Matsya Purana · Chapter 114

yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasmin svāyambhuvādayaḥ
caturdaśaiva manavaḥ prajāsargaṃ sasarjire //

etad veditum icchāmaḥ sakāśāttava suvrata
uttaraśravaṇaṃ bhūyaḥ prabrūhi vadatāṃ vara //

etacchrutvā ṛṣīṇāṃ tu prābravīllaumaharṣaṇiḥ
paurāṇikastadā sūta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām //

buddhyā vicārya bahudhā vimṛśya ca punaḥ punaḥ
tebhyastu kathayāmāsa uttaraśravaṇaṃ tadā //

athāhaṃ varṇayiṣyāmi varṣe 'sminbhārate prajāḥ
bharaṇātprajanāccaiva manurbharata ucyate //

niruktavacanaiścaiva varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam
yataḥ svargaśca mokṣaśca madhyamaścāpi hi smṛtaḥ //

na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karmavidhiḥ smṛtaḥ
bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodhata //

indradvīpaḥ kaśeruśca tāmraparṇo gabhastimān
nāgadvīpastathā saumyo gandharvastvatha vāruṇaḥ //

ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ
yojanānāṃ sahasraṃ tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottaraḥ //

āyatastu kumārīto gaṅgāyāḥ pravahāvadhiḥ
tiryagūrdhvaṃ tu vistīrṇaḥ sahasrāṇi daśaiva tu //

dvīpo hyupaniviṣṭo 'yaṃ mlecchairanteṣu sarvaśaḥ
yavanāśca kirātāśca tasyānte pūrvapaścime //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ
ijyāyutavaṇijyādi vartayanto vyavasthitāḥ //

teṣāṃ sa vyavahāro 'yaṃ vartanaṃ tu parasparam
dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu //

saṃkalpapañcamānāṃ tu āśramāṇāṃ yathāvidhi
iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiriha mānuṣe //

yastvayaṃ mānavo dvīpas tiryagyāmaḥ prakīrtitaḥ
ya enaṃ jayate kṛtsnaṃ sa samrāḍiti kīrtitaḥ //

ayaṃ lokastu vai samrāḍ antarikṣajitāṃ smṛtaḥ
svarāḍasau smṛto lokaḥ punarvakṣyāmi vistarāt //

sapta cāsminmahāvarṣe viśrutāḥ kulaparvatāḥ
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi //

vindhyaśca pāriyātraśca ityete kulaparvatāḥ
teṣāṃ sahasraśaścānye parvatāstu samīpataḥ //

abhijñātāstataścānye vipulāścitrasānavaḥ
anye tebhyaḥ parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ //

tairvimiśrā jānapadā āryā mlecchāśca sarvataḥ
pibanti bahulā nadyo gaṅgā sindhuḥ sarasvatī //

śatadruścandrabhāgā ca yamunā sarayūstathā
airāvatī vitastā ca viśālā devikā kuhūḥ //

gomatī dhautapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī
kauśikī tu tṛtīyā ca niścalā gaṇḍakī tathā //

ikṣurlauhitam ityetā himavatpārśvaniḥsṛtāḥ
vedasmṛtir vetravatī vṛtraghnī sindhureva ca
parṇāśā narmadā caiva kāverī mahatī tathā //

pārā ca dhanvatīrūpā viduṣā veṇumatyapi
śiprā hyavantī kuntī ca pāriyātrāśritāḥ smṛtāḥ //

śoṇo mahānadaścaiva nandanā sukṛśā kṣamā
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca
tamasā pippalī śyenī tathā citrotpalāpi ca //

vimalā cañcalā caiva tathā ca dhūtavāhinī
śuktimantī śunī lajjā mukuṭā hrādikāpi ca
ṛṣyavantaprasūtās tā nadyo 'malajalāḥ śubhāḥ //

tāpī payoṣṇī nirvindhyā kṣiprā ca ṛṣabhā nadī
veṇā vaitaraṇī caiva viśvamālā kumudvatī //

toyā caiva mahāgaurī durgamā tu śilā tathā
vindhyapādaprasūtās tāḥ sarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ //

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇī ca vañjulā
tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāverī caiva tu
dakṣiṇāpathanadyastāḥ sahyapādādviniḥsṛtāḥ //

kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajā hyutpalāvatī
malayaprasūtā nadyas tāḥ sarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ //

tribhāgā ṛṣikulyā ca ikṣudā tridivācalā
tāmraparṇī tathā mūlī śaravā vimalā tathā
mahendratanayāḥ sarvāḥ prakhyātāḥ śubhagāminīḥ //

kāśikā sukumārī ca mandagā mandavāhinī
kṛpā ca pāśinī caiva śuktimantātmajās tu tāḥ //

sarvāḥ puṇyajalāḥ puṇyāḥ sarvagāśca samudragāḥ
viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvapāpaharāḥ śubhāḥ //

tāsāṃ nadyupanadyaśca śataśo 'tha sahasraśaḥ
tāsvime kurupāñcālāḥ śālvāścaiva sajāṅgalāḥ //

śūrasenā bhadrakārā bāhyāḥ sahapaṭaccarāḥ
matsyāḥ kirātāḥ kulyāśca kuntalāḥ kāśikośalāḥ //

āvantāśca kaliṅgāśca mūkāścaivāndhakaiḥ saha
madhyadeśā janapadāḥ prāyaśaḥ parikīrtitāḥ //

sahyasyānantare caite tatra godāvarī nadī
pṛthivyāmapi kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ //

yatra govardhano nāma mandaro gandhamādanaḥ
rāmapriyārthaṃ svargīyā vṛkṣā divyāstathauṣadhīḥ //

bharadvājena muninā priyārthamavatāritāḥ
tataḥ puṣpavaro deśas tena jajñe manoramaḥ //

vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ
puraṃdhrāścaiva śūdrāśca pallavāś cāttakhaṇḍikāḥ //

gāndhārā yavanāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ
śakā druhyāḥ pulindāśca pāradāhāramūrtikāḥ //

rāmaṭhāḥ kaṇṭakārāśca kaikeyā daśanāmakāḥ
kṣatriyopaniveśyāśca vaiśyāḥ śūdrakulāni ca //

atrayo 'tha bharadvājāḥ prasthalāḥ sadaserakāḥ
lampakās talagānāśca sainikāḥ saha jāṅgalaiḥ
ete deśā udīcyāstu prācyāndeśānnibodhata //

aṅgā vaṅgā madgurakā antargiribahirgirī
tataḥ plavaṃgamātaṃgā yamakā mallavarṇakāḥ
suhmottarāḥ pravijayā mārgavā geyamālavāḥ //

prāgjyotiṣāśca puṇḍrāśca videhāstāmraliptakāḥ
śālvamāgadhagonardāḥ prācyā janapadāḥ smṛtāḥ //

teṣāṃ pare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ
pāṇḍyāśca keralāścaiva colāḥ kulyāstathaiva ca //

setukāḥ sūtikāścaiva kupathāṃ vājivāsikāḥ
navarāṣṭrā māhiṣikāḥ kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ //

kārūṣāśca sahaiṣīkā āṭavyāḥ śabarāstathā
pulindā vindhyapuṣikā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha //

kulīyāśca sirālāśca rūpasās tāpasaiḥ saha
tathā taittirikāścaiva sarve kāraskarāstathā //

vāsikyāścaiva ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ
bhārukacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvataistathā //

kācchīkāścaiva saurāṣṭrā ānartā arbudaiḥ saha
ityete aparāntāstu śṛṇu ye vindhyavāsinaḥ //

mālavāśca karūṣāśca mekalāścotkalaiḥ saha
auṇḍrā māṣā daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha //

stośalāḥ kosalāścaiva traipurā vaidiśāstathā
tumurās tumbarāścaiva padgamā naiṣadhaiḥ saha //

arūpāḥ śauṇḍikerāśca vītihotrā avantayaḥ
ete janapadāḥ khyātā vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ //

ato deśānpravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye
nirāhārāḥ sarvagāśca kupathā apathāstathā //

kuthaprāvaraṇāścaiva ūrṇādavāḥ samudgakāḥ
trigartā maṇḍalāścaiva kirātāścāmaraiḥ saha //

catvāri bhārate varṣe yugāni munayo 'bruvan
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam
teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭācca kṛtsnaśaḥ //

etacchrutvā tu ṛṣaya uttaraṃ punareva te
śuśrūṣavastamūcuste prakāmaṃ laumaharṣaṇim //

yacca kimpuruṣaṃ varṣaṃ harivarṣaṃ tathaiva ca
ācakṣva no yathātattvaṃ kīrtitaṃ bhārataṃ tvayā //

jambūkhaṇḍasya vistāraṃ tathānyeṣāṃ vidāṃvara
dvīpānāṃ vāsināṃ teṣāṃ vṛkṣāṇāṃ prabravīhi naḥ //

pṛṣṭastvevaṃ tadā viprair yathāpraśnaṃ viśeṣataḥ
uvāca ṛṣibhirdṛṣṭaṃ purāṇābhimataṃ tathā //

śuśrūṣavastu yadviprāḥ śuśrūṣadhvamatandritāḥ
jambūvarṣaḥ kimpuruṣaḥ sumahānandanopamaḥ //

daśa varṣasahasrāṇi sthitiḥ kimpuruṣe smṛtā
jāyante mānavāstatra sutaptakanakaprabhāḥ //

varṣe kimpuruṣe puṇye plakṣo madhuvahaḥ smṛtaḥ
tasya kimpuruṣāḥ sarve pibanto rasamuttamam //

anāmayā hyaśokāśca nityaṃ muditamānasāḥ
suvarṇavarṇāśca narāḥ striyaścāpsarasaḥ smṛtāḥ //

tataḥ paraṃ kimpuruṣād dharivarṣaṃ pracakṣate
mahārajatasaṃkāśā jāyante yatra mānavāḥ //

devalokacyutāḥ sarve bahurūpāśca sarvaśaḥ
harivarṣe narāḥ sarve pibantīkṣurasaṃ śubham //

na jarā bādhate tatra tena jīvanti te ciram
ekādaśa sahasrāṇi teṣāmāyuḥ prakīrtitam //

madhyamaṃ tanmayā proktaṃ nāmnā varṣamilāvṛtam
na tatra sūryastapati na ca jānanti mānavāḥ //

candrasūryau sanakṣatrāv aprakāśāvilāvṛte
padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapattranibhekṣaṇāḥ //

padmagandhāśca jāyante tatra sarve ca mānavāḥ
jambūphalarasāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ //

devalokacyutāḥ sarve mahārajatavāsasaḥ
trayodaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te narottamāḥ //

āyuṣpramāṇaṃ jīvanti ye tu varṣa ilāvṛte
merostu dakṣiṇe pārśve niṣadhasyottareṇa vā //

sudarśano nāma mahāñ jambūvṛkṣaḥ sanātanaḥ
nityapuṣpaphalopetaḥ siddhacāraṇasevitaḥ //

tasya nāmnā samākhyāto jambūdvīpo vanaspateḥ
yojanānāṃ sahasraṃ ca śatadhā ca mahānpunaḥ //

utsedho vṛkṣarājasya divam āvṛtya tiṣṭhati
tasya jambūphalaraso nadī bhūtvā prasarpati //

meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jambūmūlagatā punaḥ
taṃ pibanti sadā hṛṣṭā jambūrasamilāvṛte //

jambūphalarasaṃ pītvā na jarā bādhate 'pi tān
na kṣudhā na klamo vāpi na duḥkhaṃ ca tathāvidham //

tatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ devabhūṣaṇam
indragopakasaṃkāśaṃ jāyate bhāsuraṃ ca yat //

sarveṣāṃ varṣavṛkṣāṇāṃ śubhaḥ phalarasastu saḥ
skannaṃ tu kāñcanaṃ śubhraṃ jāyate devabhūṣaṇam //

teṣāṃ mūtraṃ purīṣaṃ vā dikṣvaṣṭāsu ca sarvaśaḥ
īśvarānugrahādbhūmir mṛtāṃśca grasate tu tān //

rakṣaḥpiśācā yakṣāśca sarve haimavatāstu te
hemakūṭe tu vijñeyā gandharvāḥ sāpsarogaṇāḥ //

sarve nāgā niṣevante śeṣavāsukitakṣakāḥ
mahāmerau trayastriṃśat krīḍante yajñiyāḥ śubhāḥ //

nīlavaiḍūryayukte 'smin siddhā brahmarṣayo 'vasan
daityānāṃ dānavānāṃ ca śvetaḥ parvata ucyate //

śṛṅgavān parvataśreṣṭhaḥ pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ
ityetāni mayoktāni navavarṣāṇi bhārate //

bhūtairapi niviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca
teṣāṃ vṛddhirbahuvidhā dṛśyate devamānuṣaiḥ
aśakyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā ca bubhūṣatā //