મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 17

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વિષ્ણુના યદુદીરિતમ્
શ્રાદ્ધં સાધારણં નામ ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્ ॥

અયને વિષુવે યુગ્મે સામાન્યે ચાર્કસંક્રમે
અમાવાસ્યાષ્ટકાકૃષ્ણ પક્ષે પઞ્ચદશીષુ ચ ॥

આર્દ્રામઘારોહિણીષુ દ્રવ્યબ્રાહ્મણસંગમે
ગજચ્છાયાવ્યતીપાતે વિષ્ટિવૈધૃતિવાસરે ॥

વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં નવમી કાર્ત્તિકસ્ય ચ
પઞ્ચદશી ચ માઘસ્ય નભસ્યે ચ ત્રયોદશી ॥

યુગાદયઃ સ્મૃતા હ્ય્ એતા દત્તસ્યાક્ષય્યકારિકાઃ
તથા મન્વન્તરાદૌ ચ દેયં શ્રાદ્ધં વિજાનતા ॥

અશ્વયુક્છુક્લનવમી દ્વાદશી કાર્ત્તિકે તથા
તૃતીયા ચૈત્રમાસસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ ॥

ફાલ્ગુનસ્ય હ્ય્ અમાવાસ્યા પૌષસ્યૈકાદશી તથા
આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી ॥

શ્રાવણસ્યાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢી ચ પૂર્ણિમા
કાર્ત્તિકી ફાલ્ગુની ચૈત્રી જ્યેષ્ઠપઞ્ચદશી સિતા
મન્વન્તરાદયશ્ ચૈતા દત્તસ્યાક્ષય્યકારિકાઃ ॥

યસ્યાં મન્વન્તરસ્યાદૌ રથમાસ્તે દિવાકરઃ
માઘમાસસ્ય સપ્તમ્યાં સા તુ સ્યાદ્રથસપ્તમી ॥

પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ
શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાઃ સહસ્રં રહસ્યમેતત્પિતરો વદન્તિ ॥

વૈશાખ્યામુપરાગેષુ તથોત્સવમહાલયે
તીર્થાયતનગોષ્ઠેષુ દીપોદ્યાનગૃહેષુ ચ ॥

વિવિક્તેષૂપલિપ્તેષુ શ્રાદ્ધં દેયં વિજાનતા
વિપ્રાન્પૂર્વે પરે ચાહ્નિ વિનીતાત્મા નિમન્ત્રયેત્ ॥

શીલવૃત્તગુણોપેતાન્ વયોરૂપસમન્વિતાન્
દ્વૌ દૈવે ત્રીંસ્તથા પિત્ર્ય એકૈકમુભયત્ર વા ॥

ભોજયેત્સુસમૃદ્ધો ઽપિ ન પ્રસજ્જતે વિસ્તરે
વિશ્વાન્દેવાન્યવૈઃ પુષ્પૈર્ અભ્યર્ચ્યાસનપૂર્વકમ્ ॥

પૂરયેત્પાત્રયુગ્મં તુ સ્થાપ્ય દર્ભપવિત્રકમ્
શં નો દેવીત્ય્ અપઃ કુર્યાદ્ યવો ઽસીતિ યવાનપિ ॥

ગન્ધપુષ્પૈશ્ચ સંપૂજ્ય વૈશ્વદેવં પ્રતિ ન્યસેત્
વિશ્વે દેવાસ ઇત્યાભ્યામ્ આવાહ્ય વિકિરેદ્યવાન્ ॥

ગન્ધપુષ્પૈર્ અલંકૃત્ય યા દિવ્યેત્યર્ઘ્યમુત્સૃજેત્
અભ્યર્ચ્ય તાભ્યામુત્સૃષ્ટં પિતૃકાર્યં સમારભેત્ ॥

દર્ભાસનં તુ દત્ત્વાદૌ ત્રીણિ પાત્રાણિ પૂરયેત્
ખપવિત્રાણિ કૃત્વાદૌ શં નો દેવીત્ય્ અપઃ ક્ષિપેત્ ॥

તિલો ઽસીતિ તિલાન્કુર્યાદ્ ગન્ધપુષ્પાદિકં પુનઃ
પાત્રં વનસ્પતિમયં તથા પર્ણમયં પુનઃ ॥

જલજં વાથ કુર્વીત તથા સાગરસમ્ભવમ્
સૌવર્ણં રાજતં વાપિ પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે ॥

રજતસ્ય કથા વાપિ દર્શનં દાનમેવ વા
રાજતૈર્ ભાજનૈરેષામ્ અથવા રજતાન્વિતૈઃ ॥

વાર્યપિ શ્રદ્ધયા દત્તમ્ અક્ષયાયોપકલ્પતે
તથાર્ઘ્યપિણ્ડભોજ્યાદૌ પિતૄણાં રાજતં મતમ્ ॥

શિવનેત્રોદ્ભવં યસ્માત્ તસ્માત્તત્પિતૃવલ્લભમ્
અમઙ્ગલં તદ્યત્નેન દેવકાર્યેષુ વર્જયેત્ ॥

એવં પાત્રાણિ સંકલ્પ્ય યથાલાભં વિમત્સરઃ
યા દિવ્યેતિ પિતુર્નામ ગોત્રૈર્દર્ભકરો ન્યસેત્ ॥

પિતૄન્ આવાહયિષ્યામિ કુર્વિત્યુક્તસ્તુ તૈઃ પુનઃ
ઉશન્તસ્ત્વા તથાયન્તુ ઋગ્ભ્યામ્ આવાહયેત્પિતૄન્ ॥

યા દિવ્યેત્યર્ઘ્યમુત્સૃજ્ય દદ્યાદ્ગન્ધાદિકાંસ્તતઃ
હસ્તાત્તદુદકં પૂર્વં દત્ત્વા સંસ્રવમાદિતઃ ॥

પિતૃપાત્રે નિધાયાથ ન્યુબ્જમુત્તરતો ન્યસેત્
પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ નિધાય પરિષેચયેત્ ॥

તત્રાપિ પૂર્વવત્કુર્યાદ્ અગ્નિકાર્યં વિમત્સરઃ
ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યામ્ આહૃત્ય પરિવેષયેત્ ॥

પ્રશાન્તચિત્તઃ સતતં દર્ભપાણિરશેષતઃ
ગુણાઢ્યૈઃ સૂપશાકૈસ્તુ નાનાભક્ષ્યૈર્વિશેષતઃ ॥

અન્નં તુ સદધિક્ષીરં ગોઘૃતં શર્કરાન્વિતમ્
માસં પ્રીણાતિ વૈ સર્વાન્ પિતૄનિત્યાહ કેશવઃ ॥

દ્વૌ માસૌ મત્સ્યમાંસેન ત્રીન્માસાન્હારિણેન તુ
ઔરભ્રેણાથ ચતુરઃ શાકુનેનાથ પઞ્ચ વૈ ॥

ષણ્માસં છાગમાંસેન તૃપ્યન્તિ પિતરસ્તથા
સપ્ત પાર્ષતમાંસેન તથાષ્ટાવ્ એણજેન તુ ॥

દશ માસાંસ્તુ તૃપ્યન્તિ વરાહમહિષામિષૈઃ
શશકૂર્મજમાંસેન માસાનેકાદશૈવ તુ ॥

સંવત્સરં તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન ચ
રૌરવેણ ચ તૃપ્યન્તિ માસાન્પઞ્ચદશૈવ તુ ॥

વાર્ધ્રીણસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્ દ્વાદશવાર્ષિકી
કાલશાકેન ચાનન્તા ખડ્ગમાંસેન ચૈવ હિ ॥

યત્કિંચિન્મધુસમ્મિશ્રં ગોક્ષીરં ઘૃતપાયસમ્
દત્તમક્ષયમિત્યાહુઃ પિતરઃ પૂર્વદેવતાઃ ॥

સ્વાધ્યાયં શ્રાવયેત્પિત્ર્યં પુરાણાન્યખિલાનિ ચ
બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રાણાં સૂક્તાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

ઇન્દ્રાગ્નિસોમસૂક્તાનિ પાવનાનિ સ્વશક્તિતઃ
બૃહદ્રથંતરં તદ્વજ્ જ્યેષ્ઠસામ સરૌહિણમ્ ॥

તથૈવ શાન્તિકાધ્યાયં મધુબ્રાહ્મણમેવ ચ
મણ્ડલં બ્રાહ્મણં તદ્વત્ પ્રીતિકારિ તુ યત્પુનઃ ॥

વિપ્રાણામાત્મનશ્ચૈવ તત્સર્વં સમુદીરયેત્
ભુક્તવત્સુ તતસ્તેષુ ભોજનોપાન્તિકે નૃપ ॥

સાર્વવર્ણિકમન્નાદ્યં સંનીયાપ્લાવ્ય વારિણા
સમુત્સૃજેદ્ભુક્તવતામ્ અગ્રતો વિકિરેદ્ભુવિ ॥

અગ્નિદગ્ધાસ્તુ યે જીવા યે ઽપ્યદગ્ધાઃ કુલે મમ
ભૂમૌ દત્તેન તૃપ્યન્તુ પ્રયાન્તુ પરમાં ગતિમ્ ॥

યેષાં ન માતા ન પિતા ન બન્ધુર્ ન ગોત્રશુદ્ધિર્ન તથાન્નમ્ અસ્તિ
તત્તૃપ્તયે ઽન્નં ભુવિ દત્તમેતત્ પ્રયાન્તુ લોકેષુ સુખાય તદ્વત્ ॥

અસંસ્કૃતપ્રમીતાનાં ત્યક્તાનાં કુલયોષિતામ્
ઉચ્છિષ્ટભાગધેયઃ સ્યાદ્ દર્ભે વિકિરયોશ્ચ યઃ ॥

તૃપ્તાઞ્જ્ઞાત્વોદકં દદ્યાત્ સકૃદ્વિપ્રકરે તથા
ઉપલિપ્તે મહીપૃષ્ઠે ગોશકૃન્મૂત્રવારિણા ॥

નિધાય દર્ભાન્વિધિવદ્ દક્ષિણાગ્રાન્ પ્રયત્નતઃ
સર્વવર્ણેન ચાન્નેન પિણ્ડાંસ્તુ પિતૃયજ્ઞવત્ ॥

અવનેજનપૂર્વં તુ નામગોત્રેણ માનવઃ
ગન્ધધૂપાદિકં દદ્યાત્ કૃત્વા પ્રત્યવનેજનમ્ ॥

જાન્વાચ્ય સવ્યં સવ્યેન પાણિનાથ પ્રદક્ષિણમ્
પિત્ર્યમાનીય તત્કાર્યં વિધિવદ્દર્ભપાણિના ॥

દીપપ્રજ્વાલનં તદ્વત્ કુર્યાત્પુષ્પાર્ચનં બુધઃ
અથાચાન્તેષુ ચાચમ્ય વારિ દદ્યાત્સકૃત્સકૃત્ ॥

અથ પુષ્પાક્ષતાન્ પશ્ચાદ્ અક્ષય્યોદકમ્ એવ ચ
સતિલં નામગોત્રેણ દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ ॥

ગોભૂહિરણ્યવાસાંસિ ભવ્યાનિ શયનાનિ ચ
દદ્યાદ્યદિષ્ટં વિપ્રાણામ્ આત્મનઃ પિતુરેવ ચ ॥

વિત્તશાઠ્યેન રહિતઃ પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમાવહન્
તતઃ સ્વધાવાચનકં વિશ્વદેવેષુ ચોદકમ્ ॥

દત્ત્વાશીઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ દ્વિજેભ્યઃ પ્રાઙ્મુખો બુધઃ
અઘોરાઃ પિતરઃ સન્તુ સન્ત્વિત્યુક્તઃ પુનર્ દ્વિજૈઃ ॥

ગોત્રં તથા વર્ધતાં નસ્ તથેત્યુક્તશ્ચ તૈઃ પુનઃ
દાતારો નો ઽભિવર્ધન્તામ્ ઇતિ ચૈવમુદીરયેત્ ॥

એતાઃ સત્યાશિષઃ સન્તુ સન્ત્વિત્યુક્તશ્ચ તૈઃ પુનઃ
સ્વસ્તિવાચનકં કુર્યાત્ પિણ્ડાનુદ્ધૃત્ય ભક્તિતઃ ॥

ઉચ્છેષણં તુ તત્તિષ્ઠેદ્ યાવદ્વિપ્રા વિસર્જિતાઃ
તતો ગ્રહબલિં કુર્યાદ્ ઇતિ ધર્મવ્યવસ્થિતિઃ ॥

ઉચ્છેષણં ભૂમિગતમ્ અજિહ્મસ્યાસ્તિકસ્ય ચ
દાસવર્ગસ્ય તત્પિત્ર્યં ભાગધેયં પ્રચક્ષતે ॥

પિતૃભિર્ નિર્મિતં પૂર્વમ્ એતદાપ્યાયનં સદા
અપુત્રાણાં સપુત્રાણાં સ્ત્રીણામપિ નરાધિપ ॥

તતસ્તાનગ્રતઃ સ્થિત્વા પરિગૃહ્યોદપાત્રકમ્
વાજે વાજ ઇતિ જપન્ કુશાગ્રેણ વિસર્જયેત્ ॥

બહિઃ પ્રદક્ષિણાં કુર્યાત્ પદાન્ય્ અષ્ટાવ્ અનુવ્રજન્
બન્ધુવર્ગેણ સહિતઃ પુત્રભાર્યાસમન્વિતઃ ॥

નિવૃત્ય પ્રણિપત્યાથ પર્યુક્ષ્યાગ્નિં સમન્ત્રવત્
વૈશ્વદેવં પ્રકુર્વીત નૈત્યકં બલિમેવ ચ ॥

તતસ્તુ વૈશ્વદેવાન્તે સભૃત્યસુતબાન્ધવઃ
ભુઞ્જીતાતિથિસંયુક્તઃ સર્વં પિતૃનિષેવિતમ્ ॥

એતચ્ચાનુપનીતો ઽપિ કુર્યાત્સર્વેષુ પર્વસુ
શ્રાદ્ધં સાધારણં નામ સર્વકામફલપ્રદમ્ ॥

ભાર્યાવિરહિતો ઽપ્યેતત્ પ્રવાસસ્થો ઽપિ ભક્તિમાન્
શૂદ્રો ઽપ્યમન્ત્રવત્કુર્યાદ્ અનેન વિધિના બુધઃ ॥

તૃતીયમાભ્યુદયિકં વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં તદુચ્યતે
ઉત્સવાનન્દસમ્ભારે યજ્ઞોદ્વાહાદિમઙ્ગલે ॥

માતરઃ પ્રથમં પૂજ્યાઃ પિતરસ્તદનન્તરમ્
તતો માતામહા રાજન્ વિશ્વે દેવાસ્તથૈવ ચ ॥

પ્રદક્ષિણોપચારેણ દધ્યક્ષતફલોદકૈઃ
પ્રાઙ્મુખો નિર્વપેત્પિણ્ડાન્ દૂર્વયા ચ કુશૈર્યુતાન્ ॥

સમ્પન્નમ્ ઇત્યભ્યુદયે દદ્યાદર્ઘ્યં દ્વયોર્ દ્વયોઃ
યુગ્મા દ્વિજાતયઃ પૂજ્યા વસ્ત્રકાર્તસ્વરાદિભિઃ ॥

તિલાર્થસ્તુ યવૈઃ કાર્યો નાન્દીશબ્દાનુપૂર્વકઃ
માઙ્ગલ્યાનિ ચ સર્વાણિ વાચયેદ્દ્વિજપુંગવૈઃ ॥

એવં શૂદ્રો ઽપિ સામાન્ય વૃદ્ધિશ્રાદ્ધે ઽપિ સર્વદા
નમસ્કારેણ મન્ત્રેણ કુર્યાદામાન્નતઃ સદા ॥

દાનપ્રધાનઃ શૂદ્રઃ સ્યાદ્ ઇત્યાહ ભગવાન્પ્રભુઃ
દાનેન સર્વકામાપ્તિર્ અસ્ય સંજાયતે યતઃ ॥