमत्रार्थो ज्ञातस्य सम्बन्धस्य ज्ञातसम्बन्धस्य वा द्वयस्य क्वचिदेकदेशदर्शनात् तत्रैवैकदेशान्तरे बुद्धिरनुमानमिति ।
कुत एतत् ।
असन्निकृष्टग्रहणात् ।
न हि स्वतन्त्रैकदेशो ऽसन्निकृष्टऽ ।
क्वचिदेव पर्वतादावेकदेशो ऽसन्निकृष्टो भवति ।
तत्रानवगतपूर्वत्वादिति किमनुपपन्नमिति ।
कऽ पुनरत्र सम्बन्धो ऽनुमानाङ्गमिष्यते ।
अविनाभावस्तादात्म्यतदुत्पत्तिनिमित्तक इति केचित् ।
एवं हि तैरुक्तम् ।
"कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् ।
अविनाभावनियमो ऽदर्शनान्न न दर्शनात् ॥"
इति ।
न हि विपक्षसपक्षयोरदर्शनाद् दर्शनाद्वाविनाभावसिद्धिऽ ।
तेनानियतस्यापि तत्र वृत्तेऽ सम्भवात् ।
किञ्चिदविपक्षव्यावृत्त्या च सर्वविपक्षव्यावृत्त्यासिद्धेऽ ।
सर्वविपक्षाणां च युगपद् ग्रहीतुमशक्तेऽ ।
किन्तु अग्न्यादौ सति धूमादेर्भावादसति चाभावात् तदायत्तस्वभावो धूमादिरिति विदिते तदविनाभावऽ सिद्ध्यति ।
तत्कार्यस्य तमन्तरेणात्मलाभाभावात् ।
तदत्राग्नौ दर्शनमितरत्रादर्शनं तदुत्पत्तौ हेतुऽ ।
ततो ऽविनाभावसिद्धिऽ ।
तादात्म्ये ऽपि तत्सिद्धिऽ तं विना भवतस्तादात्म्यानुपपत्तेऽ ।
नन्वेवंविधान्वयविरहिणो गन्धन्न रूपरसादयो ऽनुमीयेरन् ।
न च खलु तस्य रूपमात्मा ।
न च कारणमिति कथं ततस्तत्सिद्धिऽ ।
श्रूयतां यथा सिद्ध्यति ।
रसादेव हि स्वहेतावग्नाविव धूमादनुमीयमाने समसामग्रीकेन्धनविकारवद्रूपावगतिरिति नानुपपत्तिऽ ।
यथाहु-
"एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिऽ ।
हेतुधर्मनुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥"
इति ।
ननु युक्तेन्धनविकारे तस्य धूमस्य चैकाग्निकारणात्वादवगतिऽ ।
न तु रूपरसावेककारणकौ ।
कारणरसा हि कार्ये रसमारम्भन्तेकारणरूपाणि च कार्ये रूपम् ।
तत् कुतऽ समानकारणता ।
नैककारणतयैकसामग्र्यधीनत्वम् ।
किन्तु रसाद् रसहेतुरनुमीयमानऽ प्रवृत्तिरूपजननश्कतिरूपोपादानकारणसहकृतो ऽनुमीयते ।
तथाविधस्यैव कारणत्वात् प्रवृत्तिशक्तिना च कारणेन रूपं जन्यत इति रूपसिद्धिऽ ।
तदिदमनुपपन्नम् यत् तावत् कार्यं कारणेन विना न भवतीति ततस्तज्ज्ञानमुक्तम् ।
तदयुक्तम् ।
कथं हि कारणेन विना कार्यमेव न भवति इत्येतदेवावसेयम् ।
तद्विना भवतो नित्यं सत्त्वसत्त्वं वा स्यात् ।
ततश्च कार्यतैव हीयेत ।
उक्तं हि तैऽ-
"नित्यं सत्त्वमसत्त्वं हेतोरन्यानपेक्षणात् ।
अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसम्भवऽ ॥"
इति ।
अपेक्षातऽ कादाचित्कत्वमनपेक्षं तु सदसद्वा स्यात् ।
गगनशशविषाणवदिति चेत् ।
यद्येवमन्यो ऽयं कार्यकारणभावात् स्वभावनियमऽ यदनपेक्षं तन्नित्यं सदसद्वा भवतीति ।
यच्च रसाद्रूपावगतिरेकसामग्र्यधीनत्वादित्युक्तम् ।
तदप्युक्तम् ।
यद्यपि प्रवृत्तिशक्तिरूपोपादानकारणसहकृतो रसहेतुरवगतऽ स्वकार्याद्, रूपं तु कुतो ऽवगम्यते ।
प्रवृत्तिसामर्थ्यात् कारणादिति चेत् ।
ननु नादो रूपस्य कार्यं नात्मेति कथं तदगमे हेतुऽ ।
प्रवृत्तिशक्तेऽ कारणस्य कार्याव्यभिचारदिति चेत् ।
न ।
तर्हि कार्यतदात्मनोरेवाविनाभावऽ कारणे ऽपि (भावाद् ? भवेत् ) भवत्विति चेत् ।
न ।
अग्नेरपि धूमानुमानप्रसङ्गात् ।
अस्त्विति चेत् ।
अतन्त्रं तर्हि कार्यत्वमनुमाने स्यान्मतम् ।
न प्रवृत्तिसामर्थ्यात् कारणाद् रूपानुमानम् ।
अपि तर्हि रूपवद्रूपकारणसहकारिणा रसकारणेन रसो जन्यते ।
सहकारिकारणमपि सविशेषणं कारणमेवेति रसादितरेतरानुगृहीतं
कारणचक्रमनुमास्यत इति ।
तन्न ।
कार्यकारणयोरयौगपद्याद्रूपकारणस्य तद्वतानुपपत्तिऽ ।
पारिशेष्याद् (दूष्याद्?) रूपमेव सहकारीति वाच्यम् ।
तत्र च वृथा तत्कारणानुमानपरिश्रमऽ ।
रूपं सहकारीत्यपि
नानिर्णीतरूपरसाविनाभावो ऽनुभवितुमुत्सहते ।
प्रागेव तु तन्निर्णये वृथा रूपतद्धेत्वोऽ सहकारित्वकल्पना ।
सम्बन्धो व्याप्तिरिष्टात्र लिङ्गधर्मस्य लिङ्गिना ॥3॥
अपि चानुभवविरुद्धमेवेदम् ।
न खलु रसमुपलभ्य तद्धेत्वनुमानमुखेन रूपावगतिर्लौकिकानाम् ।
अपि तर्हि रूपरसयोऽ साहित्यनियमात् सहसैव रसाद् रूपमनुमीयते ।
अपि च कार्यकारणभूतयोरेव बहुलमनुमानव्यवहारो दृश्यते इत्यनादृत्यं कार्यत्वमव्यभचारे ।
तादात्म्यमपि मेयाभावप्रसङ्गाद्धेयमेव ।
किं हि वृक्षात्मनि शिंशपात्वे विदिते मेयमवशिष्यते ।
निर्भागं वस्तु, भागावग्रहाणां देशादिभेदे ऽप्यबाधितानां सम्यक्त्वात् ।
काल्पनिकभेदाश्रयत्वाच्चनुमानस्य वास्तवमैकात्म्यमनङ्गम् ।
वृक्षव्यवहारो ऽनुमीयत इति चेद् कथमनात्मव्यवहारऽशिंशपात्वादनुमीयते ।
तादात्म्ये वृक्षवदननुमानप्रसङ्गात् ।
व्यवहारयोग्यतायामप्येवमेविति यत् किञ्चिदेतत् ।

एवमेव वैशिषिकादिसमयसिद्धा अपि कार्यकारणभावादयऽ सम्बन्धप्रकाराऽ प्रयुक्ता वेदितव्याऽ ।
ते ऽपि ह्यनियताननुमानोत्पत्तिकारणम् ।
अस्तु तर्हि नियमो वानुमानाङ्गम् ।
न ।
प्रमाणाभावादनवगतेऽ ।
न तावदापातजं प्रत्यक्षमस्यावधारणक्षमम् ।
ईक्षते खल्वयं विस्फारिताक्षऽ सहसा महानसे धूममग्निना सहितम् ।
न तु जानाति नियतो ऽयमनेनेति ।
दुरधिगमो हि सर्वभावानां स्वभावनियमऽ ।
न तमुन्नेतुमुत्सहन्ते झटिति महान्तो ऽपि ।
न हि निर्विकल्पकागोचरे विकल्पऽ प्रमाणम् ।
तत्पुरऽ सरत्वात् तस्य ।
स्यादेतत् ।
देशादिभेदेष्वव्यभिचारात् स्वभावनियमो ऽवधार्यत इति ।
केनावधार्यते सर्वदर्शनानामन्वयमात्रे व्यापारात् ।
अथ पूर्वपूर्वज्ञानजनितभावनासचिवमन्तिममनेनायं नियत इति भवत्यालोचनाज्ञानम् ।
ततो विकल्पाऽ प्रवर्तिष्यन्त इति ।
नैतदेवम् ।
इन्द्रियव्यापारसापेक्षं हि प्रत्यक्षम् ।
न च सहभावदर्शनादन्यत्र बहिरिदन्द्रियव्यापारऽ ।
न च बहिर्विषयवेदने तन्निरपेक्षमन्तऽकरणं प्रवर्तते ।
अपि च निरूपितरूपा अपि भावा देशादिभेदेष्वन्यथाभवन्तो ऽनूभूयन्त इति न स्वभावनियमं प्रत्याश्रयितुमुचितं प्रामाणिकानाम् ।
तदाहु-
"देशकालादिरूपाणां भेदाद् भिन्नासु शक्तिषु ।
भावानामनुमानेन प्रसिद्धिरतिदुर्लभा ॥"
व्याप्यस्य गमकत्वं च व्यापकं गम्यमिष्यते

यो यस्य देशकालाभ्यां समोन्यूनो ऽपि वा भवेत् ।
स व्यापोव्यापकस्तस्य समोवाभ्यधिको ऽपि वा

तेन व्याप्ये गृहीतेर्ऽथे व्यापकस्तस्य गृह्यते ।
न ह्यन्यथा भवत्येषा व्याप्यव्यापकता तयोऽ

इति तस्माद् वक्तव्यो ऽनुमानाङ्गभूतऽ सम्बन्धऽ ।
अत आह-सम्बन्धैति ।
व्याप्तिर्हि साहित्यनियममपदिशति ।
तद्दर्शिनो ह्मेकदेशदेर्शनादेकदेशान्तरे बुद्धिरुत्पद्यते, अतऽ सामान्यवचनो ऽपि सम्बन्धशब्द उपरितनसमभिव्याहारादत्रानुमानलक्षणग्रन्थे
विशेषपरो भवति ।
उपरि चास्यावधारणे प्रमाणं वक्ष्यत इत ॥3॥
यदि ज्ञातसम्बन्धस्यानुमानं स तर्हि सम्बन्धो सम्बनधे द्व्याश्रय इत्युभयानु माने लिङ्गं स्यादत आह-व्याप्येति ॥4॥
अत्र कारणमाह-यो यस्येति द्वयेन ।
सऽ- समन्यूनदेशकालो हि व्याप्यो भवति ।
पुर्वं तावद् यत्रोभयोरपि धर्मयोर्व्याप्यव्यापकत्वम् ।
यथा परस्तादुदाहरिष्यते ।
उत्तरस्तु यथा धूमादिऽ, स हि प्रायेणाग्निदेशकालवर्ती भवति ।
सकलतदीयदेशकालाव्याप्तेऽ ।
व्यापकस्तु समाधिकदेशकालऽ ।
अत्रापि पूर्वोक्त एव पूर्वऽ ।
उत्तरस्तु यथाग्निरेव धूमस्य ।
स हि तस्य देशकालौ तावद् व्याप्नोत्येव ।
असत्यपि धूमे भवन् देशकालाभ्यामधिको ऽप्यभिधीयते ।
यतश्चानयोरीदृशं स्वरूपं नान्यथा व्याप्यव्यापकतात्मकता,तेन कारणेन व्याप्य एव गृहीते व्यापकस्य ग्रहणं भवति यदसौ तं विनापि न भवत्येव ।
न ह्यसावग्निरिव धूमस्याग्नेर्देशकालावतिक्रम्यापि भवति ।
येन तं विनापि भवस्तं न गमयेत् ।
अग्निस्त्ववंविध इति नासौ धूमस्य गमको भवति ।
ननु चायं विशेषोज्ञातसम्बन्धशब्दान्नावगम्यते ।
व्यापकत्वगृहीतस्तु व्याप्यो यद्यपि वस्तुतऽ ।
आधिक्ये ऽप्यविरुद्धत्वात् व्याप्यं न प्रतिपादयेत्

विस्पष्टं दृष्टमेतच्च गोविषाणित्वयोर्मितौ ।
व्याप्यत्वाद् गमिका गावो व्यापिका न विषाणिता

स हि सम्बन्धज्ञानमात्रमङ्गतया दर्शयति, न व्याप्यतामिति कुतो विशेषलाभऽ ।
उक्तमत्र लौकिकलक्षणानुवादेनापरीक्षाप्रतिपादनार्थमिदं भाष्यम् ।
लोके च व्याप्यैकदेशदर्शिन एव व्यापकज्ञानमनुमानमिति सिद्धम् ।
नह्यन्यथेति चापकृष्य पूर्वेण योजयित्वा तेनेति तदुपजीवनेन व्याख्येयमिति ॥6॥
ननु व्यापकादपि व्यापसंवित्तिर्दृष्टा ।
अनित्यत्वादिव कृतकत्वस्य ।
भवति हि भावानामानत्यत्वात् कृतकत्वानुमानम् ।
व्यापकं चानित्यत्वं कृतकत्वस्य ।
अतो व्यापकं गम्यं व्याप्यं गमकमित्यव्यापकमत आह-व्यापकत्वेति ।
अययमभिप्रायऽ ।
सत्यं व्यापकस्य गमकत्वम् ।
न तु व्यापकत्वगृहीतस्य ।
तेन हि रूपेण गृहीतो ऽसौ व्यापाद् देशकालाधिक्ये ऽपि न विरूध्यते ।
ननु व्याप्यतापि तस्याति ।
अस्तु नामवस्तुततस्तत्तु रूपं न गृहीतमिति कथं गमकत्वम् ।
अवगते तु ताद्रूप्ये तेनैवगमकत्वं न व्यापकतया ।
अतो व्याप्यतैवानुमानाङ्गं न व्यापकतेति सूक्तमिति ॥7॥
व्याप्यत्वमङ्गं न व्यापकत्वमित्येतदेवासङ्कीर्णोदाहरणेन दर्शयतिदुपलक्षितम् ।
यथा व्याप्यं गमकं व्यापकं गम्यमिति ।
गोविषाणित्वयोर्हि व्यापिका हि सा ।
मितौ- अनुमाने ।
गोविषाणित्वयोरयं गम्यगमकविवेको दृष्ट इत्यर्थऽ ॥8॥
तेन यत्राप्युभौ धर्मौ व्याप्यव्यापकसंमतौ ।
तत्रापि व्याप्यतैव स्यादङ्गं न व्यापिता मितेऽ

तेन धर्म्यन्तरेष्वेषा यस्य येनैव यादृशी ।
देशे यावति काले वा व्यापता प्राङनिरूपिता

एवमसङ्करे गम्यकगमकविवेकाद् यत्रापि व्याप्तिसङ्करो भवति तत्रापि व्याप्यत्वमेव गमकत्वे कारणमिति निष्कृष्यत इत्याह- तेनेति ॥9॥
ननु व्याप्तिरनुमानाङ्गमित्युक्तम् ।
कस्य पुनरियं संयोगिनऽ समवायिनऽ सम्बन्धिसम्बन्धिनो वा ।
न ह्यत्र व्यवस्थामुपलभामहे ।
सर्वेषामप्यनुमापकत्वात् ।
तद् यदि संयोगी व्याप्यऽ ।
रसाद्रूपानुमानं न स्यात् ।
अथ समवायी धूमादग्न्यनुमानम्, सम्बन्धिसम्बन्धिनश्च पित्रोर्ब्राह्मणत्वात् पुत्रस्य ब्राह्मणत्वानुमानमित्यादि दर्शयितव्यम् ।
अपि च व्याप्तिरित्यन्वयो ऽभिधीयते ।
उपश्लेष इति यावत् ।
न चासौ भूमौ प्रतिष्ठितेनाग्निनागगनगतस्य धूमाग्रस्य सम्भवति ।
नच भूमिष्ठां शङ्कुच्छायां दिवि वर्तमानऽ ऋक्षोदयो ऽवेति ।
व्याप्तिश्च कस्यचित् केनचिद् भवन्ती देशतो वा स्यात् कालतो वा ।
पूर्वस्मिन् कल्पे भाविऽ सवितुरुदयस्याद्यतनार्कस्यैवोदयात् अष्टौ यामानतिक्रम्यानुमानं न स्यात् ।
परस्मिन् धूमादग्न्यनुमानमित्यादि पर्यनुयोक्तव्यम् ।
अत आह-तेनेति द्वयेन ।
येन कारणेन यस्यैव संयोगादीनामन्यतमस्य, येनैव-तेषामन्यतमेन, यादृशी-उपश्लिष्टेनेतरेण वा व्याप्यता प्रागवगता, सैवानुमाने कारणं भवति ।
नह्युश्लेषो व्याप्तिऽ ।
उक्तं हि-"सम्बन्धनियमो ऽसाव्" इति ।
स चानुपश्लिष्टेनापि भवति ।
यो हि यस्मिन् सति भवति, असति च न भवति, तेन नियम्यत इत्युच्यते ।
किमत्रोपश्लेषेण ।
न चात्र देशादीनामन्यतमविवक्षा ।
यावति हि देशे काले वा वर्तमानस्य यस्य वाप्यता निरूपितपूर्वा, यावद्देशकालभाविना व्यापकेन तस्य व्यापकांशस्य तावत्येव देशादौ वर्तमानस्य स व्याप्यांशस्तादृगेव, गगनादिवर्तिधर्म्यन्तरे दृष्टान्तधधर्म्यपेक्षया साध्यधर्मिणि दृष्टऽ सन् प्रतिपादको भवति ।
तस्य तावति तादृक् स दृष्टो धर्म्यन्तरे पुनऽ ।
व्याप्यांशो व्यापकांशस्य तथैव प्रतिपादकऽ

भूयोदर्शनगम्या च व्याप्तिऽ सामान्यधर्मयोऽ ।
ज्ञायते भेदहानेन क्वचिञ्चापि विशेषयोऽ

नियमो ह्यनुमानाङ्गम् ।
स च सर्वेषामविशिष्ट एव किमवान्तरविभागेन ।
देशे यावतीत्यनतिदूरमधिरूढस्य धूमादेर्दूरतरवर्तिनो ऽपि नदीपूरस्य व्याप्तिं दर्शयति ।
शङ्कुच्छायायाश्च नितान्त(दूर)वर्तिना ऋक्षोदयेन ।
यावति काल इति
च भाविनऽ सवितुरुदयानुमानादावपि व्याप्तिं दर्शयतीति ॥11॥
नन्वस्यां व्याप्तौ न किञ्चित् प्रमाणमस्तीत्युक्तमत आह-भूयोदर्शनेति ।
कथं पुनर्भूयोदर्शनगम्या व्याप्तिऽ ।
किं हि तत्र
प्रत्येकमेव भूयांसि दर्शनानि प्रमाणमाहोस्विद् दर्शनप्रभवम् ।
तत्र न तावत् प्रत्येकसन्दर्शनसमधिगम्या व्याप्तिरित्यवसितमेव ।
नो खल्वस्य सहसाग्नधूमावग्निशरणे विलोकयमानस्याग्निना व्याप्तो धूम इति मतिराविरस्ति ।
न चाननुभूतमविकल्पकेन सविकल्पकेनापि विषयीक्रियते ।
न चानेकर्शनारब्धो दर्शनसमुदायऽ कश्चिदस्ति, तस्य दर्शनातिरेकेणाभावात् ।
निरुद्धानागतप्रत्युत्पन्नानां चासंहन्यमानत्वात् ।
पुरस्तनानेकदर्शनाहितसंस्कारसहायमन्तिमं तु दर्शनं कतरत् प्रमाणमिति चिन्तनीयम् ।
न तावत् प्रत्यक्षम् ।
तद्धि द्वेधा विभक्तम् ।
आलोचनाज्ञानं तत्प्रभवं च विकल्पसम्भिन्नम् ।
न तावत् पूर्वं व्याप्तेरवधारणे समर्थम् अप्रतिसन्धानात् ।
व्याप्तेश्चायमनेन प्रतिबद्ध इति प्रतिसन्धानात्मकत्वात् ।
नच तदनपेक्षमुत्तरमात्मानं लभते ।
यञ्चेदं संस्काराणां साचिन्यम्, इदमपि न चतुरश्रम् ।
संस्काराऽ खलु यद्वस्तुरूपोपलम्भसम्भावितात्मानो भवन्ति, तत्रैव स्मृतिमात्रमादधति ।
न पुनरर्थान्तरग्रहणाय कल्पन्ते ।
प्रत्यक्षे च व्याप्तिप्रमाणे कथमतफलेभ्यऽ पुंविशेषेषु वैदिककर्मानुमानम् ।
न च तत्तत्कर्मनियमस्तस्य तस्य पश्वादेऽ फलस्यापरोक्षमीक्ष्यते अतीन्द्रियत्वात् ।
यञ्चेदमध्वरेवितते वैदिकादङ्गात् प्रधानाञ्चापूर्वानुमानम्, तदपि न स्यात् ।
व्याप्त्यवधारणे प्रमाणाभावात् ।
मेघाभावाच्च वृष्ट्यभावानुमानमित्यादि दर्शयितव्यम् ।
अतो न तावत् प्रत्यक्षा व्याप्तिऽ ।
न चानुमानिकी ।
प्रमाणाभावादेव तदधीनात्मलाभस्य तस्यानुपपत्तेऽ ।
शब्दस्त्वनागतोत्पाद्यभावविषयो न सिद्धव्याप्तिकॢप्तये प्रभवति ।
उपमानमपि प्रमाणान्तरप्रसिद्धवस्तुसादृश्यमात्रविषयं न वस्तुनऽ सतां प्रमिणोति ।
अर्थापत्तिरप्यन्यथानुपपद्यमानार्थविषया दर्शनप्रभवा ।
न च सहितावधारितयोरसत्यां व्याप्तौ किञ्चिदनुपपन्नं नाम॥
ननु कार्यता नोपपद्यते ।
कथं हि कार्यमसति कारणे भवति ।
भूयोदर्शनसमधिगम्यं च कार्यत्वमिति भूयोदर्शनप्रसूतकार्यत्वावगमान्यथानुपपत्तिप्रमाणिका कारणव्याप्तिसिद्धिऽ ।
कथमिदानीमकार्यकारणभूतेषु व्याप्तिऽ सेत्स्यति ।
भूयांसि दर्शनान्येवासत्यां व्याप्तौ नोपपद्यन्त इति चेत्, किं हि तेषां व्याप्तिमन्तरेण न सम्भवति स्वरूपं, तावच्च कारणसामग्रीकं हि वऽ सिद्धम् ।
स्वगोचरप्रकाशनमपि स्वत एव विषस्यापि स्वप्रमाणपरिच्छन्नस्य न किञ्चिदनपपन्नं पश्यामऽ ।
न चासौ प्रमाणान्तरेण प्रतिहन्यते ।
यन्नोपपद्येत ।
न च भावस्वरूपा व्याप्तिरभावेन प्रमीयत इति साम्प्रतम् ।
तत्रासावभावप्रमाणिका न स्यादेव॥
स्यान्मतम्-केयमन्या धूमस्याग्निना व्याप्तिरनग्निनिवृत्तेऽ ।
सा चाभावरूपत्वादभावेन प्रमीयत इति युक्तमेव ।
तन्न ।
वस्तुरूपत्वात् ।
वस्तुरूपो हि स्वभावो धूमादेऽ केनचिन्नियतऽ ।
इतरया व्यावर्तते खल्वयं शशविषाणाभावादपीति शशविषाणेनापि नियम्येत ।
कथमसता नियम्यत इति चेत् ।
को दोषऽ ।
व्यावृत्तिर्हि नियमऽ, साचास्तीति किं शशविषाषस्य सत्त्वासत्त्वाभ्याम् ।
यदि मतं विपक्षव्यावृतत्परिपन्थी विपक्षऽ ।
व्याप्यते च शशविषाणेन तदभावान्निवृत्तो धूमैत्यनग्निरिव तदभावो ऽपि विपक्ष एव ।
अपि चाशेषविपक्षाणामुपलब्ध्ययोग्यत्वान्न तेभ्यो निवृत्तिरभावेन शक्यते ऽवगन्तुम् ।
योग्यप्रमाणाभावो ह्यभावे प्रमाणमिति वक्ष्यते ।
अतो न किञ्चिद् व्याप्तौ प्रमाणम् ।
मानसमिति चेत् ।
न ।
बहिरस्वातन्त्र्यात् ।
तत्रैतत् स्याद्-यद्यपि बहिरिन्द्रियाण्यतीतानागतादिभिर्भावभेदैर्व्याप्तिं ग्रहीतुमसमर्थानि, मनस्तु सकलातीतादिविषयपरिच्छेदसाधारणं प्रतिबद्धसामर्थ्यं क्वचिदिति तदबलभाविना प्रत्यक्षेण व्याप्तिर्ग्रहीष्यत इति ।
तञ्च नैवं, बहिरस्वातन्त्र्यान्मनसऽ ।
नो खल्वपि बहिर्विषयबोधे मनऽ स्वतन्त्रमिति वर्णितम् ।
तथाहि मनसऽ सार्थमित्यत्र ।
स्वतन्त्रे हि बहिरिष्यमाणे मनसि सर्वऽ सर्वदर्शी स्यात् ।
संस्कारतो व्यवस्थेति चेत् ।
न ।
स्मृतिहेतुत्वात् ।
तत्रैतत् स्यात्-यद्यपि कवलमस्वतन्त्रं मनो बहिर्विषयावधारणे,तथापि पूर्वपूर्वांनुभवजनितसंस्कारसनाथं बहिरपि वर्तिष्यते चक्षुराद्यनुगृहीतमिव रूपादौ ।
अतो नाव्यवस्था ।
तञ्च नैवम् ।
स्मृतिहेतुत्वात् ।
स्मृतिमात्रहेतवो हि पूर्वानुभवप्रभाविताऽ संस्कारानत्सहन्ते मनसो बहिरवग्रहे ऽनुग्रहमाधातुम् ।
स्मृतिविषयान्तराणामपि ग्रहणप्रसङ्गात् ।
अस्ति हि तत्रापि स्मृतिहेतुऽ संस्कारऽ ।
स चेद् ग्रहणे क्वचिन्मनसऽ सहायी भवतीति किं न स्मृतिविषयान्तराण्यपि ग्राह्यतीति यत् किञ्चिदेतत् ।
यस्तु वदति- साहित्यमग्निधूमयोऽ सम्बन्धऽ ।
स च प्रथमसमधिगमसमय एव संविदितऽ ।
अनवच्छिन्नदेशकालश्चाग्निधूमयोऽ सम्बन्धो भासते ।
न हीदानीमत्र वा तयोऽ सम्बन्ध इति भवति मतिऽ ।
अपि तर्हि सन्निहितवर्तमानयोरेवेदन्तया प्रतिभासमानयोर्देशकालौ सम्बन्धश्च तयोर्विशेषणमिमौ सम्बद्धाविति ।
नेदानीमत्र वा सम्बन्ध
इति ।
तदेवमनवच्छिन्नरूपऽ स्वाभाविक एव संबन्धऽ सिद्धो भवति ।
स्वाभाविकत्वे च न व्यभिचाराशङ्कोपपत्तिमती ।
किमिदानिमनङ्गभूतमेव भूयोदर्शनम् ।
नानङ्गम् ।
अङ्गं त्वौपाधिकाशङ्कानिराकरणेन ।
वह्निर्हि धूमेन संयुक्तऽ संवेदितो ऽपि कदाचिद्विधूमो दृश्यते ।
तत्रार्द्रेन्धनादिरूपाधिरनुप्रविशति ।
न तु स्वाभाविको ऽग्नेर्धूमेन संबन्ध इति निश्चीयते ।
तद्दर्शनाच्च धूमे ऽपि
भवति शङ्का ।
कदाचिदौपाधिकऽ पावकेनास्यापि संबन्ध इति ।
सा भूयोदर्शनेन निवर्त्यते ।
बहुशो ऽपि दृश्यमानस्य धूमस्य नाग्निसंबन्धे कश्चिदुपाधिरूपलभ्यते ।
प्रयत्नेनापि चान्विष्टो न दृष्ट उपाधिर्नास्तीति निश्चीयते ।
तदेवं धूममात्रानुबन्धग्निरिति सिद्धं भवति ।
ततश्चानौपाधिकस्य न व्यभिचाराशङ्केति ।
स वक्तव्यऽ किमिदानीं साहित्यमात्रमनुमानाङ्गं तन्नियमो वा ।
यदि साहित्यमात्रं तत्तर्हि प्रथमदर्शन एव समधिगतमिति पुनर्धूमदर्शिनो ऽविदितव्याप्तेरप्यनुमानं स्यात् ।
अथ तन्नियमऽ तस्यैवेदं प्रमाणमनुस्रियते कुतऽ सिध्यतीति ।
न हि प्रथमदर्शिनो ऽयमनेन नियत इति मतिराविर्भवन्ती दृश्यते ।
अनवच्छिन्नदेशकालतयावगतऽ संबन्धऽ स्वाभाविको भवति, ततो नियम इति चेत् ।
स तर्हि तथाविधऽ प्रथममेवावगत इति भूयोदर्शनं नापेक्षेत ।

तथा दृष्टस्याप्यग्नेर्धूमसंबन्धो व्यभिचरति ।
तद्दर्शनाञ्च धूमे ऽपि व्यभिचाराशङ्का जायते ।
तन्निराकरणायासकृद्दर्शनापेक्षेति चेत्, यद्यनवच्छिन्नस्यापि देशतऽ कालतो वा कदाचित् कस्यचित् कस्यचिद् वियोगो दृश्यते ।
कस्तर्हि इतरत्रापि समाश्वासऽ ।
नन्वियमाशङ्का भूयोदर्शनेन निराक्रियत इत्युक्तम् ।
कथं निराक्रियते ।
यदा शतशो ऽपि धूमवानग्रिरवगतो विधूमो दृश्यते ।
न चात्र प्रतिनियमऽ इयदभिर्दर्शनैरव्यभिचारऽ सिध्यति इति ।
ननु धूमस्याप्यग्निसबन्धे न कश्चिदुपाधिरुपलभ्यते अग्नेरिव धूमसंबन्धे ।
अतऽ कथमसौ सत्यपि धूमे न भविष्यति ।
न ।
देशादेरेवोपाधित्वेन शङ्क्यमानत्वात् ।
अग्नौ धूमसंबन्धव्यभिचारमुपलभ्याशङ्कते- कदाचिद् धूमस्याप्यग्निसम्बन्धे देशकालाद्युपाधिऽ स्यादिति ।
दृष्टं हि क्वचिद् देशे खर्जूराणां पिण्डखर्जूरफलत्वम् ।
वृश्चकदंशनस्य च मरणकारणत्वम् ।
तद्देशान्तरे न भवति ।
तद्वत् धूमो ऽपि जातु जायेतान्तरेणापि हुताशनं क्वचिदिति शङ्कमाना न तस्य नियममग्निनाध्यवस्यन्ति शतांशेनापि ।
विपक्षाद् व्यावृत्तिऽशङ्कमाना अनुमानोदयं प्रतिबन्धातीति कतरञ्चेदं प्रमाणम्, अनौपाधिको ऽग्निर्धूममात्रानुबन्धीति ।
न तावत् प्रत्यक्षम् ।
साहित्यमात्रोपक्षीणत्वात् ।
नानुमानम् ।
तस्यासत्यां व्याप्तावसम्भवात् ।
व्याप्तिसिद्ध्यर्तं चापरापरानुमानकल्पनायामनवस्थापातात् ।
प्रमाणान्तराणि निराकृतपूर्वाण्येव ।
अतो व्याख्येयमुनुमानाङ्गसम्बन्धावधारणे प्रमाणम्, तद् व्याख्यायते ।
इदं तावत् प्रमाणाभाववादी वक्तव्यऽ ।
किं खलु व्याप्तिगोचरं ज्ञानं न जायत एव, सन्दिग्धं वा जायते, विपर्येति वा ।
त्रेधा हि परीक्षकैरप्रामाण्यं विभक्तम् ।
प्रकारान्तरासम्भवात् ।
न तावदाद्यऽ पक्षऽ ।
संविदव्यवहारविरोधात् ।
दृश्यते हि बहुलं धूममग्नावुपलमानो ऽयमनेन नियत इत्यवधारणपुरऽ सरं ततो ऽग्निमनुमाय तदनुरूपं व्यवहरमाणऽ ।
तन्नासत्यां व्याप्तिसंवित्तावुपपद्येत ।
व्यवहारदर्शनादेव संशयविपर्ययौ निराकार्यौ ।
ताभ्यामेवंविधव्यवहारासम्भवात् ।
अतो न तावदप्रामाण्यम् ।
प्रामाण्यं तु षोढा विभज्यते ।
तद् यथायोग्यं कस्यचित् कस्याञ्चित् व्याप्तसंवित्तौ व्यवस्थापयामऽ ।
यथैव तावद् धूमस्याग्निना व्याप्तौ प्रत्यक्षस्य ।
न हीह प्रमाणान्तराणि सम्भवन्तीति वर्णितमेव ।
ननु प्रथमदर्शने ऽनवगमात्प्रत्यक्षासम्भवो ऽप्युक्त एव ।
अत एव भूयोदर्शनावगम्यत्वम् ।
ननु तान्यपि विकल्प्य दूषितानि प्रत्येकसाहित्ययोरसम्भवात् ।
सत्यम् ।
न प्रत्येकं व्याप्तिरवगम्यते ।
न च दर्शनानि संहन्यन्ते ।
प्राचीनानेकदर्शनजनितसंस्कारसहाये चरमे दर्शने चेतसि चकास्ति धूमस्य वह्निनियतस्वभावत्वं, रत्नवत्त्वमिव परीक्षमाणस्य, शब्दतत्त्वमिव व्याकरणस्मृतिसंस्कृतस्य, ब्राह्मणत्वमिव मातापितृसम्बन्धस्मरणसहकृतस्य, तैलाद् विविक्तमिव विलीनाज्यं रसगन्धसहकृतेन्द्रियस्य ।
न ह्येतत् सर्वमापातान्न प्रतिभातमिति परस्तादपि भासमानमन्यथा भवति ।
न च प्रमाणान्तरत्वमापादयति ।
ननूक्तं न स्मृतेरन्यत्र संस्कारा व्याप्रियन्त इति ।
केन वा संस्काराणां स्मृतेरन्यत्र व्यापार उपेयते ।
स्मारयन्त एव तु ते पूर्वपूर्वावगतमग्निसम्बन्धं धूमस्य व्याप्तिसंविदं जनयितुमभिप्रवृत्तचस्येन्द्रियस्य सहायीभवन्ति ।
आन्तरालिकस्मृतिव्यवहितमपि चेन्द्रियसम्बन्धानुसारि प्रत्यक्षमिति वर्णितम् ।
इन्द्रियसम्बन्धफलापरोक्षावभासानुसारात् ।
न च यत् सहसा न प्रतिभाति तत्पश्चादपि प्रतिभासमानं प्रत्यक्षतां जहाति ।
यथोदाहृत्येष्वेव ब्राह्मणम् ।
ननु न तावदापातजं प्रत्यक्षं व्याप्तौ प्रमाणमिति भणितम् ।
ततपूर्वकं च सविकल्पकमिति कथं तस्यापि प्रामाण्यम् ।
अस्ति वा ब्राह्मणादिप्रत्यक्षे निर्विकल्पकावस्थायां वृद्धादाविव् नरान्तरविविक्ताकारप्रतिभासऽ ।
येन परस्तात् सविकल्पकं
प्रवर्तते ।
यथा तु तत्र पिण्डमात्रदर्शिनऽ स्मृतयोनिसम्बन्धस्य ब्राह्मणो ऽयमिति प्रत्यक्षं जायते, एवमिहापि बहुशो ऽग्निधूमदर्शिनो ऽन्तिमे दर्शने निर्विकल्पवृत्तधूमस्वलक्षणस्याग्निना नियतो ऽयमिति धूस्वभावगोचरं प्रत्यक्षम्, एतावदेव स्वविकल्पस्य निर्विकल्पकपूर्वत्वम्, यत्तज्जन्मपूर्विका प्रवृत्तिऽ, संज्ञादिस्मरणार्थं हि तत् प्रथममर्थ्यते ।
तच्चेह व्यक्तिदर्शन एव पूर्वसंस्कारोदबोधात् सिद्धमिति नावश्यमनयोऽ समानविषयता ।
अत एव तैलविविक्तविलीनाज्यबोधे तैलमिदमिति विपर्यस्यतो
गन्धसहकृतेन्द्रियस्य (स)विकल्पप्रत्यक्षत्वसिद्धिऽ ।
न हि तत्रासङ्कीर्णा घृताकारा संविदासीत् ।
तैलमिदमिति विपर्ययात् ।
अतऽ परस्तादेव सहकारिवशात् निर्विकल्पकोपदर्शितव्यक्तिविषयं घृतमिदमिति सविकल्पकं प्रत्यक्षमीविरस्ति ।
एवमिहापीति न दोषऽ ।
किं पुनरिह सविकल्पकेन विषयीक्रियते ।
नियतो ऽयमनेनेति नियमऽ ।
अस्य हि बहुलं धूममग्नावुपलभमानस्यानग्नौ च व्यतिरेकमन्ते भवति विमर्शऽ- अपि स्याद् व्याप्तो ऽयमनेनेति ।
कथमपरथा जाङ्गलादिभेदभिन्नानेकदेशपरित्यागेन सायमादिभेदभिन्नानेककालपरिहारेण च तृमदारुगोमयेन्धनादिसमवधानविशेषं प्रत्यनादृतो ऽग्निमेवानुधावत्यनग्नौ च न भवति ।
ततऽ परं च यथाग्निरधूमभास्वरत्वादिपरित्यागेनापि (दु?कु) कूलालातादौ वर्तमानोष्णत्वमजहत् तन्नियतो भवति ।
एवमग्निना धूम इत्यपरोक्षनिश्चयो जायते ।
यत्तु देशान्तरादौ व्यभिचार इति, तन्न तावद् दृष्टपूर्वं नापि श्रुतमिति नाशङ्कामधिरोहति ।
एवमपि तु शङ्कमानस्य सर्वप्रमाणेष्वनाश्वासऽ क्वचिद् व्यभिचारदर्शनात् ।
यत्त्ववधारितो ऽपि स्वभावनियमो देशान्तरादावन्यथा भवति वृश्चिकादेरिति ।
तन्न अवान्तरजातिभेदात् ।
न हि यद् येन नियतमवगतमबाधितं च तदन्यथा भवति ।
अवान्तरजातिभेदात्तु शक्तिसदसद्भावकृता कार्यव्यवस्थेति न क्वचिद् व्यभिचारऽ ।
ननु अनुमानमेव किं नेष्यते ।
यदौपाधिकं तद् व्यभिचरति ।
अग्निरिव धूमम् ।
न च तथा धूमो ऽग्निमित्यनौपाधिक इति ।
भवत्वेवम् ।
अव्यवस्था तूपस्थिता ।
अर्थापत्तिस्तर्हि भवतु ।
इदमेव् चाग्नौ दर्शनमनग्नौ चादर्शनमनुपपद्यमानमग्निना नियमं प्रतिपादयति ।
किमत्र नोपपद्यते ।
दर्शनं तावत् तत्र भवतीत्येतावतैवोपपन्नम्, न हि यदेकत्र भवति तेनान्यत्र न भवितव्यम् ।
अन्यत्र भवतो ऽदरशनमनुपपन्नमिति चेत् ।
न ।
विप्रकृष्टानामन्येषामप्यसन्निकर्षाददरशनोपपत्तेऽ ।
सन्निहितेष्वनग्निष्वदर्शनमनुपपन्नमिति चेद् अभावादुपपत्तेऽ ।
तेषु ह्यसौ नास्त्येव्, कथमुपल(भ्यते?भ्येत) ।
तत्र सताप्यन्यत्रापि न भवितव्यमेवेति किमत्र प्रमाणम् ।
अतो दर्शनादर्शनसहकृतेन्द्रियस्यैव वस्तुस्वभावावधारणमपरोक्षं जायत इत्येवं समर्थनीयम् ।
नन्वेतदेव न विद्मऽ ।

कीदृशो ऽसौ वस्तुनऽ स्वभावो ऽवधार्यत इति ।
उक्तमसकृद् धूमो ऽग्निना नियत इति ।
एतदुक्तं भवति- यदा यत्र धूमस्तदा तत्राग्निरिति ।
ननु सन्निहितवर्तमानदेशकालमात्रसम्बन्धो ऽस्तु प्रत्यक्षऽ ।
अनागतादिसम्बन्धस्तु कथम्, अतिप्रसङ्गो हि तथा (सति) स्यात् ।
न ।
सन्निहितरूपमात्रोपलम्भात् ।
रूपमेव तु तादृशं धूमादीनां यदेवमुन्नीयते, स्थिरमिव रूपं कुड्यादीनाम् ।
अस्ति हि तेषु विद्युदादिविलक्षणकालान्तरस्थायिरूपप्रकाशऽ ।
सन्निहितावान्तरसम्बन्धो न प्रत्यक्ष इति तद्रूपमप्रत्यक्षं भवति ।
अप्रत्यक्षे हि तस्मिन् नेदं रजतमिति सूर्वानुभूतरजतबाधो न स्याद्, भिन्नविषयत्वात् ।
स्वकाले हि पूर्वविज्ञानेन रजतं विषयीकृतं न भविष्यद्वाधकज्ञानक्षण इति कथं तत्राप्रसक्तं बाध्यते ।
कालान्तरसम्ब्धो ऽपि तेन रूपेण पूर्वज्ञानावधारितं भविष्यज्ज्ञानकालमपि व्याप्तोतीति भवति समानविषयतामासाद्य बाधऽ ।
ननु यद् वस्तुनो रूपं तत्परानपेक्षमवगम्यते, अग्नेरिवोष्णत्वम् ।
न च धूमस्यागृहीतप्रतिसम्बन्धिना तद्रूपमवगम्यत इति कथं वस्तुरूपत्वम् ।
मैवम् ।
सम्बन्धो ह्यसौ, कथमनवगते प्रतिसम्ब्धिन्यवसीयते ।
यथाह-
ऽनियमो नाम सम्बन्धऽ स्वमतेनोच्यते ऽधुनाऽ
इति ।
अतो यदेतदग्निना धूमस्य नियत्वं भावात्मकमिदं तत्प्रत्यक्षेणावगम्यत इति किमनुपपन्नम् ।
यथा चानग्निनिवृत्तिर्न नियमऽ तथा वर्णितमेव ।
विपक्षव्यावृत्त्या तु विधिरूप एव नियमऽ परीक्षकैर्व्याख्याय परेभ्यऽ प्रतिपाद्यते ।
कृत्तिकोदयमालक्ष्य रोहिण्यासत्तिकॢप्तिवत् ।
ननु नियम्यत्वमपि कर्मकारकत्वं तच्च शक्तिरूपं कथं प्रत्यक्षम् ।
न ।
कारकान्तरप्रत्यक्षवदुपपत्तेऽ ।
कारकान्तरशक्तयो ऽपि हि न प्रत्यक्षाऽ, अतो ऽसत्येव शक्तिप्रत्यक्षत्वे कारकं प्रत्यक्षमेषितव्यम् ।
एवमिहापि नियम्यऽ प्रत्यक्षो भविष्यतीति
किमनुपपन्नम् ।
अतऽ सिद्धं तावत् प्रत्यक्षत्वम् ।
आगमिकेषु चार्थेषु तस्य तस्य फलस्य तेन तेन वेदवेद्येन् कर्मणा समन्वयात्, कर्मान्तरान्वयस्य चानवगमाद् अनेनैव कर्मणेदं फलं व्याप्तमिति शास्त्राददगम्यते ।
नियतसाध्यत्वावगमात् ।
मेघाभाववृष्ट्यभावयोश्च स्वतन्त्राभावप्रतीकाशमाकाशस्य वपुऽ संलक्ष्यते ।
वृष्ट्यभाव इति च पृथिव्या एव
निबिडकठोरपाण्डुरादिभावऽ ।
तच्च रूपमुभयस्यापि प्रत्यक्षसमधिगम्यमेवेति तदेव तत्र व्याप्तिप्रमाणम् ।
एवमन्यत्रापि दर्शयितव्यमिति ।
भवतु तावदन्यद् व्याख्यास्याम इति समधिगतं तावद् व्याप्तेऽ स्वरूपं प्रमाणं च ।
इदं तु चिन्तनीयम् ।
कस्य केन व्याप्तिरिति ।
न ह्येकत्र विदितावग्निधूमविशेषौ प्रदेशान्तरे दृश्येते ।
यत् तयोरकस्यैकेनान्वयव्यतिरेकसमधिगम्या व्याप्तिर्भवेत्, अतो वाच्यं व्याप्तेरधिकरणम् ।
अत आह- सामान्येति ।
सत्यं न विशेषयोर्व्याप्तिऽ, सामान्यात्मनोरेव धूमाकृतिरग्नयाकृत्या नियतेति ।
अतो न कश्चिद् दोष इति ।
इदं तु प्रायिकम्, स्थायिनोस्तु विशेषयोरपि क्वचिद्
व्याप्तिर्भवत्येवेत्याह- क्वचिदिति ॥12॥
अत्रैवोदाहरणमाह-कृत्तिकोदयमिति ।
यत्र हि कृत्तिकोदयं दृष्ट्वा रोहिण्यासत्तिऽ कथ्यते- अनन्तरमुदेष्यति रोहिणीति, तस्मिन्ननुमाने विशेषस्यैव विशेषेण व्याप्तिऽ ।
न हि तयोऽ सामान्यमस्ति ।
व्यक्तिभेदे प्रमाणाभावात् ।
प्रत्यभिज्ञायते हि सैवेयं कृत्तिका, सैवेयं रोहिणीति ।
कथमन्या भविष्यति ।
अतऽ सिद्धं विशेषयोरेवात्र व्याप्तिरिति ।
यदि तर्हि व्याप्तिरनुमानाम्, अस्ति खल्वसौ हिंसात्वस्याधर्मत्वेन बाह्यहिंसास्वित्यतऽ क्रतावपि हिंसात्वादधर्मत्वमनुमीयते ।
तत्र च
व्याप्तेश्च दृश्यमानायाऽ कश्चिद् धर्मऽ प्रयोजकऽ

अस्मिन् सत्यमुना भाव्यमिति शक्त्या निरूप्यते ।
अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाऽ

तैर्दृष्टैरपि नैवेष्टा व्यापकांशावधारणा ।
ये तु तानपि विस्रब्धं साध्यसिद्धै प्रयुञ्जते

दैक्षपशुहिंसादीनामधर्मत्वं प्रसज्येतेत्यत आह-व्याप्तेश्चेति द्वयेन ।
अयमभिप्रायऽ--- सत्यामापाताद् भवति भ्रमऽ, यथा किल हिंसात्वमात्रानुबन्ध्यधर्मत्वमिति ।
नत्वेतदेवम् ।
निर्ज्ञातेन ह्यधर्मत्वेन हिंसात्वं व्याप्यते ।
न च शास्त्रादृते तज्ज्ञानोपायऽ सम्भवति ।
नच हिंसात्वमात्रमनर्थसाधनमिति शास्त्रमस्ति ।
विशेषहिंसाया विहितत्वात् ।
विध्यवरूद्धविषये च प्रतिषेधानवकाशात् ।
प्रतिषेधमन्तरेण चानर्थसाधनत्वज्ञानोपायाभावात् ।
अतऽ परिहृत्यापवादविषयमुत्सर्गौऽभिनिविशत इति हिंसान्तराणि ऽन हिंस्यादिऽति प्रतिषेधो ऽवलम्बते ।
एवं च यद्यपि बाह्यहिंसासु हिंसात्वाधर्मत्वयोऽ साहित्यमवगतं, तथापि न हिंसात्वमधर्मत्वप्रयोजकम् ।
किन्तु निषिद्धत्वम् ।
असत्यपि हिंसात्वे निषिद्धत्वमात्रेण सुरापानादावधर्मत्वसिद्धेऽ ।
अतो य एवास्मिन् सत्येवास्य भवितुं शक्तिरस्ति इत्यनेन रूपेण निरूप्यते ।
व्याप्यतयावगम्यत इति यावत् ।
स एव धर्मऽ प्रयोजक इत्युच्यते ।
परप्रयुक्तव्याप्त्युजीविनस्तु हिंसात्वादयऽ, न तैरधर्मत्वादिव्यापककांशो ऽवधारयितुं क्वचिद्विहितानां दैक्षपश्वादिहिंसानामधर्मत्वमिति ॥14॥
ये त्वेवञ्जातीयकानप्यप्रयोजकान् हेतून् प्रयुञ्जते, ते सुलभैऽ प्रतिहेत्वादिदौषौश्चिरं भ्राम्यन्ति ।
शक्यते हि प्रतिहेतुर्दर्शयितुं, दैक्षपशुहिंसाधर्मऽ विहितत्वादग्निहौत्रादिवदिति ।
प्रयोजके हि हेतावेवञ्जातीयका दोषा नास्पदं लभन्ते ।
अप्रयोजके तु सुलभा एव ।
तदेतदाह-येत्विति ।
विस्रब्धमिति क्रियाविशेषणम् ।
यथा विश्वासो भवति तथा प्रयुञ्जत इत्यर्थऽ ॥15॥
सुलभैऽ प्रतिहेत्वादिदौषैर्भ्राम्यन्ति ते चिरम् ।
तेष्वागमविरुद्धत्वं स्वयं चेष्टविघातिता

अलौकिकविवादाश्च वर्ज्यास्ते हैतुकैस्ततऽ ।
निषिद्धत्वेन हिंसानामधर्मत्वं प्रयुज्यते

तदभावे न तत्सिद्धिर्हिंसात्वादप्रयोजकात् ।
हेतुद्वयप्रयुक्ते च मिथ्यात्वे सर्वबुद्धिषु

ज्ञानत्त्वोत्पत्तिमत्त्वादिसाधको ।
न प्रयोजकऽ ।
त्रैवर्णिकप्रयुक्ता च यागादेऽ स्वर्गहेतुता

प्रतिहेत्वादिदोषैर्भ्राम्यन्तीत्युक्तम् तानेव दोषानुपन्यस्यति-तेष्विति ।
प्रतिहेतुस्तावदस्माभिरुक्त एव ।
आगमविरोधो ऽप्येवंवादिनामापद्यत एव, आगमैकप्रमाणत्वाद् धर्माधर्मयोऽ ।
क्वचिदिष्टविघातऽ क्वचिदलौकिकविवाद इति ॥16॥
आगमविरोधोदाहरणं तावदाह- निषिद्धत्वेनेति ।
इदं चानागतावेक्षणन्यायेन प्रगेवास्माभिर्व्याख्यातमिति ॥17॥
इष्टविरोधोदाहरणमाह-हेतुद्वयेति ।
बाधकारणदोषाधीनं हि सर्वत्र मिथ्याबुद्धीनां मिथ्यात्वम्, न च ज्ञानत्वेनोत्पत्तित्त्वेन वा
प्रयुज्यते, सत्यमिथ्यात्वसाधारणत्वादनयोऽ ।
ज्ञानत्वादेव तन्मिथ्यात्वं साधयतो बौद्धस्येष्टविघातकारी हेतुऽ, धर्मधर्मिस्वरूपस्वविशेषयोरपि प्रतिक्षेपात् ।
सर्वलोकप्रसिद्धपृथिव्याद्यपलापाच्चालोकिकविवादो ऽप्यत्रैव दर्शयितव्यऽ, न हि सर्वविज्ञानानि मिथ्येत्येवंविधं विवादं लोकिकाऽ सहन्ते ।
सहसैव ह्येवंविधविवादश्राविणामुद्वेगो जायते ।
यथा--- अचन्द्रऽ शशीत्यादौ ।
अतो ऽयमलोकिको विवादऽ ।
तथा चोक्तम्---
"सर्वलोकप्रसिद्ध्या च पक्षबाधो ऽत्र ते ध्रुवम्" इति ॥18॥
अपरमप्यागमविरोधस्योदाहरणं दर्शयति-त्रैवर्णकेति ।
सन्ति खलु स्वर्गकामो यजेतेत्येवं विहितानि सोमादीनि कर्माणि ।
तेषु किं
न मनुष्यत्वमात्रेण शूद्रस्थेन प्रयुज्यते ।
कृतसायवयवत्वादिप्रयुक्ता च विनाशिता

प्रयत्नानन्तरज्ञानसदृशैर्न प्रयुज्यते ।
चतुर्णां वर्णानामधिकारऽ, उतापशूद्राणां त्रयाणामिति संशये चतुर्णामिति प्राप्तम्, चत्वारो ऽपि हि वर्णाऽ स्वर्गं कामयन्तर इति स्वर्गकामपदेनाभिधीयन्ते ।
स्वर्गकामश्चात्राधिकारितया ज्ञायत इति प्राप्ते उक्तम्-- अपशूद्राणामधिकार इति ।
विद्याग्निसाध्या हि ते क्रतवऽ ।
अनग्निरविद्वांश्चान्तिमो वर्णऽ ।
कथमसौ वैतानिके कर्मण्यधिक्रियते ।
ननु श्रुत्यर्थावगताधिकारसामर्थ्यादेव शूद्रस्याग्निविद्ययोरक्षेपो भविष्यति ।
न ।
अविधानात् ।
त्रैवर्णकस्यैव ऽअष्टवर्षं ब्राह्मणमवुपनयीतऽ ऽवसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीतऽ इत्येवमादिभिरग्निविद्ये विहिते ।
न चानियमेनैव ते शूद्रस्यापि भविष्यतऽ इति शक्यते वक्तुम् ।
को हि प्रतिलब्धविद्याग्निसम्बन्धस्त्रैवर्णिकाधिकारसम्पादितासु कामश्रुतिषु नियतकालयोवस्थमुपनयनमाधानं वा जघन्यवर्णस्योपकल्पयितुमुत्सहते ।
अतस्त्रैवर्णिकत्वप्रयुक्तमेव यागादीनां स्वर्गहेतुत्वम् ।
न मनुष्यत्वमात्रेण शूद्रमवायिना प्रयुज्यते ।
तद् यदि कश्चदनुमानकुशलऽ प्रयुङ्क्ते शूद्रकृतो यागऽ स्वर्गहेतुऽ मनुष्यकृतत्वात् त्रैवर्णिकाचरितयागवदिति ।
तस्यागमविरोधऽ ।
नन्वागमविरोध उदाहृत एव, किं पुनस्तदुदाहरणेन ।
उच्यते ।
पूर्वमधर्मत्वानुमानस्य वैदिकहिंसाविषयस्य साक्षादागमविरोधो वर्णितऽ, व्यक्तमेव दैक्षपशुहिंसा विधीयमानत्वाद् अर्थसाधनमित्येतदवगम्यते, कथमसावधर्मो भविष्यतीति, चोदनालक्षणस्यार्थस्य धर्मत्वात् ।
इह तु शूद्रकृतस्य यागादेऽ स्वर्गहेतुता न साक्षादागमेन प्रतिक्षिप्यते ।
किन्तु त्रैवर्णिकाधिकारलाभादर्थादितरनिरास इति विशेषऽ ॥19॥
अप्रयोजकोदाहरणच्छलेनेदानीं परोपालम्भानार्थमुदाहरणान्तराणि दर्शयति---कृतेतिद्वयेन ।
प्रयत्नानन्तरज्ञानसदृशाऽ प्रत्ययानवस्थानादयो ऽभिमताऽ तैऽ शब्दगोचरैस्तस्य विनाशिता न प्रयुज्यते ।
कृतकत्वादिप्रयुक्ता ह्यसौ ।
न च कृतकत्वमेव प्रयत्नानन्तरदर्शनेन साधयितुं शक्यम् ।
आकाशादिभिर्व्यभिचारात् ।
यदि तर्हि सावयवत्वप्रयुक्ता विनाशिता,
जातिमत्त्वेन्द्रियत्वादि वस्तुसन्मात्रबन्धनम्

शब्दानित्यत्वसिद्ध्यर्थं को वदेद् यो न तार्किकऽ ।
तस्माद् य एव यस्यार्थो दृष्टऽ साधनशक्तितऽ

स एव गमकस्तस्य न प्रसङ्गान्वितो ऽपि यऽ ।
उपात्तश्चैकदेशाभ्यां धर्म्यप्यत्रैकदेशवान्

किमिदानीं नश्वराणि भुवनानि भुवनसन्निवेशाश्च महीमहीधरोदधिप्रभृतयऽ ।
सत्यम् ।
सर्वमेव सावयवं विनाशधर्मकम्, महीमहीधरादयो ऽपि समासादितस्वावयवसंयोगाविभागाविशेषा भागशो नश्यन्त्येव ।
निरन्वयं तु विनाशं न कस्यचिदभ्युपगच्छामऽ ।
एवं महाभूमेरप्यावापोद्वापभेदान्नाशो दर्शयितव्यऽ ।
तथा यदपि वैशेषिकैर्जातिमत्त्वादैन्द्रियकत्वाच्च शब्दानित्यत्वमनुमितं, तदप्ययुक्तम् ।
एतद्धि जातिमत्त्वादि वस्तुसन्मात्रनिबन्धनमेव नित्यानित्यसाधारणम्, नानेनानित्यता साध्यते ।
किमिदं वस्तुसन्मात्रनिबन्धनमिति, परमार्थसन्निबन्धनमित्युक्तं भवति ।
परमार्थसन्त एव घटाकाशात्मादय
इन्द्रियविषया जातिमन्तश्च, न भ्रान्तिसंविदिताऽ शशविषाणादय इवेति ॥21॥
एवमप्रयोजकस्यासाधकत्वमुक्तमुपसंहरति---तस्मादिति ।
अयमर्थऽ--- य एव निषिद्धत्वादिरर्थो यस्याधर्मत्वदेऽ साधनशक्तियुक्तत्वेनावगतऽ ।
अस्मिन् सत्यमुना भवितव्यमितीदृश्या शक्त्यावधार्यत इति यावत् ।
नियम्यशक्तिरेव हि साधनशक्तिरित्याख्यायते, नियतावगतो हि नियामकं शन्कोति (गमयितुं) नान्य इति, (स) नियम्य एव गमको न प्रसङ्गान्वितो हिंसात्वादिऽ ।
निषिद्धत्वेनान्वेतुमभिप्रवृत्तेनाधर्मत्वेन प्रसङ्गाद्धि हिंसात्वमप्यन्वितमिति प्रसङ्गान्वितं हिंसात्वं नाधर्मत्वस्य गमकं भवतीति ॥22॥
एवं तावत् सर्वप्रकारो ऽनुमानाङ्गभूतऽ सम्बन्धपदार्थो व्याख्यातऽ ।
इदानीमेकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे बुद्धिरिति व्याख्येयम् ।
तत्र चैतदेव तावद् वक्तव्यम् ।
स्वतन्त्रैकदेशदर्शनात्तथावैधेकदेशान्तरे ज्ञानमनुमानमित्यापद्येति ।
तच्चयुक्तम् ।
स्मरणं हि तत्, कथमनुमानं भवेत् ।
अथैक
अपरार्थे हि धूमादेऽ स्वरूपैर्नैकदेशता ।
स एव चोभयात्मायं गम्यो गमक एव वा

देशदर्शनादेकदेशान्तरविशिष्ट एकदेश्यनुमानस्य विषय इष्यते ।
तन्न ।
अनुपात्त्तत्वात् ।
न ह्यत्रैकदेशी केनचिच्छब्देनोपात्तऽ ।
अतस्तदनुपादानान्न्यूनं लक्षणमित्याशङ्क्याह---उपात्तैति ।
यद्यपि स्वशब्देन नैकदेश्युपात्तस्तथाप्येकदेशशब्दाभ्यामेवार्थादाक्षिप्यत इति न न्यूनत्वदोष इति ॥23॥
अर्थाक्षेपे कारणमाह---अपरार्थैति ।
न हि धूमादिस्वरूपमात्रपरार्थीभूतमेकदेशपदास्पदं भवति ।
न च परस्परापेक्षयैकदेशवाचोयुक्तिरुपपद्यते ।
न ह्यग्न्यैकदेशो धूम इति कस्यचित् प्रतिपत्तिरस्ति ।
न चागृहीते ऽग्नौ तदेकदेशतया धूमो ऽवगन्तुं शक्यते ।
गृहीते च तस्मिन्ननुमेयाभावऽ ।
अत एकदेशत्वानुपपत्त्यैव तदाश्रयऽ कश्चिदेकदेश्यवगम्यत इति सिद्धमिति ॥23॥
नन्वाक्षिप्यतामेकदेशशब्दाभ्यामेकदेशी ।
तदेकत्वं तु कुतो ऽवगम्यते ।
अतऽ क्वचिदेव् धूमं दृष्ट्वा क्वचिदेकदेश्यन्तरे ऽनुमानं न स्यात् ।
ऐकाधिकरण्यं त्वेकदेशयोर्न सिध्यति, अनुपादानादित्यत आह--स एवेति ।
पूर्वप्रकृतमेकदेशवानिति विवक्षितैकसङ्ख्यमेकदेशिनं प्रत्यवमृशति स एवेति ।
स खल्वेक एवैकदेशी गम्यगमकरूपऽ उभयात्मकत्वात् ।
तस्य हि तौ नाम वक्ष्यमाणात्मानौ स्तऽ, यद्द्विरूपत्वमर्हति ।
नन्वेकत्वं नैकदेशिनौऽनुपात्तं लभ्यत इत्युक्तम् ।
न ।
ज्ञातसम्बन्धस्येत्येकवचनेनैवोपादानात् ।
एकदेशिनि ह्यन्यपदार्(थैकस्यैर्?थे ए) कत्वमेकवचनेनोपात्तं , प्रमातृपक्षे ऽपि पब्रथमोच्चरितेनैकदेशशब्देन स्वाश्रय एकदेशिन्याक्षिप्ते द्वितीयापेक्षाक्षणे ऽपि स एव बुद्धौ विपरिवर्तमानस्तदाश्रयत्वेनावगम्यते नान्यऽ ।
तत्परित्यागे कारणाभावात्, तथा व्युत्पत्तिदर्शनाच्च ।
यथा देवदत्तस्यैककत्र करे कङ्कणमङ्गुलीयकं करान्तर इति न भिन्नऽ कराश्रहयो ऽवगम्यते ।
अपि तर्हि देवदत्त एक एव ।
अतऽ सिद्धमेक एवैकदेशी गम्यगमकरूप इति ॥24॥
असिद्धेनैकदेशेन गम्यऽ सिद्धेन बोधकऽ ।
आत्तऽ पृथगभिन्नो वा प्रयोक्तॄणां विवक्षया

अनित्य कृतको यस्माद् धूमवानग्निमानिति ।
धर्म्यभिन्नमुपादानं भेदो ऽत्राग्निरितीदृशऽ1

उभयात्मा सन् गम्यगमक इत्युक्तम् ।
तावेवोभयात्मानौ दर्शयति--असिद्धेनेति ।
यदि ह्यसावेकदेश्यसिद्ध एव स्यात सिद्धो
वा, तदा न द्विरूपतां लभते ।
स तु धूमवदादिना रूपेण प्रत्यक्षसिद्धो ऽग्निमदादिना चासिद्ध इति द्व्यात्मकत्वादुभयोपपत्तिरिति ।
आह--- अस्त्वर्थादुपात्त एकदेशी ।
स चैको गम्यो गमक इति ।
स तु कथं प्रमातृभिरूपादातव्य इति ।
न च तदुपादानप्रकारऽ कश्चिद्भाष्यकारेणोपात्तऽ ।
अतऽ पुनरपि न्यूनत्वमित्यत आह--- आत्त इति ।
तत्र नाम विशेषोपादानमाश्रीयते, यत्र विशेषविवक्ष ।
नत्विह विशेषो विवक्षितऽ ।
स ह्येकदेशीप्रमातृविवक्षावशेन पृथगभिन्नो वैकदेशशब्दाभ्यामुपात्तो भवतु ।
उभयाथानुमानव्यवहारदर्शनादिति ॥25॥
तमेवोभयथा व्यवहारं दर्शयति---अनित्यैति ।
निगदव्यख्यातो ग्रन्थऽ ॥26॥
एकदेशी गम्यो गमको भेदाभेदाभ्यामुपात्तो इति दर्शितम् ।
कियति पुनरनुमानस्य व्यापार इति भवति संशयऽ ।
भवति हि विशिष्टार्थप्रतीतावपि विशेषणमात्रपर्यवसायि प्रमाणम् ।
यथा शब्दऽ ।
स खल्वाकृतिविशिष्टायां व्यक्तौ धियमादधाति, अथ चान्वयव्यतिरेकाभ्यामाकृतिमात्रपर्यवसायीति निश्चीयते ।
तदिहापि यदि तद्वदेव विशेषणमात्रपर्यवसायि प्रमाणमिष्यते, ततऽ सिद्धसाध्यत्वम् ।
सिद्धं हि सम्बन्धज्ञानकाले ऽग्निमात्रम् ।
किं तदनुमानेन ।
यदि तु द्विखण्डदण्ड्यादिशब्दवद्विशिष्टमेवानुमानं गोचरयतीतीष्यते ।
तत्र सम्बन्धग्रहणाभावाद(न)नुमेयत्वम् ।
न ह्यग्निमद्विशेषेण पर्वादिनान्वितो धूमो दृष्टऽ ।
न च समस्ताग्निमत्साधारणं
एकदेशविशिष्टश्च धर्म्येवात्रानुमीयते ।
नहि तन्निरपेक्षत्वे सम्भवत्यनुमेयता

न धर्ममात्रं सिद्धत्वात् तथा धर्मी तथोभयम् ।
व्यस्तं वापि समस्तं वा स्वातन्त्र्येणानुमीयते

एकदेशस्य लिङ्गत्वं साध्येनानुगमो ऽस्य च ।
द्वयं च न स्यादिष्टं सत् पक्षेष्वेषु यथाक्रमम्

सामान्यं किञ्चित्समस्ति ।
तभ्दावे ऽपि पुनरपि सिद्धसाध्यतैव ।
अत एवाहुऽ-
"अनुमामङ्गपङ्के ऽस्मिन् निमग्ना वादिदन्तिनऽ ।
विशेषे ऽनुगमाभावऽ सामान्ये सिद्धसाध्यता"॥
इत्यत आह--एकदेशेति ।
अयमभिप्रायऽ--- दण्ड्यदिशब्दवद् विशिष्टविषयमेवानुमानम् ।
न च सम्बन्धग्रहणाभावऽ ।
सकलोपाधिपरत्यागेन धूमवन्मात्रस्याग्निमत्तया सम्बन्धावगमादित्युक्तमस्माभिऽ ।
असत्यपि सामान्ये केनचिदेकेनोपाधिनानन्तानामपि भावानां सम्बन्धो गृह्यत एव ।
यद्यपि भूमवानग्निमानिति सामान्यतो ऽवगतम्, तथाप्ययमसाविति विशेषरूपेण प्रत्यभिज्ञानात्प्रमाणविषयत्वमप्युपपन्नमित्युक्तमेवेति ।
कस्मात् पुनर्विशेषणमात्रपर्यवसाय्येव प्रमाणं नेष्यते, अत आह--- नहीति ॥27॥
असम्भवमेव दर्शयति----न धर्मेति ।
धर्ममात्रं हि सम्बन्धग्रहणकाले सिद्धमिति भवतैवोक्तमिति ।
एवमेव धर्मिमात्रानुमाने स्वतन्त्रोभयानुमाने वा सिद्धसाध्यता दर्शयितव्येत्याह--- तथेति ॥28॥
धर्मधर्म्युभयेष्वेवानुमेयेषु यथासङ्ख्यं दूषणान्तराण्याह---एकदेशस्येति ॥29॥
अनित्यत्वादयो धर्माऽ कृतकत्वादयो नहि ।
ध्वनिनानुगमो नैषां नोभयस्योभयेनि वा

सम्बन्धो ऽप्यनुपादानान्नाम्ना षष्ठ्यपि वा मितौ ।
न चाप्यनुगमस्तेन लिङ्गस्येह निदर्श्यते

एतदेव विवृणोति---अनित्यत्वादयैति ।
पक्षैकदेशो हि लिङ्गं भवति ।
न चानित्यत्वाख्यस्य धर्मस्य स्वतन्त्रपक्षीकृतस्य कृतकत्वं धर्म इति कथमपक्षधर्मो लिङ्गं भविष्यति ।
एवं ध्वनिमात्रे ऽपि स्वतन्त्रे कृतकत्वं तत्र तत्र ध्वनिरिति नियमऽ सम्भवति ।
तथोभयस्य ध्वन्यनितयत्वात्मकस्योभयेन पक्षधर्मत्वानुगमात्मकेन न सम्बन्ध इत्यनागतं सम्बन्धशब्दं पूर्वापराभ्यां सम्बन्ध्य तन्त्रेण व्याख्या कर्तव्येति ।
समधिगतं तावद् धर्मधर्म्युभयेषां व्यस्तसमस्तानां न साध्यत्वमिति ॥30॥
अथ कस्माद् धर्मधर्मिसम्बन्ध एव साध्यो न भवतीत्यत आह--सम्बन्धैति ।
मितावति साधनवाक्यमपदिशति ।
न
खलु परीक्षकऽ साधनवाक्ये सम्नब्धवाचिना केनचिन्नाम्ना षष्ठ्या वा सम्बन्ध उपादीयते ।
न ह्येवं प्रयुज्यते, अग्निपर्वतयोरस्ति सम्बन्धऽ धूमवत्त्वादिति ।
नापि पर्वतस्याग्निरिति ।
देशमेव त्वग्न्यादिना विशिष्टमनुमिमाना दृश्यन्ते ।
यदेवं प्रयञ्जते, अग्निमान् पर्वत इति ।
सम्बन्धो ऽपि नानुमीयत इत्यतीतेन सम्बन्ध इति ।
न परं प्रतिज्ञायां नोपादीयते, उदाहरणे ऽपि न तेनानुगमो लिङ्गस्य निर्दिश्यते ।
नहि भवति दर्शनं, यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निसम्बन्ध इति ।
भवति तु यो यो धूमवान् स सो ऽग्निमानिति देश एव निदर्शनं, तदेतदाह---न चापीति ।
इहेति मितिं प्रत्यवमृशति ।
एतदुक्तं भवति-- न साधनवाक्ये सम्बन्धऽ साध्यतयोपादीयते नापि दृष्टान्ततया दिर्दिश्यते न चायथाप्रतिभासं परीक्षकाणां वक्तुमुचितमिति ॥31॥
न चाकारद्वयं तस्य साध्यसाधनभाग् भवेत् ।
तस्मादर्थगृहीतत्वान्मतुबर्थस्य गम्यता

न स्वातन्त्र्येण मन्तव्या यथा दण्ड्यादिशब्दतऽ ।
विशिष्टार्थप्रतीतौ स्यात् सम्बन्धोनान्तरीयकऽ

अपि चायं सम्बन्धऽ साध्यमानऽ सन्मात्रतया वा साध्यते, केनचिद् वा धर्मेण विशिष्टऽ ।
न तावद् वस्तुसत्तामात्रमनुमानस्य विषयऽ ।
न च पर्वतादिवत्सिद्धसाध्यरूपमाकारद्वयं सम्बन्धो वहति, येनानुमानस्य विषयो भवेत् ।
तस्मान्न कथञ्चित् सम्बन्धऽ साध्य इत्याह---नचेति ।
कनन्वसति सम्बन्धे विशिष्ट एव साधयितुं न शक्यते ।
नास्ति नाम स प्रकारऽ, यदसम्बन्ध्यमान एवाग्निना पर्वतस्तद्विशिष्टो भवतीत्यत आह---- तस्मादिति व्यान्तेन ।
न(नु) सत्यमसति सम्बन्धे विशिष्टो न भवति, न त्वेतावता सम्बन्धसाध्यता सिध्यति, विशिष्टसाध्यत्वान्यथानुपपत्त्यैव त्वर्थगृहीता मतुबर्थस्य सम्बन्धस्य साध्यता न पुनऽ स्वतन्त्रस्येति ।
अत्रैव दृष्टान्तमाह---यथेति ।
दण्ड्यादिशब्दा हि दण्डादिविशिष्टमेवाभिदधानाऽ सम्बन्धमप्यर्थादुपाददते, नत्वभिदधति ।
तद्वदिहापि पर्वतो ऽग्निमानिति साध्यमानेर्ऽथगृहीतो ऽग्निसम्बन्धऽ, न पुनऽ स एव साध्यते ।
यथा दण्ड्यादिशब्दतो विशिष्टार्थप्रतीतौ सत्यां सम्बन्धो नान्तरीयको भवति, एवमत्रापि विशिष्टे साध्यमाने ऽनुनिष्पादी भवतीत्यर्थऽ ।
इदं तु चिन्तनीयम् ।
कथं दण्ड्यादिशब्दा विशिष्टवचना इति ।
मत्वर्थीयप्रत्ययान्ता हिते ।
स चास्यास्मिन्नस्तीति सम्बन्धे स्मर्यते, अतऽ सम्बन्ध एवात्र प्रत्ययार्थऽ ।
स च प्रधानऽ ।
ऽप्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थं सह ब्रूतऽ प्राधान्येनऽ इति स्मृतेऽ ।
इदं हि भेदेनैवोभयरभिधाने प्राधान्यप्रतिपादनार्थं वचनम् ।
प्रधानं च शब्दार्थऽ ।
अतऽ सम्बन्धवचना एव दण्ड्यादिशब्दा इति युक्तम् ।
अपि च ऽनागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरुत्पद्यतऽ इति विशिष्टाभिधित्सायामवश्यम्भावि प्रथमतरं विशेषणाभिधानमापतति तत एव विशिष्टावगाहसिद्धेर्न तद्यावच्छब्दस्याभिधानशक्तिरुपकल्पयितुं शक्यते ।
अत एवाकृतिविशिष्टव्यक्त्यभिधानमाकृत्यधिकरणे निराकरिष्यते ।
किञ्च--- ऽकृत्तद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम्ऽ इति स्मरति ।
कथं च ताभ्यां तद्धितवृत्तौ सम्बन्धो ऽभिधीयते ।
यदि तद्धिताभिधेयो न स्यात् ।
अभिधेयनिष्कर्षे हि तयोऽ स्मरणं, ऽयस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशेऽ, तदभिधाने त्वतलाविऽति ।
तद् यदि दण्डपुरुषसम्बन्धो दण्डिशब्दस्याभिधेयऽ, तथा सति तन्निष्कर्षे दण्डित्वं दण्डितेति त्वतलोरनुशासनमुपपद्यते ।
यथा गोशब्दाभिधेयं सामान्यं गोत्वमिति त्वप्रत्ययेन निष्कृष्यते ।
अतऽ सम्बन्ध एव दण्ड्यादिशब्दानामभिधेय इति साम्प्रतं कथमुच्यते नान्तरीयकऽ सम्बन्ध इति ।
अत्राभिधीयते--- न तावत् स्मृत्यनुसारेण सम्बन्धवाच्यत्वमध्यवसातुं शक्यते ।
शब्दानुशासनमात्रं हि ऽतदस्यास्त्यस्मिन्नि(5-2-94)ति, न पुनरर्थानुशासनम् ।
अपि च वृत्तिविग्रहयोरन्यथान्यथा गुणप्रधानभावो दृश्यते ।
यथा चित्रगुरिति चित्राभिर्गोभिर्विशिष्टो देवदत्तादिरेव वृत्तौ प्रधानतयावगम्यते ।
विग्रहे तु चित्रा गावो यस्येति गवामेव
देवदत्तादिर्विशेषणतया गुणभूतऽ ।
ताश्च प्रधानम् ।
वेदे ऽपि ऽरथन्तरसामा सोमऽ इति ।
तद् यद्यपि स्मृतिकारेण त(द्द)स्येति विग्रहे सम्बन्धऽ प्रधानतया षष्ठ्या निर्दिष्टऽ, तथापि गोमदादितद्धितवृत्तौ तद्वानेव प्रधानं भवति, तथा प्रतीतेऽ ।
गोमच्छब्दो हि पुरुषप्रधानो भासते न सम्बन्धप्रधानऽ ।
पाणिनेरपि भगवतऽ सम्बन्धाभिधानद्वारेण विशिष्टवाच्यतैव प्रतिपादयितुमभिमता ।
वृत्तौ विगृह्यमाणायामवर्जनीय एव षष्ठीप्रयोगऽ ।
तावता च तदर्थऽ प्रधानतया वाच्यत्वेन निर्दिष्ट इति भ्रान्तिरुपजायते ।
अतो न तावत् स्मृत्यनुसारेण सम्बन्धस्य वाच्यता ।
यत्तु प्रथमतरं विशेषणमभिधेयमिति ।
सत्यम् ।
न त्विह सम्बन्धो विशेषणम् ।
दण्डो हि दण्डिनो विशेषणं न
सम्बन्धऽ ।
स च प्रकृत्या प्रथममभिहित एव ।
अत एव नानेकाभिधानशक्तिकल्पनादोषऽ ।
निर्भागशब्देषु हि गवादिषु विशिष्टप्रतीतावपि विशेषणमात्रमभिधीयत इति युक्तम् ।
तत्र ह्येकस्यैवोभयाभिधानशक्तिकल्पनादोषो भवति ।
दण्ड्यादिशब्दास्तु भागवन्तऽ ।
तेषु भिन्नाभ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां भिन्नौ विशेषण
विशेषणविशेष्यत्वमापन्नौ द्वाविमावतऽ ।
गम्यावङ्गाङ्गिभावस्तु कैश्चिदिष्टो विकल्पतऽ

सर्वथा धर्मिणो धर्मो धर्मेण त्ववगम्यते ।
विशेषणविशेष्यत्वे न विशेषो ऽवधार्यते

विशेष्यावभिधीयते इति किमनुपपन्नम् ।
अतऽ प्रकृत्यभिहितप्रथमतरावगतदण्डविशिष्टऽ पुरुषो दण्डिशब्देनाभिधीयते ।
नन्वसति सम्बन्धे दण्डोविशेष्टुमेव नरं न शक्नोति ।
सत्यम् ।
न त्वेतावता सम्बन्धो वाच्यो भवति ।
न हि पृथिव्यामनवस्थिता गावो न तद्वन्तं विशिषन्तीति पृथिव्यप्यभिधीयत इति युक्तमभिधातुम् ।
यत एव त्वसति सम्बन्धे विशिष्टावगतिरनपपन्ना, अत एव सम्बन्धो ऽप्यर्थादन्तर्भाव्यते ।
न त्वभिधीयते ।
यत्तु सम्बन्धाभिधाने त्वतलोरनुशासनमसति सम्बन्धवाच्यत्वे ऽनुपपन्नमिति, तदयुक्तम् ।
न ह्यभिधेयनिष्कर्षे गोमदादिषु भावप्रत्ययानुशासनम्, अपि तर्हि अभिधेयनिष्कर्षे हि ऽयस्य गुणस्य हि भावादिऽति त्वभिधेयानिष्कर्षार्थमेव स्मरणम् ।
इतरथा त्वनेनैव गतार्थत्वात् कृत्तद्धितसमासेष्वत्यवचनीयमापद्येत ।
अतऽ प्राक् प्रतीते एकनिमित्तसम्बन्धिविशिष्टे ऽपरस्मिन् सम्बन्धिन्यभिहितेर्ऽथगृहीतऽ सम्बन्धो नाभिधेयपक्षे निक्षिप्यते ।
सर्वयौगिकानामपि चैषैव दिग् दर्शयितव्या ।
आह च--
सर्वत्र यौगिकैऽ शब्दैर्द्रव्यमेवाभिधीयते ।
न हि सम्बन्धवाच्यत्वं सम्भवत्यतिगौरवात्॥
इति ।
अतो ऽनुमेयान्तरासम्भवाद् विशेषणविशेष्यभूतौ धर्मधर्मिणावेवानुमानसमधिगम्याविति ॥32-33॥
उपसंहरति---- विशेषणेति गम्यावित्यन्तेन ।
स चायमङ्गाङ्गिभावऽ कैश्चिद् विकल्पेनाश्रितऽ ।
एवं हि मन्यन्ते ।
सर्वथा हि धर्ममात्रे धर्मणि वा स्वतन्त्रे प्रमीयमाणे सिद्धसाध्यतादिदोषो भवति कन विशिष्टप्रमायाम् ।
विशिष्टता तु कदाचित् कस्यचिद् यथाभिप्रायं भवतु नाम, न किञ्चिद् दुष्यति ।
सर्वथा तावत् धर्मिण एव पर्वतादेरग्न्यादिधर्मस्तद्धर्मेणैव धूमादिनावगन्तव्यऽ ।
स तु धर्मो विशेषणभूतो विशेष्यभूतो
अत्रोत्तरं वदन्त्यन्ये यदि धर्मी विशेषणम् ।
हेतुधर्मेण सम्बन्धस्तस्याप्राधान्यतो ऽस्फुटऽ1

प्रधानत्वाद्धि धर्मेण सम्बन्धो वाक्यतो भवेत् ।
तत्रासम्भवतऽ पश्चात् कल्प्यो ऽसौ धर्मिणा सह

वावगन्तव्य इति न कश्चिद् विशेषऽ ।
उभयथापि स्वतन्त्रानुमानाभावादित्याह--- अङ्गेत्यवधार्यते ऽन्तेन ॥34-35॥
अत्र दूषणमाह---अत्रेति ।
अयमभिप्रायऽ--- लौकिकानि हि प्रमाणानि लक्षणकारैरपि यथालोकमेवानुगन्तव्यानि ।
न तु विपरीतम् ।
नह्यग्निऽ पर्वतविशिष्ट इति लोको बुध्यते ।
अपि तु पर्वतो ऽग्निमानिति ।
तथा स्वयमनुमानेन प्रतिपन्निमर्थं तेनैव परं प्रतिपादयन्तो लौकिका धर्मणा विशिष्टमेव हेतुं प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते, यथाग्नयनुमानि एव धूमवत्त्वादग्निमानिति ।
तच्चेदमग्नौ देशेन विशिष्टे ऽनुमीयमाने नोपपद्यते ।
विशेषणतया हि पर्वतविशिष्टो ऽग्निरिति धर्मिण्युपात्ते धूमवत्त्वादिति हेतुधर्मेण तस्य सम्बन्धो न स्फुटं प्रकाशते ।
धर्मधर्मितयावगतस्य हेतुत्वम् ।
न च गुणभावोपात्तो धर्मी हेतुधर्मसम्बन्धमर्हति,
गुणानां परस्परासम्बनधात् ।
अतो ऽस्मात् परार्थहेतुप्रयोगविशेषादेव लौकिकानामीदृशी प्रतिपत्तिरुन्नीयते ।
यत् स्वयमपि धर्मविशिष्टमेव धर्मिणं बुध्यते न विपरीतमिति ॥36 ॥ यदि तर्हि धर्मिणो हेतुधर्मेण सम्बन्धो न स्फुटऽ केन तर्हि प्रसज्यत इत्यत आह--प्रधानत्वदिति ।
ध्वनिविशिष्टमनित्यत्वं कृतकत्वादित्युच्यमाने ऽनित्यत्वाख्येन धर्मेणैव साध्यतया प्रधानभूतेन कृतकत्वादिहेतुऽ सम्बध्येत न ध्वनिना गुणभूतेन ।
सर्वस्य ह्येकवाक्यगतस्य प्रधानान्वय एव युक्तऽ ।
प्रधानसम्बन्धे च हेतोरपक्षधर्मत्वम् ।
नहि कृतकत्वम
ध्वनेरित्यथवा वाच्यमनवयस्य तु दर्शने ।
भेदोपात्तस्य धर्मस्य गुणभावो न दुष्यति

नित्यत्वस्य धर्मऽ, किं तर्हि ध्वनेऽ ।
अतो धर्म्येव धर्मविशिष्टऽ स्वयं प्रमातृभिरवगम्यते ।
तथैव परस्मै प्रतिपाद्यत इति युक्तमिति ।
यदि तूच्यते, सत्यं प्रधानतया धर्मेण हेतोऽ सम्बन्धो वाक्यादवगम्यते, लिङ्गबलीयस्त्वेन तु वाक्यं बाधित्वा धर्मिणैव सम्बन्धऽ कल्पयिष्यते ।
हेतुधर्मस्य हि धर्मिणैव सम्बन्धयोग्यता न धर्मेण, अतो धर्मसम्बन्धाभावाद् धर्मिणैव सम्बन्धो भविष्यतीत्यत आह--- तत्रेति ।
अयमभिप्रायऽ-- सत्यमेवं धर्मणा सम्बन्धऽ सिध्यति ।
किं त्वयमेव क्लेशो यद्वाक्यस्वरसभङ्गो नाम ।
अत एवाह-- कल्प्यो ऽसाविति ।
अन्यथाप्रतिपन्नस्यान्यथाकल्पनैव दोष इति कभावऽ ॥37॥
ध्वनेऽ कृतकत्वादिति वा पुनर्धर्म्युपादानेन हेतुर्विशेषणीयऽ, न चैवं प्रयोक्तारऽ प्रयुञ्जाना दृश्यन्त इत्यभिप्रायेणाह---ध्वनेरिति ।
यस्तु वदति धर्मिण्यपि विशेष्टे साध्ये ऽन्वयोपदर्शनवेलायां यत्र यत्र कृतकत्वमित्युक्ते ध्वनिरेव प्रधानतया सम्बध्येत नानित्यत्वं गुणभूतत्वादितितं प्रत्याह---अन्वयस्येति ।
अन्वयोपदर्शनकाले हि भेदेनैव धर्ममुपाददते ।
यत्र यत्र कृतकत्वं तत्र तत्रानित्यत्वमिति न तत्र प्रधानसम्बन्धाशङ्का ।
अतऽ प्रतिज्ञावस्थायां धर्मविशिष्टे धर्मिणि साध्यमाने योगुणभाव आसीत् नासौ दृष्टान्तवाक्ये दुष्यति ।
हेतुस्त्वविशिष्ट एव तार्किकैऽ प्रयुज्यत इत्युक्तम् ।
तत्राविशेषित एव प्रयुक्ते भवति प्रधानभूतधर्मसम्बन्धाशङ्केति ।
यस्तु वदति षष्ठ्यन्तेन ध्वनिनानित्यत्वं विशेष्यते ध्वनेरनित्यत्वमिति ।
एवं च कृतकत्वादित्यस्याविपरिणतविभक्तिकेन ध्वनिनैव सम्बन्धऽ स्फुटो भवति ।
धर्मसम्बन्ध एव यथावद् विभक्तिविपरिणामेन स्यात् ।
स चान्याय्य इति स वक्तव्यऽ ।
निराकृतो ऽयं पक्षो वार्तिककृतैव---
"सम्बन्धो ऽप्यनुपादानान्नाम्ना षष्ठ्यपि वा मितौ"
इति ।
षष्ठीनिर्देशे हि सम्बन्ध एव साध्यो भवेत् ।
तस्य च साध्यता निराकृतैव ।
विशिष्टसाध्यपक्ष एव स्थित्वा धर्मिविशिष्टता धर्मस्येदानीं
अग्नेर्देशविशिष्टत्वे न चैतत् पक्षलक्षणम् ।
विशिष्टतास्य देशेन भवेदेवंप्रकारिका

यो ऽग्निऽ सो ऽस्ति क्वचिद्देशे यो दृष्टो यत्र तत्र वा ।
अग्निऽ पूर्वानुभूतो वा देशमात्रेण सङ्गतऽ

यो ऽग्निऽ सो ऽनेन युक्तो वा यो दृष्टो ऽनेन सो ऽथवा ।
यो ऽयं स देशमात्रेण युक्तऽ पूर्वेण वाप्ययम्

एतददेशविशिष्टो वा यो ऽयमग्निरितीह तु ।
पूर्वयोऽ सिद्धसाध्यत्वं परेषु स्याद् विरुद्धता

व्याप्तिरेतेन देशेन सर्वाग्नीनां न युज्यते ।
नापि पूर्वस्य नाप्येष वह्निऽ सर्वैर्विशेष्यते

निराक्रियते ।
किमत्र सम्बन्धसाध्यत्वं पुनरुपक्षिप्यते ।
तदलमनेन बालभाषितेनेति ॥38॥
अपि च अग्नेर्देशविशिष्टत्वे साध्यमाने वक्ष्यमाणसमस्तपक्षप्रकाराणामसम्भवो ऽपीत्याह---अग्नेरिति ।
दूषणान्तरसमुञ्चये चकारऽ ।
एतदिति वक्ष्यमाणलक्षणप्रतिनिर्देश इति ।
तानेव पक्षप्रकारान् वक्तुं संक्षिप्य प्रतिजानीते ॥38॥
इदानीं विभज्य तानेव दर्शयति---यो ऽग्निरितीतीत्यन्तेन ।
निगदव्याख्यातो ग्रन्थऽ ।
विवेकस्तु पक्षाणां प्रणिहितैरवगम्यत इति ।
इहचाद्ययोर्द्वयोऽ पक्षयोऽ सिद्धसाध्यता दोषऽ ।
सिद्धो हि क्वचिदग्निऽ, दृष्टपूर्वो ऽपि पूर्वदेशाधिकरणऽ सिद्ध एव किं तत् प्र(सा)धानेन ।
परेषु तु पञ्चसु पक्षेषु प्रमाणान्तरविरोध इत्याह--- इह त्विति ।
सिद्धसाध्यता सुप्रकाशैव ॥40-42॥
विरोधं प्रपञ्चयति--- व्याप्तिरित ।
यत्तावत् यो ऽग्निऽ सो ऽनेन युक्त इत्युक्तं तदयुक्तम् ।
नह्यनेन देशेन सर्वाग्नयो व्याप्यन्ते देशस्यावैभवात् सर्वाग्नीनां चात्रासन्निधानात्, तद्भावो ह्यत्राभावेन विरुध्यत इति ॥42॥
देशैऽ पूर्वेण वाप्यस्य न देशेन विशेष्यता ।
एतददेशविशिष्टो ऽयमित्येतत् कथ्यते कथम्

यदा देशानपेक्षो ऽग्निर्नायमित्यवधार्यते ।
अग्नेऽ पूर्वतरं चात्र देश एवावधार्यते

तज्ज्ञानकालबुद्धश्च न देशऽ स्याद् विशेषणम् ।
देशस्य पर्वतादेस्तु स्वरुपे पावकादृते

यो दृष्टो ऽनेन सो ऽथवेति यदुक्तं दूषयति---नापि पूर्वस्येति ।
दृष्टस्याप्यग्नेरनेन देशेन व्याप्तिर्न विद्यत इत्यर्थऽ ।
यो ऽयंस देशमात्रेणेत्यत्र दूषणमाह---नापीति देशैरन्तेन ।
न ह्येष पुरऽस्थितो वह्निऽ सर्वैर्देशैर्विशेष्यते सर्वत्र तस्याभावादिति ।
पूर्वेण वाप्ययमित्यत्र विरोधमाह-- पूर्वेणेति ।
पूर्वेण देशेनास्याग्नेर्विशेष्यता नास्त्येव, पूर्वदेशस्यात्राभावात्, अस्य च तत्र ।
पूर्वानुभूतस्य त्वग्नेर्देशमात्रेण सम्बन्धऽ पुरऽस्थितवह्नेऽ सर्वदेशसम्बन्धनिराकरणेनैव तुल्यन्यायतया निराकृत इति न पृथगुपन्यस्य दूषित इति ॥43॥
एवं सप्तसु पक्षेषु निराकृतेष्वष्टमऽ पक्षो ऽवशिष्यते एतद्देशविशिष्टो वा यो ऽयमग्निरिति तन्निराकरोति--- एतदिति ।
अयं पुरऽस्थितो ऽग्निरनेन देशेन विशिष्टऽ साध्यत इति स वक्तव्यऽ ।
स्वदेशकालवर्त्येव स्मरणेन विषयीकृतऽ कथमसावनेन देशेन विशेष्टुं शक्यऽ ।
तदेवंवादिना नापि पूर्वस्येत्यपि नालोचितम् ।
अनवच्छिन्नस्मृतावपि च धर्मो धर्मिणो विशेषणमिति नेदं युक्तिसाध्यम् ।
धर्माणां धर्मिविशेषणतयैव सर्वदावगतेरित्यलमनेनेति ।
देश एव तु पूर्वावगतो विशेष्यतामर्हतीत्यभिप्रायेणाह--- अग्नेरिति ॥44-45॥
यदि चाग्निर्विशेष्यो भवेत् ततस्तस्यैवायमाद्यो ज्ञानकालो भवेत्, प्रसिद्धस्याप्रसिद्धेन विशेषणात् ।
इह त्वादौ पर्वत एव ज्ञायते ।
कथमसौ पश्चात् प्रत्येष्यमाणस्याग्नेर्विशेषणं भवतीत्याह---तज्ज्ञानेति ।
तदवृत्तेनाग्निं निर्दिशति ।
अग्नेर्ज्ञानकाले हि स एव देशो बुद्धऽ,नाग्निऽ, अतऽ कस्य
गृहीते ऽग्निविशिष्टस्य पुनर्ज्ञानं न दुष्यति ।
तस्मात् धर्मविशिष्टस्य धर्मिणऽ स्यात् प्रमेयता

सा देशस्याग्नियुक्तस्य धूमस्यान्यैश्च कल्पिता ।
ननु शब्दवदेव स्यात् लिङ्गगम्यं विशेषणम्

नैवं न ह्यत्र लिङ्गस्य शक्त्यनेकत्वकल्पना ।
न च तस्यानुमेयत्वं विशेष्यश्चावधारितऽ

देशो विशेषणं भवति ।
प्रमितं हि वस्त्वप्रमितेन धर्मेण प्रमित्सितं भवति ककीदृग्धर्मो ऽयमिति ।
तथा चदेश इति स एव प्रमित्स्यते, प्रमीयते च, न पुनरग्निरिति ।
ननु देशो ऽपि प्रत्यक्षावगत एवेति ककथमसावनुमानस्यविषयो भविष्यतीत्यत आह--- देशस्येति ।
स्वरूपमात्रमेव हि देशस्य प्रत्यक्षेणावगतम्, अनुमानेन तु पावकादिविशिष्टता तस्यानुमीयत इति न गृहीतग्राहित्वमिति ।
अतो धर्म्येव धर्मविशिष्टऽ प्रमेयऽ न धर्मो धर्मिविशिष्ट इत्याह---तस्मादिति ॥46-47॥
एवं च देश एवाग्निविशिष्टऽ प्रमेयो ऽवतिष्ठते ।
स हि धर्मी, तदाश्रयत्वादग्नेऽ ।
न त्वग्निऽ, अतदाश्रयत्वाद्
देशस्येत्याह---सा देशस्येति ।
अन्ये तु पूर्वावगतधूममप्यग्निविशिष्टमनुमानस्य प्रमेयं मन्यन्ते ।
तदपि साध्वेवेत्यभिप्रायेणाह---धूमस्यान्यैश्च कल्पितेति ।
सा प्रमेयतेति सम्बन्धऽ ।
अत्र चोदयति--- नन्विति ।
विशिष्टो ऽनुमानस्य विषय इत्युक्तम् ।
नागृहीतविशेषणन्यायेन लिङ्गमपि शब्दवद् विशेषणमात्रपर्यवसाय्येव युक्तम् ।
शब्दो हि विशेषणमात्र एव वर्तत इत्याकृत्यधिकरणे वक्ष्यत इति ॥48॥
परिहरति---नैवमिति ।
कारणमाह---नहीति ।
अनेकशक्तिकल्पनाभयेन हि शब्दस्य विशेषणमात्रपर्यवसानमिष्टम् ।
लिङ्गं तु पूर्वावगतप्रतिबन्धवलेन प्रतिबन्धकधियमुपकल्पयति ।
तद् यावतैव प्रतिबद्धमवगतं धूमवत्त्वं प्रतिबद्धमवगतमित्यग्निमत्त्वमेवानुमापयतीति न कश्चित् दोष इति ।
न च विशेषणमात्रमनुमेयं सिद्धसाध्यत्वादित्युक्तमित्याभिप्रायेणाह---
विशिष्टत्वेन चाज्ञानात् तन्मात्रस्यानुमेयता ।
ननु धूमविशेष्यत्वे हेतोऽ पक्षैकदेशता

नैतदस्तिविशेषे हि साध्ये सामान्यहेतुना ।
धूमतज्ज्ञानसम्बन्धस्मृतिप्रामाण्यकल्पने

फलेन विषयैकत्वं तद्वयापारात् पुरोदितम् ।
प्रमेयधीऽ प्रमाणं हि भाष्यकारस्तु मन्यते

न चेति विशेष्यो ऽपि पर्वातदिस्वरूपेणावधारितऽ सो ऽपि नानुमेय इत्याहविशेष्य इति ॥49॥
अतो विशिष्टत्वेनैव रूपेणाज्ञानात् तस्यैवानुमेयत्वमित्याह---विशिष्टत्वेनेति ।
अत्र चोदयति--- नन्विति ।
धूमो ऽप्यग्निविशिष्टो ऽनुमीयत इत्युक्तं, तदयुक्तम् ।
प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वादिति ।
परिहरति---नैतदिति ।
सामान्यविशेष्यतात्मा हि धूमऽ, तत्र विशिषात्मना पक्षीकृतस्य सामान्यत्मना हेतुत्वमिति न पक्षैकदेशतेति ।
समधिगतं तावदनुमानस्य विशिष्टो विषय इति, स्वरूपमेव किमस्येति न ज्ञायते ।
तद् यदि धूमतज्ज्ञानादीनामनुमानत्वमिष्यते, ततऽ प्रमाणफलयोर्विषयभेदऽ स चायुक्तऽ ।
अत एव भिक्षुणा एकमेव ज्ञानं प्रमाणफलरूपमिति प्रत्यक्षमुक्त्वा तदेवानुमाने ऽप्यतिदिष्टं पूर्ववत् फलमस्येति ।
यदित्वनुमेयज्ञानमेव प्रमाणमिष्यते ततो ऽप्यतिरिक्तफलाभावऽ ।
अतो वक्तव्यमनुमानस्य स्वरूपमित्यत आह--- धूमतज्ज्ञानेति ।
यत्तावत् भिक्षुणा प्रमाण(फल?)मेव फलमित्येकविषयत्वलाभावदाश्रितं, तत् प्रत्यक्षवदिहापि प्रतिषेद्धव्यम् ।
न हि साध्यरसाधनयोरभेदं लौकिका मन्यन्ते ।
को हि वृक्षाच्छिदया सार्धं परशोरेकत्वमातिष्ठते ।
विषयभेदपरिहारस्तु प्रत्यक्षोक्त एवेहाप्यनुसन्धातव्यऽ ।
यथा हीन्द्रियादिप्रमाणपक्षे यत्र फलं निष्पद्यते तद्विषयव्यापारात् समानविषयत्वमुपपादितम् ।
एवमिहापि धूमादिप्रमाणपक्षे तद्व्यापारादेव पुरोदितं विषयैकत्वमितदेष्टव्यम् ।
अतो धूमस्तज्ज्ञानं वा सम्बन्धस्तत्स्मरणं वा प्रमाणमस्तु, विवक्षाधीनत्वात् प्रमाणफलभावस्येति ।
यत्तु बुद्धेऽ प्रमाण
प्रत्यक्षानियमोक्तिश्च सर्वत्रैवानुषज्यते ।
अनुमानगृहीतस्य तेनैव प्रतिपादनात्

परेभ्यो वाञ्छता वाच्यऽपूर्वं पक्षो यथोदितऽ ।
तत्र धर्मिणमुद्दिश्य साध्यधर्मो विधीयते

(फल?)त्वे फलाभाव इत्युक्तम् ।
भाष्यकारो हि बुद्धिरेव प्रमाणमिति दर्शयति यत् कारणमसन्निकृष्टेर्ऽथे बुद्धिरिति वदति ।
न च फलाभावऽ, हानादेरेव फलत्वात् ।
नच सजातीयमेव फलमिति राजाज्ञा ।
उपयोगाद्धि रकसजातीयमसजातीयं वा फलं भवत्येव ।
अस्तु वा सजातीयमेव फलं हानादिबुद्धिऽ फलं भविष्यति ।
उपकारादिस्मृतिर्वेस्यभिप्रायेणाह---प्रमेयधीरिति ॥52॥
यदि भाष्यकारऽ प्रमयधियऽ प्रामाण्यं मन्यते, कथं तर्हि धूमादिप्रमाणत्वाभ्युपगमऽ अत आह---प्रत्यक्षेति ।
उक्तमस्माभिर्विवक्षाधीनं प्रमाणत्वमिति ।
तद् यदा धूमादीनामेव प्रकृष्टसाधनत्वमवगम्यते, तदा तदेव प्रमाणम् ।
भाष्यकारेणापि बुद्धिर्वा जन्म वेत्यादिना प्रत्यक्षनियमं दर्शयता सर्वत्रैवानियमस्तुल्यया दर्शित एव ।
अतो न धूमादिप्रामाण्याभ्युपगमे भाष्यविरोध इति ॥52॥
तञ्चेदमनुमानं द्वेधा बौद्धा विभजन्ते स्वार्थं परार्थञ्चेति ।
यदाहुऽ----
अनुमानं द्विधा स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गतोर्ऽथदृक्
परार्थमनुमानं तु स्वदृष्टार्थप्रकाशकम्॥
इति ।
तदिदं द्वैविध्यमनुपपन्नमित्यभिप्रायेणाह---अनुमानेति ।
अस्यार्थऽ--- गुरुशिष्यसहाध्यायिविरोधिप्रतिवादिभ्यऽ परेभ्यो ऽनुमानगृहीतस्यार्थस्य तेनैवानुमानेन प्रतिपादनं वाञ्छता यथा पूर्वमस्माभिऽ प्रतिपादितऽ पक्षो विशिष्टो धर्मी प्रमीयत इति स वक्तव्यऽ ।
इदमत्राकूतम् ।
स्वयमनुमानेन गृहीतमर्थं परं प्रतिपादयितुं साधनवाक्यमेव प्रयुज्यते ।
परस्तु ततो वाक्यात् त्रिरूपं लिङ्गमनुसन्धाय स्वयमेव साध्यं वस्तु बुध्यते, तदस्य स्वार्तमेवानुमानम् ।
वक्तुरपि स्वयमर्थं प्रतिपन्नवतऽ स्वार्थानुमानमेव, कतरदत्र परार्थानुमानमिति न विद्मऽ ।
वचनं परार्थमिति चेत् ।
न ।
अननुमानत्वात् ।
वचनं परार्थमिति तु मृष्यामहे ।
यद्वदति दर्शनस्य परार्थत्वादिति, न तु तदनुमानम्, अत्रिरूपलिङ्गजनितत्वादनर्थदृक् च ।
त्रिरूपाल्लिङ्गतोर्ऽथादृगनुमानमिति वऽ सिद्धान्तऽ, अतऽ कथं वचनमनुमानम् ।
अथानमुमानगोचरीकृतार्थप्रतिपादनसमर्थवचनपारार्थ्यादनुमानं परार्थमित्युपचर्यते, ततऽ प्रत्यक्षप्रतिपन्नमप्यर्थं बोदयद् वचऽ परार्थमिति प्रत्यक्षमपि परार्थमापद्येत ।
यदि तु स्वलक्षणविषयत्वात् प्रत्यक्षस्य तस्य चाशब्दगोचरत्वान्न प्रत्यक्षं परार्थामित्युच्यते ।
तदयुक्तम् ।
एवं हि प्रत्यक्षगृहीतार्थविपरीताभिधायिनां तद्विरोधोद्भावनवचनं न युज्यते ॥ यो हि प्रत्यक्षविरूद्धमर्थं प्रतिजानीते नाग्निरूपष्ण इति, स वचनेन तं प्रत्यक्षविषयमर्थं प्रतिपाद्य निराक्रियते ।
प्रत्यक्षविषये तु शब्दागोचरे तन्नोपपद्येत,अतऽ प्रत्यक्षविषयमपि शब्दो वदतीत्यभ्युपगन्तव्यम् ।
एवं च प्रत्यक्षविषयवचनपरार्थतया कऽ प्रत्यक्षपरार्थतां वारयतीति द्वैविध्यानुपपत्तिऽ ।
अतो यथोदितऽ पक्ष एव वाच्य इत्युक्तवान् ।
इदं तु वक्तव्यम्---- को ऽयं पक्षो नाम, तदुच्यते, प्रतिज्ञार्थऽ पक्षऽ ।
का प्रतिज्ञा ।
साध्यसमर्पकं वचनम् ।
यदाहुऽ---
ऽसाध्यनिर्देशऽ प्रतिज्ञेऽति ।
अतऽ साध्यऽ पक्ष इत्याचक्ष्मह इति वाच्यऽ पक्ष इत्युक्तम् ।
तद्वचनमिदानीमुपन्यस्यति---तत्रेति ।
तत्र पक्षे धर्मिणं प्रथंमुपद्दिश्य साध्यधर्मो ऽग्न्यादिर्विधीयते ।
यो ऽयं पर्वतऽ सो ऽग्निमानित्युक्तं भवति ।
इदं तु पक्षवचनं प्रतिज्ञापरनामानमेके नानुमन्यन्ते ।
वदन्ति च किमनेनानर्थकेन, अन्तरेणापि पक्षवचनमपेक्षितं सिध्यत्येव ।
हेतुर्हि साध्यसाधकऽ ।
न पक्षस्य वचनम् ।
नह्ययमागमिकोर्ऽथऽ, हेतुवचनानर्थक्यप्रसङ्गात् ।
आप्तानुसारेण पक्षवचनाद्रथनिश्चये हेत्वभिधानमनर्थकं स्यात् ।
वक्तृगुणदोषावधारणप्रवण एव प्रतिवादी भवेत् ।
हेत्वधीने तु निर्णये तच्छ्क्तिरेव निरूपयितुमुचिता, किं प्रतिज्ञावचनेन् ।
हेतोश्च सामर्थ्यं साध्यान्वयप्रदर्शनेनैव सिद्धम् ।
अतो यत् कृतकं तदनित्यं शब्दश्च कृतक इत्युदाहरणोपनयमात्रादेव साध्यसिद्धेरनर्थिका प्रतिज्ञा ।
हेतोरेव तु त्रैरूप्यं दर्शयितव्यम् ।
तच्च दृष्टान्तद्वयेनोपनयेन च कथ्यत इति कृतमतिविस्तरेण ।
यदि तु विवादमावेदयितुं प्रतिज्ञावचनमित्युच्यते ।
तन्न ।
अव्यापकत्वात् ।
यो हि मन्यते--- यदा खल्वयं शब्दो नित्य इति प्रतिजानीते तदेतरो ऽनित्यवादी व्युत्थितो भवति ततो जल्पऽ प्रवर्तत इति ।
तच्च नैवम्, अव्यापकत्वात् ।
यो हि मन्यते---यदा खल्वयं शब्दो नित्य इति प्रतिजानिते तदेतरो ऽनित्यवादी व्युत्थितो भवति ततो जल्पऽ प्रवर्तत इति ।
तच्च नैवम्, अव्यापकत्वात् ।
नेदं प्रतिज्ञावचनस्य व्यापकं प्रयोजनम् ।
वादे असम्भवात् ।
शिष्यविषयो हि सऽ ।
स च तत्त्वमेव बोधयितव्यऽ , अतो हेतुशक्तिमेव प्रतिपाद्य तत्त्वं बोध्यत इति युक्तम्, किं विवाद आद्रियते, न हि तेन सह विवदितव्यम् ।
जल्पे स्यादिति चेद्, न ।
अन्यथा सिद्धेऽ ।
तत्रैतत् स्यात्--- जल्पे खलु विवादमाजिहीर्षुऽ प्रतिज्ञां प्रणयतीति, तच्च नैवम् ।
अन्यथासिद्धेऽ, असत्यपि हि पक्षवचने लक्ष्यत एव यथा ध्वनिमनित्यमनुमिनोतीति, यत् कारणं यत्कृतकं तदनित्यं यथा घट इत्युक्त्वा कृतकत्वं ध्वनेरुपनयति शब्दश्च कृतक इति ।
ततो जल्पऽ प्रवर्तिष्यत एव ।
वितण्डा तु यथा तथा वादे दर्शिते प्रवर्तत एव ।
न हि वैतण्डिकस्य किञ्चित् परनिग्रहादन्यद् साध्यमस्ति ।
यदसौ प्रतिज्ञावचनेन क्वचिदर्थे साध्यमाने स्वविपरीतसिद्धिं मन्वानो जातोद्वेगो विवदेत् ।
अतऽ प्रतिज्ञावचनं कथात्रये ऽप्यनुपयुज्यमानमुपेक्षणीयमित्याक्षिपन्ति ॥ अत्राभिधीयते--- स्वदृष्टार्थप्रकाशनं परार्थमनुमानमिति भवद्भिरेवोक्तम् ।
स्वयं च कुतश्चिद्धेतुविशेषात् किञ्चित् केनचिद् धर्मेण विशिष्टमवगतमिति परस्मा अपि तथैव कथ्यत इति युक्तम् ।
असत्यां तु प्रतिज्ञायामनाश्रयहेत्वादय आकाशपतिता इव भवेयुऽ ।
ननु नायं पक्षवचनपुरऽसरमज्ञासीत्साध्यमिति कथं परस्मै तथा कथयति ।
मैवम् ।
यद्यपि शब्दो ऽनित्य इति स्वप्रतिपत्तौ नोच्चारितं तथापि सविकल्पकत्वादस्या बुद्धेरस्त्येवात्र प्रमातुर्विशिष्टो विकल्पऽ, उच्चारणं तु परार्थमिति तन्मात्रं स्वप्रतिपत्तौ नासीत् ।
परस्तु नानुच्चारितेन शब्देन प्रतिपादयितुं शक्यत इत्युच्चार्य प्रतिपाद्यत इति शब्दोच्चारणमात्रमधिकम् ।
यत्तु वादे ऽनुपयोग
इत्युक्तम्, तन्न, सुतरामुपयोगात् ।
जल्पवितण्डे हि विजिगीषमाणयोर्द्वयोऽ प्रवर्तत इति परं भ्रामयितुं प्रतिज्ञावचनं न प्रयुज्येत ।
अविवादे तु शिष्यो न व्यामोहनीय इति विशदतरमेव प्रतिज्ञा
नियमस्तद्विरुद्धाच्च कल्प्यते नाविरोधिनऽ ।
असन्निकृष्टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम्

वचनेन साध्यत इति युक्तम् ।
न हि न शब्ददारिद्रयं, यदेनं तत्त्वं बुभुत्समानमुपसन्नमविशदवचनेन परिक्लेशयाम ।
न चैव जल्पे ऽनुपयोग इति ।
उक्तमिदमसति हि प्रतिज्ञावचने ऽनाश्रया हेत्वादयो न प्रवर्तेरन्निति ।
गुणभूता हि ते प्रधानभूतसाध्यपेक्षायां सम्बध्यन्ते ।
तच्च नासित साध्यनिर्देश उपपद्यते ।
निर्दिष्टे हि साध्ये कुत इत्यपेक्षायां हेतुऽ सम्बध्यते ।
ततऽ कथमयमव्याप्तो ऽस्य साधक इत्यपेक्षिते व्याप्तिवचनम् ।
इतरथा त्वैकार्थ्याभावादेकवाक्यतैव न सवर्तेत ।
तथाहि-- यत्
कृतकं तदनित्यमित्युक्ते कृतकत्वमनित्यतया सम्बद्धमित्यनूदितम् ।
पुनश्च शब्दऽ कृतक इति शब्दस्य कृतकतया सम्बन्धो ऽनूदितऽ ।
परस्परसम्बन्धे तु न प्रमाणम् ।
असम्बद्धमिदं वाक्यद्वयमित्याशङ्क्येत्, कृतकं तावदनित्यं शब्दो ऽपि कृतक इति स्वरूपनुवादमात्रमुभयोरिति शङ्का जायेत, अर्थान्तरं वापद्येत ।
यथा चानित्यत्वधर्मा कृतकस्तथा शब्दात्मको ऽपीति, तदत्र सर्वे कृतकाऽ शब्दात्मान इति साधुसम्पादितमापद्येत ।
अतऽ प्रधानवाक्यावयवप्रतिज्ञा यदपहनुयते तन्नास्तिकानामेव सर्वापलापवादिनां शोभते नेतरेषाम् ।
सा हि सर्वव्यवहाराणां सारऽ ।
यदाहु---
"सारं तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता ।
तद्धानौ हीयते वादी तसंस्तामुत्तरो भवेत् ॥"
इति सूक्तो वादिवचनप्रकारो धर्मिणमुद्दिश्य साध्यधर्मो विधीयत इति ॥53-54॥
नन्वेवं साध्यविशिष्टे धर्मिणि विधीयमाने केवलसाध्यान्वयावगमाद् धर्मान्तरव्युदासो भवेत् ।
ततश्चानित्यऽ शब्द इत्युक्ते नित्य एवेत्यवधारणादम्बरगुणत्वादयो ऽपि तद्धर्मा न भवेयुऽ ।
एवं च हेतोरपि प्रतिक्षेपात् साध्यसिद्धिरपि दुर्लभैव ।
असत्यवधारणे नित्यो ऽपि स्यादिति नेष्टसिद्धिऽ ।
अथ कथमेको नित्यो ऽनित्यश्चेत्यर्थात् प्रतिपक्षप्रतिक्षेपऽ ।
सत्यम्, अत एव तन्निवृत्त्यर्थमवधारणे क्रियमाणे इतरनिवृत्तिरपि भवेदत आह--- नियम इति ।
साध्यधर्मविवक्षापेक्षयैव नियमऽ कल्प्यते, न पुनरविरोधिनो ऽपि धर्मान्तरात् ।
अतो ऽग्निमानिति साध्यमाने ऽग्न्यभावमात्रमेव निराकृतं भवति, न पुनऽ धर्मान्तरम् ।
यथा शुक्लऽ पट इत्युक्ते तद्विरोधिनस्तदभावस्यैव निवृत्तिर्भवति,नाविरोधिनां सूक्ष्मत्वादिधर्माणामिति ।
अत्र चासन्निकृष्टेर्ऽथ इत्युच्यते तस्य कोर्ऽथऽ ।
यद्यनवगतपूर्वमेवार्थमनुमानं गोचरयतीति, तन्न ।
सम्बन्धज्ञानकाल एव हि यावद्धूमादिभावितयाग्न्यादिसम्बन्धो ऽवगत एव ।
अन्यथा नियम एवावधारितौ न स्यात् ।
न चात्र देशकालसम्बन्धो ऽधिक इति वक्तव्यम् ।
धूमस्य हि देशादिसम्बन्धो भासते नाग्नेऽ ।
धूमोपलक्षिताशेषदेशसम्बन्धस्य सम्बन्धसमधिगम एवावसायात् ।
अत एव कैश्चित् स्मरणाभिमाननिरासार्थमसन्निकृष्चपदं व्याख्यातम् ।
स्मरणं हि सन्निकृष्टावमर्शोल्लिखितमेव प्रायशो भवति,स इति हि तत् प्रवर्तते ।
न चैवमनुमानम् ।
अतो नेदं स्मरणम् ।
नन्वसत्यपि तदुल्लेखे स्मरणमुत्पद्यत एव ।
यथा प्रमोषे ।
मैवम् ।
ग्रहणकारणाभावाद्धि तत्रानुभवाकारप्रवृत्तमपि ज्ञानं स्मतिरित्यास्थितम् ।
न ह्यसन्निहितरजताद्यवभासकारणत्वमिन्द्रिययाणां प्राप्यकारिणां सम्भवति ।
स्मृतिहेतुस्तु प्राचीनामुभवप्रभाविता भावना समस्तीति स्मृतिरेव प्रमुषिततदवमर्शा सेत्याश्रितम् ।
इदं तु प्रत्युत्पन्नलिङ्गादिकारणबलादुत्पद्यमानं लैङ्गिकज्ञानमनुभवाकारप्रवृतं न तद्भावादुतारयितुं शक्यम् ।
अनुभूतिश्च नऽ प्रमाणम् ।
अतऽ प्रमाणमनुमानमित्याख्यायते ।
यद्येवमस्तु तर्हीदमेवासन्निकृष्टपदस्य प्रयोजनम् ।
न ।
फलाभावेनाप्रामाण्यप्रसङ्गात् ।
अधिकपरिच्छेदफलं प्रमाणं भवति ।
परिच्छेदमात्रस्य तु फलत्वे स्मृतावपि प्रसङ्गऽ ।
सापि हि स्वगोचरपरिच्छेदात्मिकैव जायते ।
स्यान्मतम्---अनपेक्षं हि नऽ प्रमाणम् ।
अपेक्षते च स्मरणं ग्रहणम् ।
अतो न प्रमाणमिति ।
तन्न ।
लैङ्गिके प्रसङ्गात् ।
तदपि ह्येकदेशदर्शनादिसापेक्षमेव ।
स्वविषयग्रहणापेक्षं स्मरणं नेदमिति चेन्न ।
इहापि तदपेक्षणात् ।
लैङ्गिकमपि हि प्राचीनाग्निज्ञानसापेक्षमेव ।
न ह्यनवगताग्नेरविदितसम्बन्धस्याग्निरत्रेति मतिराविरस्ति ।
न च ग्रहणं प्रमाणमेवेति राजाज्ञा ।
भ्रान्तावपि प्रसङ्गात् ।
विपरीतावग्रहो ऽपि ग्रहणमेव ।
न च प्रमाणम् ।
न चासौ नास्तीति यथार्थायथार्थज्ञानविभागं व्याचक्षाणैरस्माभिरुक्तमेव ।
अपि च ऽअर्थे ऽनुपलब्धऽ इति सूत्रयता सूत्रकारेण
ताद्रूप्येण गृहीतत्वं तद्विपर्ययतो ऽपि च ।
प्रमितस्य प्रमाणे हि नापेक्षा जायते पुनऽ

ताद्रूप्येण परिच्छिन्ने प्रमाणं निष्फलं परम् ।
सर्वमनुपलब्धार्थविषयमेव प्रमाणमिति सूत्रितम् ।
एतदपि तद्व्याख्यानावसरे वर्णितमेव ।
अतो व्याख्येयमसन्निकृष्टार्थग्रहणमत आह--- असन्निकृष्टेति ।
अस्यार्थऽ--- द्वेधा हि सन्निकृष्टं भवति तद्रूपप्रमितं विपरीतनिरूपितं वा ।
तदुभयजिहासयेयमसन्निकृष्टवागिति ।
किं पुनस्तन्निराकरणमत आह--- प्रमितस्येति ।
व्यवहारार्थं ह्यप्रमितपरिच्छेदाय प्रमाणमपेक्ष्यते न व्यसनेन ।
स च सकृत्प्रमाणव्यापारादेव सिद्ध इति न प्रमाणान्तरापेक्षेति ॥55,56॥
किं पुनऽ प्रमितस्य प्रमाणान्तरापेक्षा न जायेत ।
अत आह---ताद्रूप्येणेति ।
वर्णितमिदं ---द्वेधा हि प्रमितं भवति ताद्रूप्येण वैपरीत्येनेति ।
तत्र तावत् ताद्रूप्यपरिच्छेदे न परं प्रमाणं फलवत् ।
पूर्वपिरच्छेदादेव तदर्थसिद्धेऽ ।
वैपरीत्यपरिच्छेदे तु प्रमाणान्तरमनवकाशमेवेति तदुभयनिराकरणार्थमसन्निकृष्टग्रहणमर्थवत् ।
नन्वेवमप्रमाणमेवानुमानं
सन्निकृष्टविषयत्वादित्युक्तमेव ।
न ।
अधिकारविषयत्वात् ।
यद्यपि पूर्वावगतो धर्मऽ स्मृतिविषयऽ ।
धर्मी च गिरिरनुभवसिद्धऽ, तथापि विशिष्टमनुमानेन विषयीक्रयत इति वर्णितमसकृत् ।
नन्वग्निविशिष्टो ऽपि सम्बन्धसमय एव संविदितऽ ।
एवं ह्यनेन व्याप्तिग्रहणकाले ऽवगतं धूमवन्मात्रमग्निमदिति ।
तदस्य धूमवन्मात्र एवापेक्षा ।
विदिते तु तस्मिन्नग्निमत्ता प्रमितपूर्वैवानुभूयते ।
सत्यम् ।
किन्तु धूमवानग्निमत्तया प्रितपूर्वो ऽपि समप्रत्यनुमानेन प्रत्यभिज्ञायते ।
प्रत्यभिज्ञानं चेदं प्रमाणमेव प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानवत् ।
पूर्वं हि धूमवत्त्वोपलक्षितेन रूपेणाग्निमत्तया देशो निर्ज्ञातऽ ।
समप्रत्ययमसावग्निमानिति विशेषतो ऽनुमानेन प्रत्यभिज्ञायत इति किमनुपपन्नम् ।
अवश्यं चैवमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा कथमग्निमानिति विदित्वा व्यवहाराय घटते ।
एष हि पक्तुकामो ऽग्निमत्तामनुमायाग्नये धावतीति पश्यामऽ ।
वैपरीत्यपरिच्छिन्ने नावकाशऽ परस्य तु

मूले तस्य ह्यनुत्पन्ने पूर्वेण विषयो हृतऽ ।
प्रत्यक्षादेश्च षटकस्य नैवार्था ह्यवधारितऽ

तेनैवोत्तरबाधऽ स्याद् विकल्पादेरसम्भवात् ।
अग्राह्यता तु शब्दादेऽ प्रत्यक्षेण विरिध्यते

तत् कस्य हेतोऽ, न यदि पूर्वानुभवादद्य विशेषऽ, अवागमत् खल्वयं धूमवानग्निमानिति, न चाग्नये धावतीति ।
कथमनाश्रयप्रतिपन्ने ऽग्नौ व्यवहरतीति चेत् ।
न ।
प्रागपि धूमवदाश्रयत्वनावगमात् ।
पर्वतमधुना प्रत्यक्षेण विशेषतो ऽवगम्याग्न्ये व्यवहरतीति चेत् ।
किमस्याग्न्यर्थिनऽ पर्वतप्रत्यक्षेण ।
तदयमग्निमत्तया बोध एव पूर्वबोधाद् विलक्षणो ऽभ्युपगन्तव्यऽ ।
यत्कृतो व्यवहारविशेष इत्यगृहीतविषयत्वादनुमानं प्रमाणमिति वक्तव्यम् ।
तदिदमसन्निकृष्टग्रहणेनोक्तम् ।
ये तु स्मृत्याशङ्कानिराकरणमऽ सय प्रयोजनमाहुऽ, तेषां बाधितविषयमप्यनुमानमापद्येत ।
न हि तन्निराकरणमवयवान्तरेण लक्षणग्रन्थे कृतमुपलभ्यते ।
अतो ऽसन्निकृष्टग्रहणमेवोभयविधसन्निकृष्टार्थनिराकरणार्थमिति साध्वी व्याख्येति ॥57॥
वैपरीत्यपरिच्छिन्ने परमनवकाशमित्युक्तम् ।
तत्र कारणमाह--- मूल इति ।
व्याप्तिस्मरणादि ह्यनुमानस्य मूलम्, तद्यावदुत्तरं तत्तद्व्यापारव्यग्रतया विलम्बते तावच्छीघ्रभाविना पूर्वेण विषयापहाराद् विप्रकृष्टसाधनस्योत्पत्तिरेव निरुध्यत इत्यनन्तरमेव वक्ष्यत इति कथं पुनरनुमानं बाध्यते ।
तदपि हि प्रमाणं कथं प्रमाणान्तरेण बाधितुं शक्यते ।
बाधे वा न क्वचिदाश्वासो भवेत् ।
आभासो बाध्यत इति चेत्, कथमाभासत्वम् ।
यदि बाधादेवेतराश्रयं तर्ह्यस्तु वा ज्येष्ठप्रमाणेन प्रत्यक्षेणानुमानबाधऽ ।
नतु ततो ऽपि जघन्यैरपरैर्बाध्यते, तत् कस्य हेतोऽ अत आह---प्रत्यक्षादेरिति स्यादन्तेन ।
अयमभिप्रायऽ---न प्रमाणं नाम क्वचित् बाध्यते ।
अवधारणात्मकं ह्येवैतदिति ज्ञानं प्रमाणम् ।
तद् यत्र कस्यचिदर्थस्य केनचिदात्मनावधारणं भवति तत्र तेनोत्पन्नस्योत्पत्स्यमानस्य वा ज्ञानस्य बाधो ऽभिधीयेत ।
तद्द्विविधो हि बाधऽ प्राप्तबाधश्चाप्रताप्तबाधश्चेति ।
प्राप्तबाधो हि यथा--- शुक्तिकारजतज्ञाने ।
तत्र हि पूर्वोपमर्दनेनैवोत्तरमात्मानं लभत इति तत् तस्य बाधकम् ।
उत्तरं च देशादिभेदे ऽप्यबाधितं स्वभावतश्च प्रमाणं पूर्वमाभासीकरोति ।
तदेवं प्राप्तबाधे तावद् येनोत्तरेणार्थो ऽवधारितऽ ।
त्रिविधमप्यप्रामाण्यमवधारितपदेन व्युदस्यति ।
न ह्यज्ञातऽ सन्दिग्धो विपर्यस्तो वार्थो ऽवधारितो
भवतीति त्रिविधिमप्यप्रामाण्यं यस्य नास्तीत्युक्तं भवति ।
तदेवमात्मना ज्ञानेन पूर्वमाभासीकृतमिति तत्राभास एव बाध्यत इति नातिप्रसङ्गऽ ।
अप्राप्तबाधे तु यावत् क्लिष्टसाधनमनुमानं स्वगोचरे सामान्यशास्त्रं वा क्वचिद् विशेषविषये प्रवर्तितुमारभते तावत् प्रत्यक्षेणानुमानेन वा सिद्धसर्वाङ्गकेनागमेन वा विशेषविषयेण शीघ्रजन्मना येनैवार्थो ऽवधारितो
भवति तेनैवोत्तरस्योत्पत्तिप्रतिबन्धलक्षणो बाधो भवति ।
न हि बलवता शीघ्रभाविना प्रमाणेन निरुद्धमुखमुत्पत्तुमर्हति ।
तदेवमप्राप्तबाधे परमनुत्पन्नमेव प्राप्तिसम्भावनया तु बाध्यत इत्युच्यते श्रुत्येव लिङ्गमिति न क्वचित् प्रमाणबाधऽ ।
यत्तु जघन्येन मुख्यबाधो न युक्त इति ।
तन्न ।
न हि प्रत्यक्षादीनां विनियोगप्रमाणानामिव पारदैर्बल्यनियमऽ ।
यदेव तु शीघ्रभावि पूर्वोपमर्देन वात्मानं लभते तदेव बाधकमभिदध्महे ।
इतरञ्च बाध्यमत एव तेनैव तस्य बाधं ब्रूमऽ ।
प्राप्तबाध इव प्रत्यक्षस्य तेनैवानुमानेन च सिद्धाङ्गकेन साध्याङ्गकस्य विशेषशास्त्रेण सामान्यशास्त्रस्य ।
अतऽ सर्वप्रमाणाविरुद्धमेव पक्षमभिधास्यामऽ ।
न चानाश्वासऽ ।
आभासबाधात् ।
स्वतऽ प्रमाणेन चावधारणात्मना ज्ञानेनेतराभासीकरणात् ।
तदिदमवधारितपदेनोक्तमिति ।
ननु च बलवतापि नावश्यं दुर्बलं बाध्यते ।
असति हि सम्भवे बाधऽ सम्भवति ।
अतो विषयव्यवस्थाया विकल्पेन समुच्चयेन वोभयमुपपादयिष्यते विनात्यन्तिकबोधाश्रयणेन (?), अत आह---विकल्पादेरिति ।
नात्रोक्ता विकल्पादयऽ सम्भवन्ति ।
न तावत्परस्परविरुद्धं रूपद्वयमेकत्र समुच्चीयते ।
न हि श्रावणो ऽश्रावणश्च
नित्योनित्यश्चेति सम्भवति ।
न च विकल्पऽ ।
विधिनिषेधविषयत्वात् तस्य सिद्धे वस्तुन्यसम्भवात् ।
न च विषयव्यवस्था, वर्णात्मनामेव नित्यानित्यत्वसाधनात् ।
अतो ऽसम्भवादेव बाधमभिदध्मह इति ।
एवमुपपादितो बाध उदाहरणैर्दर्शयितव्यऽ ।
तत्र प्रत्यक्षबाधमेव तावद् दर्शयति अग्राह्यतेति ।
इमं तु प्रत्यक्षबाधं न बुध्यामहे ।
स्वगोचरविपरीतार्थं हि प्रमाणं
तेषामश्रावणत्वादि विरुद्धमनुमानतऽ ।
नहि श्रावणता नाम प्रत्यक्षेणावगम्यते

सान्वयव्यतिरेकाभ्यां गम्यते बधिरादिषु ।
त्रिधा शब्दविरोधऽ स्यात्प्रतिज्ञादिविभागतऽ

प्रत्यक्षेण बाध्यत इति युक्तम् ।
न चग्राह्यता प्रत्यक्षविषया ग्राह्यग्रहणसम्बन्धविषयत्वात्तलऽ ।
तस्य च प्रत्यक्षगोचरत्वात् ।
शब्दो हि प्रत्यक्षऽ न ग्राह्यता ।
अत एव ह्यश्रावणतापक्षो ऽपि न प्रत्यक्षेण विरुध्यत इति वक्ष्यते ।
अत्रोच्यते ।
सत्यम्,
नेन्द्रियविषयो ग्राह्यता, ग्राह्यस्तु तद्विषयऽ ।
तदिह ग्राह्यपलापस्यैव प्रत्यक्षविरोधो दर्शितऽ ।
निरालम्बनानुमानस्येति यावत् ।
प्रत्ययस्त्वग्राह्यपरदादुपपन्नस्तस्यैवाभावमभिधत्ते ।
कश्च ग्राह्यस्य भावो ऽन्यदतो भावात् ।
इयं हि शशविषाणस्याग्राह्यता यन्न भवति ।
तदभावादेव तत्राग्राह्यताभिदानप्रत्ययौ ।
तदनेन प्रकारेण शब्दाभावपक्षस्यैव प्रत्यक्षविरोध उपदिष्ट इति न किञ्चिदनुपपन्नमिति ॥58,59॥
अनुमानविरोधोदाहरणमाह---तेषामिति ।
तेषामेव शब्दादीनामश्रावणत्वाद्यनुमानविरुद्धं यो ह्यश्राणमनित्यं वा शब्दं पक्षमिच्छति तस्यासौ शीघ्रभाविना विपर्ययानुमानेन बाध्यत इति ।
इदं तु प्रत्यक्षवरोधमन्ये मन्यन्ते ।
तान् निरोकरोति--- नहीति ।
शब्दो हि प्रत्यक्षऽ न तच्छ्रावणता ग्राह्यग्राहकसम्बन्धो हि शब्दस्य श्रावणस्य च त्वतल्भ्यामुच्यते ।
"कृतद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम्"इति स्मृतेऽ ।
स च न प्रत्यक्षेण समधिगम्यऽ ।
अपि च अतीन्द्रियं श्रोत्रं,कथं तत्सम्बन्धऽ शब्दस्य प्रत्यक्षो भविष्यति ।
न ह्यैन्द्रियानैन्द्रियाधारऽ सम्बन्धऽ प्रत्यक्षो भवति वायुवनस्पत्योरिव ।
अतोनायं प्रत्यक्षविरोध इति ॥60॥
किंप्रमाणिका तर्हि श्रावणता ।
अत आह---सेति ।
अबधिरादिषु शब्दोपलब्धेर्बधिरादिषु चानुपलब्धेरन्वयव्यतिरेकौ दृश्येते ।
तथाहि श्रोत्रोपघातमात्रेण चक्षुरादिमतो बधिरस्य शब्दबुद्धिर्न दृश्यते ।
श्रोत्रे च दृढे चक्षुरादिष्वसम्भवे ऽपि शब्दग्रहणं दृष्टम्, अत आभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामिदं श्रावणत्वं गम्यत इति ।
नन्वेवं कथमनुमानविरोधऽ, न ह्यन्वयव्यतिरेकावनुमानम्, तत्प्रभवसमतु मानसऽ श्रावणत्वविकल्पऽ, अतो मानसप्रत्यक्ष एवायमिति कश्चित् भ्राम्यति स वक्तव्यऽ ।
न बहिर्विषयबोधे मनऽ स्वतन्त्रमिति वर्णितमसकृत् ।
यद् यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते तत्तकारणकमिति सर्वकार्येषु समधिगतम्, अनुविधत्ते च शब्दज्ञानं श्रवणमिति तत्तत्कारणकमिति ।
इदमेव च शब्दस्य श्रावणत्वम् ।
यत्तु ज्ञानस्य श्रवणजन्यत्वमतो ऽनुमानमेवेदम् ।
नन्वन्यत्राप्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिनऽ कथं तत्कारणकत्वमवगन्तव्यम्, यन्न मानसं प्रत्यक्षमाश्रीयते, श्रूयताम् ।
पश्यामो हि वयं कुम्भकारव्यापारानन्तरं कुम्भसम्भवमुदीक्षमाणाऽ कार्यकारणभावं चक्षुषैव ।
इदं हि कुम्भस्य तत्कार्यत्वं या तदनन्तरसम्भूतिऽ ।
स च कुम्भस्तत्सम्भवश्चोभयं चाक्षुषमेवेति किमत्र मनसा ।
अतो यद् यस्मिन् सति भवति, असति च न भवति, तत्तत्कारणकमिति प्रत्यक्षतो विदितव्याप्तेरनुमामुपपन्नमेव ।
एवं च प्रयोगऽ--- श्रवणप्रमाणप्रकाश्यऽ शब्दऽ तस्मिन्
सत्येवोपलभ्यमानत्वात् ।
यदेवं तत्ततप्रकाश्यं सन्तमस इव घटऽ प्रदीपप्रकाश्य इति ।
इदं च प्रत्यक्षपूर्वकार्थापत्तिपूर्वकमनुमानं तया श्रावणत्वसिद्धेऽ ।
इदं च सिद्धसर्वागत्वादश्रावणत्वानुमानाद् बलवत् ।
यावद्धि गुणत्वस्याश्रावणत्वेन व्याप्तिर्ग्रहीतुमिष्यते, तावच्छीघ्रजनमना श्रावणत्वानुमानेन व्याप्तिसंविदं प्रतिबन्धता तस्योत्पत्तिरेव निरुध्यते ।
एवमेवानित्यत्वानुमानमपि ।
यत् कृतकत्वादिहेतुकं तदप्यसिद्धिव्यभिचारादिदोषान्न शीघर्मुपजायत इति सिद्धावयवैऽ शीघ्रजन्मभिर्नित्यत्वानुमानैर्बाध्यते ।
यथा देशकालादिभिन्ना गोशब्दबुद्धयऽ समानविषयाऽ गौरित्यत्पद्यमानत्वात् सम्प्रत्युत्पन्नगोशब्दबुद्धिवद् ह्यस्तनोच्चारितो वा गोशब्दो ऽद्याप्यस्ति गोशब्दत्वाद्, अद्योच्चरितगोशब्दवदित्यादिभिरिति ॥60॥
शब्दविरोधप्रकारमिदानीं प्रतिजानाति---त्रिधेति ।
प्रतिज्ञाविरोधादयो हि शब्दविरोधतया प्रसिद्धा इति ते तथाभिधीयन्ते ।
न त्वेते शब्दविरोधाऽ ।
यत्र हि क्वचिदर्थे प्रतिष्ठितेन शब्देन प्रतिज्ञान्तरं बाध्यते, तत्र शब्दविरोधो भवति ।
न च स्ववाग्विरोधे शब्दस्य क्वचिदर्थे प्रतिष्ठास्ति व्याहताभिधानात् ।
पूर्वसञ्जल्पविरोधे ऽपि पूर्वापरन्यायबलाबलानुसार्येव निर्णय
प्रतिज्ञापूर्वसञ्जल्पसर्वलोकप्रसिद्धितऽ ।
यावज्जीवमहं मौनीत्युक्तिमात्रेण बाध्यते

सर्ववाक्यमृषात्वेन धर्मोक्तयैवात्मबाधनम् ।
धर्म्युक्त्याहं यतो जातऽ सा वन्ध्या जननी मम

इति न शब्दविरोधऽ ।
न हि तत्र शब्दप्रमाणतोर्ऽथऽ न्यायगम्यत्वात् ।
लोकं प्रसिद्धिस्तु न शब्दो न प्रमाणान्तरम् ।
अपि तु प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतैवेति तद्विरुद्धपक्षप्रदर्शनेनैव प्रदर्शितेति न शब्दविरोधे ऽन्तरभावयितुमुचिता ।
नह्यचन्द्रऽ शशीति पक्षऽ शब्देन विरुध्यते ।
न हि चन्द्रशब्दशशाङ्कयोऽ सम्बन्धं शब्दो वदति येनातद्वाच्यपक्षस्य शब्दविरोधो भवति सम्बन्धवाच्यत्वे हीतरेतराश्रयं भवेत् ।
अभिधानात् सम्बन्धऽ सम्बन्धाच्चाभिधानमिति ।
तस्मान्नैते शब्दविरोधाऽ ।
पूर्वोत्तरशब्दसामर्थ्यपरामर्शेन त्वेकपरित्यागेनतरपरिग्रहाच्छब्दविरोधतया प्रसिद्धा इति तन्त्रान्तरप्रसिद्धिविबागस्त्रिधाशब्दविरोथ इत्युच्यते ।
परमार्थेन तु वेदार्थवचनविपरीतार्थप्रतिज्ञैव शब्देन वारयितुम् ।
तच्चानन्तरमिहैव वक्ष्याम इति ॥61॥
तानेव त्रीन् प्रकारान् दर्शयति---प्रतिज्ञेति ।
तत्र प्रतिज्ञाविरोध एवैकस्त्रिधा भिद्यत इत्याह--- यावदिति सार्धेन ।
अयमर्थऽ---प्रतिज्ञाविरोधो हि स्ववाग्विरोधऽ ।
स च त्रेधा भिद्यते ।
उच्चारणधर्मधर्मिभेदात् ।
यावज्जीवमहं मौनीति पक्षऽ
प्रतिज्ञयैव बाध्यते ।
न ह्यनुक्ता सदी प्रतिज्ञा भवति ।
उक्तिमात्रेण बाधाद भवति प्रतिज्ञया बाधऽ ।
सर्ववाक्यमृषात्वपक्षस्तु धर्मोक्त्या बाध्यते ।
सर्वमृषात्वे हि प्रतिज्ञावचनमपि मृषेति नेतरन्मृषा भवेत् ।
तदमृषात्वे हि प्रतिज्ञावचनमपि मृषेति धर्मसंसर्गासम्भवपरामर्शात् पक्षबाध इति धर्मोक्तिविरोधाभिधानम् ।
पूर्वत्र त्वविशिष्टमुक्तिमात्रमेव मौनं बाधते इत्युक्तिमात्रेणेत्युक्तम् ।
आत्मबाधनमिति ।
धर्मबाधनमित्यर्थऽ ।
धर्म एवायमुक्त आत्मानं बाधत इति यावत् ।
वन्ध्या मे जननीति पक्षो धर्म्युक्त्या बाध्यते ।
जननीत्वे ह्युद्दिष्टमात्रे न
बौद्धस्य शब्दनत्यत्वं पूर्वोपेतेन बाध्यते ।
चन्द्रशब्दाभिधेयत्वं शशिनो यो निषेधति

स सर्वलोकसिद्धेन चन्द्रज्ञानेन बाध्यते ।
ज्ञातगोगवयाकारं प्रति यऽ साधयेदिदम्

न गोर्गवयसादृश्यं तस्य बाधोपमानतऽ ।
गेहावगतनास्तित्वो जीवंश्चैत्रो यदा बहिऽ

वन्ध्यात्वमास्पदं लभते ।
न च गौणो जननीशब्द इत्यपि वक्तव्यम् ।
अहं यतो जात इति विशेषणात् ।
एवं विशेषिते पक्षे धर्म्युक्तिविरोध इत्युक्तं भवति ।
एतच्चाभ्युपगमवादेनोक्तम् ।
न तु श्रुतिस्मृत्यतिरेकीणि जल्पाकवचनानि गौणत्वादिभिऽ समीकर्तुं शक्यन्ते ।
सर्वदूषणोच्छेदप्रसङ्गात् ।
प्रमादाज्ञानजान्येव हि दूषणानि भवन्ति ।
तेषु कथञ्चित्समाधीयमानेषु न किञ्चिद् दूषणं नाम भवेदिति ॥62,63॥
पूर्वसञ्जल्पविरोधमुदाहरतिबौद्धस्येति ।
अनित्यऽ शब्द इति बौद्धेनोक्ते कथं क्षणिकादगृहीतसम्बन्धादर्थप्रत्यय इत्यनुयुक्तेन तेनैव यदा पुनरुच्यते नित्यस्तर्हीति तदा तस्य पूर्वाभ्युपगमविरोधऽ ।
यद्यपि चात्र न्यायबलाबलानुसारी बाध्यबाधकभावऽ, तथाप्येवंविधा पूर्वापरविरुद्धा प्रतिज्ञैवात्मानं न लभत इति न न्यायावतारमपेक्षते ।
सम्भावितो हि प्रतिज्ञायामर्थो न्यायेन साध्यते ।
असम्भाविते तु न्यायापेक्षा नास्त्येव,स्वरसभङ्गुरत्वात् ।
अतऽ शब्दविरोध एवैनमन्तर्भावयति ।
शब्दसन्दर्भ एव हि
तादृशऽ पूर्वापरविरुद्धऽ पक्षं विनाशयतीति तेषामभिप्राय इति ।
सर्वलोक प्रसिद्धिविरोधस्योदाहरणमाह---चन्द्रेति ।
अत्रापि महाजनविपरीतार्थऽ शब्दसंसर्गऽ स्वरसादेव भज्यते न प्रमाणं यावदपेक्षत इति शब्दबाध उदाहृत इति ॥64॥
उपमानविरोधोदाहरणमाह---ज्ञातेति ।
येन हि नगरे गवाकारो दृष्टऽ सम्प्रति चारण्ये गवयाकारऽ, तं प्रति गौर्गवयसदृशो न भवतीति पक्ष उपमानेन विरुध्यत इति ।
नास्तीति साध्यते बाधस्तत्रार्थापत्तितो भवेत् ।
अग्नावदाहके साध्ये शब्दे रचानभिधायके

श्रोत्रादिनास्तितायां च शब्दानित्यत्वसाधने ।
श्रुतार्थापत्तिबाधो ऽत्र यदाप्तोक्तिनिवारिते

दिवाभुजो निषिध्येत हेतुना रात्रिभोजनम् ।
परोक्षे गवि सादृश्यमुपेमयम् ।
प्रत्यक्षे तु प्रत्यक्षमेव ।
अत एव ऽज्ञातगोगवयाकारऽमिति क्रमो विवक्षित इति ॥65॥
अर्थापत्तिविरोधमिदानीं विवनक्षन् भाष्यकारानुसारेणाभावपूर्विकायास्तावदुदाहरणमाह---गेहेति ॥66॥
प्रत्यक्षपूर्विकामुदाहरति---अग्नाविति ।
अदाहक इति ।
अतच्छक्तियुक्त इत्यर्थऽ ।
अनुमानपूर्विकामुदाहरति---शब्दे चानभिधायक इति ।
शब्दश्रवणानन्तरमर्थप्रतीतिं चेष्टयानुमाय तत्र शब्दऽ कारणित्युन्नीयते ।
अतऽ सर्वकारकाणां क्रियाविनाभावादभिधाभिधानो व्यापारऽ,तदनुपपत्त्या चार्थापत्त्या तच्छक्तिसिद्धिरिति ॥67॥
तथेन्द्रियापलापपक्षो ऽपि प्रत्यक्षपूर्विकयार्थापत्त्या विरुध्यत इत्याह---श्रोत्रेति ।
यद्यपि प्रत्यक्षपूर्विकोदाहृतैव तथापि पक्षदोषोद्भावनच्छलेनेन्द्रियापलापपक्षस्याप्ययं दोष इति विवक्षता पुनस्तद्विरोधो ऽभिहितऽ ।
अत्रैवादिशब्देनोपमानपूर्विकया विरोधो दर्शयितव्यऽ--- यथा गवयोपमिताया गोस्तजज्ञानग्राह्यशक्त्यपह्नव इति ।
अर्थापत्तिपूर्विकया विरोथमुदाहरति--- शब्देति ।
अर्थाभिधानान्यथानुपपत्त्या हि वाचकशक्तिमर्थापत्त्या प्रमाय पुनस्तदनुपपत्त्यार्थपत्त्यन्तरेण शब्दनित्यत्वमवगम्यत इति ॥67॥
शब्दपूर्विकार्थापत्तिविरोधमुदाहरति---श्रुतार्थापत्तिबाधैति ।
किं पुनरर्थापत्तिऽ प्रपञ्चेनोदाह्रियते, तद्विरोधप्रतिपादन हि ययाकयाचिदेकयापि सिध्यत्येव ।
तथा च प्रमाणान्तरविरोधेषु प्रपञ्चो न दर्शितऽ ।
अर्थापत्तिवद्वा प्रमाणान्तरविरोधो ऽपि प्रपञ्चेन
वाच्यऽ ।
सत्यम् ।
षोढा भिन्नेरेव षडभिरत्र विरोधो वार्तिककारस्य विवक्षितऽ, तत्प्रदर्शनार्थमेव
षटप्रमाणप्रसूतार्थापत्तिरुदाहृता ।
तेनैव मार्गेण प्रमाणान्तरेष्वपि प्रपञ्चो दर्शयितव्यऽ ।
यथा तावत्
प्रत्यक्षबाध एवानुभूतिस्मृत्यनुमानादिभिऽ षष्ठवर्जं षोढा भिद्यते ।
स्वेद्यमानस्य वादिनो ऽनुष्णो वह्निरिति प्रतिज्ञा अनुभवस्थेनैव प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।
अनासन्नग्निस्तु सैव प्रतिज्ञा स्मृतिस्थेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते, यदा खल्वयं वादकाले ऽनुष्णो वह्निरिति प्रतिजानाति तदैनमितरऽ स्मारयति किं न स्मरसि पूर्वानुभूतमग्नेरुष्णत्वं यदेवमात्थेति, स तत् स्मृत्वा ततऽ प्रत्यक्षान्निवर्तत इति भवति स्मृतप्रत्यक्षबाधऽ ।
अनुमितप्रत्यक्षबाधस्तु कयत्राप्तमुखे चेष्टाविशेषादर्शनेन तदवगततिक्कतादिरसनिवारणं प्रतिज्ञायते, मुखवैरूप्येण हि तस्य तिक्तानुभवो ऽनुमीयते अतस्तद्विपरीतपक्षस्यानुमितप्रत्यक्षबाधऽ ।
श्रुतप्रत्यक्षबाधस्तु यत्र केनचिदर्थे कस्मिश्चिदपहनुते साक्षिभिर्दृष्टो ऽयमर्थ इति साक्षिप्रत्यक्षेण बाधो ऽभिधीयते ।
न चैष शब्दबाधऽ ।
न ह्यत्र तैरर्थो ऽभिधीयते ।
किन्तु दर्शनम् ।
अतस्तद्दर्शनानुसार्येव निर्णयऽ ।
दर्शनं तु तैऽ स्वशब्देन प्रत्याय्यत इति शब्दावगतप्रत्यक्षविरोध एवायम् ।
उपमानं तु प्रमाणान्तरप्रसिद्धवस्तुसादृश्यमात्रविषयमित्यन्यतऽ सिद्धस्य सादृश्यं गोचरयति ।
यथा दात्रादिप्रत्यभिज्ञायां यादृशी स्वात्मनिचेष्टा दृष्टा तां परत्रापि दृष्टवोपमिनोति ममेवास्यापि दात्रादिप्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षमुत्पन्ना, कथमन्यथा पूर्वेद्युरर्धकृतकर्मसमापने परेद्युऽ प्रवर्तते ।
इह च चेष्टया तदनुरूपं परगोचरमनुमाय स्वज्ञानसादृश्यं तत्रोपमीयते ।
यद्यपि चात्रानुमानावगतप्रतय्क्षबाध एव शक्यो दर्शयितुम्, तथापि स्वज्ञानसादृश्यपरिच्छेदे शक्यं दर्शयितुमिति तदवगतप्रत्यक्षबाधो ऽभिधीते ।
प्रत्यक्षसत्तैवोपमानेन प्रमीयते ।
अर्थापत्त्यवगतप्रत्यक्षबाधस्त्वेवं दर्शयितव्यऽ ।
यदा हि बहुषु गच्छत्सु तोयार्थिषु तटाकमेकस्तदाहरणाय प्रस्थितो विलम्बते तदा तद्विलम्बनान्यथानुपपत्त्या तदीयं तोयप्रत्यक्षमर्थापत्त्या प्रमीयते ।
तत्र तद्विपरीतो निस्तोयतटाकपक्षोर्ऽथापत्तिसिद्धेन प्रत्यक्षेण बाध्यते ।
अभावेन तु भावरूपं प्रत्यक्षं नावगम्यत इति तदनवगतप्रतय्क्षविरोधो नेहोदाह्रियते ।
षोढा विभक्तमनुमानबाधमतऽ परमनुसन्धास्यामऽ---धूमावगतवहनिप्रतिषेधे तावत्
प्रत्यक्षपूर्वानुमाबाधऽ ।
धूमानुमितादेव वहनेरुष्णत्वे ऽनुमिते तद्विपरीतपक्षो ऽनुमितानुमानेन बाध्यते ।
यत्र तु ऽदेवस्य त्वेति निर्वपतिऽ इति प्रतीतविनियोगान्मन्त्रशेषे ऽनुमिते तद्विपरीतऽ पक्षो गृह्यते, तत्रागमानुमानबाधऽ ।
नित्ये तु कर्मणि प्रवृत्ते व्रीहीणामपचारे तत्सदृशेषु नीवारेषूपमितेषु ऽव्रीहिभिर्यजेतेऽति चोदना नीवारविषयत्वेनानुमीयते ।
व्रीह्यवयवा हि तद्विपयतया ज्ञातसम्बन्धास्तामनुमापयन्ति ।
न हि तस्याऽ स्वरूपेण व्रीहयो विषयभूताऽ, तदवयवास्तु चूर्णीभूता व्रीहिशास्त्रार्थऽ ।
ते च नीवारेष्वपि सन्तीति व्रीह्यवयवसामान्योपमितनीवारगामिनी व्रीहिचोदनानुमीयते ।
तदिहातद्गोचरत्वपक्षस्योपमानपूर्वकानुमानबाधऽ ।
अर्थापत्तिपूर्वकानुमानबाधस्तु श्रावणत्वपक्षे ऽभिहित एव ।
यत्र दूराद् वृक्षाभावं विदित्वा तच्छायाभावो ऽनुमीयते तत्राभावपूर्वकानुमानेन छायासद्भावपक्षो बाध्यते ।
प्रत्यक्षशब्दबाधस्तु त्रिधा दर्शित एव ।
अन्यो ऽपि श्रुतिस्मृतिभ्यां दर्शयितव्यऽ ।
अष्टकादीनामधर्मत्वपक्षस्तु कर्तृसामान्यानुमतिशब्दविरुद्धऽ स्मृत्यधिकरणे दर्शितऽ ।
शक्यं ह्यष्टकादयऽ
शब्दमूलाशास्त्रस्थार्यावर्तनिवासिकर्तृकत्वादग्निहोत्रादिवदित्यनुमातुम् ।
आगमिकशब्दबाधस्तु यत्र शाखान्तरगतश्रुतिविषयविवादे स्मृतिनिब्नधनकाराणां वचनेन श्रुतिसद्भावो निश्चीयते, तत्र ह्याप्तागमावगतनित्यागमविरोधो विपरीतपक्षस्य सम्भवति ।
उपमितशब्दविरोधस्तु मन्वादिस्मृतिभ्योर्ऽयापत्त्या वैदिकं किमपि मूलमस्तीति कल्पिते स्मार्तवाक्यसदृश एव मूल उपमितेर्ऽथवादमूलत्वपक्ष उपमितशब्देन बाध्यते ।
विश्वजिदफलत्वपक्षस्तु श्रुतार्थपत्तिसिद्धवधारणे तस्य व्यापारऽ तत्राभावावधारितविधिकात्स्नर्ये ज्योतिष्टामेप्राकृतेतिकर्तव्यताप्राप्तिक्षो बाध्यते ।
यथा वक्ष्यति---ऽकृत्स्नविधानादपूर्वऽ सोमऽइति ।
व्रीह्यभावे तु नीवाराणामग्राह्यतापक्षऽ प्रत्यक्षजोपमानविरुद्धऽ ।
अनुमानपूर्व कोपमानबाधस्तु यदा ह्यादित्यस्य देशान्तरप्राप्त्या गतिमनुमायतन्मध्ये वान्ते वा सूर्यगतिऽ तादृशी वत्सरान्तेष्विति तत्र गितवैसादृश्यपक्षो ऽनुमानपूर्वकोपमानेन बाध्यते ।
पूतीका न सोमसदृशा इति तु पक्षऽ शब्दपूर्वकोपमानविरुद्धऽ ।
सामपूतीकयोर्हि सादृश्यं न प्रत्यक्षम् ।
न
शशशृङ्गादिसम्भावविरोधो ऽनुपलब्धितऽ

एवं च धर्मसम्बन्धबाधस्तावदुदाहृतऽ ।
धर्मधर्म्युभयेषां च स्वरूपस्वविशेषयोऽ

चानुमयेम् ।
शब्देनैव तु सोमांशुजातत्वं पूतीकानां प्रतिपादयता कार्यकारणयोरौचित्येन सारूप्यंप्रतिपादितमिति शब्दावगतकार्यकारमप्रभवत्वात् पूतीकानां सोमसादृश्योपमानस्य तद्विपर्ययऽ शब्दपूर्वकोपमानविरुद्धो भवति ।
ज्योतिष्टोमिका हि धर्माऽ सत्राहीनेषु न भवन्तीति पक्ष उपमानोपमानेन बाध्यते ।
ज्योतिष्टामोपमानेन हि ते द्वादशाहं गच्छन्ति द्वादशाहोपमानेन च सत्राहीनाविति ।
यदा त्वात्मेन्द्रियसादृश्यविशिष्टानि परेन्द्रियाण्युपमीयन्ते तत्र तन्निषेधोर्ऽथापत्त्युपमानेन बाध्यते ।
वेदकारनास्तिता शशशृङ्गाद्यभावसदृशी न भवतीति पक्षो ऽभावपूर्वाकोपमानेन बाध्यते ।
द्वयोरप्यभावेनाभावे ऽवगते सादृश्यमुपमीयते ।
अर्थापत्तिविरोधस्तु षडविधो वर्णित एव ।
अभावविरोधं त्वनन्तरमेव वक्ष्यामऽ ॥68॥
अभावविरोधमिदानीमुदाहरति---शशशृङ्गादिति ।
अयं च प्रत्यक्षाभावविरोधऽ ।
यदा त्वमुं राशिं सूर्यो गचो न वेति चिन्त्यमाने गणितकुशलेन गणितानुमानाभावान्न गत इत्यवगते भ्रान्तो गत इति वदति ।
तत्रानुमानाभावविरोधऽ ।
चैत्यवन्दनादिधर्मत्वपक्षस्तु श्रुत्याद्यागमाभावविरुद्धऽ ।
पूर्ववन्तो दर्वीहोमा इति तूपमानाभावेन विरुध्यते ।
तथा शब्दे श्रोत्रदेशमनागच्छति श्रोत्रे च शब्देशं ध्वनायागमनमात्रेणैव शब्दश्वणोपपत्तेर्योर्ऽथापत्या शब्दऽ शब्दान्तरमारमते ततऽ क्रमेणान्त्यऽ श्रोत्रेण गृह्यते इत्यन्यथानुपपत्त्या प्रतिजानाति तत्प्रतिज्ञा अर्थापत्त्यभावेन बाध्यते ।
अभावाभावस्त्येवं दर्शयितव्यऽ--- यदा हि कर्त्रभावेन वेदानां दोषाभावो ऽवगतो भवति तदा दोषवत्पक्षस्याभावाभावेन बाध इति ॥69॥
एवं तावद् धर्मसम्बन्धबाधऽ षोढा प्रपञ्चितऽ ।
धर्मधर्म्युभयस्वरूपस्वविशेषबाधमतऽ परं वक्ष्याम इति संक्षिप्य सुखग्रहणार्थं श्रोतृबुद्धिसमाधानार्थं
श्रुत्यर्थाक्षिप्तयोर्वाक्ये वाच्यऽ सर्वप्रमाणकऽ ।
तृणादिवक्रियाहेतोरग्निमद्धिमसाधने

प्रत्यक्षावगताच्छैत्यात् तद्विशेषोत्थबाधनम् ।
अधर्मो विहितो दुऽखं कोरत्यल्पमितीह तु

विहितत्वादधर्मस्य स्वरूपस्यैव बाधनम् ।
तथा दुऽखनिमित्तत्वं विशेषस्तस्य बाध्यते

च वृत्तवर्तिष्यमाणयोऽ सङ्कीर्तनं करोति---एवमितिसार्धेन ।
श्रुत्यर्थाक्षिप्तयोरिति ।
स्वरूपं तावत् सर्वत्र श्रुत्यर्थ एव ।
तद्विशेषो ऽप्यर्थाक्षिप्तऽ ।
धर्मधर्मिणोर्हि स्वरूपं येन विशेषेण व्याप्तं तमाक्षिपति ।
तच्चानन्तरमेव वक्ष्यत इति ।
श्रुत्यर्थश्चाक्षिप्तश्चेति विग्रह इति ॥70॥
तत्र धर्मस्वरूपबाधो वर्णित एवेति तमकृत्वैव तद्विविशेषणबाधमुदाहरति---तृणादीति ।
यो हि तृणादिविकारदर्शनादग्निमद्धिमं साधयति तस्याभावेन तावद्धर्मस्वरूपबाधो भवत्येव ।
तद्विशेषणमप्युष्ण्तवमर्थाक्षिप्तं प्रत्यक्षावगतेन शैत्येन बाध्यते ।
न च वाच्यमनुष्णो ऽपि वह्निऽ प्रभासु दृष्ट इति कथमर्थाक्षिप्तो विशेष इति ।
प्रभास्वप्येवं वहनिरुष्ण एव, अभिभूतत्वात्तु स्पर्शो न गृह्यते, न पुनरुष्णतां जातु जहाति, स्वाभाविकी हि सा तस्य ।
न च हिमे ऽप्यभिभूतत्वादग्रहणमिति वाच्यम् ।
तद्विपरीतशैत्योपलम्भात् ।
हेतूपन्यासस्तु पक्षदोषाभिधानावसरे तदबीजमात्रप्रदर्शनार्थं सो ऽयमभावेन धर्मविशेषबाध
इति ॥71॥
धर्मिणस्तु द्वप्रकारो ऽपि बाधो ऽनुक्त एवेति उभयथा तद्बाधोदाहरणमाह---अधर्मैति सार्धेन ।
हिंसा किलाधर्म इति सामान्यतो ऽवगतम् ।
तद् यदा विहितो ऽधर्मो दैक्षपशुहिंसदारयिद् दुऽखं करोतीत्यनूद्यतदल्पमिति साध्यते, तदापि विहितत्वेनाधर्मतैव बाध्यते तद्विशेषो ऽपि दुऽखनिमित्तत्वं यदर्थाक्षिप्तं तदपि तेनैव बाध्यते ।
न हि विहितं नाम किमपि दुऽखस्य निदानं भवति ।
पुरुषार्थैकसाधनत्वाद् विधेऽ ।
सो ऽय
अयथार्था धियऽ सर्वा इत्युक्ते द्वयबाधनम् ।
स्वरूपस्वाविशेषाभ्यां तद्धीमिथ्यात्वसाधनात्

क्षणिकात्यन्तमिथ्यात्वे विशेषौ च द्वयोरिह ।
दर्शनादेकदेशस्येत्यनेनैतद् व्युदस्यते

यत्रैकस्योभयोर्वापि संशयाधीविपर्ययाऽ ।
शैत्यान्न दाहको वह्निश्चाक्षुषत्वादनित्यता

शब्दस्येत्येवमादौ तु द्वयोऽ सिद्धो विपर्ययऽ ।
मागमेन धर्मिस्वरूपविशेषबाधऽ ।
न चात्र श्रुत्युपात्त एव स्वविशेष इति चोदनीयम् ।
अर्थाक्षिप्तस्याल्पतया
विधानार्थमनुवादादिति ॥73॥
उभयस्योभयविरोधमुदाहरति---अयथार्थेति ।
यदा हि सर्वज्ञानानि मिथ्येति साध्यते तदा धर्मधर्मिग्राहिणोरपि ज्ञानयोर्मिथ्यात्वात् तद्विशेषणग्राहिणोश्च मिथ्यात्वाद् भवत्युभयस्यैवोभयबाध इति ।
अयं च धर्मोक्त्योभयबाध इति शब्दबाध एव निवेशनीय इति समधिगतं तावदुभयोऽ स्वरूपबाध इति ॥74॥
कौ पुनस्तद्विसेषावपर्थाक्षिप्तौ बाध्येते ।
अत आह---क्षणिकेति ।
बाध्येते इति विपरिणम्य सम्बन्धो दर्शयितव्य इति ।
तत्र चैकदेशदर्शनादित्युच्यते ।
तत्र च दर्शनग्रहणमतिरिच्यते ।
एकदेशादित्येव वक्तव्यम् ।
तद्धि लिङ्गं न पुनर्दर्शनमतो व्याख्येयमेकदेशदर्शनादित्यत आह---- दर्शनादिति ।
अयमर्थऽ ।
नैकदेशऽ सत्तामात्रेण लिङ्गम् ।
किन्तु स्वग्रहणम् ।
शन्कोति चोभयमुपादातुम्, णिज्भावाभावयोरपि निर्देशसाधारण्यात् ।
स्वप्रतिपत्तौ तावदेकदेशे दृष्टे बुद्धिरनुमानमित्यर्थऽ ।
परार्थप्रयोगे तु णिजन्तदर्शनपदमेकदेशं दर्शयित्वा या बुद्धिर्जायते सानुमानमित्युक्तं भवति ।
तदिदं तत्रोञ्चरितदर्शनपदमर्थद्वये व्याख्येयम् ।
अनेन च यत्रैकदेशे वादिप्रतिवादिनोरेकस्योभयोर्वा संशयो ऽधीर्विपर्ययो वा भवति सो ऽसिद्धाभिधानो हेत्वाभासो व्युदस्यते ।
न ह्यसौ तादृशऽ परस्मै दरशयितुं शक्यते ।
कृतकत्वगुणत्वादौ परोक्ते याज्ञिकं प्रति

स्वोक्ते चैवप्रकारे स्यादसिद्धो ऽन्यतरस्य तु ।
बाष्पादिभावसन्दिग्धो द्वयोरन्यतरस्य वा

धूमस्त्रिधाप्यसिद्धऽ स्यादेवं तावत्स्वरूपतऽ ।
एत एव प्रकाराऽ स्युराश्रयासिद्धकल्पने

ज्ञाते ऽपि हि स्वरूपेण नातद्धर्मे ऽस्ति हेतुता ।
स्वयं वा दृष्टो भवति ।
अधीरज्ञानमित्यर्थऽ ।
तत्र द्वयविपर्यस्तोदाहरणमाह---शैत्यादिति ।
वह्निशब्दयोर्द्वयोरपि शैत्यचाक्षुषत्वे वादिप्रतिवादिनोर्विपर्ययादसिद्ध इति ॥75-76॥
अन्यतरासिद्धोदाहरणमाह---कृतकत्वेति ।
यदा वैशिषिको याज्ञिकं प्रति शब्दो ऽनित्यऽ कृतकत्वात् गुणत्वाद्वेति हेतुं प्रयुङ्क्ते,तदासौ स्वरूपेण तस्यासिद्धो भवति ।
यदा तु स्वयमेवंप्रकारं हेतुं परं प्रति वदति तदा तस्यासिद्धिऽ ।
यथा नित्यऽ शब्दऽ द्रव्यत्वादाकाशवदिति ।
न हि वैशिषिकाऽ शब्दं द्रव्यमभ्युपगच्छन्ति गुणत्वाभ्युपगमात् ।
एवंप्रकार इति परासिद्धप्रकार इत्यर्थऽ ॥77॥
सन्दिग्धासिद्धमुदाहरति---बाष्पादीतिस्यादन्तेन ।
यदा हि धूमो बाष्पादिभावेन सन्दिह्यते द्वाभ्यामेकेन वा किंस्विदयं रजसामुद्गमो बाष्पो वा धूमो वेति तदा द्वयोरप्यन्ततरस्य वा सन्दिग्धासिद्धो भवति ।
एवं तावत् सन्देहविपर्ययाभायमसिद्धतोदाहृता ।
अज्ञानेन त्वप्रसिद्धार्थपदप्रयोगे दर्शयितव्या ।
त्रिधेति ।
वादिप्रतिवाद्युभयैस्त्रयऽ प्रकारा इति ।
एवं तावत् स्वरूपतो हेतुरसिद्धो भवतीत्युक्तमित्याह--- एवमिति ॥78॥
आश्रयासिद्धताप्येतैरेव ज्ञानादिभिर्वादिप्रतिवाद्युभयापेक्षैस्त्रिधा भिद्यत इत्याह---एत एवेति ॥79॥
ननु स्वरूपासिद्ध्याहेतुर्दुष्येत् आश्रयासिद्ध्या तु कस्तस्य दोषऽ अत आह---ज्ञाते ऽपीति ।
अयमभिप्राय---न स्वरूपेण हेतुर्गमकऽ,अपितु
सर्वत्र दृष्टकार्यत्वादात्मा सर्वगतस्त्विति

बौद्धं प्रत्याश्रयासिद्धो लौकिकादेस्तु संशयऽ ।
वाङ्मात्रासिद्धिमात्रेण व्यवहाराप्रकल्पनात्

द्वाभ्यां यो ऽसत्वतो ज्ञातस्तद्वचो दूषणं मतम् ।
इतरत् साधनं तु स्यात् वादिना यदि साध्यते

पक्षधर्मतया ज्ञातऽ ।
न चाप्रसिद्धाश्रयस्तद्धर्मतया ज्ञातुं शक्यते ।
शैत्यचाक्षुषत्वयोरपि पक्षधर्मत्वासिद्धयैवाहेतुत्वम् ।
सिद्धं हि स्वरूपेण जले शैत्यं रूपरूपिरूपपैकार्थसमवायिषु च चाक्षुषत्वम् ।
शब्दा(दौ) हि पक्षधर्मतया तु तयोरसिद्धत्वमिति तद्धर्मरूपासिद्धवचनम् ।
अत आश्रयासिद्धावपि पक्षधर्मत्वासिद्धेरहेतुत्वं युक्तमेवेति ॥79॥
तामिदानीमाश्रयासिद्धिमुदाहरति---सर्वत्रेति असिद्धान्तेन ।
यदा हि बोद्धं प्रति सर्वत्र कार्योपलम्भादात्मनऽ सर्वगतत्वं मीमांसकाऽ साधयन्ति, तदान्यतरासिद्धाश्रयो हेतुर्भवति ।
बौद्धस्यात्मननो ऽसिद्धेरिति ।
यस्तु प्रमाणगतिमजानानो लौकिकऽ कश्चिदात्मनि संशेते तस्मिन्नेव हेतावुच्यमाने सद्निग्धाश्रयो हेतुरित्याह--- लौकिकादेरिति ।
आत्मनि संशय इत्यर्थऽ ।
आदिशब्देन सतीर्थिकानामपि येषामात्मनि संशयऽ त उपाद्रियन्ते ।
एवं संशयविपर्ययाभ्यामाश्रयासिद्धिरुक्ता ।
अज्ञानेनाप्याश्रयासिद्घिप्रसिद्धपदप्रयोगे दर्शयितव्या ।
यस्य हि पक्षवचनऽ शब्दो न प्रसिद्धस्तं प्रत्येवञ्जातीयके हेतावुच्यमाने ऽज्ञानेनाश्रयासिद्धिरिति ॥80॥
ननु यद्यन्यतरासिद्ध्या हेतुर्दुष्यति, एवं तर्ह्यमूर्तत्वादात्मा निष्क्रिय इत्येवमादेरपि हेतुत्वं न स्यात् दिगम्बराणामात्मनो ऽमूर्तत्वासिद्धेऽ ।
मूर्तं हि ते शरीरपरिणाममात्माने मन्यन्ते ।
अकर्तृकत्वान्नित्यो वेद इति च बौद्धानां तदसिद्धेरहेतुऽ ।
शब्दो ऽनित्यऽ कृतकत्वादिति मीमांसकानामसिद्धेऽ ।
तदेव हेतुर्नाम न कश्चित् व्यवतिष्ठते ।
अत आह---वाङ्मात्रेति ।
अयमर्थऽ--नासिद्धो ममेति वाङ्मात्राद्धेतुरसिद्धो भवति ।
तथा सति न कश्चिदनुमानव्यवहारऽ प्रकल्पेत ।
द्वाभ्यां तु वादिप्रतिवादिभ्यामसत्त्वेना
निराकरणसिद्धौ वा दूषणं प्रतिवादिनऽ ।
सन्देहविपरीतत्वहेतू चात्र निराकृतौ

ज्ञातसम्बन्धवचनात् त्रयऽ संशयहेतवऽ ।
वधारितो ऽसिद्धोभवति, तस्यैव तथाविषयस्यासिद्धतावचनं वादिनो दूषणं भवति नासिद्ध इति
वाक्प्रवृत्तिमात्रादिति ॥81 ॥ननु किमिदं द्वयोरसिद्धो ऽसिद्ध इति, न हि विवदमानयोरेकत्रार्थे सम्प्रतिपत्तिर्भवति,न हि जन्मसहस्रेणापि बौद्धो वेदानामकर्तृकत्वमन्यते, मीमांसको वापि कण्ठगतप्राणो ऽपि कृतकतां शब्दस्य ।
तदेवमादावुभयसम्प्रतिपत्तेरभावान्न हेतुभावऽवतिष्ठते ।
अत आह---इतरदिति, अयमभिप्रायऽ--- न द्वयोरसंप्रतिपत्तिरित्येतावतैव साधनदूषणयोरनवकॢप्तिऽ ।
यदि वादिना प्रयुङ्क्ते साधने प्रतिवादिना चासिद्धत्व उद्भाविते वादिना तत्साधनं साध्यते, ततो भवति साधनम् ।
यदि तुपरमार्थोपपत्त्याभिधानेन प्रतिवादिना निराक्रियते ततस्तस्य दूषणं सिध्यति ।
तत्प्रमाणतऽ सिद्धिरेवात्रोपयुज्यते नोभयाभ्युपगमऽ ।
द्वाभ्यां यो ऽसत्त्वतो ज्ञात इत्यपि प्रमाणसिद्ध्यभिप्रायेणोक्तम्, नाभ्युपगममात्रापेक्षया ।
यद्धि प्रमाणेन साध्यते
बाध्यते वा तत्र प्रायेणोभयसम्प्रतिपत्तिर्दृष्टेति ।
असत्त्वतो ज्ञातापेक्षयेतरच्छब्दऽ ।
यद्वादिना सत्त्वेन ज्ञातं भवति प्रतिवादिना च वैपरित्येन, तद्वादिना साध्यमानं साधनं भवति ।
एतच्च जल्पन्याये स्थित्वोक्तम् ।
वादे तु द्वयोरपि सम्प्रतिपत्तिर्भवत्येवेति ।
न चैवमन्यतरासिद्धिरदूषणम्, यावत्तु वादी न साधनं साधयति, तावदन्यतरासिद्ध्या निगृह्यते, साधिते तु तस्मिन् दूषणं परिहृतं भवतीति ॥82 1।2॥
दर्शितं तावदसन्निकृष्टैकदेशशब्दयोर्व्यावर्त्य, ज्ञातसम्बन्धपदस्येदानी व्यावर्त्यं दर्शयतिसन्देहेतिवचनान्तेन ।
सन्देहविपरीतहेत्वोर्हि न सम्बन्धो ज्ञातो भवति, न हि साधारणऽ संशयहेतुऽ प्रमेयत्वं नित्यत्वेन ज्ञातसम्बन्धमिति शक्यते वक्तुम्, घटादिष्वनित्यतयापि ज्ञातसम्बन्धत्वात् नापि कृतकत्वं नित्यतया, तेष्वेवानित्यतया सम्बन्धसवित्तेऽ ।
अतस्तज्जातीयतुभयं न ज्ञातसंबन्धमिति ज्ञातसम्बन्धपदेन व्युदस्यति ।
अत्र चासन्निकृष्टपदात्, प्रभृति प्रातिलोभ्येन वार्तिककृता लक्षणग्रन्थे विशेषणोपदानफलमुक्तम्,
सत् साध्ये तदभावे च द्वाभ्यां व्यावृत्त एव च

द्वौ विरुद्धार्थसम्बद्धौ यावेकत्रैकदेशिनि ।
प्रमेयानित्यतामूर्तिधर्माऽ साधारणा द्वयोऽ

तत् कस्य हेतोऽ ।
प्रतीतिक्रमानुसारेण ।
प्रमाता हि प्रथमं पक्ष प्रत्येति, ततो हेतुमपेक्षते,ततो दृष्टान्तवचनम् अतो ऽसत्पक्षनिराकरणार्थं प्रयुक्तमसन्निकृष्टपदमेव तावदुपवर्णितम् ।
ततो हेतुपदमेकदेशदर्शनादिति, ततो ज्ञातसम्बन्धस्येति दृष्टान्तदोषा अपि साध्यहेतुविकलत्वादयो ऽनेन निराक्रियन्ते ।
तद्वैकल्ये ऽपि स्वयं सम्बन्धो ज्ञातुं परस्मै प्रतिपादयितुं शक्यत इति ।
कियन्तऽ पुनऽ संशयहेतवऽ, आत आह---त्रय इति ॥83 1।2॥
तानेव त्रीन् प्रकारान् दर्शयति---सन्निति ।
साध्यतदभावयोऽ सन् साधारणो ऽभिधीयते ।
यथा प्रमेयत्वं नित्यानित्यत्वयोऽ ।
द्वाभ्यां साध्यतदभावाभ्यां व्यावृत्तो ऽसाधारणऽ क्षितरेव गन्धवत्त्वम् ।
व्यावृतं हि तत् सकलसजातीयविजातीयद्रव्यान्तरगुणकर्मभ्यऽ ।
द्वौ विरुद्धार्थसम्बन्धाविति ।
यौ विरुद्धाव्यभिचारीति परैरभिहितौ, तौ चानन्तरमेवोदाहार्याविति नेह व्याख्यायेते इति ॥84 1।2॥
तत्र साधारणं तावदुदाहरणैऽ प्रपञ्चयति---प्रमेयेति ।
एते च धर्माऽ साध्यतदभावयोऽ साधारणा इत्यर्थऽ ॥85॥
केषु पुनऽ साध्येषु तेषां साधारण्यमत आह---नित्येति नित्येष्वन्तेन ।
कथं पुनर्वैषम्ये यथासङ्ख्यमत आह--- द्विरनित्यतेति ।
अनित्यता स्वस्थाने द्विऽ पठितव्या ।
अतो यथासङ्ख्योपपत्तिऽ ।
तदयमर्थऽ--- योर्दृष्टमिति साधारणत्वादन्नैकान्ताय प्रभवति ।
अतो नैकान्तरिकमित्युच्यते ।
अत एव च संशयहेतुऽ ।
संशयो हि सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च भवति ।
यथा स्थाणुपुरुषयोरारोहपरिणाहसामान्यदर्शनाद् भेदक
नित्या भूर्गन्धवत्त्वेन स्यादसाधारणस्त्वयम्

निश्चयैकाङ्गवैकल्यादेष संशयकारणम् ।
धर्मानवधारणाच्च विशेषस्मृत्यपेक्षऽ ।
किंस्विदयं स्थाणुराहोस्वित् पुरुष इत्यनवधारणज्ञानात्मकऽ संशयो जायते ।
एवं प्रमेयत्वमपि
नित्यानित्ययोऽ सामान्यं विदितवतस्तद्विशेषमस्मरणापेक्षस्तयोरेवानिर्धारणात्मकऽ प्रत्ययऽ संशयापरनामा जायत इति प्रमेयत्वं संशयहेतुऽ ।
अयं च कृत्स्नोभयव्यापी संशयहेतुऽ ।
तथा यत्नोत्थऽ शब्दऽ अनित्यत्वादित्ययमपि साधारण एव ।
अयत्नोत्थेषु केषुचिद्विद्युदादिषु गतत्वाद्यत्नोत्थेषु च सर्वेषु घटादिषु वृत्तेऽ ।
तदय सकलविपक्षव्यापती सपक्षैकदेशगत इति वेदितव्यम् ।
तथा यत्नोत्थऽ शब्दऽ अनित्यत्वादिति, यत्नोत्थेषु सर्वेष्वेवानित्यता दृष्टा ।
तदभावे ऽपि क्वचिन्मेघादौ दृष्टा, न व्योमादौ इति,
सकलसपक्षव्यापी विपक्षैकदेशवर्ती चायं साधारण इत्यवसातव्यम् ।
उभयैकदेशगतस्तु यथा नितय्ऽ शब्दऽ अमूर्तत्वादिति ।
अमूर्तता हि न सर्वनित्यव्यापिनी व्योमादिषु भावादणुषु चाभावादनित्यमपि न स्वं व्याप्नोति घटकुड्यादिष्वभावात् कर्मादिषु भावात् ।
सर्वत्र चात्र द्वयवृत्तित्वमेव हेतोऽ संशये कारणवृत्त्यंशस्तु सन्नपि न कारणमित्यतन्त्रम् ।
अत एव साधारणस्य चतुर्धाविभागं वदन्ति ये तेषामसावनुपयोग्येव साधनदूषणयोरित्युपेक्षयोरवृत्त्यंशऽ क्वचिदुपयुज्यते ।
अण्वापि हि मात्रया विपक्षे वर्तमानो हेतुस्त्याज्य एव ।
दूषणवादिनो ऽपि विपक्षवृत्तिमात्रं वचनीयमिति किं तदवान्तरविशेषाश्रयणेन ।
वार्तिककारेणापि सर्वसाधारणेषु द्वयवृत्तित्वमेव संशयकारणमिति दर्शयितुमुदाहरणप्रपञ्चो दर्शितऽ, न पुनश्चातुर्विध्यमभमेत्य ।
यथाह---
"न त्वेकस्योपयोगो ऽस्ति दूषणोद्भावनं प्रति ।
त्यज्यते साधने चैवं साधारण्याद् विशेषतऽ ॥इति 85 1।2॥
प्रपञ्चतऽ साधारणऽ, असाधारणमिदानीं संशयहेतुमुदाहरति---नित्या भूरिति ।
गन्धो हि पृथिव्याऽ स्वासाधारणो गुणऽ, न तां विहाय नित्यमनित्यं वा भावान्तरमाश्रययतीत्यसाधारण इति गीयत ।
साधारणो यथा दृष्टो बुद्धिद्वयनिमित्तकऽ

विरुद्धैकानवाप्तेश्च संशये कारणं मतऽ ।
यत्रासाधारणो नास्ति तदवभावमुखेन तु

द्वयासत्त्वविरोधाञ्च मतऽ संशयकारणम् ।
आह--- अस्त्वसाधारणं गन्धवत्त्वं, कथं तु संशयहेतुऽ, युक्तं हि पक्षद्वयावलम्बी साधारणो द्वयोरनवस्थाधियमादधानो यत्संशयहेतुरिति, असाधारणस्तु द्वाभ्यां व्यावृत्तो नैकत्रापि धियमुपजनयितुमलामिति कथमस्य संशयहेतुभावऽ, अत आह---निश्चयेति ।
हेतोर्हि निश्चयजनने ऽन्वयव्यतिरेकावङ्गमन्यतरापाये ऽपि न निश्चयाय हेतुऽ पर्याप्तो भवति ।
तद् यथा साधरणो ऽन्वयसनाथो ऽपि विनाकृतो व्यतिरेकेण न निश्चयाय प्रभवति, एवमेवासाधरणो ऽपि निश्चयस्यैकेनान्वयनाम्नाङ्गेन विलस्तमकुर्वन् संशयहेतुतां प्रतिपद्यत इति ॥86 1।2॥
ननूक्तं साधारणो द्वयगामी द्वये बुद्धिं जनयन् संशये हेतुरिति ।
असाधारणस्तु न किञ्चिद् ज्ञापयतीति नासावेकाङ्गविकलतामात्रेण संशयहेतुरिति युक्तमत आह---साधारणैति द्वयेन ।
अयमभिप्रायऽ---साधारणो ऽपि नोभयत्र बुद्धिजननात् संशयहेतुऽ, किन्तु विरुद्धोभयप्रतिपादनमुखेन, विरुद्धे द्युभयस्मिन् प्रतिपादिते तयोरेकत्र समवायसम्भवाद् व्याघातादेव संशयो भवति ।
तञ्चासाधारणे ऽप्यविशिष्टम्, असाधारणो ऽपि द्युभयस्माद् व्यावृत्तेस्तदभावं गमयन् द्वयाभावासम्भवादेव संशयं जनयति ।
न हि सम्भवति नित्यमनित्यं च वस्तु न भवतीति, धर्मद्वन्द्वैरेव हि नित्यानित्यत्वादिभिऽ सर्वं जनगदवस्थितम् ।
अत उभयाभावो विरुध्यते ।
न चोभयभावऽ, विरोधादेव ।
न चान्यतरपरिग्रहो ऽविशेषात् ।
तमिमं सङ्कटमासाद्य प्रामाणिकऽ संशेते ।
अयं चात्रावयवार्थऽ---यथा प्रमेयत्वादिऽ साधारणो दृष्टऽ सन् बुद्धिद्वयनिमित्तकऽ ।
बुद्धिद्वयं संशयेनिमित्तमस्थातीति बहुव्रीहिऽ, निमित्तशब्देन च बुद्धिद्वयस्य निमित्तमात्रतां कथयति ।
साध्यतदभावविषयं हि बुद्धिद्वयं निमित्तीकृत्य विरुद्धैकानवाप्तेरेव साधारणेन संशयो जन्यते ।
न हि
परस्परविरुद्धाभ्यां नित्यानित्यत्वाभावेकऽ शब्दो व्याप्यते, धर्मिभेदनिबन्धनोहि विरुद्धधर्माभ्यासो दृष्टऽ ।
यथा नित्यं व्योम अनित्यं कार्यद्रव्यमिति ।
अतो ऽस्मात् प्रतीतिव्याघातादेव साधारणेन संशयो मन्यते ।
स चायमसाधारणस्यापि समानऽ ।
सो ऽपि हि यत्र नित्ये ऽनित्ये वा नास्ति तदभावं प्रतिपाद्य तन्मुखेन द्वयसत्त्वविरोधमापादयन् संशयकारणं भवतीति ।
इदं चासाधारणस्य संशयहेतुत्वं नामुमन्यन्ते ।
अव्यवस्थया ह्युभयस्मिन् मनसि विपरिवर्तमाने संशयो भवति ।
न चासाधारणेन किञ्चिद् बुद्धावाधीयते, तस्य केनचिदन्वयाभावात् ।
अपि च परिमितेष्वेव भावेषु संशयो दृष्टऽ ।
निवृत्तिमुखेन तु संशयजनने सर्वतो निवृत्तेनासाधारणेन सर्वतोमुखऽ संशयो जन्येत ।
न च सर्वविषयऽ संशयो दृष्टचरऽ ।
तस्य बुद्धावनारोहात् ।
नच क्वचिन्निवृत्तिमात्रेण सर्वत्राभावऽ शक्यते ऽवगन्तुम्, यन्मुखेन संशयो भवेत् ।
न ह्यनुवृत्तावदृष्टायां व्यावृत्तिऽ सिध्यति ।
अग्नावनुवर्तमानो हि धूमो दृष्टव्यतिरेको ऽग्निनियतस्वभावत्वेनावगतोर्ऽथाददृश्यमानेभ्यो ऽवग्निभ्यो व्यतिरिच्यत इत्यवगम्यते ।
यस्तु न केनचिदन्वितस्तस्य कथमनुपलब्धियोग्यात् सर्वतो व्यतिरेकऽ प्रतीयेत ।
ततो नानेन प्रकारेणासाधारणस्य संशयहेतुत्वम् ।
यदि त्वसाधारणधर्माणोभावा नित्यानित्यभावभाजो दृष्टा इति क्षितिमपि तद्धरिमिकामुपलभ्य नित्या वा स्यादनित्या वेति संशयो भवतीत्युच्यते ।
एवं तर्ह्यसाधारणधर्मत्वादेव बहुसाधारणात् संशयो नासाधारणात्, अन्यो ह्यसाधारणधर्मऽ अन्या च बहुसाधारणी तद्वत्ता ।
तद् यद्यसौ संशयकारणं जाता किं जातमसाधारणस्य ।
हन्तैवं साधारण एव संशयहेतुरभ्युपगतो भवतीति सिद्धम् ।
नासाधारणस्य संशयहेतुत्वम् ।
अन्यन्मतम्--- अनध्यवसायहेतुरेवायमिति ।
अस्ति किलानध्यवसायो नाम ज्ञानस्य प्रकारऽ ।
सो ऽसेन जन्यते ।
भवति हि तादृगधर्मदृशऽ किम्भूततस्यास्य धर्मो ऽयमित्यनध्यवसितावभासव्रत्ययऽ ।
नचैव प्रामाणम्, अनिश्चयात्मकत्वात् ।
न च संशयऽ पक्षद्वयासंस्पर्शात् ।
सो ऽयमेवंविधानध्यवसायो ऽसाधारणेन जन्यत इति ।
न त्वेतद घटते ।
न ह्यनव्यवसायो नाम कश्चिद् ज्ञानस्य प्रकारऽ, यमयं जनयेत् ।
अध्यवसायाभावो ऽनध्यवसायऽ ।
स च प्रागभावरूपत्वान्न जन्यऽ ।
अथान्यमात्रवचनो नञ् अब्राह्मणादिवदिष्यते ततो ऽध्यवसायादन्यऽ संशय
सन्दिग्धहेतुता चैषां विषयापेक्षयोच्यते

निर्णयस्यापि हेतुत्वं दृष्टं साध्यान्तरे यतऽ ।
व्यवच्छेदान्वयौ लब्ध्वा निष्क्रियादावमूर्तिवत्

एव तच्छब्दवाच्यो भवेत् ।
न च तद्धेतुरसाधारण इति फणितमेव ।
अथाधर्मादिवद् विपपरीतवचनो नञ्, एवं सति विपर्यवाच्यो ऽनध्यवसायशब्दो भवेत्, न च विपरीतावग्रहो ऽसाधारणेन जन्यत इति ।
यदि तु न मे ऽस्मिन् वस्तुन्यध्यवसायो ऽस्तीत्यध्यवसायाभावावधारणमेवानध्यवसायऽ, स तर्हि प्रमाणाभावेनैवाध्यवसायाभावो ऽवगम्यते ।
तत्र हेतोर्न व्यापारऽ ।
अतो जिज्ञासामात्रहेतुरसाधारण इति समर्थनीयम् ।
भवति हि तद्दर्शिनऽ कीदृग्धर्मो ऽयमितो धर्माद् भावो भवेदिति
जिज्ञासा ।
यद्यपि चासौ शुद्धधर्मिदर्शनादपि कदाचिद् भवत्येव तथापि धर्मद्वारेणापि तावद् भवत्येवेति न तद्धेतुत्वमनुपपन्नम् ।
आह च---
तेनाज्ञानमसिद्धेभ्यो जिज्ञासानन्यगामिनऽ ।
सामान्यात्संशयो युक्तस्तथा स प्रतिसाधनात् ॥ इति ।
यत्त्विहासाधारणस्य संशयहेतुत्वमुक्तं तत्परमतम् ।
ज्ञातसम्बन्धपदस्य हि व्यावर्तनीयमत्र दर्शयितुमभिप्रेतम्, तत् संशयहेतुत्वे ऽप्यसाधारणस्य घटत एव ।
भवतु तावदयं यस्य कस्यचिद्धेतुऽ ।
सर्वथा ज्ञातसम्बन्धपदेन व्युदस्यत इति तात्पर्यम् ।
शाक्यास्तु संशयहेतुमसाधारणं मन्यन्ते, उदाहरन्ति च शब्दानित्यत्वे साध्ये श्रावणत्वम् ।
यथोक्तम्---
अनैकान्तिकमेनैवनं शाक्याऽ प्रायेण मन्वते ।
उभयस्मान्निवृत्तत्वादुभयत्रानुवृत्तिवत्॥
इति ।
इदं च वार्त्तिककृतैव प्रदेशान्तरे स्वयमुपन्यस्य यथोक्तदूषणैर्दूषि तमेवेति ॥88॥
किं पुनरुदाहृतानां स्वाभाविकमेव संशयदेतुत्वं नेत्याह---सन्दिग्धेति ॥89॥
कारणमाह---निर्णयस्येति लब्ध्वान्तेन ।
क्व दृष्टमत आह---निष्क्रियेति ।
अमूर्तता हि नित्यत्वे साध्ये नित्यानित्यव्योमकर्मसाधारणी संशयहेतुरासीदत्, सैव तु निष्क्रियत्वे साध्ये लब्ध्वान्वयव्यतिरेकौ हेतुतां
क्षित्येकदेशसिद्धत्वे गन्धवत्त्वस्य हेतुता ।
यत्राप्रत्यक्षता वायोररूपतित्वेन साध्यते

स्पर्शात् प्रत्यक्षता वासौ विरुद्धाव्यभिचारिता ।
प्रतिपाद्यते ।
व्याप्तं ह्यमूर्तत्वं निष्क्रियत्वेन ।
न ह्यमूर्तं गगनमात्मा वा परिसस्पन्दते ।
न चैवं तद्वतां रथादीनाममूर्तत्वं दृष्टमिति ॥90॥
असाधारणस्य निर्णये हेतुत्वं दर्शयति---क्षित्येकदेशेति ।
गन्धविशेषदर्शिनो हि विदितव्याप्तेऽ क्षित्येकदेशसिद्धत्वे भवत्यानुमानिको निर्णय इति ॥90 1।2॥
द्वौ विरुद्धार्थसम्बन्धावेकदेशिनि संशये हेतुरित्युक्तम् ।
तत्रोदाहरणमाह---यत्रेति ।
यत्र हि न साक्षात्कारिज्ञानविषयो वायुऽ अरूपत्वादित्येकऽ साधयति ।
अपरो ऽपि स्पर्शात् तद्विपर्ययम् ।
तत्रासौ विरुद्धाव्यभिचारिता भवतीति शाक्यैरभिहितम् ।
तत्र तुल्यबलोभयहेतुसन्निपातात् संशयऽ ।
द्वयोरपि साधनयोऽ प्रसिद्धावयवत्वाविशेषात् ।
अरूपं ह्यरूपिसमवेतमप्रत्यक्षमिति काणादा मन्यन्ते ।
तथा च वायुऽ ।
अतो न प्रत्यक्षऽ ।
कर्मस्वरूपमपि रूपैकार्थसमवायाञ्चाक्षुषमाचक्षते ।
एवं स्पर्शो ऽपि वायोऽ प्रसिद्ध एव ।
प्रसिद्धव्याप्तिकश्चापरोक्षत्वेन ।
अतस्तुल्यबलत्वम् ।
ततश्च संशयऽ, विरुद्धयोरेकत्रोपानपातासम्भवात्, समुञ्चयानुपपत्तेऽ, सिद्धे च वस्तुनि विकल्पासम्भवात् बाध्यबाधकभावस्यापि तुल्यकक्ष्यत्वात् ।
अतो ऽनवस्थयोभयस्मिन् परिप्लवमाने भवति संशयऽ ।
तादात्म्यात् ।
तस्य बलाबलविशेषे त्वनुमानविरोधो वर्णित एव ।
यथा सर्वज्ञो ऽस्तीति बुद्धवचनं सम्यक् तदुक्तत्वाद् क्षणभङ्गादिवाक्यवदित्येकेनोक्ते ऽपरऽ प्रब्रवीति बुद्धो ऽसर्वज्ञ इति मद्वचनं सम्यक् मदुक्तत्वात् यथा ज्योतिरुष्णमापो द्रवा इति ।
अत्र मदुक्तत्वमुभयोरपि सिद्धम् ।
बुद्धोक्तता तु न नऽ प्रसिद्धा, अतो ऽप्रसिद्धाङ्गकत्वात् पूर्व साधनं बलवता प्रसिद्धाङ्गकेन बाध्यते ।
यत्तु विरुद्धाव्यभिचारी संशये हेतुरिति शाक्या वदन्ति ।
न चैकस्य संशयहेतुत्वम् अन्यतरपरिच्छेदात् ।
न च समुदायाभिप्रायमेकवचनम् ।
तस्य विरुद्धत्वाव्यभिचारिपदानास्पदत्वात् ।
स ह्यंशाभ्यां व्यभिचार्येव ।
द्वौ तु विरुद्धाव्यभिचारिणाविति वक्तव्यम् ।
न त्वेकवचनेन ।
यदि प्रतिहेतु
केचिज्जात्यन्तरं चैनां वर्णयन्त्यपरे पुनऽ

साधारणत्वमंशेन समस्तं वाप्यनन्वयम् ।
विरुद्धमर्थमेकैको न व्यभिचरतीति विरुद्धाव्यभिचारीत्युच्यते ।
तदस्तु ।
न त्वेकऽ संशये हेतुरित्युक्तम् ।
अत एव वार्तिककारेण द्वौ ।
विरुद्धार्थसम्बन्धौ संशयहेतू इति द्विवचनान्तेनैव नाम्ना संशयहेतुभावो दर्शितऽ ।
इहापि विरुद्धाव्यभिचारितेत्येतावदेवोक्तम् ।
न तु विरुद्धाव्यभिचारी संशयहेतुरिति ।
तदत्र योग्यतयानयोर्विरुद्धाव्यभिचारितेनति व्याख्येयम् ।
द्वौ विरुद्धाव्यभिचारिणाविति यादविति ॥91 1।2॥
इमां च विरुद्धाव्यभिचारितां संशयहेतुं साधारणासाधारणाभ्यां जात्यन्तरमेके वर्णयन्ति ।
अपरे पुनऽ समुदायस्यांशाभ्यां साधारमपनिक्षेपम् ।
अन्ये तु समस्तमिदं मिलितमुभयं नैकत्राप्यनुगतमित्यनन्वयमसाधारणमेवास्थिषत
इत्याह---केचिदिति ।
अत्र च प्रदेशान्तरे वार्तिककृता साधारण्य एवास्था दर्शिता ।
यदाह---
"साधारण्याञ्च नैतस्य बेदऽ कश्चन विद्यते ।
अंशाभ्यां समुदायो हि साधारणपदे स्थितऽ ॥"
इति ।
न च वाच्यं द्वयस्यानन्वयादसाधारण एवायमिति ।
यदि ह्येकेन द्वयं प्रयुज्येत ततो भवेदप्येवं, प्रत्येकमन्वितौ दृष्टौ द्वाभ्यां प्रयुक्तौ नानन्विताविति शक्यते वक्तुम् ।
अपि चासाधारणत्वे संशयहेतुभावो नोपपद्येत ।
तस्य निराकृतपूर्वत्वात् ।
अतऽ साधारण एवायमिति ।
वयं तु जात्यन्तरमेव साधीयो मन्यामहे ।
यथा हि न द्वयमेकेन प्रयुक्तमिति नासाधारणत्वम् ।
एवं साधारणत्वमपि न स्यादेव ।
किं खल्वत्र साधारणम् ।
एकैकस्यैकैकेन व्याप्तस्यैकैकेन प्रयोगात्, अंशतऽ साधारणस्य च समुदायस्याप्रयोगात् ।
अत एव चात्र साधारणाद् भेदेन प्रतिहेतु विरुद्धयोऽ संशयहेतुत्वमुक्तम् ।
इतरथा तेनैव गतत्वान्न पृथगुपादीयेत ।
संशयजननप्रकारो ऽपि चात्र भिद्यत एव ।
साधारणो ह्युभयदृष्टस्तु प्रतीतिमादधानऽ संशयहेतुरिमौ त्वेकैकश्येनोभयमुपस्थापयन्तौ संशयहेतू इति वार्तिककारेणापि साधारणपदे स्थित इत्युक्तम् ।
न ह्यु साधारण
एवेति ॥92 1।2॥
प्रतिज्ञा यत्र बाध्येत पूर्वोक्तैर्यस्य साधनैऽ

तत्पराजयतऽ कार्यो निर्णयो बाधवर्जनात् ।
क्वचित् संशयहेतू यौ प्रत्येकत्वेन लक्षितौ

कथं पुनरेवञ्जातीयके विषये निर्णयऽ, अत आह---प्रतिज्ञेतिनिर्णयान्तेन ।
पक्षबाधोक्तैऽ प्रत्यक्षादिभिऽ प्रमाणैर्यस्य
साधनवाक्यावयवप्रतिज्ञा बाध्यते तत्पराजयेनेतरस्य निर्णयऽ कार्यऽ ।
यथेहैव तावत् उदाहरणे त्वगिन्द्रियव्यापारेण वायावपरोक्षमनुभूयमाने तेनैवानुभवेन परोक्षतापक्षो बाध्यते ।
न हि नस्त्वगिन्द्रियभुवस्तोयप्रत्यक्षाद्वायुप्रत्यक्षं विशिष्यते ।
न हीहानधिष्ठानं स्पर्शनमात्रमनुभयते ।
अपि तु तदधिकरणं द्रव्यमपि ।
न हि प्रबलेन मरुताभिहन्यमानस्य जलं वा श्लिष्यतऽ संविद विशिष्यते ।
अतो ऽक्षसम्बन्धफलानुसारात् प्रत्यक्षो वायुरिति निश्चीयते ।
क्वचिञ्चागमेन विषयापहारो भवति ।
यथा शुचि नरशिरऽकपालं, प्राण्यङ्गत्वात्, शङ्खशुक्तिशकलवादिति पाशुपतेनोक्ते ऽन्यो ऽशुचीति साधयति, प्राण्युद्भूतत्वादुञ्चारादिवदिति ।
तत्र पूर्वप्रतिज्ञाया आगमेन विषयापहारादुत्तरेणार्थनिर्णयो भवति ।
शुचीतरविवेके ह्यागम एव शरणम् ।
तस्मिन् परिपन्थिनि न शुचित्वानुमानमात्मानं लभते ।
स्मरन्ति हि---
"नारं स्पृष्टवास्थि सस्नेहं सवासा जलमाविशेत्" इति ।
ऽरुद्रो हि महाव्रतं चचार स एतच्छवशीर्षमुपदधारेऽति त्वर्थवादमात्रं न शवशिरोधारणविधिऽ ।
अत्र च प्रत्यक्षादीन्येव यथास्वमर्थं साधयन्तीति साधनपदेनोच्यन्त इति ।
कथं पुनऽ प्रत्यक्षादीन्येव प्रतिज्ञाबाधनायोत्सहन्ते ।
तेष्वपि सामान्यतो दर्शनेन बाधस्य शङ्क्यमानत्वादत आह--- बाधवर्जनादिति ।
न तावत् तेषु बाधो दृश्यते, कदाचिद् बाधसम्भावना तु न तेषां प्रामाण्यमुत्सारयीति ॥93 1।2॥
अत्र भिक्षुणा ऽपक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुरित्येकवचनेन विवक्षितैकसङ्ख्य एक एव हेतुरिति दर्शितम् ।
अत एव विरुद्धाव्यभिचारिणोर्न हेतत्वमनेकत्वात् तयोरिति ।
न चैतत् घटते ।
न हि प्रतिहेतु विरुद्धयो
सङ्घाते निर्णयस्ताभ्यामूर्ध्वताकाकवत्त्ववत् ।
प्रत्येकं संहतौ वापि गमकावविरोधिनौ

तस्माद्भिनौ विरिद्धार्थौ हेतू चात्र निदर्शितौ ।
षोढा विरुद्धतामाहुश्चतुर्धा वैकधापि वा

रनेकत्वं संशयहेतुत्वे हेतुऽ, अपि तर्हिपरस्परविरुद्धार्थोपप्लावकत्वमेव ।
विरुद्धौ हि द्वाभ्यां द्वावर्थावेकत्रोपप्लाविताविति तत्र संशेरते ।
न तु हेत्वनेकत्वात् ।
संशयहेत्वोरपि प्रत्येकमवगतयोरुभयसमावेशादेव क्वचिन्निर्णयो दृष्टऽ ।
यथा- ऊर्ध्वताकाकवत्त्वयोऽ ।
केवला ह्यूर्ध्वता स्थाणुपुरुषसाधारणी नान्यतरनिर्णयाय प्रभवति ।
काकनिलयनसहकृता तु सैवन स्थाणुरयमिति निश्चाययति ।
तदत्रैकस्यैव संशयहेतुत्वं द्वाभ्यामेव तु निर्णय इत्यप्रयोजकं संशयहेतुत्वे द्वित्वं, विरुद्धानेकसाध्यत्वमेव संशयहेतुऽ ।
यथा खल्वेक एव साधारमऽ सपक्षविपक्षयोर्वर्तमानऽ संशयहेतुर्भवति ।
एवं विरुद्धार्थस्यापि हेतुद्वयस्यांशाभ्यामुभयवृत्तिरेव संशये कारणमिति न तद्द्वित्वेन हेतुत्वनिराकरणं युक्तमित्याह---क्वचिदिति ।
ननु युक्तं
तावदूर्ध्वतया स्थाणुपुरुषसन्देहो भवतीति, काकवत्तामात्रेण न संशयो दृष्टपूर्वऽ ।
सत्यम् ।
यस्तु काकवत्तामात्रेण स्थाणुं सिषाधयिषति तस्यासौ केवला संशयहेतुऽ, ऊर्ध्वतासनाथा तु निर्णायिकेत्येतावदेव विवक्षितमित्यदोष इति ।
अपि च अविरोधिनोऽ प्रत्येकं संहतयोरपि क्वचिदर्थे साध्ये हेतुभावो दृश्यते ।
यथैकस्मिन्नेव शाब्दस्य ज्ञानस्यानुमात्वे ऽन्वयव्यतिरेकजत्वप्रत्यक्षान्यप्रमाणत्वयोऽ, शक्यते हि ताभ्यामैकैकश्येन समस्ताभ्यां चानुमानत्वं साधयितुम् ।
द्वित्वे च हेत्वाभासत्वकारणे नैकस्मिन् साध्ये ऽनेकहेतवऽ प्रयुज्येरन् ।
प्रयोक्तारस्त्वेकमेव साध्यं किञ्चान्यदितश्चेति नानासाधनैऽ साधयन्तो दृश्यन्ते ।
तस्माद् विरोधनिबन्धन एवप संशयऽ, न तु नानात्वनिबन्धन इत्यभिप्रायेणाह--- प्रत्येकमिति ।
पूर्वं तु प्रत्येकं संशयहेत्वोरेव मिलितयोर्निर्णयहेतुत्वमुक्तम् ।
ग अत्र तु प्रत्येकं गमकावपि संहतौ च गमकाविति प्रतिपादितमिति ॥95॥
तस्माद् विरुद्धार्थावेव भिन्नौ संशयहेतुत्वेन दर्शनीयौ ।
यथास्माभिरुक्तं न तु भिन्नतामात्रेणेत्याह---तस्मादिति ।
व्याख्यातस्त्रिप्रकारो
श्रुत्यर्थोक्तस्य बाधायां प्रतिज्ञार्थस्य हेतुना ।
नित्यत्वे कृतकत्वस्य धर्मबाधाद् विरुद्धता

बाधो धर्मविशेषस्य यदा त्वेवं विशिष्यते ।
अर्थवच्छब्दरूपं स्यात् प्राक् सम्बन्धावधारणात्

ऽपिसंशयहेतुऽ विपरीतप्रकारान् प्रतिजानाति---षोढा विरुद्धतामाहुरिति ।
धर्मधर्मिस्वरूपस्वविशेषोभयस्वरूपस्वविशेषैऽ षट्प्रकारां विरुद्धतामेके ब्रुवत इत्यर्थऽ ।
अन्ये तूभयविरोथयोऽ प्रत्येकपक्षानतिरेकात् चातुर्विध्यं प्रतिपन्ना इत्याह--- चतुर्धा
वेति ।
वयं तु इष्टविघातमात्रेणैकमेव प्रकारं सङ्गिरामह इत्याह--- एकधापि वेति ।
पूर्वोक्तपक्षपक्षद्वयनिवृत्तावपि वा शब्दऽ ।
अपि वा शेषभाजां स्यादिति पक्षबाध एव विरुद्धत्वे कारणं किमवान्तरभेदोपन्यासेनेति ।
त्रिष्वपि च प्रकारेषु श्रुत्यर्थोपात्तस्य प्रतिज्ञातार्थस्य बाधायां विरुद्धतामाहुरित्याह--- श्रुत्यार्थोक्तस्येति ।
धर्मधर्म्युभयस्वरूपं श्रुत्युक्तं, तद्विशेषास्तु प्रायेणार्थोक्ताऽ ।
ते च स्वरूपस्वविशेषाऽ प्रतिज्ञार्थशब्देनोपादीयन्ते ।
सर्वे हि ते वक्तुरभिप्रेताऽ ।
न तु धर्मादिविशेषाऽ साक्षात् प्रतिज्ञायामन्तर्गताऽ ।
तदस्मिन् प्रतिज्ञार्थे हेतुना बाध्यमाने हेतोर्विरुद्धता भवतीति ।
तत्पुनरिदं विप्रतिषिद्धमिव मनयामहे ।
कथं हि प्रतिज्ञार्थे हेतुना बाध्यमाने हेतुर्विरुद्धो भवति ।
स हि प्रतिज्ञार्थं प्रतिज्ञार्थेन बाध्यते यद्विरुद्धो भवेत् प्रसिद्धत्वादस्य ।
प्रसिद्धं हि घटस्य कृतकत्वं, न तदप्रसिद्धया नित्यतया बाधितुं शक्यम् ।
अतो बाधक इत्येवायं वक्तव्यऽ ।
वार्तिककृता तु परप्रसिद्धिमात्रेण विरुद्ध इत्युक्तामिति वेदितव्यमिति ।
तत्र धर्मस्वरूपबाधेन तावद् विरुद्धतामुदाहरति---नित्यत्वे इति ॥97॥
धर्मविशेषबाधस्त्वेवं प्रयुक्ते भवतीत्याह---बाधैति ।
तमेव प्रयोगं दर्शयति--- अर्थवदिति पादत्रयेण ।
स्वरूपाभिधानवादिनो ह्याहुऽ--- गौरयमिति शब्दाकारविशिष्टोर्ऽथो ऽवगम्यते ।
न च विशेषणमनभिधाय विशिष्टो ऽभिधातुं शक्यत इति स्वरूपमेव तावदादौ शब्दो
विभक्तिमत्त्वात्पश्चाद्वत् स्वरूपेणेति चाश्रिते ।
अस्वरूपार्थयोगस्तु पश्चाच्छब्दस्य दृश्यते

तेन प्रागपि सम्बन्धादस्वरूपार्थता भवेत् ।
इहप्रत्ययहेतुत्वाद् द्रव्यादेर्व्यतिरिच्यते

समवायो यथेहायं घट इत्यादिसङ्गतिऽ ।
ऽभिधत्ते ततो विशिष्टम् ।
अपि चार्थशब्दो व्यभिचरति, अज्ञातसम्बन्धस्य तदनवगतेऽ ।
स्वरूपं तु न कदाचिद् व्यभिचरति सम्बन्धावधारणात्प्रागपि तदवगमात्, अव्यभिचारी च शब्दार्थ इति युक्तम् ।
अतऽ स्वरूपं तावदवश्याभिधेयं शब्दानां, तदभिधोत्तरकालं तु विशिष्टाभिधानमपि भवतु नामेति ।
एवं प्रसाध्यान्ते प्रयोगमाहुऽ--- शब्दस्वरूपं सम्बन्धावधारणात् प्रागर्थवद् विभक्तिसम्बन्धात्, अगृहीतसम्बन्धो ऽपि हि स्वादिविभक्तियुक्तान् शब्दानवगच्छति ।
यदा च विभक्तियोगऽ तदार्थवत्त्वं दृष्टं यथा सम्बन्धग्रहणात् पश्चादिति ।
कथं पुनरेवं प्रयुज्यमाने धर्मविशेषबाधो भवत्यत आह--- स्वरूपेणेति चाश्रित इति ।
यदा हि स्वरूपेणार्थनार्थवत्त्वं प्रथममाश्रित्यार्थवत्तामात्रविशिष्टं साध्यते, तदार्थादिदमवगम्यते--- स्वरूपार्थवत्त्वमस्य सिषाधयिषितमिति ।
एवं च भवत्यर्थाक्षिप्तस्य धर्मविशेषस्य बाध इति ।
कथं पुनऽ स्वरूपेणेति चाश्रिते धर्मविशेषो बाध्यते ।
अत आह--- अस्वरूपेति ।
विभक्तिमत्त्वं हि स्वरूपातिरेकेणार्थान्तरेणार्थवत्त्वमविनाभावबलेन शब्दस्यावगमयति,
सम्बन्धग्रहणात्पश्चादर्थान्तरस्य दर्शात् ।
अतो व्याप्तिबलेन तदेव विभक्तिमत्तया साध्यते ।
अतोर्ऽथवत्ताया विशेषं स्वस्वरूपार्थवत्त्वं हेतुरयं विरुणद्धीति भवति धर्मविशेषबाध इति ॥99 1।2॥
धर्मिस्वरूपबाधोदाहरणमाह---इहप्रत्ययेति ।
यदा हिसमवायधर्मिणं कृत्वा तस्य द्रव्यादिव्यतिरेकऽ साध्यते, इहप्रत्यहेतुत्वं च हेतुरुच्यते इहायं घट इति, संयोगो दृष्टान्तऽ, तदा धर्मिस्वरूपबाध इत्यभिप्रायऽ ॥100॥
अत्राप्यसमवायत्वं संयोगस्येव सिध्यति

तेन धर्मिस्वरूपस्य वैपरीत्याद् विरुद्धता ।
यञ्च सत्तावदेकत्वं समवायस्य कल्पितम्

तत्र संयोगवद्भेदात् सायद्विशेषविरुद्धता ।
नित्यमात्मास्तिता कैश्चिद् यदा सौत्रान्तिकं प्रति

साध्यते ऽवयवाभावाद् व्योमवद् द्वयबाधनम् ।
तदोभयविशेषस्य बाधो ऽयं साध्यते यदा

पारार्थ्यं चक्षुरादीनां सङ्घाताच्छयनादिवत् ।
शयने सङ्घपारार्थ्यं भौतिकव्याप्तहेतुके

कथं पुनरत्रोदाहरणे धर्मिस्वरूपबाधऽ, अत आह--- अत्रापीति ।
अत्राप्युदाहरणे धर्मिस्वरूपस्य समवायात्मनो वैपरीत्यापादनाद्धेतोर्विरुद्धता भवति ।
इहप्रत्ययहेतुत्वं ह्यसमवायात्मन एव दृष्टमिति ताद्रूप्यं विरुन्ध्यादिति धर्मिस्वरूपबाध इति ॥101 1।2॥
अस्मिन्नेव च धर्मिविशेषबाधो ऽपि दर्शयितव्य इत्याह---यञ्चेति ।
समवायो हि सत्तासामान्यवदेकरूप इति काणादा मन्यन्ते ।
सो ऽप्यस्य विशेषऽ संयोगवद्भेदापत्तेर्बाध्यत इति भवति धर्मिविशेषविरुद्धो हेतुरिति ॥102 1।2॥
उभयस्वरूपबाधायामुदाहरणमाह---नित्यमात्मास्तितेति ।
यदा कश्चित् सौत्रान्तिकं प्रत्येवं साधयति--- आत्मा नित्यऽ निरवयत्वात् व्योमवदिति, तदा धर्मधर्मिद्वयस्य बाधनं भवति ।
सौत्रान्तिकस्य ह्यवयवाभावो व्योम्न्यभावेनैव सम्बद्धो ऽभिमत इत्यात्मनो ऽपि तद्वदभावं गमयेत, आवरणाभावमात्रं हि नभऽ, न पुनस्तत्त्वान्तरमिति बौद्धा मन्यन्ते ।
अतो ऽनवयवत्वादात्मनऽ स्वरूपस्य तद्धर्मस्य च नित्यत्वस्य बाधादुभयबाध इति ॥103 1।2॥
उभयविशेषबाधस्त्वेवं साध्यमाने भवतीत्याह---तदेति ।
यदा हि परार्थाश्चक्षुरादयऽ सङ्घातत्वात् शयनादिवदिति साध्यते, तदोभयविशेषबाध इत्यर्थऽ ।
कथं पुनरत्रोभयविशेषबाधऽ, अत आह--- शयन इति ।
शयनीये
आत्मानं प्रति पारार्थ्यमसिद्धमिति बाधनम् ।
असंहतपरार्थत्वे ।
दृष्टे संहततापि च

अनाहङ्कारिकत्वं च चक्षुरादेऽ प्रसज्यते ।
हिखट्वादौ महाभूतसंहतशरीरपारार्थ्येन सङ्घातत्वादिति हेतुर्व्याप्तो दृष्ट इति संहतपारार्थ्यमेव साधयेत् ।
आत्मानं च प्रति पारार्थ्यं साधयितुमभिमतम्, तन्न सिध्येत् ।
सो ऽयं तावत् पारार्थ्यस्य धर्मस्य यो विशेषो ऽभिमत आत्मपारार्थ्यं स तावद् बाध्यते ।
चक्षुरादेरपि धर्मिणो यो विशेष आहङ्कारिकत्वं नाम सो ऽप्यनेनैव हेतुना बाध्यते ।
संहतात्मकत्वं हि शयनादावनाहङ्कारिकत्वेन व्याप्तं दृष्टम्, भौतिका हि ते, अतस्तन्निदर्शनेन चक्षुरादयो ऽपि भौतिका भवेयुऽ ।
आहङ्कारिकाणीन्द्रियाणीति कापिलाऽ सङ्गिरन्ते, तेषां चायं प्रयोगऽ ।
तदयमर्थऽ--- संहतपारार्थ्यभौतिकत्वाभ्यां व्याप्तो हेतुर्यस्मिन् शयने तत्रात्मपारार्थ्यमसिद्धमिति धर्मविशेषबाधनं तावद् भवति ।
धर्मिविशेषबाधो ऽपि भौतिकवयाप्त्या सूत्रितो ऽनन्तरमेव विवरिष्यत इति न केवलमात्मपारार्थ्यं न सिध्यति, असंहतरूपात्मपारार्थ्ये चेष्टे व्याप्तिबलेनात्मनो ऽपि संहतता प्राप्नोतीत्याह--- असंहतेति ।
नानेन हेतुनासंहतरूपात्मार्थता सिध्यति ।
प्रत्युत संहततैवात्नो भवेदिति ॥106॥
धर्मिविशेषबाधं विवृणोति---अनाहङ्कारिकत्वमिति ।
व्याख्यातचरं चेदम् ॥106 1।2॥
एवं तावद् ज्ञातसम्बन्धपदव्यावर्तनीयो विरुद्धऽ प्रपञ्चितऽ ।
इदानीं तद्व्यावर्त्या एव दृष्टान्ताभासा दर्शयितव्याऽ ।
तैर्हि नानुमानाङ्गसम्बन्धो ज्ञापयितुं शक्यते ।
अतस्ते ऽपि ज्ञातसम्बन्धपदेनैव व्यावर्त्यन्ते ।
इदं चास्माभिऽ प्रागेवोक्तम् ।
अन्यत्राप्याह---
"ज्ञातसम्बन्धवाचा च त्रयो ऽत्रानियतादयऽ ।
हेतुदृष्टान्तयोर्देषा भाष्यकारेण वारिताऽ ॥"
गमकस्यैकदेशस्य व्याप्तिर्गम्येति भाषितुम्

साध्यसाधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तऽ प्रतिपाद्यते ।
तत्र हेत्वर्थमुद्दिश्य साध्योपादानमिष्यते

उद्देश्यो व्याप्यते धर्मो व्यापकश्चेतरो मतऽ ।
यद्वृत्तयोगऽ प्राथम्यमित्याद्युद्देश्यलक्षणम्

तद्वृत्तमेवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् ।
इति ।
अतस्तन्निराकरणार्थं दृष्टान्तवचनमेव तावदवतारयति---गमकस्येति ।
व्याप्तिप्रदर्शनाय द्विविधो दृष्टान्तस्तावद् साधनवाक्ये दर्शयितव्यऽ ।
साध्यऽ पक्षऽ तत्साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां यो दृष्टान्तऽ स प्रतिपाद्यत इत्यर्थऽ ॥107 1।2॥
तत्र साधर्यदृष्टान्तप्रकारमाह---तत्रेति ।
अस्यार्थऽ--- उदाहरणसाधर्म्याल्लिङ्गस्य प्रसाधकत्ववचनं हेतुऽ यदाहुऽ---
"उदाहरणसाधर्म्यात् साध्यसाधनं हेतुऽ" इति ।
साध्यस्य प्रज्ञापनवचनमिति यावत् ।
तस्य चार्थो लिङ्गमेव ।
तञ्चोद्दिश्य साध्योपादानं साधर्म्यदृष्टान्त इष्यते ।
यो यो धूमवान् स सो ऽग्निमानिति यावदिति ।
किमेवमुपादीयमाने सिध्यत्यत आह--- उद्देश्य इति ।
उकतं व्याप्तिप्रदर्शनाय दृष्टान्तवचनमिति ।
एवं चोपादीयमान उद्देश्यो धूमादिर्व्याप्ततया कथितो भवति, इतरश्चोपादेयो ऽग्न्यादिर्व्यापकत्वं भवतीत्युक्तम् ॥108 1।2॥
कीदृशं तु तयोऽ स्वरूपमत आह---यद्वृत्तेति ।
यद्वृत्ततद्वृत्ताभ्यां यत्तत्परिनिष्पन्नानां यो य इत्यादिशब्दानामुपादानम्, तदयमर्थो भवति ।
यद्यद् यद्वृत्तेन संयुक्तं प्रथमं प्रयुज्यते प्रधानं च तदुद्देश्यं, तत्तद्वृत्तुयक्तं च पश्चात् प्रयुज्यमानं स सो ऽग्निमानेवेति चैवकारेण युक्तं तदुपादेयम् ।
सर्वेष्वेव च ग्रहव्रीह्यादिसंमार्गावघातादिषूद्देश्योपादेयेष्वयमेव विवेक इति वेदितव्यमिति ॥109 1।2॥
वदत्यर्थं स्वशक्त्या च शब्दो वक्त्रनपेक्षया

साध्यहेतुत्वमर्थानां व्याप्तिशक्त्यनुरोधतऽ ।
तत्राज्ञानाद् यदा वक्ता सहभावविवक्षया

विपर्ययेण वा हेतौ न प्याप्तत्वं विवक्षति ।
विवक्षन्नपि वा शब्दं तद्योगं न वदेद् यदि

घटे कृतकनाशित्वे नाशि व्याप्तं कृतेन वा ।
न तदेष्टस्य हेतुत्वं स्यादनिष्टस्य चैव तत्

किं पुनरेवं प्रयोगनियमे प्रयोजनम्, विवक्षापरतन्त्रा हि शब्दाऽ, ते यथा तथा वा प्रयुक्ता यथाभिप्रायं वर्तिष्यन्त एव ।
अत आह---वदतीति ।
न वक्त्रभिप्रायपरतन्त्राऽ शब्दाऽ, स्वाभाविक्यैव तु शक्त्या केचिदेव क्वचिदेवार्थे वर्तन्ते, अतो न विवक्षानुसारेणेष्टसिद्धिर्भवतीति वाच्य एव दृष्टान्तवचनविन्यासप्रकार इति ॥110॥
यदि तर्हि स्वतन्त्राऽ शब्दाऽ अतथास्थिते ऽप्यर्थे शब्दानुसारिणीष्टसिद्धिर्भवेदत आह---साध्यहेतुत्वमिति ।
अयमभिप्रायऽ---- नार्थशक्तिऽ शब्दशक्तिमनुरुध्य प्रवर्तते, न च शब्दशक्तिरर्थशक्तिम्, अतो न यता वक्त्रभिप्रेतार्थानुसारिणी शब्दशक्तिऽ, एवं न शब्दानुसारिण्यर्थव्यवस्थेति, अर्थादीनां कृतकत्वानित्यत्वादीनां व्याप्तिशक्त्यनुरोधादेव साध्यहेतुभावो भवति न शब्दानुरोधादिति ॥110 1।2॥
वक्त्रनपेक्षया स्वशक्त्यैव शब्देर्ऽथमाचक्षाणे यत्तावदापद्यते तद् दर्शयति---तत्राज्ञानादिति सार्धद्वयेन ।
यदा हि दृष्टान्त वक्तुमनभिज्ञो वक्ता साध्यहेत्वोऽ सहभावमात्रं विवक्षति ।
यथा--- शब्दो ऽनित्यऽ कृतकत्वादिति प्रयोगे,यथा घटे कृतकत्वनाशित्वे स्त इति ।
विपरीतावग्रहेण वा न हेतोर्व्याप्यतां विवक्षति ।
सत्यामपि विवक्षायां कुतश्चिद् भ्रमनिमित्तात् न व्याप्तियोग्यं शब्दं वदति ।
सहबावमात्रमेव तु पूर्ववद् वदेत्, विपरीतं वा भ्रान्तऽ यता नासिता कृतकत्वेन व्याप्तेति, तदा तावन्न केवलमिष्टं न सिध्यति अनिष्टमेव तु व्याप्तिविपर्ययादापद्यते ।
इष्टस्य
तस्माद् व्याप्यत्वरूपेण वाच्यो हेतुत्वसंमतऽ ।
यदा सम्यक् प्रयुक्ते ऽपि वाक्येर्ऽथो न तथा भवेत्

साध्यहेतूभयव्याप्तिशून्यत्वात् परमार्थतऽ ।
नित्यो ध्वनिरमूर्तत्वात् कर्मवत् परमाणुवत्

घटवद्व्योमवच्चापि तदसद्वादिनं प्रति ।
धर्म्यसिद्धावपि ह्येवं दृष्टान्ताभासता भवेत्

तत्सद्भावे ऽपि च व्योम्नि द्वययुक्ते ऽपि कीर्तिते ।
कर्माद्यालोचनाद् व्याप्तिर्हेतोर्नास्तीति वर्जनम्

कृतकत्वस्य हेतुत्वं न स्यात् ।
अनिष्टस्यैव तु नाशित्वस्य भवेदित्येवञ्जातीयकानिष्टप्रयोगनिवारणाय युक्तो दृष्टान्तप्रयोगनियम इति ।
एतदेवोपसंहरति---तस्मादिति ।
हेतुत्वसंमतऽ कृतकत्वादिव्याप्यत्वरूपेण वाच्य इत्यर्थऽ ॥113 1।2॥
अर्थानां शब्दतन्त्रत्वे यद् भवति तद् दर्शयति---यदेतिपादरहितद्वयेन ।
अस्यार्थऽ--- यदा हि व्याप्तिशक्त्यनुसारेणैवार्थानां साध्यहेतुत्वं तदा यद्यपि वक्त्रा न सहबावमात्रं दर्शितं,किन्तु सम्यगेव दृष्टान्तवचनम्, अर्थास्तु न तदनुरूपव्याप्यव्यापकभावनावस्थिता इति दृष्टान्ताभासता भवेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति ।
यथा नित्यो ध्वनिरमूर्तत्वादिति प्रयोगे कर्मवत् परमाणुवद् घटवद् व्योमवदिति दृष्टान्तेषु यथासङ्ख्यं परमार्थतऽ साध्यहेतूभयव्याप्तिशून्यतया ।
कर्म खल्वनित्यमिति तत् साध्यभूतया नित्यतया शून्यं, हेतुस्त्वमूर्तवादिति तत्र विद्यत एव ।
परमाणवस्तु भूर्ता इति तेषु हेतुशून्यता, साध्यं तु नित्यत्वं तेषु विद्यत एव ।
घटे तु न साध्यं नित्यत्वं नाप्यमूर्तत्वं हेतुरित्युभयशून्यता ।
व्योम्नि तु दृष्टान्ते व्याप्तिशून्यतामुत्तरत्र स्वयमेव विवरिष्यति ।
अत्रैव च व्योमवदिति दृष्टान्ते तदसद्वादिनं सौत्रान्तिकं प्रति प्रयुज्यमाने धर्म्यसिद्ध्या
दृष्टान्ताभासता भवतीत्याह--- तदसद्वादिनमिति ॥116॥
व्याप्तिशून्यतां विवृणोति--- तत्सद्बावे ऽपीति ।
यद्यपि च
व्याप्त्या साधर्म्य उक्ते च न वैधर्म्यमपेक्ष्यते ।
सहभावित्वदृष्ट्या तु यदा व्याप्तिं न लक्षयेत्

परऽ साधर्म्यदृष्टान्तात् तं वा नापेक्षते यदा ।
वक्ता वा सहबावित्वं शुद्धं तेन वदेद् यदा

वपरीतान्वयं वापि तत्समाधित्सया तदा ।
व्योम्नऽ सद्भावो भवेत्, तच्च हेतुसाध्यद्वययुक्तं नित्यत्वादमूर्तत्वाच्च ।
तथापि कर्मादिष्वमूर्तेषु अनित्येष्वालोच्यमानेषु हेतोर्व्याप्तिर्नास्तीति ईदृशस्यापि दृष्टान्तस्य वर्जनमेव ।
अयमपि न साध्यसिद्ध्ये समर्थो यत इति ॥117॥
व्याख्यातऽ साभासऽ साधर्म्यदृष्टान्तऽ ।
वैधर्म्यदृष्टान्तमतऽ परं व्याख्यास्यति ।
तत्रैतदेव तावत् प्रथमं वक्तव्यम् ।
किं सर्वदैव साधर्म्यवद् वैधर्म्यवचनं कार्यं न वेति ।
तत्र तावद् व्यतिरेकप्रधानवादिनऽ सर्वदा वाच्यमिति ये वदन्ति तान् प्रत्याह---व्याप्त्या साधर्म्य उक्त इति ।
एवं हि मन्यते--- व्याप्तिप्रज्ञापनाय हि दृष्टान्तवचनम्, सा चेत् साधर्म्यवचनेन ज्ञापिता किं वैधर्म्यवचनेन ।
साधर्म्यं चावश्यमेव वचनीयमन्वयप्रज्ञापनाय, तत्प्रधानत्वादनुमानस्य ।
व्यतिरेकस्यापि तन्मुखेनैव सिद्धेऽ ।
इतरथा दुरधिगमत्वात् ।
अतो यदि व्याप्त्या सहितं साधर्म्यमुक्तम्, अलं वैधर्म्यवचनेनेति ।
कदा तर्हि वैधर्म्यं वाच्यमत आह--- सहभावित्वदृष्ट्येति पादत्रयेण ।
यदा हि वक्त्रा सम्यगेव दृष्टान्त उक्ते परऽ श्रोता जानाति--- यथा हेतुसाध्ययोऽ साहित्यमात्रनेनोक्तं न व्याप्तिरिति, तदा साध्याभावे हेत्वभावं ज्ञापयितुं ऽवैधर्म्येणेष्टसाधनऽमिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति ।
यदा खल्वभ्यस्तवैधर्म्यस्तमेवापेक्षते न साधर्म्यदृष्टान्तं तदा च वैधर्म्येणेष्टसाधनमित्याह--- तं वा नापेक्षते यदेति ।
यदा वा वक्ता सुशिक्षितवैधर्म्यऽ साधर्म्यं वक्तुमजानानस्तेन साधर्म्यदृष्टान्तेन सहभावमात्रमेव शुद्धं व्याप्तिहीनं कथयति, तदापि पर्यनुयुक्तेन तेनैव वैधर्म्येणेष्टसाधनं कार्यमित्याह--- वक्ता वेति ॥119॥
यदा वा भ्रान्तो विपरीतमन्वयं दर्शयति, तदापि तत्समाधानेच्छगया पूर्वविपरीतज्ञानोपमर्दनेन वैधर्म्येणेष्टसाधनमित्याह---विपरीतान्वयमिति ।
पूर्वज्ञानोपमर्देन वैधर्म्येणेष्टसाधनम्

साहित्यमात्रं पूर्वोक्तं हेतोस्तत्रोपयुज्यते ।
व्याप्यव्यापकभावो हि भावयोर्यादृगिष्यते

तयोरभावयोस्तस्माद् विपरीतऽ प्रतीयते ।
धूमभावे ऽग्निभावेन व्याप्ते ऽनग्निस्ततश्च्युतऽ

अधूम एव विद्येतेत्येवं व्याप्यत्वमश्नुते ।
तथानग्नावधूमेन व्याप्ते धुमस्ततश्च्युतऽ

अन्यत्रानवकाशत्वाद् व्याप्यते ध्रुवमग्निना ।
नन्वन्वयवैपीत्ये स एव यथावत् प्रतिपाद्यतां किं वैधर्म्यवचनेन ।
सत्यमेवमपीष्टं सिध्यत्येव, किन्तु भ्रान्तैरिदमस्माभिरुक्तं साध्याभावे हेत्वभावो विवक्षित इति वैधर्म्येणापि तावदिष्टसाधनं भवेत्येवेति ।
यत्तु तत्पूर्वं साहित्यमात्रमुक्तं तद्वैधर्म्य एवोपयुज्यते तस्यैवेष्टं साधयतो ऽनुग्रहे वर्तते इत्याह--- साहित्यमात्रमिति ॥120 1।2॥
एवं तावद् वैधर्म्यवचनस्यावसरो दर्शितऽ, तद्ववचनप्रकारमिदानीं दर्शयति---व्याप्यव्यापकभावो हीति ॥121 1।2॥
वैपरीत्ये कारणमाह--- धूमभाव इति ।
यदा हि धूमभावो ऽग्निभावेन व्याप्तो भवति तदानग्निरग्न्यभावस्ततो धूमात् प्रच्युतऽ सन्नधूमे धमाभाव एव भवतीत्येवं तावद् व्याप्तो भवति ।
यो हि यस्मिन् सति भवति असति च न भवति स तन्नियतस्तद्व्याप्त इत्युच्यते ।
यथा धूमो ऽग्नावेव भवन्नग्निना व्याप्त इति सिद्धो ऽभावयोर्व्याप्तिविपर्यय इति ॥122 1।2॥
यत एव चाभावयोरीदृशो व्यापव्यापकभावऽ अत एव भावयोरभिमतव्याप्तिसिद्धिरित्याह---तथानग्नाविति ।
अनग्नावग्न्यभावे धूमाभावेन व्याप्ते धूमस्तत्र विरोधिव्याप्तेरलब्धावकाशो ऽग्नावेव भवतीत्येवं तद्व्याप्यता तस्य सिध्यति ।
तथेति ।
यथा भावव्याप्त्यपेक्षयाभावव्याप्तिऽ एवमभावव्याप्त्यपेक्षया भावव्याप्तिरित्यर्थऽ ।
न चैवमितरेतराश्रयता, बीजाङ्कुरवदनादितयोपपत्तेरिति ॥123 1।2॥
व्यापकौ तु यदोच्येते भावाभावौ तदा ततऽ

नैव व्याप्याद्विपक्षस्य प्रच्युतिऽ कथिता भवेत् ।
तस्माद् धूमेन साध्यत्वमग्नेऽ प्रार्थयते यदा

तदानग्निरधूमेन व्याप्तो वाच्यो न चान्यथा ।
अनग्न्यधूमसाहित्ये व्याप्तेर्वापि विपर्यये

न प्रस्तुतोपकारऽ स्यादन्यद्वापि प्रसाध्यते ।
यत्राप्यर्थस्य शून्य्तवं द्वाभ्यामेकेन वा भवेत्

किं पुनरभावयोर्व्याप्तिविपर्ययाश्रयणे प्रयोजनमत आह---व्यापकौत्विति ।
यदा हि य एव भावो व्यापकस्तदभाव एव व्यापकतया वैधर्म्यदृष्टान्त उच्यते तदा ततो व्याप्याद् धूमादेर्नैव विपक्षस्यानग्न्यादेऽ प्रच्युतिऽ कथिता भवेत् ।
ततकथनार्थं च व वैधर्म्यवचनं(स) प्रयोजनं भवेत् ।
न हि यत्र धूमस्तत्राग्निरितिवत् यत्र धूमाभावस्तत्राग्न्यभाव इति कथ्यमाने व्याप्याद् धूमादनग्नेर्विपक्षस्य निवृत्तिर्दर्शिता भवतीति ।
अतो धूमेनाग्निं सिषाधयिषता वैधर्म्यदृष्टान्तेनाग्निधूमाभावयोर्व्याप्तिविपर्ययो वाच्य इत्याह--- तस्मादिति वाच्यो ऽन्तेन ।
यत्राग्निर्नास्ति तत्र धूमो नास्तीत्येवं यदवृत्ततदवृत्ताभ्यामुद्देश्योपादेयभावो दर्शयितव्य इत्यर्थऽ ।
स चानग्निरधूमेन् व्याप्त उच्यमानो नान्यथा वाच्यऽ, किन्तु साधर्म्योक्तेनैवोद्देश्योपादेयप्रकारेणेत्याह--- न चान्यथेति ।
प्रकारश्चानन्तरमेवोक्त इति ॥124,125 1।2॥
अन्यथावचने दोषमाह---अनग्नियधूमसाहित्यैति ।
यथैव साधर्म्यदृष्टान्ते स्वशक्त्या शब्दोर्ऽथं वदति नार्थशक्तिमनुरुध्यत इति साहित्यमात्रवचने व्याप्तिविपर्यये वा नेष्टं सिध्यतीत्युक्तम्, एवमिहापि भवतीति भावऽ ॥126 1।2॥
एवं (तद्व?ताव) दिहाप्यर्थो न शब्दवशवर्तीति यत्रार्थो दृष्टान्तरूपो द्वाभ्यां हेतुसाध्याभावाभ्यामेकेन वा तयोऽ शून्यो भवति तत्रापि न प्रस्तुतोपकारो भवति अन्यद्वानिष्टं प्रसज्यत इत्याह---यत्रापीति ।
सम्यक् प्रयुक्ते ऽपि वाक्येर्ऽथस्यातदायत्तत्वान्नेष्टसिद्धिरिति भावऽ ।
अत्रोदाहरणमाह
यदनित्यं तु तन्मूर्तमणुवद् बुद्धिवत् खवत् ।
साध्येन व्याप्तिसिद्ध्यै हि व्यातिरेको ऽत्र कथ्यते

यस्यायं नास्त्यसौ हेतुस्तेन साध्येन नाप्यते ।
तेन दृष्टे ऽपि साहित्ये न सर्वो गम्य इष्यते

सहदृष्टिर्न सम्बन्धो व्याप्तिर्नैव च तावता ।
मूर्तानित्यत्वयुक्ते ऽपि तस्मादङ्गीकृते घटे

यदिति ।
नित्यो ध्वनिरमूर्तत्वादित्यत्रैव प्रयोगे यदैवं वैधर्म्यमुच्यते यन्नित्यं न भवति तदमूर्तमपि न भवति यथा परमाणुरिति तदा साध्याभावशून्यो दृष्टान्तऽ ।
परमाणोर्नित्यतया तदभावस्य तत्र दर्शयितुमशक्यत्वात् ।
बुद्धिवदिति तु दृष्टान्ते हेत्वभावशून्यता ।
बुद्धेरमूर्ततया तदभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् ।
खवदिति तूभयाभावशून्यता, नित्यामूर्ते तस्मिन्नुभयाभावो दुरधिगमो यत इति ॥127 1।2॥
एवं साधर्म्यदृष्टान्तवद्व्याप्तिवैकल्ये ऽप्यभासता दर्शयितव्या ।
तत्सिदध्यर्थं हि विपक्षाद्धेतोर्व्यतिरेकऽ कथ्यते ।
यस्य तु विपक्षैकदेशादपि व्यातिरेको नास्ति, नासौ साध्येन व्याप्तो भवतीत्यसत्यां व्याप्तावनर्थकं तादृशस्य वैधर्म्यस्य वचनमित्यभिप्रायेणाह--- साध्येनेति ॥128 1।2॥
यतश्चैवञ्जातीयको न साध्येन व्याप्यते तेन क्वचिदभावयोऽ साहित्ये दृष्टे ऽपि न सर्वत्र गम्यगमकभावो भवतीत्याह---तेनेति ।
यद्यपि यन्नित्यं न भवति तदमूर्तमपि न भवति, यथा घटऽ कुड्यं वेति, क्वचिदभावयोऽ साहित्यं शक्यते दर्शयितुम् ।
तथापि न सर्व(ऽ) शब्दादि(ऽ) नित्यतया विशिष्टो ऽनेन हेतुना गम्य इष्यते ।
किञ्चिद्ध्यमूर्तं नित्यमाकाशादि,किञ्चिदनित्यं कर्मादीति भावऽ ॥129॥
किमिति नेष्यते अत आह--- सहदृष्टिरिति ।
विपक्षैकदेशनिवृत्त्या हि सहभावमात्रं हेतोऽ सिध्यति ।
न च तन्मात्रसम्बन्धो ऽनुमानाङ्गम् ।
किं तर्हि, व्याप्तिऽ ।
न चासावेतावता साहित्यमात्रेण सिध्यतीति ।
एतदेवोदाहरणेन दर्शयति--- मूर्तानित्यत्वचयुक्ते ऽपीति ।
इदं प्रागेव व्याख्यातमिति ॥130 1।2॥
अत्र बौद्धा वदन्ति---किमिदं---
कर्मादौ व्याप्त्यभावेन न दृष्टान्तत्वमिष्यते ।
अशेषापेक्षितत्वाच्च सौकर्याञ्चाप्यदर्शनात्

साधनं यद्यपीष्टो ऽत्र व्यतिरेको ऽनुमां प्रति ।
तावता न ह्यनङ्गत्वं युक्तिऽ शाब्दे ऽभिधास्यते

ऽव्याप्त्या साधर्म्य उक्ते च न वैधर्म्यपेक्ष्यतेऽ इत्युच्यते, न हि शतांशेनापि हेतोर्विपक्षाद् व्यतिरेके शङ्क्यमाने गमकत्वमस्तीत्यशेषविपक्षो ऽनुमातुर्व्यतिरेकं ग्रहीतुमपेक्षितऽ ।
न चासौ दुरधिगमऽ, एकदेशस्थस्यापि सर्वादर्शनसौकर्यात् ।
दर्शनं हि सर्वविपक्षाणां दुष्करम्, तदभावस्तु सौकर्यप्राप्त एव ।
न चायोग्यानुपलम्भान्नेदमदर्शनं हेतोर्व्यतिरेकाय प्रभवतीति वाच्यम् ।
न हि नो विपक्षादर्शनादविनाभावनियमऽ ।
किन्तु तादात्म्यतदुत्पत्तिनिबन्धनऽ ।
विपक्षदर्शने तु हेतोऽ परिपन्थिन्यविनाभावो ग्रहीतुमशक्यो भवति ।
तच्चैकदेशस्थस्यापि तावन्नास्त्येवेति परिपन्थिनि वृत्तिमात्रे दर्शनं व्याप्रियते ।
अतो यदैवाग्निकार्यो धूम इत्यवगतं तदैव तदायत्तात्मलाभो नासति तस्मिन् भवतीति ज्ञायते ।
न चान्वयज्ञानमेव व्यतिरेकबुद्धौ निबन्धनम्, असाधारणेषु तदसम्भवात् ।
न हि महानसपरिदृष्टयोरग्निधूमस्वलक्षणयोस्तत्रैव निरुद्धयोरन्यत्र दर्शनमस्ति, येनान्वयो ऽनुभूयेत ।
तत् कुतो ऽन्वयऽ कुतस्तरां च तन्निबन्धनो व्यतिरेकऽ ।
न च विशेषेषु सामान्यं नाम किञ्चिदनुगतं स्वरूपमस्ति, यन्नियम्यनियामकतयावसीयेत, विकल्पाकारत्वात् तस्य ।
अतो विशेषा एव केचित् कयाचिद् व्यावृत्त्योपलक्षिताऽ कञ्चिद् विशेषं विपक्षव्यावृत्तिमुखेन गमयन्तीति तत्प्रदर्शनार्थं वैधर्म्यवचनमेव न्याय्यमिति ।
तान् प्रत्याह---अशेषेति युक्तिरन्तेन ।
अयमभिप्रायऽ--- यद्यपि व्यतिरेको ऽनुमानाङ्गम् ।
स तु नादर्शनमात्रात् सिध्यति ।
तद्देशागमनादपि च तस्योपपत्तेऽ ।
न च कार्यत्वावधारणादसति कारणे ऽभावऽ, तस्यैवासति व्यतिरेके दुरधिगमत्वात् ।
यद्धि यस्मिन् सति भवति असति च न भवति तत्तत्कार्यम् ।
अतो ऽसत्यभावो ऽव
बोधप्रसङ्गो भेदानां न चाव्याप्तेर्भविष्यति ।
अस्ति सामान्यवस्त्वेषु व्यापिता तत्र गम्यताम्

गन्तव्यऽ ।
ततऽ कार्यता तदधीने(ति) तु तस्मिन्नितरेतराश्रयता ।
अस्तु वा दर्शनमात्राद् व्यतिरेकऽ, तस्य च सौकर्यं, नैतावतानुमां प्रति युक्तिरनङ्गम् ।
युक्तिर्योगऽ सम्बन्धो ऽन्वय इत्यनर्थान्तरम् ।
नान्वयो ऽनङ्गमिति यावत् ।
तन्मुखेनैव सर्वप्रमातॄणामनुमानोत्पत्तेऽ ।
अतस्तत्कथनार्थं साधर्म्यदृष्टान्तो ऽपि वाच्य एव ।
नासावेकान्तेन प्रत्याख्यातुं शक्यते ।
इदं चान्वारुह्य वचनम् ।
यथोक्त एव सिद्धान्तऽ सम्यक् साधर्म्यप्रयोगे न वैधर्म्यमपेक्षणीयमिति ।
अन्वयस्यैव प्राधान्यात् तमन्तरेण व्यतिरेकासिद्धेऽ ।
अवगते हि धूमस्याग्निना सम्बन्धेर्ऽथादनग्निनिवृत्तिऽ सिध्यति ।
अतऽ स तावद् विधिमुखेन प्रथमं दर्शयितव्यऽ, अवसरे तु वैधर्म्यमपि कदाचिदुच्यते ।
अनङ्गत्वमिति तु पठतामियं व्याख्या---इदं हि लिङ्गस्यानुमायामङ्गत्वम् यदन्वयव्यतिरेकौ,ताभ्यां हि तदङ्गं भवति ।
अतो यथा व्यतिरेको ऽङ्गत्वम्, क एवमन्वयापरनामा युक्तिरपीति ।
ननु लिङ्गे ऽपि शब्दात्मके प्रतीत्युत्तरकालभाव्यन्वयो ऽनङ्गमेवात आह--- शाब्दे ऽभिधास्यत इति ।
शाब्दे ह्यनुमानाद् भिन्ने प्रतीत्युत्तरकालभाविनी युक्तिरनङ्गमिति वक्ष्यते ।
यथा वक्ष्यति---
नाङ्गमर्थधियामेषा भवेदन्वयकल्पना ।
इति ।
अनुमाने तु सर्वत्रैवान्वयऽ प्रतीत्यङ्गमिति ।
ये तु तावता नानङ्गत्वमन्वयस्येत्यध्याहृत्यात्रैवार्थे शाब्दे युक्तिर्वक्ष्यते इति व्याचक्षते, तेषामश्रुतान्वयाध्याहार एव तावदुपालम्भऽ ।
न चान्वयस्यानुमानाङ्गत्वे शाब्दे युक्तिर्वक्ष्यते ।
अत्रैव ज्ञातसम्बन्धपदेन तस्योक्तत्वात् ।
अत एवान्वयाधीनत्वमनुमानस्य च स्थितमिति वक्ष्यति ।
तस्माद् यथोक्तैव व्याख्येति ॥132॥
यत्तु भेदानामेवानुमाने गम्यगमकत्वं तेषां चान्वयो न सम्भवतीत्युक्तम्, तत्राह---बोधप्रसङ्गैति ।
न भेदानामनुमानबोधे गम्यगमकतायाऽ प्रसङ्गऽ ।
तेषां सर्वदेशकालाव्याप्तेरेकैकत्र निरुद्धत्वात् ।
न चाप्यविना
केचित् साधर्म्यदृष्टान्ते व्याप्त्यापि कथिते पुनऽ॥
वैधर्म्योक्तिमपीच्छन्ति व्यावृत्तिनियमेच्छया

हेतौ साधर्म्यदृष्टान्तात् साध्येनैवावधारिते ।
भावेनापरस्य तथाविधस्यैव नियमऽ शक्यते ऽनुभवितुम् ।
न चासति तस्मिन्नानुमानाङ्गं सम्भवतीति तेषामन्वयाभावो न दोषायेति ।
यदि न भेदानां बोधप्रसङ्गऽ, कस्य तर्हि दर्शितमिदं, न भेदानुगतमेकं किमपि पारमार्थिकं रूपमस्ति ।
तस्य विकल्पाकारत्वात् ।
यद्यपि च व्याप्तिसमयसंविदितरूपारोपेणैवाधुनानुमानमुपजायते ।
तथाहि तस्य निपुणतो निरूप्यणाणस्या-- सम्भवाद् विभ्रम एवायम् ।
यद्येवमसद्रूपारोपप्रवृत्तमनुमानमप्रमाणमेव ।
सत्यम् ।
प्रतिबन्धबलेन तु किञ्चिदेव स्वलक्षणं केनापि विकल्पाकारेण सामान्यात्मना समधिगतं यदपरं विकल्पाकारोल्लिखितमेव स्वलक्षणं प्रतिलम्भयति तत्प्रमाणमित्याख्यायते ।
अविंसवादो हि नऽ प्रामाण्ये कारणमर्थक्रियास्थितिश्चाविंवादऽ ।
यदाहुऽ--- ऽप्रमाणमविंसवादि ज्ञानमर्थक्रियास्थितिऽ ।
अविंसवादऽ इति ।
भवति चानुमानेर्ऽथक्रियासमर्थवस्तुलाभो वस्तुनिर्भासपुरऽ सरो ऽपीति प्रमाणमनुमानम् ।
यथोक्तम्---
"अतस्मितंस्तग्रहाद् भ्रान्तिरविंसवादतऽ प्रमा"इति ।
अतो भेदानामेव गम्यगमकत्वम् ।
ते च न भाजनमन्वयस्येति युक्तमेवोक्तमत आह--- अस्तीति ।
अस्यार्थऽ ।
भवेदेवं यदि न भेदातिरिक्तं किञ्चित् सामान्यं वस्तु भवेत् ।
अस्ति तु तदित्याकृतिग्रन्थे सकलपरोक्तदोषपरिहारेणोपपादयिष्यते ।
तस्य चानेकदेशकालव्यापिता गम्यत इति नाभाजनमन्वयस्य ।
न चातस्मिंस्तदग्रहऽ, पारमार्थिकत्वात् तस्य ।
एवं च यदनुमानुप्रामाण्यसिद्ध्यर्थं परैऽ किमपि काशं कुशमवलम्ब्यते, तदपि मन्दप्रोयजनमेवेति ॥133॥
अन्यन्मतं व्याप्त्यापि साधर्म्यदृष्टान्त उक्ते वैधर्म्यमपि वाच्यमिति, तत्तावदुपन्यस्यति---केचिदिति पादत्रयेण ।
किं पुस्तदिच्छायां कारणमत आह--- व्यावृत्तिनियमेच्छयेति ॥134॥
एतदेव विवृणोति---हेताविति ।
एवं हि मन्यन्ते ।
यदा हि
व्यावृत्तिऽ सर्वतऽ प्राप्ता साध्याभावे नियम्यते

तत्तु मन्दफलं यस्मात् पक्षे ऽप्येवं निरूपितम् ।
व्यापकाभावमात्रं हि व्याप्यान्नित्यं निवर्तते

तस्माद् यथैव शुक्लत्वे पटस्योक्ते विरोधिनाम् ।
निवृत्तिर्नतु दैर्ध्यादेस्तथात्रापि भविष्यति

द्वैविध्यं नोपपन्नं तु यथैव ह्यग्निधूमयोऽ ।
साधर्म्यदृष्टान्तेयत्र धूम इत्युद्दिश्य तत्राग्निरेवति सैवकारमुपादीयते, तदा हेतो साध्येनैवाग्निनावधारिते सर्वतो ऽग्नोरन्यमात्राद् व्यावृत्तिऽ प्राप्नोति, न चैतत् सम्भवति ।
साध्यधर्माधिकरणादेरप्यभावप्रसङ्गादपक्षधर्मत्वापत्तेऽ ।
पक्षाभावप्रसङ्गाच्च ।
अतऽ साध्याभाव एव व्यावृत्तिं नियन्तुं सर्वदैव वैधर्म्यवचनमर्थवत् ।
सति हि तस्मिन्नग्न्यभावे धूमो न भवतीत्यावेदितं, भवतीति ॥135॥
एतदपि दूषयति---तत्तु मन्दफलमिति ।
तदिदं वैधर्म्यवचनमेवं क्रियमाणं मन्दफलमित्यर्थऽ ।
कथं मन्दफलमत आह--- यस्मादिति ।
किं निरूपितमत आह--- व्यापाकभावमात्रं हीति ।
अग्निमान् पर्वत इति पक्षवचने निरूपितमिदम्,--- यथा ऽनियमस्तद्विपक्षाच्च कल्प्यते नाविरोधिनऽ इति ।
अतऽ साधर्म्यदृष्टान्ते ऽपि व्याप्या धूमादेर्व्यापकाभावनिवृत्ति मात्रेमेव दर्शयितव्यम्, नान्यमात्रनिवृत्तिरिति ॥136॥
एतदेव दृष्टान्तवचनेनोपपादयन्नुपसंहरति---तस्मादिति ।
तदिह---
प्रतिज्ञाहेतुसाधर्म्यदृष्टान्ताख्यास्त्रयो मताऽ ।
वाक्यस्यावयवाऽ प्रायो मीमांसकमते सताम्॥
एतच्च भाष्यकारेण स्वयमेवोपदर्शितम् ।
दृष्टान्तहेतुसाध्यार्थपदत्रयनिबन्धनात्॥
इति ॥137॥
अत्र भाष्यम्--- ऽतत्तु द्विविधं प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धं सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं च ।
तत्र प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धं यथा--- धूमाकृतिदर्शनादग्न्याकृतिविज्ञानं, सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं च यथा--- देवदत्तस्य गतिपूर्विकां देशान्तरप्राप्तिमुपलभ्यादित्ये ऽपि गतिस्मरणम्ऽ इति ।
अनेन प्रमेयद्वैविध्यादनुमानद्वैविध्यमुक्तमिति ।
अत्र केचिन्नीतिज्ञंमन्या अवधृतस्वलश्रणमेव क्वचिदनुमानेन सामान्यतो गृह्यत इति मन्यन्ते ।
तदभ्रमापनयाय भाष्यकारेणेदमुक्तम्--- ऽतत्तु द्विविधम्, अदृष्टस्वलक्षणविषयमप्यनुमानमस्ति क्रियादिष्विऽति ।
कथं पुनरदृष्टस्वलक्षणेन सम्बन्धदर्शनम्, उत्पत्तिमतऽ फलस्य दर्शनात् ।
यद्यप्यनवधृतस्वलक्षणेन वस्तुना विशेषतऽ सम्बन्धो ऽनवगतऽ, सामान्यतस्तु दृश्यते ।
सर्वं हि कादाचित्कं फलं कुतश्चिदागन्तुकादुत्पत्तिमतो जायमानं दृष्टम्, तन्तुसंयोगेभ्य इव पटऽ ।
अतो देवदत्तस्य भूतपूर्वोत्तरदेशविभागसंयोगौ कदाचिदुपलभ्यागन्तुकऽ को ऽपि हेतुरनुमीयते ।
तदिदं
सामान्यतो दृष्टसम्बन्धमनुमानमाचक्षते प्रत्यक्षानुपलक्षितपूर्वस्वलक्षणविषयत्वात् ।
अग्न्यादिषु तु प्रत्यक्षतऽ स्वलक्ष आवधारणात् प्राक् प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धमनुमानमाहुऽ ।
न च द्रव्यमेव संयोगविभागयोऽ कारणमिति वक्तव्यम् ।
सत्यपि तस्मिन्नभावात् ।
न च द्रव्यान्तरागम एव शक्येत कल्पयितुं, तस्य पूर्वद्रव्यप्रत्यभिज्ञया बाधितत्वात् ।
न च सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धा भेदं न बुध्यन्त इति साम्प्रतम्, देशादिभेदे ऽपि तदबुद्धेरविपर्ययात् ।
उक्तं च विवरणकारेण --- ऽक्षमभङ्गस्तु प्रत्यभिज्ञानाग्निराक्रियत एव ।
अतो दृष्टकारणसम्भवाददृष्टं किमपि संयोगविभागयोऽ कारणमनुमीयते ।
तच्च कर्मेत्याख्यायते ।
अत एव प्रदेशान्तरेष्वपि कर्माप्रत्यक्षमेवेऽति ।
भाष्यकारो दर्शयति--- यथा वक्ष्यति"न हि ते प्रत्यक्षे"इति ।
ऽयदाश्रयं देशान्तरं प्रापयति तत्कर्मेत्युच्यतऽ इति च ।
व्यक्तमेव देशान्तरप्राप्तिफलोन्नीयमानत्वमेव कर्मणो दर्शयतीति सिद्धं क्रियादीनां सामान्यतो दृष्टानुमानैकविषयत्वम् ।
एवं च प्रमेयद्वैविध्यादनुमानद्वैविध्योपपत्तिरिति ये वदन्ति तान् प्रत्याह---द्वैविध्यं नोपपन्नमिति ।
इदमुक्तप्रकारं द्वैविध्यमनुपपन्नमिति भावऽ ।
कथमनुपपन्नमत आह--- यथैवेति पादत्रयेण ।
यथा खल्वग्निधूमाकृत्योऽ प्रत्यक्षयोऽ प्रत्यक्षदृष्टऽ सम्बन्धो, भवति एवं गितप्राप्त्याकृत्योऽ, तयोरपि प्रत्यक्षत्वात् ।
प्रत्यक्षदृष्टऽ सम्बन्धऽ गतिप्राप्त्योस्तथैव हि

प्रत्यक्षमेव हि वयं देशान्तरं प्राप्नुवन्तं देवदत्तं गच्छतीति मन्यामहे ।
नेयं जात्यादिविकल्पनाभ्यऽ कर्मकल्पना विशिष्यते ।
तद्वदेवेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादपरोक्षनिर्भासाच्च ।
ननु देवदत्ते देशसंयोगविभागातिरिक्तमपरं कर्मणऽ किमपि रूपमपरोक्षमीक्षमहे ।
फलदर्शनेनैव तदनुमीयते ।
जातेर्वा व्यक्तितो व्य(तिरिक्ता) याऽ किं रूपमनुभूयते, यदसौ प्रत्यक्षविषयतयावसीयते ।
रूपमेव सा व्यक्तेऽ, किमस्या रूपान्तरेणेति चेत्, कर्म वा किमरूपम् ।
इदमपि हि ततो न भिद्यत एव ।
आगन्तुकं तु केवलम् ।
अतो जातिकल्पनावत् कर्मकल्पनामपि प्रत्यक्षपक्ष एव निक्षिपन्तऽ पञ्चधा सविकल्पकं प्रत्यक्षं विभजामहे ।
आह च---
"न हि दृष्टिपथं प्राप्तं देवदत्तं निरूपयन् ।
पठन काव्यं स्वसंज्ञोक्तं परोक्षमिव बुध्यते ॥"
इति ।
फलानुमेये तु कर्मण्यादित्यवद् देवदत्तवत् प्रतीतिप्रसङ्गऽ ।
न चैष देवदत्तमिव चलन्तं स्पन्दमानमादित्यमपि पश्यतीति दृश्यते ।
स्थिरं हि सर्वदा तन्मण्डलमवलोक्यते ।
संयोगविभागौ तु तस्यापि प्रतीयेते एवेति तुल्य(व?स्वा)त् ताभ्यामुभयत्राप्यानुमानिकऽ प्रत्ययो भवेत् ।
अपि च विभागोपक्रमे संयोगावसाने च कर्मणि तत उन्नीयमाने गच्छतीति वर्तमाननिर्भासऽ प्रत्ययो न भवेत्, अतीतं हि तत्, तदा कथं वर्तमानाकारबुद्धिगोचरो भवति ।
जलप्रवाहनिश्चलेषु मत्स्येषु निरन्तरोत्पद्यमानजलावयसंयोगविभागावगमादानुमानिकी, गतिसंविदुपजायेत ।
स्थाणौ च श्येनवियुक्ते श्येन इव कर्मानुमीयेत ।
ततश्च सो ऽपि गच्छतीति बुद्धिविषयतामापद्येत ।
यदि मतं न विभागमात्रात् कर्मानुमानम्, अपि तर्हि विभागपूर्वाकात् संयोगादिति ।
एव तर्हि यदैकऽ श्येनवियुक्तऽ स्थाणुरन्येन संयुज्यते तत्र प्रसङ्गऽ ।
चलित्वावस्थिते च देवदत्ते ।
यदि तूच्यते यो ऽयमुत्पततऽ श्येनस्य देशान्तरसंयोगऽ तस्य स्थाणुसमवेतेन कर्मणा निष्पत्त्यसम्भवान्न तत्र कर्मानुमानमिति ।
कल्प्यतां तर्हि श्येने ऽपि कर्म, स्थाणौ तु प्रसङ्गानतिवृत्तिरेव ।
नियतं हि प्रतिबद्धदृशऽ स्मृतप्रतिबन्धस्य प्रतिब्नधकविज्ञानम् ।
अस्ति च स्थाणौ कारणप्रिबद्धफलदर्शनमिति नानुमोदयऽ शक्यते ।
निरोद्धुम् ।
श्येनसमवायिनैव कर्मणा स्थाणावपि संयोगविभागोपपत्तौ न तद्गतकर्मानुमानमिति चेत् तन्न ।
न हि प्रयोजनानुसारिण्यमनुमानव्यवस्था ।
व्याप्तं हि लिङ्गं यत्र यत्र दृश्यते तत्र तत्र व्यापकमुपस्थापयति ।
अर्थापत्तिर्ह्यन्यथोपपत्त्या परिह्रियते नानुमानम् ।
यदि त्वविच्छन्नोत्पत्तयऽ संयोगविभागाऽ क्रियानुमाने कारणम्, एवं तर्हि न काचिद् गतिरनुमीयेत, भविष्यत्संयोगविभागानां प्रमाणागोचरत्वात् ।
प्रथमं च कतिपयानामेवावगतेऽ ।
अथ स्वदेशसंयोगविभागहेतुकं क्रियानुमानम् ।
न च स्थाणोऽ श्येनो देश इत्युच्यते ।
एवमपि मत्स्येषु प्रसङ्गानतिवृत्तिरेव, तेषां हि जलं स्वदेश एव ।
परोक्षव्योमवादिनां च विहङ्गमे गच्छतीति क्रियाप्रत्ययानुपपत्तिऽ, व्योमसंयोगविभागयोरप्रत्यक्षत्वात् ताभ्यां तदनुमानानुपपत्तेऽ ।
न च वियद्विततालोकावयवसंयोगविबागावगमनिबन्धनो विहङ्गमे चलतीति प्रत्ययऽ, सन्तमसे ऽपि भावात् ।
न च तमो नाम किञ्चिद्वस्त्वस्ति भवत्सिद्धान्ते, भासो ऽभावमात्र्तवात्तस्य ।
अतस्तत्संयोगविभागहेतुको ऽपि न क्रियावसायऽ शक्यते समाधातुमिति न प्रत्यक्षे कर्मणि द्वैविध्वोपपत्तिऽ ।
या तु ऽन हि ते प्रत्यक्षेऽ इत्यप्रत्यक्षतोक्ता, तां तत्रैवान्यथा व्याख्यास्यामऽ "रूपशब्दाविभागम्" इति च वदता सूत्रकारेण प्रत्यक्षमेव क्रमेत्यास्थितम् ।
अपूर्वाधिकरणे च"कर्मणो रूपमुपलभामह"इति वचनं यथाचोदितविततपूर्वापरीभूताभिव्यक्तावस्थितकर्मरूपानुपलब्ध्यभिप्रायमेव ।
इतरथा ह्युपलब्धिमात्रप्रतिषेधे शशशृङ्गादिवन्नित्याभाव एव कर्मणो भवेत् ।
न हि तत्र प्रत्यक्षोपलब्धिमात्रमेव प्रतिषिद्धम् ।
ऽयदाश्रयं देशान्तरं प्रापयतीऽति च न फलानुमेयत्वाभिप्रायम् ।
किं तर्हि? आश्रयस्य देशान्तरप्रापकत्वरूपेण न स्वरूपतऽ कर्मास्तीत्यपूर्वात्मना कर्मणो ऽवस्थानं दर्शयति ।
ऽइहापि देवदत्तस्य गतिपूर्विकां देशान्तरप्राप्तिमुपदित्ययोरुभयोरपि कर्मणो ऽनुमेयत्वात् केन विशेषेणादित्ये गत्यनुमानं सामान्यतो दृष्टतयोदाह्रियते ।
देवदत्ते ऽपि हि सामान्यतो दृष्टादेव गतिसिद्धिऽ ।
अतो नैवंविधं ग्रन्थतो युक्तितो वा घटत इति सूक्तमनुपन्नमिति ।
प्रतियोगिनोर्हि परस्परमसङ्करे द्वैविध्यं भवति ।
इह तु यत्
आदित्ये ऽनुपलब्धिश्चेन्न देशे ऽप्यधुनातने ।
क्वचित् तत्रोपलब्धिश्चेद् देवदत्ते ऽपि दृश्यताम्

यदि धर्म्यन्तरापेक्षा तत्र सामान्यदृष्टता ।
स्यादग्निधूमचयोऽ सैव तस्मादेवं प्रचक्षते

प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धं ययोरेव विशषयोऽ ।
प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धस्य प्रतियोगितयोपात्तं सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं तत्रापि गतिप्राप्त्याकृत्योऽ प्रत्यक्षदृष्ट एव सम्बन्ध इति न प्रतियोगिनोरसङ्कर इति ॥138॥
यदि तु दृष्टान्ते प्रत्यक्षतायामपि पक्षीकृतादित्यगतेरप्रत्यक्षत्वात् न प्रत्यक्षदृष्टऽ सम्बन्ध इत्युच्यते ।
तदेतदाशङ्कते तावत्---आदित्ये ऽनुपलब्धिश्चेदिति ।
इदानीं दूषयति--- नेति ।
कारणमाह---देशे ऽप्यधुनातन इति ।
देशे ऽप्यधुनातने--- सम्प्रति प्रमीयमाणे, अप्रत्यक्षतोपलब्धिरेवेत्यर्थऽ ।
यदि त्वग्निधूमाकृत्योऽ क्वचिन्महानसादौ अप्रत्यक्षोपलबन्धिरिष्यते सा तर्हि देवदत्ते ऽपि गतेऽ प्रत्यक्षत्वादस्तीत्याह---क्वचिदिति ॥139॥
एवं तावत् प्रत्यक्षतो दृष्टता सामान्यतो दृष्टतया सङ्कीर्यते इत्युक्तम् ।
इदानीं सामान्यतो दृष्टतापि प्रत्यक्षतो
दृष्टाभिमताग्न्याकृत्यनुमाने सङ्कीर्यत इत्याह--- यदीति पादत्रयेण ।
यदि हि देवदत्तादिधर्म्यन्तरापेक्षैवादित्ये गत्यनुमानस्य सामान्यतो दृष्टष्यते, सा तर्हि महानसादिधर्म्यन्तरापेक्षयाग्निधूमयोरपि गम्यगमकत्वेनावस्थितयोऽ प्राप्नोत्येव ।
सामान्यतो ह्यविवक्षितदेशादिभेदमिदमवगतं धूमवानग्निमानिति, यथा देशान्तरप्राप्त्यधिकरणं गत्यधिकरणमिति ।
अतऽ प्रतियोगित्वरहितमेवेदतस्मादेवं प्रचक्षत इति ।
यथोक्तद्वैविध्यासम्भवादेवं वक्ष्यमाणप्रकारेण द्वैविध्यं वर्णनीयमिति भावऽ ॥140॥
तत्र प्रत्यक्षसम्बन्धं तावदुदाहरति--- प्रत्यक्षेति बुध्यते ऽन्तेन ।
यदा हि ययोरेवग्निधूमविशेषयोऽ, गोमयेन्धनो ऽयमग्निऽ--- गोमयमिन्धनमस्येति
गोमयेन्धनतज्जन्यविशेषादिमतिऽ कृता

तद्देशस्थेन तेनैव गत्वा कालान्तरे ऽपि तम् ।
यदाग्निर्बुध्यते तस्य पर्वबोधाकत् पुनऽ पुनऽ

सन्दिह्यमानसभ्दाववस्तुबोधात् प्रमाणता ।
विशेषदृष्टमेतच्च लिखितं विन्ध्यवासिना

आकृत्योरेव चैषेष्टा व्यवच्छेदेन केनचित् ।
हेतुसाध्यव्यवस्थेति विशेषो नोपदर्शितऽ

बहुव्रीहिऽ, तज्जन्यो ऽयं धूमविशेष् इति च प्राक् प्रत्यक्षेण मतिं कृत्वा पुनश्च कियता विलम्बनेनान्यत्र क्वचिद् कत्वा गतऽ सन् तद्देशस्थेन तेनैव धूमविशेषेण तमेवाग्निविशेषं बुध्यते, तदा तत्प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धमनुमानं भवतीत्यर्थऽ ।
अनेन च विशेषदृष्टमेव प्रत्यक्षदृष्टशब्देनोच्यत इति व्याख्यातम् ।
प्रत्यक्षशब्देन हि विशेषो लक्ष्यते ।
प्रत्यक्षेण ह्ययमेवंविधो ऽवान्तरविशेषो गोमेयन्धनतज्जन्यत्वादिरूपऽ शक्यते ऽवगन्तुम् ।
न प्रमाणान्तरेण ।
तदद्वारेण त्वनुमानस्यापि तादृशो विशेषो विषयो भवतीति युक्तैव प्रत्यक्षशब्देन विशेषलक्षणा ।
विशेषदृष्टं च सामान्यतो दृष्टस्य भवति प्रतियोगीति द्वैविध्योपपत्तिरिति भावऽ ।
ननु विशेषदृष्टं नाम(न) प्रमाणभेदऽओ ।
न चेदं प्रमाणम्,गृहीतविषयत्वात् ।
तद्देशस्थितेनैव हि धूमेन तस्मिन्नेव देशे स एव गोमयेन्धनजन्याग्निरनुमीयते ।
अतो देशभेदाभावादप्रामाण्यमेव, अत आह---तस्येति पादत्रयेण ।
तस्यैवंविधस्य प्रत्यक्षदृष्टस्य सन्दिह्यमानसद्भाववस्तुबोधात् प्रमाणता भवति ।
यद्यपि देशभेदो नास्ति ।
कालभेदात्तु संशयानस्य संशयोच्छेदद्वारेण प्रामाण्यमविहतमिति ।
एतच्च विन्ध्यवासिनापि विशेषदृष्टत्वेनोदाहृतमित्याह--- विशेषदृष्टमिति ॥143॥
यदि विशेषदृष्टोदाहरणमिदं कथं तर्हि भाष्ये आकृतिग्रहणम् ।
एवं हि विशेष एव दर्शयितव्यो भवेत् ।
अत आह---आकृत्योरेवेति ।
अयमर्थऽ---केनचिद्गोमयोन्धनत्वादिनावान्तरविशेषेणोपदर्शितयोराकृत्यो
अग्निधूमान्तरत्वे च वाच्ये सामान्यतो मितौ ।
सामान्यदृष्टमेकान्तादत्रेत्यादित्य उच्यते

प्रत्यक्षविषयत्वं च सामान्यस्य प्रसाधितम् ।
वस्तुत्वं चात्र हेतुर्वा द्वयस्याप्यभिधीयते

रेवात्र हेतुसाध्यत्वम् ।
एवं ह्यत्र प्रत्ययऽ ।
स एवायमद्य यावदनुवर्तमानो गोमयेन्धनविकारस्य धूमस्याकारो दृश्यते ।
अत एव तदिन्धनयोनिरग्निरनुवर्तत इत्यतो नानुपपन्नमाकृतिग्रहणमिति ॥144॥
यद्येवमविवक्षितावान्तरविशेषमग्निधूमान्तरमेव सामान्यतो दृष्टोदाहरणतया वाच्यम् ।
किमादित्योदाहरणेन ।
अत आह---अग्निधूमान्तरत्वे चेति ।
यथा ह्यग्निधूमाकृत्योस्तुणदारुगोमयेन्थनादिजन्मा सुव्यक्तो विशेषऽ सर्वप्रमातृस्यसंवेद्यो भवति, नैवं गतिप्राप्त्याकृत्योऽ ।
अतऽ प्राप्त्याकृतिमात्राद् गत्याकृतिमात्रानुमानमादित्य एकान्ततऽ सामान्यतो दृष्टसम्बन्थमिति युक्तमेवादित्योदाहरणमिति ॥145॥
किं पुनऽ सामान्यतऽ सम्बन्धग्रहणे प्रमाणम् ।
न ह्यगृहीतयोऽ सम्बन्धिनोऽ सम्बन्धग्रहणमस्ति ।
न च सामान्ययोऽ प्रत्यक्षग्रहणं सम्भवति ।
तस्य स्वलक्षणैकविषयत्वात् ।
नानुमानमनवस्थापातात् ।
अत आह---प्रत्यक्षविषयत्वमिति ।
भवेदनवस्था,वद्यनुमानेन सामान्यग्रहणमिष्यते ।
तस्य तु सविकल्पकसिद्धौ प्रत्यक्षविषयत्वमुपपाद्यान्त उपसंहृतं ऽप्रत्यक्षत्वमतऽ सिद्धं सामान्यस्येऽति ।
ननु यस्त्वेव न सामान्यं किञ्चिदस्ति नाम ।
तस्य भिन्नाभिन्नस्यानिरूपणादत आह---
वस्तुत्वं चेति ।
वस्तुत्वमप्याकृतिग्रन्थे विस्तरेण प्रतिपाददयिष्यते ।
प्रत्यक्षविषयताप्रतिपादनेन च प्रत्यक्षे ऽपि प्रसाधितप्रायमेव ।
अत्र च ऽअस्ति सामान्यवस्तुष्विऽत्यन्वयोपपादनाय सामान्यस्य वस्तुत्वमुपन्यश्रस्तमेव ।
अयं तु हेतुकथनार्थऽ पुनरुपन्यास इति ।
यस्तु हैतुको न हेतुमन्तरेण प्रमाणान्तरसिद्धावाद्रियते ।
तं प्रति हेतुनैवोभयमुपपादयिष्याम इत्याह---अत्रेति ॥146॥
धुमादग्न्यनुमानस्य वस्त्वालम्बनता भवेत् ।
अभावान्यप्रमाणत्वात् स्वार्थे श्रोत्रादिबुध्दिवत्

सामान्यस्य च वस्तुत्वं प्रत्यक्षग्नाह्यतापि च ।
अभावान्यप्रमेयत्वादसाधारणवस्तुवत्

तत्र वस्तुत्वप्रसाधनार्थं तावद् हेतुमाह---धूमादग्न्यनुमानस्येति ।
बौद्धा ह्यवस्तुसामान्यालम्बनमनुमानमाचक्षते ।
सामान्यस्य विकल्पाकारमात्राभ्युपगमात् ।
अत एव भ्रान्तिरेवानुमानं, सम्बन्धबलेन स्वलक्षणरूपमुपस्थापयतीति प्रमाणित्याहुऽ ।
तानेव प्रतीदमुच्यते--- वस्त्वालम्बनमनुमानभभावान्यप्रमामत्वात् यथा स्वार्थे श्रोत्रादिबुद्धिऽ ।
या हि स्वविषये श्रोत्रादिभिरिन्द्रियैर्बुद्धिर्जन्यते, सा वस्त्वालम्बनैवप ।
येन च यदिन्द्रियं सन्निकृष्यते स तस्य स्वार्थऽ प्राप्यकारित्वादिन्द्रियाणाम् ।
तदिह मृगतृष्णादिज्ञाननिराकरणार्थं स्वार्थविशेषणम् ।
अविशेषेणोपादाने तु नाबावान्यप्रमाणत्वस्य वस्त्वालम्बनतया व्याप्तिऽ कथिता भवेत् ।
भ्रान्तीनामुभयविकलत्वात् ।
न हि ताऽ प्रमाणम् ।
न च वस्त्वालम्बनाऽ ।
अन्यसम्प्रयुक्तेन्द्रियस्यहि ता अन्यविषया जायन्ते ।
ऊदृशमेव ज्ञानमवस्त्वालम्बनं, न पुनरत्यन्तासदर्थम् ।
एवं वस्त्वालम्बन्त्वे ऽनुमानस्य साधिते अर्थात् सामान्यं वस्त्वित्युक्तं भवति ।
इदं चावस्त्वालम्बत्वमनुमानस्यार्थपदं प्रयुञ्जानेन भाष्यकारेण निराकृतम् ।
अनर्थविषयमनुमानमिति बौद्धा मन्यन्ते ।
यद्वदिति(?) स्वप्रतिभासे ऽनर्थेर्ऽथाध्यवसायेन प्रवर्तमाना भ्रान्तिरप्यर्थसम्बन्धेन प्रवृत्तेस्तदव्यभिचारात् प्रमाणमनुमानमिति, तेषामिदमुत्तरम् अर्थऽ सामान्यमनुमानस्य विषयो बाह्य एव ।
न विकल्पाकारमात्रमित्याकृतिग्रन्थे विस्तरेण प्रतिपादयिष्यत इति ॥147॥
एवमर्थाद् वस्तुत्वं प्रसाध्याह्रत्य प्रसाधयति---सामान्यस्य च वस्तुत्वमिति ।
सामान्यं वस्तु अभावान्यप्रमेयत्वादसाधारणवस्तुवदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति ।
प्रत्यक्षविषयतामिदानीं प्रयोगेण दर्शयति--- प्रत्यक्षेति पादत्रयेण ।
यदभावान्यप्रमेयं तत् प्रत्यक्षेण गृह्यत एव ।
यथा सौगतानामेवासाधारणं वस्त्विति ॥148॥
सामान्यं नानुमानेन विना यस्य प्रतीयते ।
न च लिङ्गविनिर्मुक्तमनुमानं प्रवर्तते

असामान्यस्य लिङ्गत्वं न च केनचिदिष्यते ।
न चानवगतं लिङ्गं किञ्चिदस्ति प्रकाशकम्

तस्य वाप्यनुमानेन स्यादन्येन गतिऽ पुनऽ ।
तदुत्पत्तिश्च लिङ्गात् स्यात् सामान्यज्ञानसंहतात्

तस्य चाप्यनुमानत्वाद् भवेल्लिङ्गेन चोद्भवऽ ।
अनुमानान्तरादेव ज्ञानेनैवं च कल्पने

लिङ्गलिङ्ग्यनुमानानामानन्त्यादेकलिङ्गिनि ।
कतिर्युगसहस्रेषु बहुष्वपि न विद्यते

अथ सामान्यभूते ऽपि लिङ्गे ऽन्यस्माद् गितर्भवेत् ।
प्रमाणादप्रमाणाद् वा तथा लिङ्गिगतिर्भवेत्

बौद्धानामेव तु सामान्यमनुमानैकविषयं मन्वानानामनवस्था प्रसज्यत इत्याह--- सामान्यमिति पञ्चभिऽ ।
निगदव्याख्यातो ग्रन्थऽ ॥149--153॥
यदि तूच्यते लिङ्गभूतसामान्यग्रहणार्थमनुमानापेक्षायामनवस्था भवति, न तदग्रहणार्थमनुमानमपेक्ष्यते, धूमादिस्वलक्षणदर्शनप्रभवविकल्पवेद्यत्वात्तस्य ।
न चासावप्रमाणम्, अर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रतिलभात् ।
न च प्रमाणमनर्थविषयत्वात् ।
अतो ऽनिर्वचनीयविकल्पसिद्धत्वात् लिङ्गस्य नानवस्था भवतीत्याशङ्क्याह---अथेति ।
अयमभिप्रायऽ--- न तावत् प्रमाणमप्रमाणं च ज्ञानं सम्भवति ।
विरुद्धस्वभावयोरेकत्र प्रतिषेधे ऽन्यतरापत्तेरपरिहार्यत्वात् ।
अप्रमाणस्य च प्रमेयव्यवस्थापनाशक्तेरवश्यं प्रमाणमेव तज्ज्ञानमभ्युपगन्तव्यम् ।
प्रत्यक्षानुमानानभ्युपगमाच्च
प्रमाणान्तरमेवापद्येत ।
एवमप्यनुमानस्य नित्योच्छेदऽ प्रसज्यते ।
प्रमाणान्तरमेव स्यात् सामान्यस्यावबोधकम्

अप्रमाणावबुद्धाद्वा लिङ्गाल्लिङ्गिनि या मतिऽ ।
सापि मिथ्या भवेन्नित्यं बाष्पजाताग्निबुद्धिवत्

नन्वप्रमाणभूतापि सम्बन्धस्मृतिरिष्यते ।
यथा लिङ्गिगतौ हेतुस्तथा लिङ्गगतिर्भवेत्

तत्र यत्पूर्वविज्ञानं तस्य प्रामाण्यमिष्यते ।
तदुस्थानमात्रेण स्मृतेऽ स्याच्चरितार्थता

प्रमाणान्तरं च सद्यथा तल्लिङ्गंवेदने प्रमाणमिष्यते, एवं लिङ्गिन्यपि प्राप्नोति ।
एवं च वक्ष्यमाणप्रसङ्गो भवेत् ।
प्रमाणादप्रमाणाद्वेति वदन्ननिर्धारितोभयरूपतां विकल्पस्य दर्शयति ॥154॥
अस्तु तर्हि लिङ्गिनो ऽपि तथैवावगमऽ, को दोषऽ, अत आह---एवमपीति ।
अयमभिप्रायऽ--- अनवस्तामपि प्रसञ्जयतामस्माकमनुमानोच्छेदापादनमभिमतम् ।
प्रमाणान्तराभ्युपगमे ऽपि चानुमानोच्छेदो भवत्येव ।
तदेव हि प्रमाणं तदा सर्वस्य लिङ्गलिङ्गिसामान्यस्यावबोधकं भवेदिति ॥155॥
यदि त्वेकरूपाभ्युपगमे ऽप्रमाणत्वमेव लिङ्गज्ञानस्येष्यते,ततो ऽप्रमाणावगताल्लिङ्गाल्लिङ्गिज्ञानमपि मिथ्या भवेत् ।
बाष्पादिव धूमसंविदितादग्निज्ञानम् ।
एवं च नानुमानमिति ।
स एवानुमानस्य नित्योच्छेद इत्यभिप्रायेणाह--- अप्रमाणावबुद्धादिति ॥157॥
अत्र चोदयति---नन्विति ।
यथा ह्यप्रमाणमेव सम्बन्धस्मरणं प्रमाणकारणमिष्यते तथा लिङ्गज्ञानमपि भविष्यतीत्यर्थऽ ॥157॥
परिहरति---तत्रेति ।
स्मतिर्हि पूर्वज्ञानाद् भवन्तीतदुपस्थापनद्वारेणानुमायामुपयुज्यते ।
तच्च प्रमाणमेवेति तदनुसारी निर्णयो युक्त इति ॥158॥
न तु लिङ्गगतौ किञ्चित् प्रमाणमुपपद्यते ।
तदभावात् स्मृतिश्चात्र न कथञ्चित् प्रवर्तते

स्मार्थमेतदभेदेन विज्ञानमिति यो वदेत् ।
तस्य वन्ध्यासुते ऽप्यस्ति नूनं स्मरणशक्तता

न चासाधारणोर्ऽथात्मा सामान्यज्ञानकारणम् ।
यस्मान्नास्याविनाभावस्तेन दृष्टऽ कथञ्चन

न चैष प्रकारो लिङ्गगतौ सम्भवतीत्याह---न त्विति ।
न ह्यत्र प्रागपि लिङ्गावगमे प्रमाणं किञ्चिदुपपद्यते, यत् प्रमाणज्ञानेनोपस्थाप्यत इति ।
न च लिङ्गज्ञानमपि स्मृतिरेवेति वाच्यम् ।
पूर्वप्रमाणाभावादेवेत्याह--- तदभावादिति ॥159॥
ननु निर्वकल्पगृहीतधूमादिस्वलक्षणपरिप्रापकतया लिङ्गज्ञानमपि स्मृतिरेव ।
अतो ऽत्रापि निर्विकल्पप्रमाणान्तरतो निर्णयो युक्त एव ।
अत आह---स्मार्तमिति ।
यथा सम्प्रति सम्बन्धज्ञानं गृहीतप्रापकतया समरणम्, एवमेतदपि लिङ्गज्ञानं निर्वकल्पकगृहीतप्रापकतया तदभेदेन स्मार्तमिति यो वदति तस्य वन्ध्यासुत्रे ऽपि स्मरणशक्तिरनिवारिता ।
गृहीतविषया हि स्मृतिरिति स्थितिऽ ।
न च लिङ्गसामान्यज्ञानं निर्वकल्पकगृहीतस्वलक्षणालम्बनमिति कथं स्मृतिऽ ।
यदत्र प्रकाशते तन्न गृहीतं, यच्च गृहीतं सन्न प्रकाशत इति न स्मृतित्वम् ।
अगृहीतगोचरायां तु स्मृतौ वन्ध्यासुते ऽपि स्मरणप्रसङ्ग इति ॥160॥
नन्वनुमानेन लिङ्गसामान्यज्ञाने ऽनवस्था भवति, यदि सामान्यात्मकमेव लिङ्गं तदग्रहणार्थमिष्यते, तस्यानुमानवेद्यत्वात् ।
असाधारण एवार्थात्मा सामान्यज्ञाने लिङ्गं भविष्यति, स च प्रत्यक्ष एवेति नानवस्था ।
अत आह---न चेति ।
किं न कारणमत आह---यस्मादिति ।
दृष्टाविनाभावं लिङ्गं भवति ।
न चास्य तेन सामान्येनाविनाभावऽ कथञ्चिद्देशतऽ कालतो वा दृष्टऽ ।
असाधारणस्य भावान्तरेष्वनुस्यूत्यसम्भवादेकत्र दृष्टस्य च तत्रैव निरुद्धत्वादिति ॥161॥
स्याद्वा सम्बन्धदृष्ट्यासौ सामान्यं कृतकत्ववत् ।
नह्यसाधारणं वस्तु पूर्वत्रेह च विद्यते

न चाप्यव्यपदेश्यस्य विकल्परहितस्य च ।
विना पूर्वानुसन्धानाल्लिङ्गत्वमुपपद्यते

कल्प्यन्ते च विशेषा ये ते ऽप्यलिङ्गमनन्वयात् ।
एतस्मादेव हेतोऽ स्यात् तज्ज्ञानस्याप्यलिङ्गता

सामान्यरूपतायां वा तथैवानवधारणम् ।
सम्बन्धदर्शनाभ्युपगमे व कृतकत्वादिवत् सामान्यरूपतापत्तिरित्याह---स्याद्वेति ।
अत्र कारणमाह---नहीति ॥162॥
इतश्चासाधारणोर्ऽथात्मा न लिङ्गमित्याह---न चेति ।
धूमादर्हिधूमो ऽयमित्यादिविकल्पास्पदीकृतो ऽग्नयादेर्लिङ्गमिति दृष्टम् ।
असाधारमस्तु केनचिद्रूपेणाप्यव्यपदेश्यऽ कथं लिङ्गं भवेदिति ।
लिङ्गत्वं नोपपद्यत इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति ।
ननु तिरश्चामसत्येव शब्दोल्लेखे ऽसाधारणरूपदर्शिनामेवानुमानं दृष्टमतो नाव्यपदेश्यत्वादलिङ्गत्वमत आह---विकल्पेति पादत्रयेण ।
अयमभिप्रायऽ---- मा नाम तिरश्चां शब्दोल्लेखो भवेत्, अर्थविकल्पस्तु तेषामपि पूर्वापरानुसन्धानात्मको ऽस्त्येव ।
अतो युक्तमेव तेषामनुमाने ऽव्यपदेश्यस्यापि कथं लिङ्गम् ।
न हि सो ऽयमित्यानारूढो बुद्धौ धूमो ऽग्नेर्लिङ्गं भवति ।
न चैवमसाधारणे सम्भवति, पूर्वापरानुसन्धानागोचरत्वात् तस्येति ॥163॥
अस्मन्मते ऽपि ये ऽसाधारणात्मानो धूमादयो विशेषा विकल्प्यन्ते ते ऽप्यन्वयाबावादलिङ्गं, किमङ्ग पुनर्निर्विकल्पकैकगोचरो ऽसाधारणोर्ऽथात्मा इत्याह---कल्प्यन्तैति ।
अन्वयाभावादेवासाधारणज्ञानमपि लिङ्गिसामान्यज्ञाने न लिङ्गमित्याह--- एतस्मादेवेति ॥164॥
यदि त्वन्वयसिद्ध्यर्थमसाधारणस्य सामान्यरूपतेष्यते, ततो लिङ्गसामान्यग्रहण इवानवस्थाप्रसङ्गात् तस्याप्यनवधारणमित्याह---
क्वचिद्वा दृष्टसम्बन्धे सर्वऽ प्रत्यायको भवेत्

सम्बन्धानुभवो ऽवश्यमेषितव्यश्च लिङ्गिनऽ ।
अनुमानप्रवृत्तेस्तु प्राङ्मानं तत्र नास्ति ते

नचापि वासनामात्राल्लिङ्गज्ञानस्य सम्भवऽ ।
लिङ्गिज्ञानं च तद्वत् स्यात् त्रिरूपाल्लिङ्गतो न तत्

सामान्येति ।
यदि तु कस्मिंश्चिदेवासाधारणे सामान्येन ज्ञातसम्बन्धे ऽन्यदर्शिनापि सामान्यमनुमीयते ।
एवं तर्हि सर्व एव सर्वस्य प्रत्यायको भवेत् ।
अविशेषादित्याह---क्वचिदेति ॥165॥
एवं तावन्न लिङ्गावधारणे प्रमाणमस्तीत्युक्तम् ।
इदानीमन्वयमग्रहणकाले लिङ्गिज्ञाने ऽपि न किञ्चित् प्रमाणमस्तीत्याह---
सम्बन्धानुभवैति ।
नागृहीते लिङ्गिनि तत्सम्बद्धं लिङ्गं शक्यते ऽवगन्तुम् ।
न चानुमानप्रवृत्तेऽ प्राक् तस्मिन् सामान्यात्मनि भवतऽ किञ्चित् प्रमाणमस्त्यस्माकमिव प्रत्यक्षम्, अतो ल्लिङ्गिन्यप्यवगम्यमाने ऽनवस्थाप्रसङ्ग इत्यभिप्रायऽ ॥166॥
नन्वनादिकालीनवासनामात्रनिबन्धन एवायं लिङ्गलिङ्गिसंव्यवहारऽ, किमिहातिनिर्बन्धेन ।
काचिदेव हि वासनोद्भूता किञ्चिल्लिङ्गाकारं विक्पमाविर्भावयन्ती किञ्चिदेवानुमासंव्यवहारं प्रवर्तयति ।
यथाहुऽ---ऽस एवायमनुमानानुमेयव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिन्यायेन , न बहिऽ सदसत्त्वमपेक्षतऽ इति, अत आह---न चापीति ।
न वासनामात्रनिर्मितं लिङ्गज्ञानम् ।
वासना हि पूर्वानुभवाहितऽ संस्कारऽ ।
नासौ लिह्गसामान्यस्य शशविषाणादिवदत्यन्तासतऽ सम्भवतीति कथं वासनामात्राल्लिङ्गज्ञानस्य सम्भव इति ।
तन्निबन्धने लिङ्गज्ञान इष्यमाणे तद्वदेव लिङ्गिज्ञानोपपत्तरेनर्थकं त्रिरूपालिङ्गतोर्ऽथदृगनुमानमित्यनुमानप्रामाण्याश्रयणमित्याह---लिङ्गिज्ञानं चेति ॥167॥
यत्राबावस्य लिङ्गत्वं न चासावानुमानिकऽ ।
प्रमाणान्तरगम्यत्वात् तत्र दोषो न जायते

प्रत्यक्षावगताल्लिङ्गाद् यस्य लिङ्गिगतिर्भवेत् ।
तस्य नातो ऽधिकं किञ्चित् प्रार्थनीयं प्रसज्यते

यत्राप्यनुमिताल्लिङ्गाल्लिङ्गिनि ग्रहणं भवेत् ।
तत्रापि मौलिकं लिङ्गं प्रत्यक्षादेव गम्यते

लिङ्गत्वं ककृतकत्वादौ क्रियायाऽ कारकस्य वा ।
प्रत्यक्षत्वं च तस्येष्टमिति दूरं न गम्यते

नन्वियमनवस्था मेघाभावेन वृष्ठ्यभावानुमाने भवतो ऽपि समानैव, अभावस्यानुपलब्धिलिङ्गत्वात् ।
सातीयलिङ्गान्तरापेक्षायामनवस्थापद्यते ।
अत आह---यत्रेति ।
यत्र हि वृष्ट्यभावे मेघाभावो लिङ्गं नासावनुमेयऽ, अभावाख्यप्रमाणान्तरगम्यत्वात् ।
अतो नात्र तुल्यजातीयापेक्षानिबन्धनो ऽनवस्थादोषो जायत इति ॥168॥
प्रत्यक्षसामानय्वादिनां तु न नऽ काचिदनवस्थेत्याह---प्रत्यक्षावगतादिति ।
अतऽ प्रत्यक्षादित्यर्थऽ ॥169॥
अनुमितानुमाने तर्ह्यनवस्था, अत आह--- यत्रापीति ।
प्रत्यक्षा हि देशान्तरप्राप्तिर्मौलिकं मूले भवं लिङ्गं, तेन गतिमनुमायादित्ये गतिसाधने ऽनुमीयमाने नावस्थेत्यभिप्रायऽ ॥170॥
नन्वनित्यऽ शब्दऽ कृतकत्वात्, कृतकत्वं चतत्र दर्शनादित्येवं कर्मानन्तरभावितया कृतकत्वे साध्यमाने कर्मणो ऽपि हेत्वन्तरादनुमाने ऽनवस्था भवेदत आह--- लिङ्गत्वमिति ।
"कृतकत्वानुमाने हि कर्मैके तत्र दर्शनाद्" ।
इति कारकव्यापारान्तरभावित्वं लिङ्गमुक्तम् ।
तत्र च कारकाविशिष्टा क्रिया तद्विशिष्टं वा कारकमन्तरभावितां विशिषल्लिङ्गमापतति ।
उभयं
एवं शब्दौपमानादौ सामान्यश्रयता यतऽ ।
तद्दौस्थित्येन दौस्थित्यं सर्वत्रातऽ प्रसज्यते

तस्मात्प्रत्यक्षपूर्वत्वं प्रमाणान्तर इष्यते ।
प्रत्यक्षत्वं च सामान्ये नान्यता हि गतिर्भवेत्

प्रत्यक्षालम्बनत्वं च विशेषस्य कथं भवेत् ।
यदा वस्त्वम्तरापेक्षऽ सामान्यांशऽ स कीर्त्यते

रूपादयो हि सामान्यं सर्वे नीलाद्यपेक्षया ।
स्वविशेषानपेक्ष्याथ नीलादीनां समानता

च तत्प्रत्यक्षम् ।
क्रियायास्तावत् प्रत्यक्षत्वमनन्तरमेव साधितम् ।
कारकमपि तद्वत् प्रत्यक्षमेव ।
शक्तिस्तु परोक्षा ।
सा च न तावदिह लिङ्गम् ।
न चानुमेया ।
अतऽ क्रियाकारकयोरुभयोरपि प्रत्यक्षत्वान्न दूरगमनम् ।
अनुमेयकर्मवादिनामपि हि फलावध्यवस्थानान्नानवस्था, नितरामस्माकमिति ॥171॥
एवं तावदनुमास्यासति सामान्यस्य वस्तुत्वे प्रत्यक्षत्वे च दौस्थित्यमुक्तम् इदानीं सर्वमेव प्रमाणजातं सामान्यस्य
दौस्थित्ये दुस्थितमापद्येत तेषामपि सामान्यश्रयत्वात् ।
न च तदप्रमाणं वक्ष्यमाणनयायादित्यभिप्रायेणाह--- एवमिति ॥172॥
अतो ऽवश्यं प्रमाणान्तराणां प्रत्यक्षपूर्वकत्वमेष्टव्यं सामान्यस्य च प्रत्यत्वम्, इतरथा त्वनवस्था प्राप्नोतीत्युपसंहरति---तस्मादिति ॥173॥
एवं तावत् सामान्यस्य प्रत्यक्षत्वं वस्तुता चोपपादिता इदानीं विशेषा एव प्रत्यक्षेण गृह्यन्त इति ये वदन्ति तान् प्रत्याह---प्रत्यक्षेति ।
विशेषो हि यदि तावदवयवी द्रव्यमभिमतऽ, चावयववस्त्वन्तरापेक्षऽ सामान्यांशो ऽस्माभिऽ कीर्त्यत इति कथं प्रत्यक्ष इति ॥174॥
यदि त्ववयविरूपादय एव विशेषा इष्यन्ते, तदप्ययुक्तम् ।
ते ऽपि हि स्वविशेषनीलाद्यपेक्षया सामानयमेवेत्याह---रूपादयो हीति ।
ते चापि तावत् सामान्यं यावत् स्युऽ परमाणवऽ ।
द्व्यणुकस्यापि यदरूपं तद्धि साधारणं द्वयोऽ

न चान्त्येन विशेषेण व्यवहारो ऽस्ति कस्यचित् ।
न च प्रत्यक्षतात्सय सङ्घाते केवलस्य वा

भेदेनागृह्यमाणस्य नाभेदो ग्राह्यतां व्रजेत् ।
न च भिन्नेष्वभिन्नत्वबुद्धेर्ग्राह्यत्वसम्भवऽ

यदि तु नीलादय एव विशेषा इति मतम् ।
तन्न ।
तेषामप्यवान्तरनीलाद्यपेक्षया सामान्यरूपत्वादित्याह---स्वविशेषानिति ॥175॥
यदि त्वेकभ्रमरादिद्रवयनीलिमैव विशेष इष्यते, तन्न ।
तस्यापि पक्षादिस्वावयवाश्रितनीलविशेषापेक्षया सामान्यरूपत्वात् ।
पक्षनीलिमापि तदवयवनीलापेक्षया सामान्यमेव ।
एवं च अपरमाणुभ्यऽ प्रसङ्गो दर्शयितन्य इत्याह---ते चापीति ।
निर्भागा हि परमाणव इति तदरूपमसाधारणमेवेति ॥ तेभ्यस्तु प्राक् द्व्यणुकरूपमपि द्वयोऽ साधारणमित्याह--- द्व्यणुकस्यापीति ॥176॥
नन्वस्तु परमाणुरूपमेव विशेषऽ, स एव नऽ प्रत्यक्षो भविष्यत्यत आह---न चान्त्येनेति ।
व्यवहारार्थं हि प्रमाणमनुस्त्रियते, न व्यसनितया ।
न चान्त्येन विशेषेण व्यवहारऽ कस्यचिदस्तीति किं तत्प्रत्यक्षतयेति ।
ननूपेक्षाफलमपि प्रमाणं भवत्येव, अत आह---न चेति ।
न नऽ कपरमाणूनां रूपं स्थूले वर्तमानानां तन्तूनामिव पटे प्रत्यक्षं विभक्तानां वेति न कथञ्चिद् विशेषविषयता प्रत्यक्षस्येति ॥177॥
ननु परमाणव एव भिन्नाऽ सञ्चिता गृह्यन्ते न कार्यद्रव्यमेकम् ।
अतऽ कथं तत्सावयवेषु सामान्यमित्युच्यते ।
सञ्चिता एव चानन्यवृत्तितया विशेषासाधारणादिपदवाच्या इति ते प्रत्यक्षा भविष्यन्ति ।
मा नामैकैकतऽ परमाणुरक्षगोचरो भवेदत आह--- भेदेनेति ।
एको हि सर्वदा सर्वेषां च बावऽ प्रकाशते न परमाणुभेदाऽ ।
न च भेदेनागृह्यमाणो ऽभेदो गृह्यत इति साम्प्रतम् ।
संविद्विरोधादिति भावऽ ।
नन्वयमेव भेदा
समुदायो न वाप्यस्ति भवतां न च सर्वदा ।
सर्वेषामसतार्थेन प्रत्ययोत्पत्तिसम्भवऽ

न चैकजातियोगेन विनास्ति समुदायता ।
समुदाये ऽपि चाणुत्वं नैतेषामपगच्छति

सामान्यमित्यदृश्ये ऽपि तेन सामान्य एव नऽ ।
व्यासङ्गिनी भवत्येषा धीर्विनाप्येककल्पनात्

वग्रहो यो ऽयमभिन्नप्रकाशऽ,किं भेदग्रहणेनात आह---न च भिन्नेति ।
नाभिन्नाकारबुद्धिबोध्यो भेदऽ, भदाभेदविवेकानुपपत्तेरिति भावऽ ॥178॥
नन्वसत्यप्येकस्मिन् समुदायालम्बनो ।
अयमभिन्नावसभासो भविष्यतीत्यत आह--- समुदाय इति ।
ये हि सामान्यमेव सर्वजगत्संविदितमपलपन्ति कुतस्तेषां समुदायो नामार्थान्तरं, यदालम्बनो ऽभिन्नप्रतिभासो भविष्यति ।
अपि च सर्वदा सर्वे चैकं द्रव्यमवबुध्यत्नते कथं तदन्यथा भविष्यतीत्याह--- न च सर्वदेति ॥179॥
किञ्चायं समुदायो ऽपि नैकजात्या विनोपपद्येत ।
न हि नानाजातीयेषु वृक्षघटलोष्टेषु कस्यचित् समुदायबुद्धिरस्ति ।
अतऽ समुदाये ऽपीष्यमाणे ऽणुत्वसामानयमभ्युपगन्तव्यमापद्येत भवतामित्याह--- न चेति ।
हेतौ चऽ ॥180॥
ननु नानेकावयववृत्त्यनुसन्धानेन विना तत्सामान्यरूपं द्रव्यमभ्युपगन्तुं शक्यम् ।
न चैन्द्रियकं ज्ञानमेता(वि?व) ति समर्थमविकल्पकत्वात् तस्य ।
अत आह---सामान्यमितीति ।
यद्यप्येकानुगमकॢप्तेस्तन्नानावयवव्यासङ्गि द्रव्यं सामान्यमित्येवं विकल्प्य न गृह्यते ।
तथापि तदेकरूपं तावन्निर्विकल्पकेनापि गृह्यत एवेति नापह्नोतुं शक्यत इति व्यासज्यवृत्त्यवयविसामान्यन्यायेन प्रतिव्यक्तिवर्तिनो ऽपि गोत्वादिसामान्यस्यैकन्द्रियकत्वं दर्शयितव्यम् ।
तदपि सामान्यमित्येन रूपेणाग्राह्यं वस्तुतऽ सामान्यमेव गृह्यते ।
शब्दादिस्मरणोत्तरकालं त्वनेकानुगमावमर्शात् सामान्यमिति विकल्प्य गृह्यते ।
इदं च सविकल्पकसिद्धावुक्तमेव ।
अतो नैवं वाच्यम्--- अस्त्ववयविसामान्य्सय स्वलक्षणापरनाम्न इन्द्रियैर्ग्रहणम्, न तु प्रतिव्यक्तिनिवेशिन इति ॥181॥
व्यासज्य वर्तमानस्य सामान्यस्य यथेन्द्रियैऽ ।
ग्रहणं तद्वदेव स्यात् प्रतिव्यक्तिनिवेशिनऽ

मीमांसकैश्च नावश्यमिष्यन्ते परमाणवऽ ।
यदबलेनोपलब्धस्य मिथ्यात्वं कल्पयेद् भवान्

समूहरूपं प्रत्यक्षमदृश्यैऽ परमाणुभिऽ ।
यो ऽपहनुते शशस्यापि सो ऽभावं शृङ्गतो वदेत्

उभयत्रापि प्रत्ययाविशेषादित्याह---व्यासज्येति ।
तदनेनैतदापादितम्-किमिदं मुधैव सामान्यस्य प्रत्यक्षता नेष्यते, विशेषमपि हि प्रत्यक्षमिच्छद्भिर्बलात्सामान्यमेव प्रत्यक्षमाश्रयणीयम्, सर्वस्य हि सुनिपुणं निरूप्यमाणस्य रूपादेऽ सामान्यरूपत्वाद्, द्रव्यस्य च नानावयवसाधारमस्य ताद्रूप्यात्, स्वत्त्रं परमाणुसञ्चयमात्रस्य चानुपलम्भाद् द्रव्यापलापे च प्रत्यक्षविरोधात् ।
अतो ऽवयविसामान्यं तत्समवेतानि च गोत्वादिसामान्यानि सर्वाण्येव प्रत्यक्षाणि न विशेषा एवेति तात्पर्यम् ।
एवम्परत्वादेव च प्रदेशान्तरसिद्धसामान्यावयविसामान्यप्रत्यक्षताप्रतिपादनेन न पुनरुक्तता चोदनीयेती ॥182॥
ननु भवद्भिर्मीमांसकैस्तावदवस्यमभ्युपगन्तव्याऽ परमाणवऽ ।
अतस्तेषामेवोभयसिद्धानां परमेकाकारबुद्धिजननशक्तिमात्रमेवोपकल्पितम् ।
किं धर्मिकल्पनया ।
लघीयसी हि तत्कल्पनातो धर्मकल्पना ।
अत आह---मीमांसकैश्चेति ।
अयमभिप्रायऽ ।
यद्धि प्रमाणेनोपनीयते, तदस्माभिरिष्यते, न च स्थूलं हित्वा परमाणव एवाक्षजायां बुद्धौ भासन्ते, यत्तानुपेत्य स्थूलमवजानीमहे ।
तदानुगुण्येन तु यद्यणवो व्या(प?पा) द्यन्ते, भवन्तु, न तद्वलेन मूलभूतं स्थूलमपलपितुमुत्सहामह इति ॥183॥
प्रत्यक्षं तु स्थूलमदृश्यैऽ परमाणुभिऽ निहनुवानस्य शशो ऽपि तद्विषाणधिया निह्नोतव्यऽ प्राप्त इत्याह---समूहरूपमिति ॥184॥
समूहपरमार्थत्वे स्थिते तत्सिद्धिहेतुका ।
यदि नामावगम्येत परमाण्वस्तिता पुनऽ

तस्माद् यद् गृह्यते वस्तु येन रूपेण सर्वदा ।
तत्तथेवाभ्युपेतव्यं सामान्यमथवेतरत्

सत्तादिसामान्यमपेक्ष्य सर्वं गोत्वाद्यसाधारणतामुपैति ।
तस्मादसाधारणम् अक्षगम्यं वदन् न सामान्यमपहनुवीत

सामान्यरूपेण न गृह्यते चेत् किं वास्त्यसाधारणबुद्धिरत्र ।
किमिदानीं शशविषाणकल्पऽ परमाणवऽ ।
नेत्याह--समूहेति ।
न ह्यत्र कल्पनालाघवेन प्रत्यक्षसिद्धो धर्मी परत्यागमर्हति ।
सिद्धे च तस्मिस्तदनुगुणाऽ परमाणव इति केन नेष्यते ।
सिद्ध्युपायस्तु तेषामन्यो नास्तीति परमाणवो नावश्यमिष्यन्त इत्युक्तं भवति ॥185॥
अतो यदेव वस्तु सामान्यविशेषयोरपरोक्षं गृह्यते, तत् तथैवापरोक्षमपह्नोतुं शक्यते ।
गोत्वादिसामान्यानामपि सत्तादिपरसामान्यापेक्षयासाधारणत्वात् ।
अतो यद्यसाधारणं प्रत्यक्षमित्याग्रहो भवतामेवमपि न गोत्वादिसामान्यमप्रत्यक्षमिति
प्रत्यक्षसामर्थ्यसिद्धत्वान्न शक्यमपह्नोतुमित्याह--- सत्तादिति ॥187॥
यदि तूच्यते प्रत्यक्षेण गृह्यमाणमपि सामान्यं न सामान्योल्लेखेन गृह्यत इति(न) प्रत्यक्षमिति, तदेतदाशङ्कते---सामान्येति ।
परिहरति किं वेति ।
एवं ह्यसाधारणमपि न प्रत्यक्षं भवेत् ।
तत्रापि निर्विकल्पका
यद्वस्तु लोकऽ प्रतिपद्यते ऽस्मिन् द्विधापि तच्छक्यत एव वक्तुम्