Matsya Purana · Chapter 17

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi viṣṇunā yadudīritam
śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma bhuktimuktiphalapradam //

ayane viṣuve yugme sāmānye cārkasaṃkrame
amāvāsyāṣṭakākṛṣṇa pakṣe pañcadaśīṣu ca //

ārdrāmaghārohiṇīṣu dravyabrāhmaṇasaṃgame
gajacchāyāvyatīpāte viṣṭivaidhṛtivāsare //

vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamī kārttikasya ca
pañcadaśī ca māghasya nabhasye ca trayodaśī //

yugādayaḥ smṛtā hy etā dattasyākṣayyakārikāḥ
tathā manvantarādau ca deyaṃ śrāddhaṃ vijānatā //

aśvayukchuklanavamī dvādaśī kārttike tathā
tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca //

phālgunasya hy amāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā
āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī //

śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇimā
kārttikī phālgunī caitrī jyeṣṭhapañcadaśī sitā
manvantarādayaś caitā dattasyākṣayyakārikāḥ //

yasyāṃ manvantarasyādau rathamāste divākaraḥ
māghamāsasya saptamyāṃ sā tu syādrathasaptamī //

pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametatpitaro vadanti //

vaiśākhyāmuparāgeṣu tathotsavamahālaye
tīrthāyatanagoṣṭheṣu dīpodyānagṛheṣu ca //

vivikteṣūpalipteṣu śrāddhaṃ deyaṃ vijānatā
viprānpūrve pare cāhni vinītātmā nimantrayet //

śīlavṛttaguṇopetān vayorūpasamanvitān
dvau daive trīṃstathā pitrya ekaikamubhayatra vā //

bhojayetsusamṛddho 'pi na prasajjate vistare
viśvāndevānyavaiḥ puṣpair abhyarcyāsanapūrvakam //

pūrayetpātrayugmaṃ tu sthāpya darbhapavitrakam
śaṃ no devīty apaḥ kuryād yavo 'sīti yavānapi //

gandhapuṣpaiśca saṃpūjya vaiśvadevaṃ prati nyaset
viśve devāsa ityābhyām āvāhya vikiredyavān //

gandhapuṣpair alaṃkṛtya yā divyetyarghyamutsṛjet
abhyarcya tābhyāmutsṛṣṭaṃ pitṛkāryaṃ samārabhet //

darbhāsanaṃ tu dattvādau trīṇi pātrāṇi pūrayet
khapavitrāṇi kṛtvādau śaṃ no devīty apaḥ kṣipet //

tilo 'sīti tilānkuryād gandhapuṣpādikaṃ punaḥ
pātraṃ vanaspatimayaṃ tathā parṇamayaṃ punaḥ //

jalajaṃ vātha kurvīta tathā sāgarasambhavam
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi pitṝṇāṃ pātramucyate //

rajatasya kathā vāpi darśanaṃ dānameva vā
rājatair bhājanaireṣām athavā rajatānvitaiḥ //

vāryapi śraddhayā dattam akṣayāyopakalpate
tathārghyapiṇḍabhojyādau pitṝṇāṃ rājataṃ matam //

śivanetrodbhavaṃ yasmāt tasmāttatpitṛvallabham
amaṅgalaṃ tadyatnena devakāryeṣu varjayet //

evaṃ pātrāṇi saṃkalpya yathālābhaṃ vimatsaraḥ
yā divyeti piturnāma gotrairdarbhakaro nyaset //

pitṝn āvāhayiṣyāmi kurvityuktastu taiḥ punaḥ
uśantastvā tathāyantu ṛgbhyām āvāhayetpitṝn //

yā divyetyarghyamutsṛjya dadyādgandhādikāṃstataḥ
hastāttadudakaṃ pūrvaṃ dattvā saṃsravamāditaḥ //

pitṛpātre nidhāyātha nyubjamuttarato nyaset
pitṛbhyaḥ sthānamasīti nidhāya pariṣecayet //

tatrāpi pūrvavatkuryād agnikāryaṃ vimatsaraḥ
ubhābhyāmapi hastābhyām āhṛtya pariveṣayet //

praśāntacittaḥ satataṃ darbhapāṇiraśeṣataḥ
guṇāḍhyaiḥ sūpaśākaistu nānābhakṣyairviśeṣataḥ //

annaṃ tu sadadhikṣīraṃ goghṛtaṃ śarkarānvitam
māsaṃ prīṇāti vai sarvān pitṝnityāha keśavaḥ //

dvau māsau matsyamāṃsena trīnmāsānhāriṇena tu
aurabhreṇātha caturaḥ śākunenātha pañca vai //

ṣaṇmāsaṃ chāgamāṃsena tṛpyanti pitarastathā
sapta pārṣatamāṃsena tathāṣṭāv eṇajena tu //

daśa māsāṃstu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ
śaśakūrmajamāṃsena māsānekādaśaiva tu //

saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena ca
rauraveṇa ca tṛpyanti māsānpañcadaśaiva tu //

vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī
kālaśākena cānantā khaḍgamāṃsena caiva hi //

yatkiṃcinmadhusammiśraṃ gokṣīraṃ ghṛtapāyasam
dattamakṣayamityāhuḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ //

svādhyāyaṃ śrāvayetpitryaṃ purāṇānyakhilāni ca
brahmaviṣṇvarkarudrāṇāṃ sūktāni vividhāni ca //

indrāgnisomasūktāni pāvanāni svaśaktitaḥ
bṛhadrathaṃtaraṃ tadvaj jyeṣṭhasāma sarauhiṇam //

tathaiva śāntikādhyāyaṃ madhubrāhmaṇameva ca
maṇḍalaṃ brāhmaṇaṃ tadvat prītikāri tu yatpunaḥ //

viprāṇāmātmanaścaiva tatsarvaṃ samudīrayet
bhuktavatsu tatasteṣu bhojanopāntike nṛpa //

sārvavarṇikamannādyaṃ saṃnīyāplāvya vāriṇā
samutsṛjedbhuktavatām agrato vikiredbhuvi //

agnidagdhāstu ye jīvā ye 'pyadagdhāḥ kule mama
bhūmau dattena tṛpyantu prayāntu paramāṃ gatim //

yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhur na gotraśuddhirna tathānnam asti
tattṛptaye 'nnaṃ bhuvi dattametat prayāntu lokeṣu sukhāya tadvat //

asaṃskṛtapramītānāṃ tyaktānāṃ kulayoṣitām
ucchiṣṭabhāgadheyaḥ syād darbhe vikirayośca yaḥ //

tṛptāñjñātvodakaṃ dadyāt sakṛdviprakare tathā
upalipte mahīpṛṣṭhe gośakṛnmūtravāriṇā //

nidhāya darbhānvidhivad dakṣiṇāgrān prayatnataḥ
sarvavarṇena cānnena piṇḍāṃstu pitṛyajñavat //

avanejanapūrvaṃ tu nāmagotreṇa mānavaḥ
gandhadhūpādikaṃ dadyāt kṛtvā pratyavanejanam //

jānvācya savyaṃ savyena pāṇinātha pradakṣiṇam
pitryamānīya tatkāryaṃ vidhivaddarbhapāṇinā //

dīpaprajvālanaṃ tadvat kuryātpuṣpārcanaṃ budhaḥ
athācānteṣu cācamya vāri dadyātsakṛtsakṛt //

atha puṣpākṣatān paścād akṣayyodakam eva ca
satilaṃ nāmagotreṇa dadyācchaktyā ca dakṣiṇām //

gobhūhiraṇyavāsāṃsi bhavyāni śayanāni ca
dadyādyadiṣṭaṃ viprāṇām ātmanaḥ pitureva ca //

vittaśāṭhyena rahitaḥ pitṛbhyaḥ prītimāvahan
tataḥ svadhāvācanakaṃ viśvadeveṣu codakam //

dattvāśīḥ pratigṛhṇīyād dvijebhyaḥ prāṅmukho budhaḥ
aghorāḥ pitaraḥ santu santvityuktaḥ punar dvijaiḥ //

gotraṃ tathā vardhatāṃ nas tathetyuktaśca taiḥ punaḥ
dātāro no 'bhivardhantām iti caivamudīrayet //

etāḥ satyāśiṣaḥ santu santvityuktaśca taiḥ punaḥ
svastivācanakaṃ kuryāt piṇḍānuddhṛtya bhaktitaḥ //

uccheṣaṇaṃ tu tattiṣṭhed yāvadviprā visarjitāḥ
tato grahabaliṃ kuryād iti dharmavyavasthitiḥ //

uccheṣaṇaṃ bhūmigatam ajihmasyāstikasya ca
dāsavargasya tatpitryaṃ bhāgadheyaṃ pracakṣate //

pitṛbhir nirmitaṃ pūrvam etadāpyāyanaṃ sadā
aputrāṇāṃ saputrāṇāṃ strīṇāmapi narādhipa //

tatastānagrataḥ sthitvā parigṛhyodapātrakam
vāje vāja iti japan kuśāgreṇa visarjayet //

bahiḥ pradakṣiṇāṃ kuryāt padāny aṣṭāv anuvrajan
bandhuvargeṇa sahitaḥ putrabhāryāsamanvitaḥ //

nivṛtya praṇipatyātha paryukṣyāgniṃ samantravat
vaiśvadevaṃ prakurvīta naityakaṃ balimeva ca //

tatastu vaiśvadevānte sabhṛtyasutabāndhavaḥ
bhuñjītātithisaṃyuktaḥ sarvaṃ pitṛniṣevitam //

etaccānupanīto 'pi kuryātsarveṣu parvasu
śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma sarvakāmaphalapradam //

bhāryāvirahito 'pyetat pravāsastho 'pi bhaktimān
śūdro 'pyamantravatkuryād anena vidhinā budhaḥ //

tṛtīyamābhyudayikaṃ vṛddhiśrāddhaṃ taducyate
utsavānandasambhāre yajñodvāhādimaṅgale //

mātaraḥ prathamaṃ pūjyāḥ pitarastadanantaram
tato mātāmahā rājan viśve devāstathaiva ca //

pradakṣiṇopacāreṇa dadhyakṣataphalodakaiḥ
prāṅmukho nirvapetpiṇḍān dūrvayā ca kuśairyutān //

sampannam ityabhyudaye dadyādarghyaṃ dvayor dvayoḥ
yugmā dvijātayaḥ pūjyā vastrakārtasvarādibhiḥ //

tilārthastu yavaiḥ kāryo nāndīśabdānupūrvakaḥ
māṅgalyāni ca sarvāṇi vācayeddvijapuṃgavaiḥ //

evaṃ śūdro 'pi sāmānya vṛddhiśrāddhe 'pi sarvadā
namaskāreṇa mantreṇa kuryādāmānnataḥ sadā //

dānapradhānaḥ śūdraḥ syād ityāha bhagavānprabhuḥ
dānena sarvakāmāptir asya saṃjāyate yataḥ //