Matsya Purana · Chapter 25

kimarthaṃ pauravo vaṃśaḥ śreṣṭhatvaṃ prāpa bhūtale
jyeṣṭhasyāpi yadorvaṃśaḥ kimarthaṃ hīyate śriyā //

anyadyayāticaritaṃ sūta vistarato vada
yasmāttatpuṇyamāyuṣyam abhinandyaṃ surairapi //

etadeva purā pṛṣṭaḥ śatānīkena śaunakaḥ
puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ yayāticaritaṃ mahat //

yayātiḥ pūrvajo 'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ
kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām //

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana
ānupūrvyācca me śaṃsa pūrorvaṃśadharānnṛpān //

yayātirāsīdrājarṣir devarājasamadyutiḥ
taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā //

tatte 'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchato rājasattama
devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca //

surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ
aiśvaryaṃ prati saṃgharṣas trailokye sacarācare //

jigīṣayā tato devā vavrurāṅgirasaṃ munim
paurohitye ca yajñārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare //

brāhmaṇau tāv ubhau nityam anyonyaṃ spardhinau bhṛśam
tatra devā nijaghnuryān dānavān yudhi saṃgatān //

tānpunar jīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt
tataste punarutthāya yodhayāṃcakrire surān //

asurāstu nijaghnuryān surānsamaramūrdhani
na tānsaṃjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ //

na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān
saṃjīvanīṃ tato devā viṣādamagamanparam //

atha devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā
ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ //

bhajamānānbhajasvāsmān kuru sāhāyyamuttamam
yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe 'mitatejasi //

śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅno bhaviṣyasi
vṛṣaparvaṇaḥ samīpe 'sau śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ //

rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān
tam ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścidṛte tvayā //

devayānī ca dayitā sutā tasya mahātmanaḥ
tām ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate //

śīladākṣiṇyamādhuryair ācāreṇa damena ca
devayānyāṃ tu tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam //

tadā hi preṣito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ
tathetyuktvā tu sa prāyād bṛhaspatisutaḥ kacaḥ //

sa gatvā tvarito rājan devaiḥ sampūjitaḥ kacaḥ
asurendrapure śukraṃ praṇamyedamuvāca ha //

ṛṣer aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ
nāmnā kaceti vikhyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān //

brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ guro
anumanyasva māṃ brahman sahasraparivatsarān //

kaca susvāgataṃ te 'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ
arcayiṣye 'hamarcyaṃ tvām arcito 'stu bṛhaspatiḥ //

kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam
ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam //

vrataṃ ca vratakālaṃ ca yathoktaṃ pratyagṛhṇata
ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata //

nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanagocarām
gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat //

saṃśīlayandevayānīṃ kanyāṃ samprāptayauvanām
puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārgavīm //

devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam
anugāyantī lalanā rahaḥ paryacarattadā //

pañca varṣaśatānyevaṃ kacasya carato bhṛśam
tattattīvraṃ vrataṃ buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam //

gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyenamamarṣitāḥ
jaghnur bṛhaspater dveṣān nijarakṣārtham eva ca //

hatvā sālāvṛkebhyaśca prāyacchaṃstilaśaḥ kṛtam
tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaniveśanam //

tā dṛṣṭvā rahitā gāstu kacenābhyāgatā vanāt
uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārgavam //

hutaṃ caivāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabho
agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate //

vyaktaṃ hato dhṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati
taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmyaham //

athehyehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham
tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ prayuktvā kacamāhvayat //

āhūtaḥ prādurabhavat kacaḥ śukraṃ nanāma sa
hato 'hamiti cācakhyau rākṣasair dhiṣaṇātmajaḥ //

sa punardevayānyuktaḥ puṣpāhāre yadṛcchayā
vanaṃ yayau kaco vipraḥ paṭhanbrahma ca śāśvatam //

vane puṣpāṇi cinvantaṃ dadṛśur dānavāśca tam
tato 'dvitīyaṃ taṃ hatvā dagdhaṃ kṛtvā ca cūrṇavat
prāyacchan brāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstadā //

devayānyatha bhūyo 'pi pitaraṃ vākyamabravīt
puṣpāhārapreṣaṇakṛt kacastāta na dṛśyate //

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati
taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmi te //

bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ
vidyayā jīvito 'pyevaṃ hanyate karavāṇi kim //

mainaṃ śuco mā ruda devayāni na tvādṛśī martyamanu praśocet
yasyāstava brahma ca brāhmaṇāśca sendrāśca devā vasavo 'śvinau ca //

suradviṣaścaiva jagacca sarvam upasthitaṃ mattapasaḥ prabhāvāt
aśakyo 'yaṃ jīvayituṃ dvijātiḥ saṃjīvito yo vadhyate caiva bhūyaḥ //

yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho bṛhaspatiścāpi pitā taponidhiḥ
ṛṣeḥ suputraṃ tamathāpi pautraṃ kathaṃ na śoce yamahaṃ na rudyām //

sa brahmacārī ca tapodhanaśca sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ
kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye priyo hi me tāta kaco 'bhirūpaḥ //

sa tv evamukto devayānyā maharṣiḥ saṃrambheṇa vyājahārātha kāvyaḥ
asaṃśayaṃ māmasurā dviṣanti ye me śiṣyānāgatānsūdayanti //

abrāhmaṇaṃ kartumicchanti raudrā ebhir vyarthaṃ prastuto dānavairhi
tatkarmaṇāpyasya bhavedihāntaḥ kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram //

sa tenāpṛṣṭo vidyayā copahūtaḥ śanairvācaṃ jaṭhare vyājahāra
tamabravītkena cehopanīto mamodare tiṣṭhasi brūhi vatsa //

bhavatprasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ sarvaṃ smareyaṃ yacca yathā ca vṛttam
na tv evaṃ syāttapasaḥ kṣayo me tata kleśaṃ ghorataraṃ smarāmi //

asuraiḥ surāyāṃ bhavato 'smi datto hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya
brāhmīṃ māyāṃ tv āsurī tv atra māyā tvayi sthite katham evābhibādhate //

kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse vinaiva me jīvitaṃ syātkacasya
nānyatra kukṣermama bhedanācca dṛśyet kaco madgato devayāni //

dvau māṃ śokāv agnikalpau dahetāṃ kacasya nāśastava caivopaghātaḥ
kacasya nāśe mama nāsti śarma tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā //

saṃsiddharūpo 'si bṛhaspateḥ suta yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī
vidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ na cedindraḥ kacarūpī tvamadya //

na nivartetpunarjīvan kaścidanyo mamodarāt
brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyām avāpnuhi //

putro bhūtvā niṣkramasvodarānme bhittvā kukṣiṃ jīvaya māṃ ca tāta
avekṣethā dharmavatīmavekṣāṃ guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ //

guroḥ sakāśātsamavāpya vidyāṃ bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ
prāleyādreḥ śuklamudbhidya śṛṅgaṃ rātryāgame paurṇamāsyāmivenduḥ //

dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ vedarāśim utthāpayāmāsa tataḥ kaco 'pi
vidyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca //

nidhiṃ nidhīnāṃ varadaṃ varāṇāṃ ye nādriyante gurumarcanīyam
prāleyādriprojjvaladbhālasaṃsthaṃ pāpāṃllokāṃste vrajantyapratiṣṭhāḥ //

surāpānād vañcanāt prāpayitvā saṃjñānāśaṃ cetasaścāpi ghoram
dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ pītaṃ tathā surayā mohitena //

samanyurutthāya mahānubhāvas tadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ
kāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda surāpānaṃ pratyasau jātaśaṅkaḥ //

yo brāhmaṇo 'dyaprabhṛtīha kaścin mohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥ
apetadharmā brahmahā caiva sa syādasmiṃlloke garhitaḥ syātpare ca //

mayā cemāṃ vipradharmoktasīmāṃ maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke
santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ devā daityāścopaśṛṇvantu sarve //

itīdamuktvā sa mahāprabhāvas taponidhīnāṃ nidhir aprameyaḥ
tāndānavāṃścaiva nigūḍhabuddhīn idaṃ samāhūya vaco 'bhyuvāca //

ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha śiṣyaḥ kaco vatsyati matsamīpe
saṃjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mayāyaṃ tulyaprabhāvo brāhmaṇo brahmabhūtaḥ //

guroruṣya sakāśe ca daśa varṣaśatāni saḥ
anujñātaḥ kaco gantum iyeṣa tridaśālayam //