Matsya Purana · Chapter 16

śrutvaitat sarvam akhilaṃ manuḥ papraccha keśavam
śrāddhakālaṃ ca vividhaṃ śrāddhabhedaṃ tathaiva ca //

śrāddheṣu bhojanīyā ye ye ca varjyā dvijātayaḥ
kasminvāsarabhāge vā pitṛbhyaḥ śrāddhamācaret //

kasmindattaṃ kathaṃ yāti śrāddhaṃ tu madhusūdana
vidhinā kena kartavyaṃ kathaṃ prīṇāti tatpitṝn //

kuryādaharahaḥ śrāddham annādyenodakena vā
payomūlaphalair vāpi pitṛbhyaḥ prītimāvahan //

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ trividhaṃ śrāddhamucyate
nityaṃ tāvatpravakṣyāmi arghyāvāhanavarjitam //

adaivaṃ tadvijānīyāt pārvaṇaṃ parvasu smṛtam
pārvaṇaṃ trividhaṃ proktaṃ śṛṇu tāvanmahīpate //

pārvaṇe ye niyojyāstu tāñśṛṇuṣva narādhipa
pañcāgniḥ snātakaścaiva trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit //

śrotriyaḥ śrotriyasuto vidhivākyaviśāradaḥ
sarvajño vedavinmantrī jñātavaṃśaḥ kulānvitaḥ //

purāṇavettā dharmajñaḥ svādhyāyajapatatparaḥ
śivabhaktaḥ pitṛparaḥ sūryabhakto 'tha vaiṣṇavaḥ //

brahmaṇyo yogavicchānto vijitātmā ca śīlavān
bhojayeccāpi dauhitraṃ yatnataḥ svasuhṛdgurūn //

viṭpītaṃ mātulaṃ bandhum ṛtvigācāryasomapān
yaśca vyākurute vākyaṃ yaśca mīmāṃsate 'dhvaram //

sāmasvaravidhijñaśca paṅktipāvanapāvanaḥ
sāmago brahmacārī ca vedayukto 'tha brahmavit //

yatraite bhuñjate śrāddhe tadeva paramārthavat
ete bhojyāḥ prayatnena varjanīyānnibodha me //

patito 'bhiśastaḥ klībaḥ piśunavyaṅgarogiṇaḥ
kunakhī śyāvadantaśca kuṇḍagolāśvapālakāḥ //

parivittirniyuktātmā pramattonmattadāruṇāḥ
baiḍālī bakavṛttiśca dambhī devalakādayaḥ //

kṛtaghnānnāstikāṃs tadvan mlecchadeśanivāsinaḥ
triśaṅkur barbaradrāva vītadraviḍakoṅkaṇān //

varjayelliṅginaḥ sarvāñ śrāddhakāle viśeṣataḥ
pūrvedyuraparedyurvā vinītātmā nimantrayet //

nimantritānhi pitara upatiṣṭhanti tāndvijān
vāyubhūtā nu gacchanti tathāsīnānupāsate //

dakṣiṇaṃ jānumālabhya tvaṃ mayā tu nimantritaḥ
evaṃ nimantrya niyamaṃ śrāvayetpitṛbāndhavān //

akrodhanaiḥ śaucaparaiḥ satataṃ brahmacāribhiḥ
bhavitavyaṃ bhavadbhiśca mayā ca śrāddhakāriṇā //

pitṛyajñaṃ vinirvartya tarpaṇākhyaṃ tu yo 'gnimān
piṇḍānvāhāryakaṃ kuryāc chrāddhamindukṣaye sadā //

gomayenopalipte tu dakṣiṇapravaṇe sthale
śrāddhaṃ samācaredbhaktyā goṣṭhe vā jalasaṃnidhau //

agnimānnirvapetpitryaṃ caruṃ ca samamuṣṭibhiḥ
pitṛbhyo nirvapāmīti sarvaṃ dakṣiṇato nyaset //

abhighāryaṃ tataḥ kuryān nirvāpatrayamagrataḥ
te 'pi tasyāyatāḥ kāryāś caturaṅgulavistṛtāḥ //

darvītrayaṃ tu kurvīta khādiraṃ rajatānvitam
ratnimātraṃ pariślakṣṇaṃ hastākārāgramuttamam //

udapātraṃ ca kāṃsyaṃ ca mekṣaṇaṃ ca samitkuśān
tilāḥ pātrāṇi sadvāso gandhadhūpānulepanam //

āharedapasavyaṃ tu sarvaṃ dakṣiṇataḥ śanaiḥ
evamāsādya tatsarvaṃ bhavanasyāgrato bhuvi //

gomayenopaliptāyāṃ gomūtreṇa tu maṇḍalam
akṣatābhiḥ sapuṣpābhis tadabhyarcyāpasavyavat //

viprāṇāṃ kṣālayet pādāv abhinandya punaḥ punaḥ
āsaneṣūpakḷpteṣu darbhavatsu vidhānavat //

upaspṛṣṭodakānviprān upaveśyānumantrayet
dvau daive pitṛkṛtye trīn ekaikamubhayatra ca //

bhojayedīśvaro 'pīha na kuryādvistaraṃ budhaḥ
daivapūrvaṃ niyojyātha viprānarghyādinā budhaḥ //

agnau kuryādanujñāto viprair vipro yathāvidhi
svagṛhyoktavidhānena kāṃsye kṛtvā caruṃ tataḥ //

agnīṣomayamābhyāṃ tu kuryādāpyāyanaṃ budhaḥ
dakṣiṇāgnau pratīte vā ya ekāgnirdvijottamaḥ //

yajñopavītī nirvartya tataḥ paryukṣaṇādikam
prācīnāvītinā kāryam ataḥ sarvaṃ vijānatā //

ṣaṭ ca tasmāddhaviḥśeṣāt piṇḍānkṛtvā tatodakam
dadyādudakapātrais tu satilaṃ savyapāṇinā //

jānv ācya savyaṃ yatnena darbhayukto vimatsaraḥ
vidhāya lekhā yatnena nirvāpeṣvavanejanam //

dakṣiṇābhimukhaḥ kuryāt kare darvīṃ nidhāya vai
nidhāya piṇḍam ekaikaṃ sarvadarbheṣvanukramāt //

ninayedatha darbheṣu nāmagotrānukīrtanaiḥ
teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ vimṛjyāllepabhāginām //

tathaiva ca tataḥ kuryāt punaḥ pratyavanejanam
ṣaḍapyṛtūnnamaskṛtya gandhadhūpārhaṇādibhiḥ //

evamāvāhya tatsarvaṃ vedamantrairyathoditaiḥ
ekāgnereka eva syān nirvāpo darvikā tathā //

tataḥ kṛtvāntare dadyāt patnībhyo 'nnaṃ kuśeṣu saḥ
tadvatpiṇḍādike kuryād āvāhanavisarjanam //

tato gṛhītvā piṇḍebhyo mātrāḥ sarvāḥ krameṇa tu
tāneva viprānprathamaṃ prāśayedyatnato naraḥ //

yasmādannāddhṛtā mātrā bhakṣayanti dvijātayaḥ
anvāhāryakam ityuktaṃ tasmāttaccandrasaṃkṣaye //

pūrvaṃ dattvā tu taddhaste sapavitraṃ tilodakam
tatpiṇḍāgraṃ prayaccheta svadhaiṣāmastviti bruvan //

varṇayanbhojayedannaṃ miṣṭaṃ pūtaṃ ca sarvadā
varjayetkrodhaparatāṃ smarannārāyaṇaṃ harim //

tṛptāñjñātvā tataḥ kuryād vikiransārvavarṇikam
sodakaṃ cānnamuddhṛtya salilaṃ prakṣipedbhuvi //

ācānteṣu punardadyāj jalapuṣpākṣatodakam
svastivācanakaṃ sarvaṃ piṇḍopari samāharet //

devādyantaṃ prakurvīta śrāddhanāśo 'nyathā bhavet
visṛjya brāhmaṇāṃstadvat teṣāṃ kṛtvā pradakṣiṇam //

dakṣiṇāṃ diśamākāṅkṣan pitṝn yāceta mānavaḥ
dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva ca //

śraddhā ca no mā vyagamad bahu deyaṃ ca no 'stviti
annaṃ ca no bahu bhaved atithīṃśca labhemahi //

yācitāraśca naḥ santu mā ca yāciṣma kaṃcana
etadastviti tatproktam anvāhāryaṃ tu pārvaṇam //

yathendusaṃkṣaye tadvad anyatrāpi nigadyate
piṇḍāṃstu gojaviprebhyo dadyādagnau jale 'pi vā //

viprāgrato vā vikired vayobhir abhivāśayet
patnī tu madhyamaṃ piṇḍaṃ prāśayed vinayānvitā //

ādhatta pitaro garbham atra saṃtānavardhanam
tāvaduccheṣaṇaṃ tiṣṭhed yāvadviprā visarjitāḥ //

vaiśvadevaṃ tataḥ kuryān nivṛtte pitṛkarmaṇi
iṣṭaiḥ saha tataḥ śānto bhuñjīta pitṛsevitam //

punar bhojanamadhvānaṃ yānamāyāsamaithunam
śrāddhakṛcchrāddhabhukcaiva sarvametadvivarjayet //

svādhyāyakalahaṃ caiva divāsvapnaṃ ca sarvadā
anena vidhinā śrāddhaṃ nirudvāsyeha nirvapet //

kanyākumbhavṛṣasthe 'rke kṛṣṇapakṣeṣu sarvadā
yatra yatra pradātavyaṃ sapiṇḍīkaraṇāt param
tatrānena vidhānena deyam agnimatā sadā //