મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 16

શ્રુત્વૈતત્ સર્વમ્ અખિલં મનુઃ પપ્રચ્છ કેશવમ્
શ્રાદ્ધકાલં ચ વિવિધં શ્રાદ્ધભેદં તથૈવ ચ ॥

શ્રાદ્ધેષુ ભોજનીયા યે યે ચ વર્જ્યા દ્વિજાતયઃ
કસ્મિન્વાસરભાગે વા પિતૃભ્યઃ શ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥

કસ્મિન્દત્તં કથં યાતિ શ્રાદ્ધં તુ મધુસૂદન
વિધિના કેન કર્તવ્યં કથં પ્રીણાતિ તત્પિતૄન્ ॥

કુર્યાદહરહઃ શ્રાદ્ધમ્ અન્નાદ્યેનોદકેન વા
પયોમૂલફલૈર્ વાપિ પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમાવહન્ ॥

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં શ્રાદ્ધમુચ્યતે
નિત્યં તાવત્પ્રવક્ષ્યામિ અર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્ ॥

અદૈવં તદ્વિજાનીયાત્ પાર્વણં પર્વસુ સ્મૃતમ્
પાર્વણં ત્રિવિધં પ્રોક્તં શૃણુ તાવન્મહીપતે ॥

પાર્વણે યે નિયોજ્યાસ્તુ તાઞ્શૃણુષ્વ નરાધિપ
પઞ્ચાગ્નિઃ સ્નાતકશ્ચૈવ ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્ ॥

શ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસુતો વિધિવાક્યવિશારદઃ
સર્વજ્ઞો વેદવિન્મન્ત્રી જ્ઞાતવંશઃ કુલાન્વિતઃ ॥

પુરાણવેત્તા ધર્મજ્ઞઃ સ્વાધ્યાયજપતત્પરઃ
શિવભક્તઃ પિતૃપરઃ સૂર્યભક્તો ઽથ વૈષ્ણવઃ ॥

બ્રહ્મણ્યો યોગવિચ્છાન્તો વિજિતાત્મા ચ શીલવાન્
ભોજયેચ્ચાપિ દૌહિત્રં યત્નતઃ સ્વસુહૃદ્ગુરૂન્ ॥

વિટ્પીતં માતુલં બન્ધુમ્ ઋત્વિગાચાર્યસોમપાન્
યશ્ચ વ્યાકુરુતે વાક્યં યશ્ચ મીમાંસતે ઽધ્વરમ્ ॥

સામસ્વરવિધિજ્ઞશ્ચ પઙ્ક્તિપાવનપાવનઃ
સામગો બ્રહ્મચારી ચ વેદયુક્તો ઽથ બ્રહ્મવિત્ ॥

યત્રૈતે ભુઞ્જતે શ્રાદ્ધે તદેવ પરમાર્થવત્
એતે ભોજ્યાઃ પ્રયત્નેન વર્જનીયાન્નિબોધ મે ॥

પતિતો ઽભિશસ્તઃ ક્લીબઃ પિશુનવ્યઙ્ગરોગિણઃ
કુનખી શ્યાવદન્તશ્ચ કુણ્ડગોલાશ્વપાલકાઃ ॥

પરિવિત્તિર્નિયુક્તાત્મા પ્રમત્તોન્મત્તદારુણાઃ
બૈડાલી બકવૃત્તિશ્ચ દમ્ભી દેવલકાદયઃ ॥

કૃતઘ્નાન્નાસ્તિકાંસ્ તદ્વન્ મ્લેચ્છદેશનિવાસિનઃ
ત્રિશઙ્કુર્ બર્બરદ્રાવ વીતદ્રવિડકોઙ્કણાન્ ॥

વર્જયેલ્લિઙ્ગિનઃ સર્વાઞ્ શ્રાદ્ધકાલે વિશેષતઃ
પૂર્વેદ્યુરપરેદ્યુર્વા વિનીતાત્મા નિમન્ત્રયેત્ ॥

નિમન્ત્રિતાન્હિ પિતર ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્દ્વિજાન્
વાયુભૂતા નુ ગચ્છન્તિ તથાસીનાનુપાસતે ॥

દક્ષિણં જાનુમાલભ્ય ત્વં મયા તુ નિમન્ત્રિતઃ
એવં નિમન્ત્ર્ય નિયમં શ્રાવયેત્પિતૃબાન્ધવાન્ ॥

અક્રોધનૈઃ શૌચપરૈઃ સતતં બ્રહ્મચારિભિઃ
ભવિતવ્યં ભવદ્ભિશ્ચ મયા ચ શ્રાદ્ધકારિણા ॥

પિતૃયજ્ઞં વિનિર્વર્ત્ય તર્પણાખ્યં તુ યો ઽગ્નિમાન્
પિણ્ડાન્વાહાર્યકં કુર્યાચ્ છ્રાદ્ધમિન્દુક્ષયે સદા ॥

ગોમયેનોપલિપ્તે તુ દક્ષિણપ્રવણે સ્થલે
શ્રાદ્ધં સમાચરેદ્ભક્ત્યા ગોષ્ઠે વા જલસંનિધૌ ॥

અગ્નિમાન્નિર્વપેત્પિત્ર્યં ચરું ચ સમમુષ્ટિભિઃ
પિતૃભ્યો નિર્વપામીતિ સર્વં દક્ષિણતો ન્યસેત્ ॥

અભિઘાર્યં તતઃ કુર્યાન્ નિર્વાપત્રયમગ્રતઃ
તે ઽપિ તસ્યાયતાઃ કાર્યાશ્ ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતાઃ ॥

દર્વીત્રયં તુ કુર્વીત ખાદિરં રજતાન્વિતમ્
રત્નિમાત્રં પરિશ્લક્ષ્ણં હસ્તાકારાગ્રમુત્તમમ્ ॥

ઉદપાત્રં ચ કાંસ્યં ચ મેક્ષણં ચ સમિત્કુશાન્
તિલાઃ પાત્રાણિ સદ્વાસો ગન્ધધૂપાનુલેપનમ્ ॥

આહરેદપસવ્યં તુ સર્વં દક્ષિણતઃ શનૈઃ
એવમાસાદ્ય તત્સર્વં ભવનસ્યાગ્રતો ભુવિ ॥

ગોમયેનોપલિપ્તાયાં ગોમૂત્રેણ તુ મણ્ડલમ્
અક્ષતાભિઃ સપુષ્પાભિસ્ તદભ્યર્ચ્યાપસવ્યવત્ ॥

વિપ્રાણાં ક્ષાલયેત્ પાદાવ્ અભિનન્દ્ય પુનઃ પુનઃ
આસનેષૂપકૢપ્તેષુ દર્ભવત્સુ વિધાનવત્ ॥

ઉપસ્પૃષ્ટોદકાન્વિપ્રાન્ ઉપવેશ્યાનુમન્ત્રયેત્
દ્વૌ દૈવે પિતૃકૃત્યે ત્રીન્ એકૈકમુભયત્ર ચ ॥

ભોજયેદીશ્વરો ઽપીહ ન કુર્યાદ્વિસ્તરં બુધઃ
દૈવપૂર્વં નિયોજ્યાથ વિપ્રાનર્ઘ્યાદિના બુધઃ ॥

અગ્નૌ કુર્યાદનુજ્ઞાતો વિપ્રૈર્ વિપ્રો યથાવિધિ
સ્વગૃહ્યોક્તવિધાનેન કાંસ્યે કૃત્વા ચરું તતઃ ॥

અગ્નીષોમયમાભ્યાં તુ કુર્યાદાપ્યાયનં બુધઃ
દક્ષિણાગ્નૌ પ્રતીતે વા ય એકાગ્નિર્દ્વિજોત્તમઃ ॥

યજ્ઞોપવીતી નિર્વર્ત્ય તતઃ પર્યુક્ષણાદિકમ્
પ્રાચીનાવીતિના કાર્યમ્ અતઃ સર્વં વિજાનતા ॥

ષટ્ ચ તસ્માદ્ધવિઃશેષાત્ પિણ્ડાન્કૃત્વા તતોદકમ્
દદ્યાદુદકપાત્રૈસ્ તુ સતિલં સવ્યપાણિના ॥

જાન્વ્ આચ્ય સવ્યં યત્નેન દર્ભયુક્તો વિમત્સરઃ
વિધાય લેખા યત્નેન નિર્વાપેષ્વવનેજનમ્ ॥

દક્ષિણાભિમુખઃ કુર્યાત્ કરે દર્વીં નિધાય વૈ
નિધાય પિણ્ડમ્ એકૈકં સર્વદર્ભેષ્વનુક્રમાત્ ॥

નિનયેદથ દર્ભેષુ નામગોત્રાનુકીર્તનૈઃ
તેષુ દર્ભેષુ તં હસ્તં વિમૃજ્યાલ્લેપભાગિનામ્ ॥

તથૈવ ચ તતઃ કુર્યાત્ પુનઃ પ્રત્યવનેજનમ્
ષડપ્યૃતૂન્નમસ્કૃત્ય ગન્ધધૂપાર્હણાદિભિઃ ॥

એવમાવાહ્ય તત્સર્વં વેદમન્ત્રૈર્યથોદિતૈઃ
એકાગ્નેરેક એવ સ્યાન્ નિર્વાપો દર્વિકા તથા ॥

તતઃ કૃત્વાન્તરે દદ્યાત્ પત્નીભ્યો ઽન્નં કુશેષુ સઃ
તદ્વત્પિણ્ડાદિકે કુર્યાદ્ આવાહનવિસર્જનમ્ ॥

તતો ગૃહીત્વા પિણ્ડેભ્યો માત્રાઃ સર્વાઃ ક્રમેણ તુ
તાનેવ વિપ્રાન્પ્રથમં પ્રાશયેદ્યત્નતો નરઃ ॥

યસ્માદન્નાદ્ધૃતા માત્રા ભક્ષયન્તિ દ્વિજાતયઃ
અન્વાહાર્યકમ્ ઇત્યુક્તં તસ્માત્તચ્ચન્દ્રસંક્ષયે ॥

પૂર્વં દત્ત્વા તુ તદ્ધસ્તે સપવિત્રં તિલોદકમ્
તત્પિણ્ડાગ્રં પ્રયચ્છેત સ્વધૈષામસ્ત્વિતિ બ્રુવન્ ॥

વર્ણયન્ભોજયેદન્નં મિષ્ટં પૂતં ચ સર્વદા
વર્જયેત્ક્રોધપરતાં સ્મરન્નારાયણં હરિમ્ ॥

તૃપ્તાઞ્જ્ઞાત્વા તતઃ કુર્યાદ્ વિકિરન્સાર્વવર્ણિકમ્
સોદકં ચાન્નમુદ્ધૃત્ય સલિલં પ્રક્ષિપેદ્ભુવિ ॥

આચાન્તેષુ પુનર્દદ્યાજ્ જલપુષ્પાક્ષતોદકમ્
સ્વસ્તિવાચનકં સર્વં પિણ્ડોપરિ સમાહરેત્ ॥

દેવાદ્યન્તં પ્રકુર્વીત શ્રાદ્ધનાશો ઽન્યથા ભવેત્
વિસૃજ્ય બ્રાહ્મણાંસ્તદ્વત્ તેષાં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્ ॥

દક્ષિણાં દિશમાકાઙ્ક્ષન્ પિતૄન્ યાચેત માનવઃ
દાતારો નો ઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સંતતિરેવ ચ ॥

શ્રદ્ધા ચ નો મા વ્યગમદ્ બહુ દેયં ચ નો ઽસ્ત્વિતિ
અન્નં ચ નો બહુ ભવેદ્ અતિથીંશ્ચ લભેમહિ ॥

યાચિતારશ્ચ નઃ સન્તુ મા ચ યાચિષ્મ કંચન
એતદસ્ત્વિતિ તત્પ્રોક્તમ્ અન્વાહાર્યં તુ પાર્વણમ્ ॥

યથેન્દુસંક્ષયે તદ્વદ્ અન્યત્રાપિ નિગદ્યતે
પિણ્ડાંસ્તુ ગોજવિપ્રેભ્યો દદ્યાદગ્નૌ જલે ઽપિ વા ॥

વિપ્રાગ્રતો વા વિકિરેદ્ વયોભિર્ અભિવાશયેત્
પત્ની તુ મધ્યમં પિણ્ડં પ્રાશયેદ્ વિનયાન્વિતા ॥

આધત્ત પિતરો ગર્ભમ્ અત્ર સંતાનવર્ધનમ્
તાવદુચ્છેષણં તિષ્ઠેદ્ યાવદ્વિપ્રા વિસર્જિતાઃ ॥

વૈશ્વદેવં તતઃ કુર્યાન્ નિવૃત્તે પિતૃકર્મણિ
ઇષ્ટૈઃ સહ તતઃ શાન્તો ભુઞ્જીત પિતૃસેવિતમ્ ॥

પુનર્ ભોજનમધ્વાનં યાનમાયાસમૈથુનમ્
શ્રાદ્ધકૃચ્છ્રાદ્ધભુક્ચૈવ સર્વમેતદ્વિવર્જયેત્ ॥

સ્વાધ્યાયકલહં ચૈવ દિવાસ્વપ્નં ચ સર્વદા
અનેન વિધિના શ્રાદ્ધં નિરુદ્વાસ્યેહ નિર્વપેત્ ॥

કન્યાકુમ્ભવૃષસ્થે ઽર્કે કૃષ્ણપક્ષેષુ સર્વદા
યત્ર યત્ર પ્રદાતવ્યં સપિણ્ડીકરણાત્ પરમ્
તત્રાનેન વિધાનેન દેયમ્ અગ્નિમતા સદા ॥