મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 47

અથ દેવો મહાદેવઃ પૂર્વં કૃષ્ણઃ પ્રજાપતિઃ
વિહારાર્થં સ દેવેશો માનુષેષ્વિહ જયતે ॥

દેવક્યાં વસુદેવસ્ય તપસા પુષ્કરેક્ષણઃ
ચતુર્બાહુસ્તદા જાતો દિવ્યરૂપો જ્વલઞ્શ્રિયા ॥

શ્રીવત્સલક્ષણં દેવં દૃષ્ટ્વા દિવ્યૈશ્ચ લક્ષણૈઃ
ઉવાચ વસુદેવસ્તં રૂપં સંહર વૈ પ્રભો ॥

ભીતો ઽહં દેવ કંસસ્ય તતસ્ત્વેતદ્બ્રવીમિ તે
મમ પુત્રા હતાસ્તેન જ્યેષ્ઠાસ્તે ભીમવિક્રમાઃ ॥

વસુદેવવચઃ શ્રુત્વા રૂપં સંહરતે ઽચ્યુતઃ
અનુજ્ઞાપ્ય તતઃ શૌરિં નન્દગોપગૃહે ઽનયત્ ॥

દત્ત્વૈનં નન્દગોપસ્ય રક્ષ્યતામિતિ ચાબ્રવીત્
અતસ્તુ સર્વકલ્યાણં યાદવાનાં ભવિષ્યતિ
અયં તુ ગર્ભો દેવક્યાં જાતઃ કંસં હનિષ્યતિ ॥

ક એષ વસુદેવસ્તુ દેવકી ચ યશસ્વિની
નન્દગોપશ્ચ કસ્ત્વેષ યશોદા ચ મહાવ્રતા ॥

યો વિષ્ણું જનયામાસ યં ચ તાતેત્યભાષત
યા ગર્ભં જનયામાસ યા ચૈનં ત્વ્ અભ્યવર્ધયત્ ॥

પુરુષઃ કશ્યપસ્ત્વાસીદ્ અદિતિસ્તુ પ્રિયા સ્મૃતા
બ્રહ્મણઃ કશ્યપસ્ત્વંશઃ પૃથિવ્યાસ્ત્વદિતિસ્તથા ॥

અથ કામાન્મહાબાહુર્ દેવક્યાઃ સમપૂરયત્
યે તયા કાઙ્ક્ષિતા નિત્યમ્ અજાતસ્ય મહાત્મનઃ ॥

સો ઽવતીર્ણો મહીં દેવઃ પ્રવિષ્ટો માનુષીં તનુમ્
મોહયન્સર્વભૂતાનિ યોગાત્મા યોગમાયયા ॥

નષ્ટે ધર્મે તથા જજ્ઞે વિષ્ણુર્વૃષ્ણિકુલે પ્રભુઃ
કર્તું ધર્મસ્ય સંસ્થાનમ્ અસુરાણાં પ્રણાશનમ્ ॥

રુક્મિણી સત્યભામા ચ સત્યા નાગ્નજિતી તથા
સુભામા ચ તથા શૈબ્યા ગાન્ધારી લક્ષ્મણા તથા ॥

મિત્રવિન્દા ચ કાલિન્દી દેવી જામ્બવતી તથા
સુશીલા ચ તથા માદ્રી કૌશલ્યા વિજયા તથા
એવમાદીનિ દેવીનાં સહસ્રાણિ ચ ષોડશ ॥

રુક્મિણી જનયામાસ પુત્રાન્રણવિશારદાન્
ચારુદેષ્ણં રણે શૂરં પ્રદ્યુમ્નં ચ મહાબલમ્ ॥

સુચારું ભદ્રચારું ચ સુદેષ્ણં ભદ્રમેવ ચ
પરશું ચારુગુપ્તં ચ ચારુભદ્રં સુચારુકમ્
ચારુહાસં કનિષ્ઠં ચ કન્યાં ચારુમતીં તથા ॥

જજ્ઞિરે સત્યભામાયાં ભાનુર્ભ્રમરતેક્ષણઃ
રોહિતો દીપ્તિમાંશ્ચૈવ તામ્રશ્ ચક્રો જલંધમઃ ॥

ચતસ્રો જજ્ઞિરે તેષાં સ્વસારસ્તુ યવીયસીઃ
જામ્બવત્યાઃ સુતો જજ્ઞે સામ્બઃ સમિતિશોભનઃ ॥

મિત્રવાન્મિત્રવિન્દશ્ચ મિત્રવિન્દા વરાઙ્ગના
મિત્રબાહુઃ સુનીથશ્ચ નાગ્નજિત્યાઃ પ્રજા હિ સા ॥

એવમાદીનિ પુત્રાણાં સહસ્રાણિ નિબોધત
શતં શતસહસ્રાણાં પુત્રાણાં તસ્ય ધીમતઃ ॥

અશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ વાસુદેવસુતાસ્તથા
લક્ષમેકં તથા પ્રોક્તં પુત્રાણાં ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ઉપસઙ્ગસ્ય તુ સુતૌ વજ્રઃ સંક્ષિપ્ત એવ ચ
ભૂરીન્દ્રસેનો ભૂરિશ્ચ ગવેષણસુતાવ્ ઉભૌ ॥

પ્રદ્યુમ્નસ્ય તુ દાયાદો વૈદર્ભ્યાં બુદ્ધિસત્તમઃ
અનિરુદ્ધો રણે ઽરુદ્ધો જજ્ઞે ઽસ્ય મૃગકેતનઃ ॥

કાશ્યા સુપાર્શ્વતનયા સામ્બાલ્લેભે તરસ્વિનઃ
સત્યપ્રકૃતયો દેવાઃ પઞ્ચ વીરાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

તિસ્રઃ કોટ્યઃ પ્રવીરાણાં યાદવાનાં મહાત્મનામ્
ષષ્ટિઃ શતસહસ્રાણિ વીર્યવન્તો મહાબલાઃ ॥

દેવાંશાઃ સર્વ એવેહ હ્ય્ ઉત્પન્નાસ્તે મહૌજસઃ
દેવાસુરે હતા યે ચ ત્વ્ અસુરા યે મહાબલાઃ ॥

ઇહોત્પન્ના મનુષ્યેષુ બાધન્તે સર્વમાનવાન્
તેષામુત્સાદનાર્થાય ઉત્પન્નો યાદવે કુલે ॥

કુલાનાં શતમેકં ચ યાદવાનાં મહાત્મનામ્
સર્વમેતત્કુલં યાવદ્ વર્તતે વૈષ્ણવે કુલે ॥

વિષ્ણુસ્તેષાં પ્રણેતા ચ પ્રભુત્વે ચ વ્યવસ્થિતઃ
નિદેશસ્થાયિનસ્તસ્ય કથ્યન્તે સર્વયાદવાઃ ॥

સપ્તર્ષયઃ કુબેરશ્ચ યક્ષો માણિચરસ્તથા
શાલકિર્ નારદશ્ચૈવ સિદ્ધો ધન્વન્તરિસ્તથા ॥

આદિદેવસ્તથા વિષ્ણુર્ એભિસ્તુ સહ દૈવતઃ
કિમર્થં સંઘશો ભૂતાઃ સ્મૃતાઃ સમ્ભૂતયઃ કતિ ॥

ભવિષ્યાઃ કતિ ચૈવાન્યે પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ
બ્રહ્મક્ષત્રેષુ શાન્તેષુ કિમર્થમિહ જાયતે ॥

યદર્થમિહ સમ્ભૂતો વિષ્ણુર્વૃષ્ણ્યન્ધકોત્તમઃ
પુનઃ પુનર્મનુષ્યેષુ તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ॥

ત્યક્ત્વા દિવ્યાં તનું વિષ્ણુર્ માનુષેષ્વિહ જાયતે
યુગે ત્વ્ અથ પરાવૃત્તે કાલે પ્રશિથિલે પ્રભુઃ ॥

દેવાસુરવિમર્દેષુ જાયતે હરિરીશ્વરઃ
હિરણ્યકશિપૌ દૈત્યે ત્રૈલોક્યં પ્રાક્પ્રશાસતિ ॥

બલિનાધિષ્ઠિતે ચૈવ પુરા લોકત્રયે ક્રમાત્
સખ્યમાસીત્પરમકં દેવાનામસુરૈઃ સહ ॥

યુગાખ્યાસુરસમ્પૂર્ણં હ્ય્ આસીદ્ અત્યાકુલં જગત્
નિદેશસ્થાયિનશ્ચાપિ તયોર્દેવાસુરાઃ સમમ્ ॥

મૃધો બલિવિમર્દાય સમ્પ્રવૃદ્ધઃ સુદારુણઃ
દેવાનામસુરાણાં ચ ઘોરઃ ક્ષયકરો મહાન્ ॥

કર્તું ધર્મવ્યવસ્થાનં જાયતે માનુષેષ્વિહ
ભૃગોઃ શાપનિમિત્તં તુ દેવાસુરકૃતે તદા ॥

કથં દેવાસુરકૃતે વ્યાપારં પ્રાપ્તવાન્સ્વતઃ
દેવાસુરં યથા વૃત્તં તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ॥

તેષાં દાયનિમિત્તં તે સંગ્રામાસ્તુ સુદારુણાઃ
વરાહાદ્યા દશ દ્વૌ ચ શણ્ડામર્કાન્તરે સ્મૃતાઃ ॥

નામતસ્તુ સમાસેન શૃણુતૈષાં વિવક્ષતઃ
પ્રથમો નારસિંહસ્તુ દ્વિતીયશ્ચાપિ વામનઃ ॥

તૃતીયસ્તુ વરાહશ્ચ ચતુર્થો ઽમૃતમન્થનઃ
સંગ્રામઃ પઞ્ચમશ્ચૈવ સંજાતસ્તારકામયઃ ॥

ષષ્ઠો હ્ય્ આડીબકાખ્યસ્તુ સપ્તમસ્ત્રૈપુરસ્તથા
અન્ધકાખ્યો ઽષ્ટમસ્તેષાં નવમો વૃત્રઘાતકઃ ॥

ધાત્રશ્ચ દશમશ્ચૈવ તતો હાલાહલઃ સ્મૃતઃ
પ્રથિતો દ્વાદશસ્તેષાં ઘોરઃ કોલાહલસ્તથા ॥

હિરણ્યકશિપુર્ દૈત્યો નારસિંહેન પાતિતઃ
વામનેન બલિર્ બદ્ધસ્ ત્રૈલોક્યાક્રમણે પુરા ॥

હિરણ્યાક્ષો હતો દ્વંદ્વે પ્રતિઘાતે તુ દૈવતૈઃ
દંષ્ટ્રયા તુ વરાહેણ સમુદ્રસ્તુ દ્વિધા કૃતઃ ॥

પ્રહ્લાદો નિર્જિતો યુદ્ધે ઇન્દ્રેણામૃતમન્થને
વિરોચનસ્તુ પ્રાહ્લાદિર્ નિત્યમ્ ઇન્દ્રવધોદ્યતઃ ॥

ઇન્દ્રેણૈવ તુ વિક્રમ્ય નિહતસ્તારકામયે
અશક્નુવન્સ દેવાનાં સર્વં સોઢું સદૈવતમ્ ॥

નિહતા દાનવાઃ સર્વે ત્રૈલોક્યે ત્ર્યમ્બકેણ તુ
અસુરાશ્ચ પિશાચાશ્ચ દાનવાશ્ચાન્ધકાહવે ॥

હતા દેવમનુષ્યે સ્વે પિતૃભિશ્ચૈવ સર્વશઃ
સંપૃક્તો દાનવૈર્વૃત્રો ઘોરો હાલાહલે હતઃ ॥

તદા વિષ્ણુસહાયેન મહેન્દ્રેણ નિવર્તિતઃ
હતો ધ્વજે મહેન્દ્રેણ માયાચ્છન્નસ્તુ યોગવિત્
ધ્વજલક્ષણમાવિશ્ય વિપ્રચિત્તિઃ સહાનુજઃ ॥

દૈત્યાંશ્ચ દાનવાંશ્ચૈવ સંયતાન્કિલ સંયુતાન્
જયન્કોલાહલે સર્વાન્ દેવૈઃ પરિવૃતો વૃષા ॥

યજ્ઞસ્યાવભૃથે દૃશ્યૌ શણ્ડામર્કૌ તુ દૈવતૈઃ
એતે દેવાસુરે વૃત્તાઃ સંગ્રામા દ્વાદશૈવ તુ ॥

દેવાસુરક્ષયકરાઃ પ્રજાનાં તુ હિતાય વૈ
હિરણ્યકશિપૂ રાજા વર્ષાણામર્બુદં બભૌ ॥

દ્વિસપ્તતિ તથાન્યાનિ નિયુતાન્યધિકાનિ ચ
અશીતિં ચ સહસ્રાણિ ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યતાં ગતઃ ॥

પર્યાયેણ નુ રાજાભૂદ્ બલિર્વર્ષાયુતં પુનઃ
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ નિયુતાનિ ચ વિંશતિઃ ॥

બલે રાજ્યાધિકારસ્તુ યાવત્કાલં બભૂવ હ
તાવત્કાલં તુ પ્રહ્લાદો નિવૃત્તો હ્ય્ અસુરૈઃ સહ ॥

ઇન્દ્રાસ્ત્રયસ્તે વિજ્ઞેયા અસુરાણાં મહૌજસઃ
દૈત્યસંસ્થમિદં સર્વમ્ આસીદ્દશયુગં પુનઃ ॥

ત્રૈલોક્યમિદમવ્યગ્રં મહેન્દ્રેણાનુપાલ્યતે
અસપત્નમિદં સર્વમ્ આસીદ્દશયુગં પુનઃ ॥

પ્રહ્લાદસ્ય હતે તસ્મિંસ્ ત્રૈલોક્યે કાલપર્યયાત્
પર્યાયેણ તુ સમ્પ્રાપ્તે ત્રૈલોક્યં પાકશાસને
તતો ઽસુરાન્પરિત્યજ્ય શુક્રો દેવાનગચ્છત ॥

યજ્ઞે દેવાનથ ગતં દિતિજાઃ કાવ્યમાહ્વયન્
કિં ત્વં નો મિષતાં રાજ્યં ત્યક્ત્વા યજ્ઞં પુનર્ગતઃ ॥

સ્થાતું ન શક્નુમો હ્ય્ અત્ર પ્રવિશામો રસાતલમ્
એવમુક્તો ઽબ્રવીદ્દૈત્યાન્ વિષણ્ણાન્સાન્ત્વયન્ગિરા ॥

મા ભૈષ્ટ ધારયિષ્યામિ તેજસા સ્વેન વો ઽસુરાઃ
મન્ત્રાશ્ચૌષધયશ્ચૈવ રસા વસુ ચ યત્પરમ્ ॥

કૃત્સ્નાનિ મયિ તિષ્ઠન્તિ પાદસ્તેષાં સુરેષુ વૈ
તત્સર્વં વઃ પ્રદાસ્યામિ યુષ્મદર્થે ધૃતા મયા ॥

તતો દેવાસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા વૃતાન્કાવ્યેન ધીમતા
સંમન્ત્રયન્તિ દેવા વૈ સંવિજ્ઞાસ્તુ જિઘૃક્ષયા ॥

કાવ્યો હ્ય્ એષ ઇદં સર્વં વ્યાવર્તયતિ નો બલાત્
સાધુ ગચ્છામહે તૂર્ણં યાવન્નાધ્યાપયિષ્યતિ ॥

પ્રસહ્ય હત્વા શિષ્ટાંસ્તુ પાતાલં પ્રાપયામહે
તતો દેવાસ્તુ સંરબ્ધા દાનવાન્ ઉપસૃત્ય હ ॥

તતસ્તે વધ્યમાનાસ્તુ કાવ્યમેવાભિદુદ્રુવુઃ
તતઃ કાવ્યસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા તૂર્ણં દેવૈર્ અભિદ્રુતાન્ ॥

રક્ષાં કાવ્યેન સંહૃત્ય દેવાસ્તે ઽપ્યસુરાર્દિતાઃ
કાવ્યં દૃષ્ટ્વા સ્થિતં દેવા નિઃશઙ્કમસુરાઞ્જહુઃ ॥

તતઃ કાવ્યો ઽનુચિન્ત્યાથ બ્રાહ્મણો વચનં હિતમ્
તાનુવાચ તતઃ કાવ્યઃ પૂર્વં વૃત્તમનુસ્મરન્ ॥

ત્રૈલોક્યં વો હૃતં સર્વં વામનેન ત્રિભિઃ ક્રમૈઃ
બલિર્બદ્ધો હતો જમ્ભો નિહતશ્ચ વિરોચનઃ ॥

મહાસુરા દ્વાદશસુ સંગ્રામેષુ સુરૈર્ હતાઃ
તૈસ્તૈરુપાયૈર્ભૂયિષ્ઠં નિહતા વઃ પ્રધાનતઃ ॥

કિંચિચ્છીષ્ટાસ્તુ યૂયં વૈ યુદ્ધં માસ્ત્વિતિ મે મતમ્
નીતિં યાં વો ઽભિધાસ્યામિ તિષ્ઠધ્વં કાલપર્યયાત્ ॥

યાસ્યામ્યહં મહાદેવં મન્ત્રાર્થં વિજયાવહમ્
અપ્રતીપાંસ્તતો મન્ત્રાન્ દેવાત્પ્રાપ્ય મહેશ્વરાત્
યુધ્યામહે પુનર્દેવાંસ્ તતઃ પ્રાપ્સ્યથ વૈ જયમ્ ॥

તતસ્તે કૃતસંવાદા દેવાન્ ઊચુસ્તદાસુરાઃ
ન્યસ્તશસ્ત્રા વયં સર્વે નિઃસંનાહા રથૈર્વિના ॥

વયં તપશ્ચરિષ્યામઃ સંવૃતા વલ્કલૈર્વને
પ્રહ્લાદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સત્યાભિવ્યાહૃતં તુ તત્ ॥

તતો દેવા ન્યવર્તન્ત વિજ્વરા મુદિતાશ્ચ તે
ન્યસ્તશસ્ત્રેષુ દૈત્યેષુ વિનિવૃત્તાસ્તદા સુરાઃ ॥

તતસ્તાનબ્રવીત્કાવ્યઃ કંચિત્કાલમુપાસ્યથ
નિરુત્સિક્તાસ્ તપોયુક્તાઃ કાલં કાર્યાર્થસાધકમ્ ॥

પિતુર્મમાશ્રમસ્થા વૈ માં પ્રતીક્ષત દાનવાઃ
તત્સંદિશ્યાસુરાન્કાવ્યો મહાદેવં પ્રપદ્યત ॥

મન્ત્રાનિચ્છામ્યહં દેવ યે ન સન્તિ બૃહસ્પતૌ
પરાભવાય દેવાનામ્ અસુરાણાં જયાય ચ ॥

એવમુક્તો ઽબ્રવીદ્દેવો વ્રતં ત્વં ચર ભાર્ગવ
પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં તુ કણધૂમમવાક્શિરાઃ
યદિ પાસ્યસિ ભદ્રં તે તતો મન્ત્રાનવાપ્સ્યસિ ॥

તથેતિ સમનુજ્ઞાપ્ય શુક્રસ્તુ ભૃગુનન્દનઃ
પાદૌ સંસ્પૃશ્ય દેવસ્ય બાઢમિત્યબ્રવીદ્વચઃ
વ્રતં ચરામ્યહં દેવ ત્વયાદિષ્ટો ઽદ્ય વૈ પ્રભો ॥

તતો ઽનુસૃષ્ટો દેવેન કુણ્ડધારો ઽસ્ય ધૂમકૃત્
તદા તસ્મિન્ગતે શુક્રે હ્ય્ અસુરાણાં હિતાય વૈ
મન્ત્રાર્થં તત્ર વસતિ બ્રહ્મચર્યં મહેશ્વરે ॥

તદ્બુદ્ધ્વા નીતિપૂર્વં તુ રાજ્યે ન્યસ્તે તદાસુરૈઃ
અસ્મિંશ્છિદ્રે તદામર્ષાદ્ દેવાસ્તાન્સમુપાદ્રવન્
દંશિતાઃ સાયુધાઃ સર્વે બૃહસ્પતિપુરઃસરાઃ ॥

દૃષ્ટ્વાસુરગણા દેવાન્ પ્રગૃહીતાયુધાન્પુનઃ
ઉત્પેતુઃ સહસા તે વૈ સંત્રસ્તાસ્તાન્વચો ઽબ્રુવન્ ॥

ન્યસ્તે શસ્ત્રે ઽભયે દત્ત આચાર્યે વ્રતમાસ્થિતે
દત્ત્વા ભવન્તો હ્ય્ અભયં સમ્પ્રાપ્તા નો જિઘાંસયા ॥

અનાચાર્યા વયં દેવાસ્ ત્યક્તશસ્ત્રાસ્ત્વવસ્થિતાઃ
ચીરકૃષ્ણાજિનધરા નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહાઃ ॥

રણે વિજેતું દેવાંશ્ચ ન શક્ષ્યામઃ કથંચન
અયુદ્ધેન પ્રપત્સ્યામઃ શરણં કાવ્યમાતરમ્ ॥

યાપયામઃ કૃચ્છ્રમિદં યાવદભ્યેતિ નો ગુરુઃ
નિવૃત્તે ચ તથા શુક્રે યોત્સ્યામો દંશિતાયુધાઃ ॥

એવમુક્ત્વા તતો ઽન્યોન્યં શરણં કાવ્યમાતરમ્
પ્રાપદ્યન્ત તતો ભીતાસ્ તેભ્યો ઽદાદભયં તુ સા ॥

ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્યં ભયં ત્યજત દાનવાઃ
મત્સંનિધૌ વર્તતાં વો ન ભીર્ ભવિતુમર્હતિ ॥

તયા ચાભ્યુપપન્નાંસ્તાન્ દૃષ્ટ્વા દેવાસ્તતો ઽસુરાન્
અભિજગ્મુઃ પ્રસહ્યૈતાન્ અવિચાર્ય બલાબલમ્ ॥

તતસ્તાન્બાધ્યમાનાંસ્તુ દેવૈર્દૃષ્ટ્વાસુરાંસ્તદા
દેવી ક્રુદ્ધાબ્રવીદ્દેવાન્ અનિન્દ્રાન્વઃ કરોમ્યહમ્ ॥

સંભૃત્ય સર્વસમ્ભારાન્ ઇન્દ્રં સાભ્યચરત્તદા
તસ્તમ્ભ દેવી બલવદ્ યોગયુક્તા તપોધના ॥

તતસ્તં સ્તમ્ભિતં દૃષ્ટ્વા ઇન્દ્રં દેવાશ્ચ મૂકવત્
પ્રાદ્રવન્ત તતો ભીતા ઇન્દ્રં દૃષ્ટ્વા વશીકૃતમ્ ॥

ગતેષુ સુરસંઘેષુ શક્રં વિષ્ણુરભાષત
માં ત્વં પ્રવિશ ભદ્રં તે નયિષ્યે ત્વાં સુરોત્તમ ॥

એવમુક્તસ્તતો વિષ્ણું પ્રવિવેશ પુરંદરઃ
વિષ્ણુના રક્ષિતં દૃષ્ટ્વા દેવી ક્રુદ્ધા વચો ઽબ્રવીત્ ॥

એષા ત્વાં વિષ્ણુના સાર્ધં દહામિ મઘવન્બલાત્
મિષતાં સર્વભૂતાનાં દૃશ્યતાં મે તપોબલમ્ ॥

તયા ઽભિભૂતૌ તૌ દેવાવ્ ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ બભૂવતુઃ
કથં મુચ્યેવ સહિતૌ વિષ્ણુરિન્દ્રમ્ અભાષત ॥

ઇન્દ્રો ઽબ્રવીજ્જહિ હ્યેનાં યાવન્નૌ ન દહેત્પ્રભો
વિશેષણાભિભૂતો ઽસ્મિ ત્વત્તો ઽહં જહિ મા ચિરમ્ ॥

તતઃ સમીક્ષ્ય વિષ્ણુસ્તાં સ્ત્રીવધે કૃચ્છ્રમ્ આસ્થિતઃ
અભિધ્યાય તતશ્ચક્રમ્ આપદુદ્ધરણે તુ તત્ ॥

તતસ્તુ ત્વરયા યુક્તઃ શીઘ્રકારી ભયાન્વિતઃ
જ્ઞાત્વા વિષ્ણુસ્તતસ્તસ્યા ક્રૂરં દેવ્યાશ્ચિકીર્ષિતમ્
ક્રુદ્ધઃ સ્વમસ્ત્રમાદાય શિરશ્ચિચ્છેદ વૈ ભિયા ॥

તં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીવધં ઘોરં ચુક્રોધ ભૃગુરીશ્વરઃ
તતો ઽભિશપ્તો ભૃગુણા વિષ્ણુર્ ભાર્યાવધે તદા ॥

યસ્માત્તે જાનતો ધર્મ પ્રવધ્યા સ્ત્રી નિષૂદિતા
તસ્માત્ત્વં સપ્તકૃત્વેહ માનુષેષૂપપત્સ્જસે ॥

તતસ્તેનાભિશાપેન નષ્ટે ધર્મે પુનઃપુનઃ
લોકસ્ય ચ હિતાર્થાય જાયતે માનુયેષ્વિહ ॥

અનુવ્યાહૃત્ય વિષ્ણું સ તદાદાય શિરસ્ત્વરન્
સમાનીય તતઃ કાયમ્ અસૌ ગૃહ્યેદમબ્રવીત્ ॥

એષા ત્વં વિષ્પુના દેવિ હતા સંજીવયામ્યહમ્
તતસ્તાં યોજ્ય શિરસા અભિજીવેતિ સો ઽબ્રવીત્ ॥

યદિ કૃત્સ્નો મયા ધર્મો જ્ઞાયતે ચરિતો ઽપિ વા
તેન સત્યેન જીવસ્વ યદિ સત્યં વદામ્યહમ્ ॥

તતસ્તાં પ્રોક્ષ્ય શીતાભિર્ અદ્ભિર્ જીવેતિ સો ઽબ્રવીત્
તતો ઽભિવ્યાહૃતે તસ્ય દેવી સંજીવિતા તદા ॥

તતસ્તાં સર્વભૂતાનિ દૃષ્ટ્વા સુપ્તોત્થિતામિવ
સાધુ સાધ્વિતિ ચક્રુસ્તે વચસા સર્વતોદિશમ્ ॥

એવં પ્રત્યાહૃતા તેન દેવી સા ભૃગુણા તદા
મિષતાં દેવતાનાં હિ તદદ્ભુતમ્ ઇવાભવદ્ ॥

અસંભ્રાન્તેન ભૃગુણા પત્ની સંજીવિતા પુનઃ
દૃષ્ટ્વા ચેન્દ્રો નાલભત શર્મ કાવ્યભયાત્પુનઃ
પ્રજાગરે તતશ્ચેન્દ્રો જયન્તીમિદમબ્રવીત્ ॥

સંચિન્ત્ય મતિમાન્ વાક્યં સ્વાં કન્યાં પાકશાસનઃ
એષ કાવ્યો હ્યમિત્રાય વ્રતં ચરતિ દારુણમ્
તેનાહં વ્યાકુલઃ પુત્રિ કૃતો મતિમતા ભૃશમ્ ॥

ગચ્છ સંસાધયસ્વૈનં શ્રમાપનયનૈઃ શુભૈઃ
તૈસ્તૈર્મનોનુકૂલૈશ્ચ હ્ય્ ઉપચારૈર્ અતન્દ્રિતા ॥

કાવ્યમારાધયસ્વૈનં યથા તુષ્યેત સ દ્વિજઃ
ગચ્છ ત્વં તસ્ય દત્તાઽસિ પ્રયત્નં કુરુ મત્કૃતે ॥

એવમુક્તા જયન્તી સા વચઃ સંગૃહ્ય વૈ પિતુઃ
અગચ્છદ્યત્ર ઘોરં સ તપ આરભ્ય તિષ્ઠતિ ॥

તં દૃષ્ટ્વા તુ પિબન્તં સા કણધૂમમ્ અવાઙ્મુખમ્
યક્ષેણ પાત્યમાનં ચ કુણ્ડધારેણ પાતિતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ તં પાત્યમાનં દેવી કાવ્યમવસ્થિતમ્
સ્વરૂપં ધ્યાનશામ્યન્તં દુર્બલં ભૂતિમાસ્થિતમ્
પિત્રા યથોક્તં વાક્યં સા કાવ્યે કૃતવતી તદા ॥

ગીર્ભિશ્ચૈવાનુકૂલાભિઃ સ્તુવતી વલ્ગુભાષિણી
ગાત્રસંવાહનૈઃ કાલે સેવમાના ત્વચઃ સુખૈઃ
વ્રતચર્યાનુકૂલાભિર્ ઉવાસ બહુલાઃ સમાઃ ॥

પૂર્ણે ધૂમવ્રતે તસ્મિન્ ઘોરે વર્ષસહસ્રકે
વરેણ ચ્છન્દયામાસ કાવ્યં પ્રીતો ભવસ્તદા ॥

એતદ્વ્રતં ત્વયૈકેન ચીર્ણં નાન્યેન કેનચિત્
તસ્માદ્વૈ તપસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ ॥

તેજસા ચ સુરાન્સર્વાંસ્ ત્વમેકો ઽભિભવિષ્યસિ
યચ્ચાભિલષિતં બ્રહ્મન્ વિદ્યતે ભૃગુનન્દન ॥

પ્રપત્સ્યસે તુ તત્સર્વં નાનુવાચ્યં તુ કસ્યચિત્
સર્વાભિભાવી તેન ત્વં ભવિષ્યસિ દ્વિજોત્તમ ॥

એતાન્દત્ત્વા વરાંસ્તસ્મૈ ભાર્ગવાય ભવઃ પુનઃ
પ્રજેશત્વં ધનેશત્વમ્ અવધ્યત્વં ચ વૈ દદૌ ॥

એતાંલ્લબ્ધ્વા વરાન્કાવ્યઃ સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ
હર્ષાત્પ્રાદુર્બભૌ તસ્ય દિવ્યસ્તોત્રં મહેશ્વરે
તથા તિર્યક્સ્થિતશ્ચૈવ તુષ્ટુવે નીલલોહિતમ્ ॥

નમો ઽસ્તુ શિતિકણ્ઠાય કનિષ્ઠાય સુવર્ચસે
લેલિહાનાય કાવ્યાય વત્સરાયાન્ધસઃ પતે ॥

કપર્દિને કરાલાય હર્યક્ષ્ણે વરદાય ચ
સંસ્તુતાય સુતીર્થાય દેવદેવાય રંહસે ॥

ઉષ્ણીષિણે સુવક્ત્રાય બહુરૂપાય વેધસે
વસુરેતાય રુદ્રાય તપસે ચિત્રવાસસે ॥

હ્રસ્વાય મુક્તકેશાય સેનાન્યે રોહિતાય ચ
કવયે રાજવૃક્ષાય તક્ષકક્રીડનાય ચ ॥

સહસ્રશિરસે ચૈવ સહસ્રાક્ષાય મીધુષે
વરાય ભવ્યરૂપાય શ્વેતાય પુરુષાય ચ ॥

ગિરિશાય નમો ઽર્કાય બલિને આજ્યપાય ચ
સુતૃપ્તાય સુવસ્ત્રાય ધન્વિને ભાર્ગવાય ચ ॥

નિષઙ્ગિણે ચ તારાય સ્વક્ષાય ક્ષપણાય ચ
તામ્રાય ચૈવ ભીમાય ઉગ્રાય ચ શિવાય ચ ॥

મહાદેવાય શર્વાય વિશ્વરૂપશિવાય ચ
હિરણ્યાય વરિષ્ઠાય જ્યેષ્ઠાય મધ્યમાય ચ ॥

વાસ્તોષ્પતે પિનાકાય મુક્તયે કેવલાય ચ
મૃગવ્યાધાય દક્ષાય સ્થાણવે ભીષણાય ચ ॥

બહુનેત્રાય ધુર્યાય ત્રિનેત્રાયેશ્વરાય ચ
કપાલિને ચ વીરાય મૃત્યવે ત્ર્યમ્બકાય ચ ॥

બભ્રવે ચ પિશઙ્ગાય પિઙ્ગલાયારુણાય ચ
પિનાકિને ચેષુમતે ચિત્રાય રોહિતાય ચ ॥

દુન્દુભ્યાયૈકપાદાય અજાય બુદ્ધિદાય ચ
આરણ્યાય ગૃહસ્થાય યતયે બ્રહ્મચારિણે ॥

સાંખ્યાય ચૈવ યોગાય વ્યાપિને દીક્ષિતાય ચ
અનાહતાય શર્વાય ભવ્યેશાય યમાય ચ ॥

રોધસે ચેકિતાનાય બ્રહ્મિષ્ઠાય મહર્ષયે
ચતુષ્પદાય મેધ્યાય રક્ષિણે શીઘ્રગાય ચ ॥

શિખણ્ડિને કરાલાય દંષ્ટ્રિણે વિશ્વવેધસે
ભાસ્વરાય પ્રતીતાય સુદીપ્તાય સુમેધસે ॥

ક્રૂરાયાવિકૃતાયૈવ ભીષણાય શિવાય ચ
સૌમ્યાય ચૈવ મુખ્યાય ધાર્મિકાય શુભાય ચ ॥

અવધ્યાયામૃતાયૈવ નિત્યાય શાશ્વતાય ચ
વ્યાપૃતાય વિશિષ્ટાય ભરતાય ચ સાક્ષિણે ॥

ક્ષેમાય સહમાનાય સત્યાય ચામૃતાય ચ
કર્ત્રે પરશવે ચૈવ શૂલિને દિવ્યચક્ષુષે ॥

સોમપાયાજ્યપાયૈવ ધૂમપાયોષ્મપાય ચ
શુચયે પરિધાનાય સદ્યોજાતાય મૃત્યવે ॥

પિશિતાશાય સર્વાય મેઘાય વિદ્યુતાય ચ
વ્યાવૃત્તાય વરિષ્ઠાય ભરિતાય તરક્ષવે ॥

ત્રિપુરઘ્નાય તીર્થાયા -વક્રાય રોમશાય ચ
તિગ્માયુધાય વ્યાખ્યાય સુસિદ્ધાય પુલસ્તયે ॥

રોચમાનાય ચણ્ડાય સ્ફીતાય ઋષભાય ચ
વ્રતિને યુઞ્જમાનાય શુચયે ચોર્ધ્વરેતસે ॥

અસુરઘ્નાય સ્વાઘ્નાય મૃત્યુઘ્ને યજ્ઞિયાય ચ
કૃશાનવે પ્રચેતાય વહ્નયે નિર્મલાય ચ ॥

રક્ષોઘ્નાય પશુઘ્નાયા વિઘ્નાય શ્વસિતાય ચ
વિભ્રાન્તાય મહાન્તાય અર્ણવે દુર્ગમાય ચ ॥

કૃષ્ણાય ચ જયન્તાય લોકાનામીશ્વરાય ચ
અનાશ્રિતાય વેધ્યાય સમત્વાધિષ્ઠિતાય ચ ॥

હિરણ્યબાહવે ચૈવ વ્યાપ્તાય ચ મહાય ચ
સુકર્મણે પ્રસહ્યાય ચેશાનાય સુચક્ષુષે ॥

ક્ષિપ્રેષવે સદશ્વાય શિવાય મોક્ષદાય ચ
કપિલાય પિશઙ્ગાય મહાદેવાય ધીમતે ॥

મહાકાયાય દીપ્તાય રોદનાય સહાય ચ
દૃઢધન્વિને કવચિને રથિને ચ વરૂથિને ॥

ભૃગુનાથાય શુક્રાય ગહ્વરેષ્ઠાય વેધસે
અમોઘાય પ્રશાન્તાય સુમેધાય વૃષાય ચ ॥

નમો ઽસ્તુ તુભ્યં ભગવન્ વિશ્વાય કૃત્તિવાસસે
પશૂનાં પતયે તુભ્યં ભૂતાનાં પતયે નમઃ ॥

પ્રણવે ઋગ્યજુઃસામ્ને સ્વાહાય ચ સ્વધાય ચ
વષટ્કારાત્મને ચૈવ તુભ્યં મન્ત્રાત્મને નમઃ ॥

ત્વષ્ટ્રે ધાત્રે તથા કર્ત્રે ચક્ષુઃશ્રોત્રમયાય ચ
ભૂતભવ્યભવેશાય તુભ્યં કર્માત્મને નમઃ ॥

વસવે ચૈવ સાધ્યાય રુદ્રાદિત્યસુરાય ચ
વિષાય મારુતાયૈવ તુભ્યં દેવાત્મને નમઃ ॥

અગ્નીષોમવિધિજ્ઞાય પશુમન્ત્રૌષધાય ચ
સ્વયમ્ભુવે હ્ય્ અજાયૈવ અપૂર્વપ્રથમાય ચ
પ્રજાનાં પતયે ચૈવ તુભ્યં બ્રહ્માત્મને નમઃ ॥

આત્મેશાયાત્મવશ્યાય સર્વેશાતિશયાય ચ
સર્વભૂતાઙ્ગભૂતાય તુભ્યં ભૂતાત્મને નમઃ ॥

નિર્ગુણાય ગુણજ્ઞાય વ્યાકૃતાયામૃતાય ચ
નિરુપાખ્યાય મિત્રાય તુભ્યં સાંખ્યાત્મને નમઃ ॥

પૃથિવ્યૈ ચાન્તરિક્ષાય દિવ્યાય ચ મહાય ચ
જનસ્તપાય સત્યાય તુભ્યં લોકાત્મને નમઃ ॥

અવ્યક્તાય ચ મહતે ભૂતાદેરિન્દ્રિયાય ચ
આત્મજ્ઞાય વિશેષાય તુભ્યં સર્વાત્મને નમઃ ॥

નિત્યાય ચાત્મલિઙ્ગાય સૂક્ષ્માયૈવેતરાય ચ
બુદ્ધાય વિભવે ચૈવ તુભ્યં મોક્ષાત્મને નમઃ ॥

નમસ્તે ત્રિષુ લોકેષુ નમસ્તે પરતસ્ ત્રિષુ
સત્યાન્તેષુ મહાદ્યેષુ ચતુર્ષુ ચ નમો ઽસ્તુ તે ॥

નમઃ સ્તોત્રે મયા હ્ય્ અસ્મિન્ યદિ ન વ્યાહૃતં ભવેત્
મદ્ભક્ત ઇતિ બ્રહ્મણ્ય તત્સર્વં ક્ષન્તુમર્હસિ ॥

એવમાભાષ્ય દેવેશમ્ ઈશ્વરં નીલલોહિતમ્
પ્રહ્વો ઽભિપ્રણતસ્તસ્મૈ પ્રાઞ્જલિર્વાગ્યતો ઽભવત્ ॥

કાવ્યસ્ય ગાત્રં સંસ્પૃશ્ય હસ્તેન પ્રીતિમાન્ભવઃ
નિકામં દર્શનં દત્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

તતઃ સો ઽન્તર્હિતે તસ્મિન્ દેવેશે ઽનુચરીં તદા
તિષ્ઠન્તીં પાર્શ્વતો દૃષ્ટ્વા જયન્તીમિદમબ્રવીત્ ॥

કસ્ય ત્વં સુભગે કા વા દુઃખિતે મયિ દુઃખિતા
મહતા તપસા યુક્તા કિમર્થં માં નિષેવસે ॥

અનયા સંસ્તુતો ભક્ત્યા પ્રશ્રયેણ દમેન ચ
સ્નેહેન ચૈવ સુશ્રોણિ પ્રીતો ઽસ્મિ વરવર્ણિનિ ॥

કિમિચ્છસિ વરારોહે કસ્તે કામઃ સમૃધ્યતામ્
તત્તે સમ્પાદયામ્યદ્ય યદ્યપિ સ્યાત્સુદુષ્કરઃ ॥

એવમુક્તાબ્રવીદેનં તપસા જ્ઞાતુમર્હસિ
ચિકીર્ષિતં હિ મે બ્રહ્મંસ્ ત્વં હિ વેત્થ યથાતથમ્ ॥

એવમુક્તો ઽબ્રવીદેનાં દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા
મયા સહ ત્વં સુશ્રોણિ દશ વર્ષાણિ ભામિનિ ॥

સર્વભૂતૈરદૃશ્યા ચ સંપ્રયોગમિહેચ્છસિ
દેવિ ચેન્દીવરશ્યામે વરાર્હે વામલોચને
એવં વૃણોષિ કામં ત્વં મત્તો વૈ વલ્ગુભાષિણિ ॥

એવં ભવતુ ગચ્છામો ગૃહાન્નો મત્તકાશિનિ
તતઃ સ્વગૃહમાગત્ય જયન્ત્યાઃ પાણિમુદ્વહન્ ॥

તયા સહાવસદ્દેવ્યા દશ વર્ષાણિ ભાર્ગવઃ
અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં માયયા સંવૃતઃ પ્રભુઃ ॥

કૃતાર્થમાગતં દૃષ્ટ્વા કાવ્યં સર્વે દિતેઃ સુતાઃ
અભિજગ્મુર્ગૃહં તસ્ય મુદિતાસ્તે દિદૃક્ષવઃ ॥

યદા ગતા ન પશ્યન્તિ માયયા સંવૃતં ગુરુમ્
લક્ષણં તસ્ય તદ્બુદ્ધ્વા પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્ ॥

બૃહસ્પતિસ્તુ સંરુદ્ધં કાવ્યં જ્ઞાત્વા વરેણ તુ
તુષ્ટ્યર્થં દશ વર્ષાણિ જયન્ત્યા હિતકામ્યયા ॥

બુદ્ધ્વા તદન્તરં સો ઽપિ દૈત્યાનામિન્દ્રનોદિતઃ
કાવ્યસ્ય રૂપમાસ્થાય અસુરાન્ સમુપાહ્વયત્ ॥

તતસ્તાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિરુવાચ હ
સ્વાગતં મમ યાજ્યાનાં પ્રાપ્તો ઽહં વો હિતાય ચ ॥

અહં વો ઽધ્યાપયિષ્યામિ વિદ્યાઃ પ્રાપ્તાસ્તુ યા મયા
તતસ્તે હૃષ્ટમનસો વિદ્યાર્થમુપપેદિરે ॥

પૂર્ણે કાવ્યસ્તદા તસ્મિન્ સમયે દશવાર્ષિકે
સમયાન્તે દેવયાની તદોત્પન્ના ઇતિ શ્રુતિઃ
બુદ્ધિં ચક્રે તતઃ સો ઽથ યાજ્યાનાં પ્રત્યવેક્ષણે ॥

દેવિ ગચ્છામ્યહં દ્રષ્ટું મમ યાજ્યાઞ્શુચિસ્મિતે
વિભ્રાન્તવીક્ષિતે સાધ્વિ ત્રિવર્ણાયતલોચને ॥

એવમુક્તાબ્રવીદ્ એનં ભજ ભક્તાન્મહાવ્રત
એષ ધર્મઃ સતાં બ્રહ્મન્ ન ધર્મં લોપયામિ તે ॥

તતો ગત્વાસુરાન્દૃષ્ટ્વા દેવાચાર્યેણ ધીમતા
વઞ્ચિતાન્કાવ્યરૂપેણ તતઃ કાવ્યો ઽબ્રવીત્તુ તાન્ ॥

કાવ્યં માં વો વિજાનીધ્વં તોષિતો ગિરિશો વિભુઃ
વઞ્ચિતા બત યૂયં વૈ સર્વે શૃણુત દાનવાઃ ॥

શ્રુત્વા તથા બ્રુવાણં તં સંભ્રાન્તાસ્તે તદાભવન્
પ્રેક્ષન્તસ્ તાવ્ ઉભૌ તત્ર સ્થિતાસીનૌ સુવિસ્મિતાઃ ॥

સમ્પ્રમૂઢાસ્ તતઃ સર્વે ન પ્રાબુધ્યન્ત કિંચન
અબ્રવીત્ સમ્પ્રમૂઢેષુ કાવ્યસ્તાનસુરાંસ્તદા ॥

આચાર્યો વો હ્ય્ અહં કાવ્યો દેવાચાર્યો ઽયમઙ્ગિરાઃ
અનુગચ્છત માં દૈત્યાસ્ ત્યજતૈનં બૃહસ્પતિમ્ ॥

ઇત્યુક્તા હ્ય્ અસુરાસ્તેન તાવ્ ઉભૌ સમવેક્ષ્ય ચ
યદાસુરા વિશેષં તુ ન જાનન્ત્યુભયોસ્તયોઃ ॥

બૃહસ્પતિર્ ઉવાચૈનાન્ અસમ્ભ્રાન્તસ્તપોધનઃ
કાવ્યો વો ઽહં ગુરુર્દૈત્યા મદ્રૂપો ઽયં બૃહસ્પતિઃ ॥

સંમોહયતિ રૂપેણ મામકેનૈષ વો ઽસુરાઃ
શ્રુત્વા તસ્ય તતસ્તે વૈ સમેત્ય તુ તતો ઽબ્રુવન્ ॥

અયં નો દશ વર્ષાણિ સતતં શાસ્તિ વૈ પ્રભુઃ
એષ વૈ ગુરુરસ્માકમ્ અન્તરેપ્સુરયં દ્વિજઃ ॥

તતસ્તે દાનવાઃ સર્વે પ્રણિપત્યાભિનન્દ્ય ચ
વચનં જગૃહુસ્તસ્ય ચિરાભ્યાસે ન મોહિતાઃ ॥

ઊચુસ્ તમસુરાઃ સર્વે ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ
અયં ગુરુર્ હિતો ઽસ્માકં ગચ્છ ત્વં નાસિ નો ગુરુઃ ॥

ભાર્ગવો વાઙ્ગિરા વાપિ ભગવાનેષ નો ગુરુઃ
સ્થિતા વયં નિદેશે ઽસ્ય સાધુ ત્વં ગચ્છ માચિરમ્ ॥

એવમુક્ત્વાસુરાઃ સર્વે પ્રાપદ્યન્ત બૃહસ્પતિમ્
યદા ન પ્રત્યપદ્યન્ત કાવ્યેનોક્તં મહદ્ધિતમ્ ॥

ચુકોપ ભાર્ગવસ્તેષામ્ અવલેપેન તેન તુ
બોધિતા હિ મયા યસ્માન્ ન માં ભજથ દાનવાઃ ॥

તસ્માત્પ્રનષ્ટસંજ્ઞા વૈ પરાભવમવાપ્સ્યથ
ઇતિ વ્યાહૃત્ય તાન્કાવ્યો જગામાથ યથાગતમ્ ॥

શપ્તાંસ્તાનસુરાઞ્જ્ઞાત્વા કાવ્યેન સ બૃહસ્પતિઃ
કૃતાર્થઃ સ તદા હૃષ્ટઃ સ્વરૂપં પ્રત્યપદ્યત ॥

બુદ્ધ્યાસુરાન્ હતાઞ્જ્ઞાત્વા કૃતાર્થો ઽન્તરધીયત
તતઃ પ્રનષ્ટે તસ્મિંસ્તુ વિભ્રાન્તા દાનવાભવન્ ॥

અહો વિવઞ્ચિતાઃ સ્મેતિ પરસ્પરમથાબ્રુવન્
પૃષ્ઠતો ઽભિમુખાશ્ચૈવ તાડિતાઙ્ગિરસેન તુ ॥

વઞ્ચિતાઃ સોપધાનેન સ્વે સ્વે વસ્તુનિ માયયા
તતસ્ત્વપરિતુષ્ટાસ્તે તમેવ ત્વરિતા યયુઃ
પ્રહ્લાદમગ્રતઃ કૃત્વા કાવ્યસ્યાનુપદં પુનઃ ॥

તતઃ કાવ્યં સમાસાદ્ય ઉપતસ્થુરવાઙ્મુખાઃ
સમાગતાન્પુનર્દૃષ્ટ્વા કાવ્યો યાજ્યાનુવાચ હ ॥

મયા સંબોધિતાઃ સર્વે યસ્માન્મા નાભિનન્દથ
તતસ્તેનાવમાનેન ગતા યૂયં પરાભવમ્ ॥

એવં બ્રુવાણં શુક્રં તુ બાષ્પસંદિગ્ધયા ગિરા
પ્રહ્લાદસ્તં તદોવાચ મા નસ્ત્વં ત્યજ ભાર્ગવ ॥

સ્વાશ્રયાન્ ભજમાનાંશ્ચ ભક્તાંસ્ત્વં ભજ ભાર્ગવ
ત્વય્યદૃષ્ટે વયં તેન દેવાચાર્યેણ મોહિતાઃ
ભક્તાનર્હસિ વૈ જ્ઞાતું તપોદીર્ઘેણ ચક્ષુષા ॥

યદિ નસ્ત્વં ન કુરુષે પ્રસાદં ભૃગુનન્દન
અપધ્યાતાસ્ ત્વયા હ્ય્ અદ્ય પ્રવિશામો રસાતલમ્ ॥

જ્ઞાત્વા કાવ્યો યથાતત્ત્વં કારુણ્યાદનુકમ્પયા
એવં પ્રત્યનુનીતો વૈ તતઃ કોપં નિયમ્ય સઃ
ઉવાચૈતાન્ન ભેતવ્યં ન ગન્તવ્યં રસાતલમ્ ॥

અવશ્યં ભાવિનો હ્ય્ અર્થાઃ પ્રાપ્તવ્યા મયિ જાગ્રતિ
ન શક્યમન્યથા કર્તું દિષ્ટં હિ બલવત્તરમ્ ॥

સંજ્ઞા પ્રનષ્ટા યા વો ઽદ્ય તામેતાં પ્રતિપત્સ્યથ
દેવાઞ્જિત્વા સકૃચ્ચાપિ પાતાલં પ્રતિપત્સ્યથ ॥

પ્રાપ્તે પર્યાયકાલે ચ હીતિ બ્રહ્માભ્યભાષત
મત્પ્રસાદાચ્ચ ત્રૈલોક્યં ભુક્તં યુષ્માભિરૂર્જિતમ્ ॥

યુગાખ્યા દશ સમ્પૂર્ણા દેવાનાક્રમ્ય મૂર્ધનિ
એતાવન્તં ચ કાલં વૈ બ્રહ્મા રાજ્યમભાષત ॥

રાજ્યં સાવર્ણિકે તુભ્યં પુનઃ કિલ ભવિષ્યતિ
લોકાનામીશ્વરો ભાવ્યસ્ તવ પૌત્રઃ પુનર્બલિઃ ॥

એવં કિલ મિથઃ પ્રોક્તઃ પૌત્રસ્તે વિષ્ણુના સ્વયમ્
વાચા હૃતેષુ લોકેષુ તાસ્તાસ્તસ્યાભવન્કિલ ॥

યસ્માત્પ્રવૃત્તયશ્ચાસ્ય સંકાશાદ્ અભિસંધિતાઃ
તસ્માદ્વૃત્તેન પ્રીતેન તુભ્યં દત્તં સ્વયમ્ભુવા ॥

દેવરાજ્યે બલિર્ભાવ્ય ઇતિ મામીશ્વરો ઽબ્રવીત્
તસ્માદદૃશ્યો ભૂતાનાં કાલાપેક્ષઃ સ તિષ્ઠતિ ॥

પ્રીતેન ચાપરો દત્તો વરસ્તુભ્યં સ્વયમ્ભુવા
તસ્માન્નિરુત્સુકસ્ત્વં વૈ પર્યાયં સહિતો ઽસુરૈઃ ॥

ન હિ શક્યં મયા તુભ્યં પુરસ્તાદ્ વિપ્રભાષિતુમ્
બ્રહ્મણા પ્રતિષિદ્ધો ઽહં ભવિષ્યં જાનતા વિભો ॥

ઇમૌ ચ શિષ્યૌ દ્વૌ મહ્યં સમાવ્ એતૌ બૃહસ્પતેઃ
દૈવતૈઃ સહ સંસૃષ્ટાન્ સર્વાન્વો ધારયિષ્યતઃ ॥

ઇત્યુક્તા હ્ય્ અસુરાઃ સર્વે કાવ્યેનાક્લિષ્ટકર્મણા
હૃષ્ટાસ્તેન યયુઃ સાર્ધં પ્રહ્લાદેન મહાત્મના ॥

અવશ્યં ભાવ્યમર્થં તુ શ્રુત્વા શુક્રેણ ભાષિતમ્
સકૃદાશંસમાનાસ્તુ જયં શુક્રેણ ભાષિતમ્
દંશિતાઃ સાયુધાઃ સર્વે તતો દેવાન્સમાહ્વયન્ ॥

દેવાસ્તદાસુરાન્દૃષ્ટ્વા સંગ્રામે સમુપસ્થિતાન્
સર્વે સંભૃતસમ્ભારા દેવાસ્તાન્ સમયોધયન્ ॥

દેવાસુરે તદા તસ્મિન્ વર્તમાને શતં સમાઃ
અજયન્નસુરા દેવાંસ્ તતો દેવા હ્ય્ અમન્ત્રયન્ ॥

યજ્ઞેનોપાહ્વયામસ્ તૌ તતો જેષ્યામહે ઽસુરાન્
તદોપામન્ત્રયન્દેવાઃ શણ્ડામર્કૌ તુ તાવ્ ઉભૌ ॥

યજ્ઞે ચાહૂય તૌ પ્રોક્તૌ ત્યજેતામસુરાન્ દ્વિજૌ
વયં યુવાં ભજિષ્યામઃ સહ જિત્વા તુ દાનવાન્ ॥

એવં કૃતાભિસંધી તૌ શણ્ડામર્કૌ સુરાસ્તથા
તતો દેવા જયં પ્રાપુર્ દાનવાશ્ચ પરાજિતાઃ ॥

શણ્ડામર્કપરિત્યક્તા દાનવા હ્ય્ અબલાસ્તથા
એવં દૈત્યાઃ પુરા કાવ્ય શાપેનાભિહતાસ્તદા ॥

કાવ્યશાપાભિભૂતાસ્તે નિરાધારાશ્ચ સર્વશઃ
નિરસ્યમાના દેવૈશ્ચ વિવિશુસ્તે રસાતલમ્ ॥

એવં નિરુદ્યમા દેવૈઃ કૃતાઃ કૃચ્છ્રેણ દાનવાઃ
તતઃ પ્રભૃતિ શાપેન ભૃગોર્નૈમિત્તિકેન તુ ॥

જજ્ઞે પુનઃ પુનર્વિષ્ણુર્ ધર્મે પ્રશિથિલે પ્રભુઃ
કુર્વન્ધર્મવ્યવસ્થાનમ્ અસુરાણાં પ્રણાશનમ્ ॥

પ્રહ્લાદસ્ય નિદેશે તુ ન સ્થાસ્યન્ત્યસુરાશ્ચ યે
મનુષ્યવધ્યાસ્તે સર્વે બ્રહ્મેતિ વ્યાહરત્પ્રભુઃ ॥

ધર્માન્નારાયણસ્યાંશઃ સમ્ભૂતશ્ ચાક્ષુષે ઽન્તરે
યજ્ઞં વૈ વર્તયામાસુર્ દેવા વૈવસ્વતે ઽન્તરે ॥

પ્રાદુર્ભાવે તતસ્તસ્ય બ્રહ્મા હ્ય્ આસીત્પુરોહિતઃ
યુગાખ્યાયાં ચતુર્થ્યાં તુ આપન્નેષુ સુરેષુ વૈ ॥

સમ્ભૂતસ્તુ સમુદ્રાન્તે હિરણ્યકશિપોર્વધે
દ્વિતીયે નરસિંહાખ્યે રુદ્રો હ્ય્ આસીત્પુરોહિતઃ ॥

બલિસંસ્થેષુ લોકેષુ ત્રેતાયાં સપ્તમં પ્રતિ
તૃતીયે વામનસ્યાર્થે ધર્મેણ તુ પુરોધસા ॥

એતાસ્ તિસ્રઃ સ્મૃતાસ્તસ્ય દિવ્યાઃ સમ્ભૂતયો દ્વિજાઃ
માનુષાઃ સપ્ત યાન્યાસ્તુ શાપજાસ્તા નિબોધત ॥

ત્રેતાયુગે તુ પ્રથમે દત્તાત્રેયો બભૂવ હ
નષ્ટે ધર્મે ચતુર્થાંશે માર્કણ્ડેયપુરઃસરઃ ॥

પઞ્ચમઃ પઞ્ચદશ્યાં ચ ત્રેતાયાં સંબભૂવ હ
માન્ધાતા ચક્રવર્તી તુ તદોત્તઙ્કપુરઃસરે ॥

એકોનવિંશ્યાં ત્રેતાયાં સર્વક્ષત્રાન્તકૃદ્વિભુઃ
જામદગ્ન્યસ્તથા ષષ્ઠો વિશ્વામિત્રપુરઃસરઃ ॥

ચતુર્વિંશે યુગે રામો વસિષ્ઠેન પુરોધસા
સપ્તમો રાવણસ્યાર્થે જજ્ઞે દશરથાત્મજઃ ॥

અષ્ટમે દ્વાપરે વિષ્ણુર્ અષ્ટાવિંશે પરાશરાત્
વેદવ્યાસસ્તથા જજ્ઞે જાતૂકર્ણ્યપુરઃસરઃ ॥

કર્તું ધર્મવ્યવસ્થાનમ્ અસુરાણાં પ્રણાશનમ્
બુદ્ધો નવમકો જજ્ઞે તપસા પુષ્કરેક્ષણઃ
દેવસુન્દરરૂપેણ દ્વૈપાયનપુરઃસરઃ ॥

તસ્મિન્નેવ યુગે ક્ષીણે સંધ્યાશિષ્ટે ભવિષ્યતિ
કલ્કી તુ વિષ્ણુયશસઃ પારાશર્યપુરઃસરઃ ॥

દશમો ભાવ્યસમ્ભૂતો યાજ્ઞવલ્ક્યપુરઃસરઃ
સર્વાંશ્ચ ભૂતાંસ્ તિમિતાન્ પાષણ્ડાંશ્ચૈવ સર્વશઃ ॥

પ્રગૃહીતાયુધૈર્ વિપ્રૈર્ વૃતઃ શતસહસ્રશઃ ॥

નિઃશેષાઞ્છૂદ્રરાજ્ઞસ્તુ તદા સ તુ કરિષ્યતિ
બ્રહ્મદ્વિષઃ સપત્નાંસ્તુ સંહૃત્યૈવ ચ તદ્વપુઃ ॥

પઞ્ચવિંશે સ્થિતઃ કલ્કિશ્ ચરિતાર્થઃ સસૈનિકઃ
શૂદ્રાન્ સંશોધયિત્વા તુ સમુદ્રાન્તં ચ વૈ સ્વયમ્ ॥

પ્રવૃત્તચક્રો બલવાન્ સંહારં તુ કરિષ્યતિ
ઉત્સાદયિત્વા વૃષલાન્ પ્રાયશસ્તાનધાર્મિકાન્ ॥

તતસ્તદા સ વૈ કલ્કિશ્ ચરિતાર્થઃ સસૈનિકઃ
પ્રજાસ્તં સાધયિત્વા તુ સમૃદ્ધાસ્તેન વૈ સ્વયમ્ ॥

અકસ્માત્કોપિતાન્યોન્યં ભવિષ્યન્તીહ મોહિતાઃ
ક્ષપયિત્વા તુ તે ઽન્યોન્યં ભાવિનાર્થેન ચોદિતાઃ ॥

તતઃ કાલે વ્યતીતે તુ સ દેવો ઽન્તરધીયત
નૃપેષ્વથ પ્રનષ્ટેષુ પ્રજાનાં સંગ્રહાત્તદા ॥

રક્ષણે વિનિવૃત્તે તુ હત્વા ચાન્યોન્યમાહવે
પરસ્પરં ચ હત્વા તુ નિરાક્રન્દાઃ સુદુઃખિતાઃ ॥

પુરાણિ હિત્વા ગ્રામાંશ્ચ તુલ્યત્વે નિષ્પરિગ્રહાઃ
પ્રનષ્ટાશ્રમધર્માશ્ચ નષ્ટવર્ણાશ્રમાસ્તથા ॥

અટ્ટશૂલા નાનપદાઃ શિવશૂલાશ્ચતુષ્પથાઃ
પ્રમદાઃ કેશશૂલાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

હ્રસ્વદેહાયુષશ્ચૈવ ભવિષ્યન્તિ વનૌકસઃ
સરિત્પર્વતવાસિન્યો મૂલપત્ત્રફલાશનાઃ ॥

ચીરચર્માજિનધરાઃ સંકરં ઘોરમાશ્રિતાઃ
ઉત્પાતદુઃખાઃ સ્વલ્પાર્થા બહુબાધાશ્ચ તાઃ પ્રજાઃ ॥

એવં કષ્ટમનુપ્રાપ્તાઃ કાલે સંધ્યંશકે તદા
તતઃ ક્ષયં ગમિષ્યન્તિ સાર્ધં કલિયુગેન તુ ॥

ક્ષીણે કલિયુગે તસ્મિંસ્ તતઃ કૃતમવર્તત
ઇત્યેતત્કીર્તિતં સમ્યગ્ દેવાસુરવિચેષ્ટિતમ્ ॥

યદુવંશપ્રસઙ્ગેન સમાસાદ્વૈષ્ણવં યશઃ
તુર્વસોસ્તુ પ્રવક્ષ્યામિ પૂરોર્ દ્રુહ્યોસ્તથા હ્ય્ અનોઃ ॥