મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 25

કિમર્થં પૌરવો વંશઃ શ્રેષ્ઠત્વં પ્રાપ ભૂતલે
જ્યેષ્ઠસ્યાપિ યદોર્વંશઃ કિમર્થં હીયતે શ્રિયા ॥

અન્યદ્યયાતિચરિતં સૂત વિસ્તરતો વદ
યસ્માત્તત્પુણ્યમાયુષ્યમ્ અભિનન્દ્યં સુરૈરપિ ॥

એતદેવ પુરા પૃષ્ટઃ શતાનીકેન શૌનકઃ
પુણ્યં પવિત્રમાયુષ્યં યયાતિચરિતં મહત્ ॥

યયાતિઃ પૂર્વજો ઽસ્માકં દશમો યઃ પ્રજાપતેઃ
કથં સ શુક્રતનયાં લેભે પરમદુર્લભામ્ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ તપોધન
આનુપૂર્વ્યાચ્ચ મે શંસ પૂરોર્વંશધરાન્નૃપાન્ ॥

યયાતિરાસીદ્રાજર્ષિર્ દેવરાજસમદ્યુતિઃ
તં શુક્રવૃષપર્વાણૌ વવ્રાતે વૈ યથા પુરા ॥

તત્તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પૃચ્છતો રાજસત્તમ
દેવયાન્યાશ્ચ સંયોગં યયાતેર્નાહુષસ્ય ચ ॥

સુરાણામસુરાણાં ચ સમજાયત વૈ મિથઃ
ઐશ્વર્યં પ્રતિ સંઘર્ષસ્ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥

જિગીષયા તતો દેવા વવ્રુરાઙ્ગિરસં મુનિમ્
પૌરોહિત્યે ચ યજ્ઞાર્થે કાવ્યં તૂશનસં પરે ॥

બ્રાહ્મણૌ તાવ્ ઉભૌ નિત્યમ્ અન્યોન્યં સ્પર્ધિનૌ ભૃશમ્
તત્ર દેવા નિજઘ્નુર્યાન્ દાનવાન્ યુધિ સંગતાન્ ॥

તાન્પુનર્ જીવયામાસ કાવ્યો વિદ્યાબલાશ્રયાત્
તતસ્તે પુનરુત્થાય યોધયાંચક્રિરે સુરાન્ ॥

અસુરાસ્તુ નિજઘ્નુર્યાન્ સુરાન્સમરમૂર્ધનિ
ન તાન્સંજીવયામાસ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ ॥

ન હિ વેદ સ તાં વિદ્યાં યાં કાવ્યો વેદ વીર્યવાન્
સંજીવનીં તતો દેવા વિષાદમગમન્પરમ્ ॥

અથ દેવા ભયોદ્વિગ્નાઃ કાવ્યાદુશનસસ્તદા
ઊચુઃ કચમુપાગમ્ય જ્યેષ્ઠં પુત્રં બૃહસ્પતેઃ ॥

ભજમાનાન્ભજસ્વાસ્માન્ કુરુ સાહાય્યમુત્તમમ્
યાસૌ વિદ્યા નિવસતિ બ્રાહ્મણે ઽમિતતેજસિ ॥

શુક્રે તામાહર ક્ષિપ્રં ભાગભાઙ્નો ભવિષ્યસિ
વૃષપર્વણઃ સમીપે ઽસૌ શક્યો દ્રષ્ટું ત્વયા દ્વિજઃ ॥

રક્ષતે દાનવાંસ્તત્ર ન સ રક્ષત્યદાનવાન્
તમ્ આરાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચિદૃતે ત્વયા ॥

દેવયાની ચ દયિતા સુતા તસ્ય મહાત્મનઃ
તામ્ આરાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે ॥

શીલદાક્ષિણ્યમાધુર્યૈર્ આચારેણ દમેન ચ
દેવયાન્યાં તુ તુષ્ટાયાં વિદ્યાં તાં પ્રાપ્સ્યસિ ધ્રુવમ્ ॥

તદા હિ પ્રેષિતો દેવૈઃ સમીપે વૃષપર્વણઃ
તથેત્યુક્ત્વા તુ સ પ્રાયાદ્ બૃહસ્પતિસુતઃ કચઃ ॥

સ ગત્વા ત્વરિતો રાજન્ દેવૈઃ સમ્પૂજિતઃ કચઃ
અસુરેન્દ્રપુરે શુક્રં પ્રણમ્યેદમુવાચ હ ॥

ઋષેર્ અઙ્ગિરસઃ પૌત્રં પુત્રં સાક્ષાદ્બૃહસ્પતેઃ
નામ્ના કચેતિ વિખ્યાતં શિષ્યં ગૃહ્ણાતુ માં ભવાન્ ॥

બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યામિ ત્વય્યહં પરમં ગુરો
અનુમન્યસ્વ માં બ્રહ્મન્ સહસ્રપરિવત્સરાન્ ॥

કચ સુસ્વાગતં તે ઽસ્તુ પ્રતિગૃહ્ણામિ તે વચઃ
અર્ચયિષ્યે ઽહમર્ચ્યં ત્વામ્ અર્ચિતો ઽસ્તુ બૃહસ્પતિઃ ॥

કચસ્તુ તં તથેત્યુક્ત્વા પ્રતિજગ્રાહ તદ્વ્રતમ્
આદિષ્ટં કવિપુત્રેણ શુક્રેણોશનસા સ્વયમ્ ॥

વ્રતં ચ વ્રતકાલં ચ યથોક્તં પ્રત્યગૃહ્ણત
આરાધયન્નુપાધ્યાયં દેવયાનીં ચ ભારત ॥

નિત્યમારાધયિષ્યંસ્તાં યુવા યૌવનગોચરામ્
ગાયન્નૃત્યન્વાદયંશ્ચ દેવયાનીમતોષયત્ ॥

સંશીલયન્દેવયાનીં કન્યાં સમ્પ્રાપ્તયૌવનામ્
પુષ્પૈઃ ફલૈઃ પ્રેષણૈશ્ચ તોષયામાસ ભાર્ગવીમ્ ॥

દેવયાન્યપિ તં વિપ્રં નિયમવ્રતચારિણમ્
અનુગાયન્તી લલના રહઃ પર્યચરત્તદા ॥

પઞ્ચ વર્ષશતાન્યેવં કચસ્ય ચરતો ભૃશમ્
તત્તત્તીવ્રં વ્રતં બુદ્ધ્વા દાનવાસ્તં તતઃ કચમ્ ॥

ગા રક્ષન્તં વને દૃષ્ટ્વા રહસ્યેનમમર્ષિતાઃ
જઘ્નુર્ બૃહસ્પતેર્ દ્વેષાન્ નિજરક્ષાર્થમ્ એવ ચ ॥

હત્વા સાલાવૃકેભ્યશ્ચ પ્રાયચ્છંસ્તિલશઃ કૃતમ્
તતો ગાવો નિવૃત્તાસ્તા અગોપાઃ સ્વનિવેશનમ્ ॥

તા દૃષ્ટ્વા રહિતા ગાસ્તુ કચેનાભ્યાગતા વનાત્
ઉવાચ વચનં કાલે દેવયાન્યથ ભાર્ગવમ્ ॥

હુતં ચૈવાગ્નિહોત્રં તે સૂર્યશ્ચાસ્તં ગતઃ પ્રભો
અગોપાશ્ચાગતા ગાવઃ કચસ્તાત ન દૃશ્યતે ॥

વ્યક્તં હતો ધૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ
તં વિના નૈવ જીવામિ વચઃ સત્યં બ્રવીમ્યહમ્ ॥

અથેહ્યેહીતિ શબ્દેન મૃતં સંજીવયામ્યહમ્
તતઃ સંજીવનીં વિદ્યાં પ્રયુક્ત્વા કચમાહ્વયત્ ॥

આહૂતઃ પ્રાદુરભવત્ કચઃ શુક્રં નનામ સ
હતો ઽહમિતિ ચાચખ્યૌ રાક્ષસૈર્ ધિષણાત્મજઃ ॥

સ પુનર્દેવયાન્યુક્તઃ પુષ્પાહારે યદૃચ્છયા
વનં યયૌ કચો વિપ્રઃ પઠન્બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ॥

વને પુષ્પાણિ ચિન્વન્તં દદૃશુર્ દાનવાશ્ચ તમ્
તતો ઽદ્વિતીયં તં હત્વા દગ્ધં કૃત્વા ચ ચૂર્ણવત્
પ્રાયચ્છન્ બ્રાહ્મણાયૈવ સુરાયામસુરાસ્તદા ॥

દેવયાન્યથ ભૂયો ઽપિ પિતરં વાક્યમબ્રવીત્
પુષ્પાહારપ્રેષણકૃત્ કચસ્તાત ન દૃશ્યતે ॥

વ્યક્તં હતો મૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ
તં વિના નૈવ જીવામિ વચઃ સત્યં બ્રવીમિ તે ॥

બૃહસ્પતેઃ સુતઃ પુત્રિ કચઃ પ્રેતગતિં ગતઃ
વિદ્યયા જીવિતો ઽપ્યેવં હન્યતે કરવાણિ કિમ્ ॥

મૈનં શુચો મા રુદ દેવયાનિ ન ત્વાદૃશી મર્ત્યમનુ પ્રશોચેત્
યસ્યાસ્તવ બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ સેન્દ્રાશ્ચ દેવા વસવો ઽશ્વિનૌ ચ ॥

સુરદ્વિષશ્ચૈવ જગચ્ચ સર્વમ્ ઉપસ્થિતં મત્તપસઃ પ્રભાવાત્
અશક્યો ઽયં જીવયિતું દ્વિજાતિઃ સંજીવિતો યો વધ્યતે ચૈવ ભૂયઃ ॥

યસ્યાઙ્ગિરા વૃદ્ધતમઃ પિતામહો બૃહસ્પતિશ્ચાપિ પિતા તપોનિધિઃ
ઋષેઃ સુપુત્રં તમથાપિ પૌત્રં કથં ન શોચે યમહં ન રુદ્યામ્ ॥

સ બ્રહ્મચારી ચ તપોધનશ્ચ સદોત્થિતઃ કર્મસુ ચૈવ દક્ષઃ
કચસ્ય માર્ગં પ્રતિપત્સ્યે ન ભોક્ષ્યે પ્રિયો હિ મે તાત કચો ઽભિરૂપઃ ॥

સ ત્વ્ એવમુક્તો દેવયાન્યા મહર્ષિઃ સંરમ્ભેણ વ્યાજહારાથ કાવ્યઃ
અસંશયં મામસુરા દ્વિષન્તિ યે મે શિષ્યાનાગતાન્સૂદયન્તિ ॥

અબ્રાહ્મણં કર્તુમિચ્છન્તિ રૌદ્રા એભિર્ વ્યર્થં પ્રસ્તુતો દાનવૈર્હિ
તત્કર્મણાપ્યસ્ય ભવેદિહાન્તઃ કં બ્રહ્મહત્યા ન દહેદપીન્દ્રમ્ ॥

સ તેનાપૃષ્ટો વિદ્યયા ચોપહૂતઃ શનૈર્વાચં જઠરે વ્યાજહાર
તમબ્રવીત્કેન ચેહોપનીતો મમોદરે તિષ્ઠસિ બ્રૂહિ વત્સ ॥

ભવત્પ્રસાદાન્ન જહાતિ માં સ્મૃતિઃ સર્વં સ્મરેયં યચ્ચ યથા ચ વૃત્તમ્
ન ત્વ્ એવં સ્યાત્તપસઃ ક્ષયો મે તત ક્લેશં ઘોરતરં સ્મરામિ ॥

અસુરૈઃ સુરાયાં ભવતો ઽસ્મિ દત્તો હત્વા દગ્ધ્વા ચૂર્ણયિત્વા ચ કાવ્ય
બ્રાહ્મીં માયાં ત્વ્ આસુરી ત્વ્ અત્ર માયા ત્વયિ સ્થિતે કથમ્ એવાભિબાધતે ॥

કિં તે પ્રિયં કરવાણ્યદ્ય વત્સે વિનૈવ મે જીવિતં સ્યાત્કચસ્ય
નાન્યત્ર કુક્ષેર્મમ ભેદનાચ્ચ દૃશ્યેત્ કચો મદ્ગતો દેવયાનિ ॥

દ્વૌ માં શોકાવ્ અગ્નિકલ્પૌ દહેતાં કચસ્ય નાશસ્તવ ચૈવોપઘાતઃ
કચસ્ય નાશે મમ નાસ્તિ શર્મ તવોપઘાતે જીવિતું નાસ્મિ શક્તા ॥

સંસિદ્ધરૂપો ઽસિ બૃહસ્પતેઃ સુત યત્ત્વાં ભક્તં ભજતે દેવયાની
વિદ્યામિમાં પ્રાપ્નુહિ જીવનીં ત્વં ન ચેદિન્દ્રઃ કચરૂપી ત્વમદ્ય ॥

ન નિવર્તેત્પુનર્જીવન્ કશ્ચિદન્યો મમોદરાત્
બ્રાહ્મણં વર્જયિત્વૈકં તસ્માદ્વિદ્યામ્ અવાપ્નુહિ ॥

પુત્રો ભૂત્વા નિષ્ક્રમસ્વોદરાન્મે ભિત્ત્વા કુક્ષિં જીવય માં ચ તાત
અવેક્ષેથા ધર્મવતીમવેક્ષાં ગુરોઃ સકાશાત્પ્રાપ્ય વિદ્યાં સવિદ્યઃ ॥

ગુરોઃ સકાશાત્સમવાપ્ય વિદ્યાં ભિત્ત્વા કુક્ષિં નિર્વિચક્રામ વિપ્રઃ
પ્રાલેયાદ્રેઃ શુક્લમુદ્ભિદ્ય શૃઙ્ગં રાત્ર્યાગમે પૌર્ણમાસ્યામિવેન્દુઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ તં પતિતં વેદરાશિમ્ ઉત્થાપયામાસ તતઃ કચો ઽપિ
વિદ્યાં સિદ્ધાં તામવાપ્યાભિવાદ્ય તતઃ કચસ્તં ગુરુમિત્યુવાચ ॥

નિધિં નિધીનાં વરદં વરાણાં યે નાદ્રિયન્તે ગુરુમર્ચનીયમ્
પ્રાલેયાદ્રિપ્રોજ્જ્વલદ્ભાલસંસ્થં પાપાંલ્લોકાંસ્તે વ્રજન્ત્યપ્રતિષ્ઠાઃ ॥

સુરાપાનાદ્ વઞ્ચનાત્ પ્રાપયિત્વા સંજ્ઞાનાશં ચેતસશ્ચાપિ ઘોરમ્
દૃષ્ટ્વા કચં ચાપિ તથાભિરૂપં પીતં તથા સુરયા મોહિતેન ॥

સમન્યુરુત્થાય મહાનુભાવસ્ તદોશના વિપ્રહિતં ચિકીર્ષુઃ
કાવ્યઃ સ્વયં વાક્યમિદં જગાદ સુરાપાનં પ્રત્યસૌ જાતશઙ્કઃ ॥

યો બ્રાહ્મણો ઽદ્યપ્રભૃતીહ કશ્ચિન્ મોહાત્સુરાં પાસ્યતિ મન્દબુદ્ધિઃ
અપેતધર્મા બ્રહ્મહા ચૈવ સ સ્યાદસ્મિંલ્લોકે ગર્હિતઃ સ્યાત્પરે ચ ॥

મયા ચેમાં વિપ્રધર્મોક્તસીમાં મર્યાદાં વૈ સ્થાપિતાં સર્વલોકે
સન્તો વિપ્રાઃ શુશ્રુવાંસો ગુરૂણાં દેવા દૈત્યાશ્ચોપશૃણ્વન્તુ સર્વે ॥

ઇતીદમુક્ત્વા સ મહાપ્રભાવસ્ તપોનિધીનાં નિધિર્ અપ્રમેયઃ
તાન્દાનવાંશ્ચૈવ નિગૂઢબુદ્ધીન્ ઇદં સમાહૂય વચો ઽભ્યુવાચ ॥

આચક્ષે વો દાનવા બાલિશાઃ સ્થ શિષ્યઃ કચો વત્સ્યતિ મત્સમીપે
સંજીવનીં પ્રાપ્ય વિદ્યાં મયાયં તુલ્યપ્રભાવો બ્રાહ્મણો બ્રહ્મભૂતઃ ॥

ગુરોરુષ્ય સકાશે ચ દશ વર્ષશતાનિ સઃ
અનુજ્ઞાતઃ કચો ગન્તુમ્ ઇયેષ ત્રિદશાલયમ્ ॥