મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 114

યદિદં ભારતં વર્ષં યસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ
ચતુર્દશૈવ મનવઃ પ્રજાસર્ગં સસર્જિરે ॥

એતદ્ વેદિતુમ્ ઇચ્છામઃ સકાશાત્તવ સુવ્રત
ઉત્તરશ્રવણં ભૂયઃ પ્રબ્રૂહિ વદતાં વર ॥

એતચ્છ્રુત્વા ઋષીણાં તુ પ્રાબ્રવીલ્લૌમહર્ષણિઃ
પૌરાણિકસ્તદા સૂત ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥

બુદ્ધ્યા વિચાર્ય બહુધા વિમૃશ્ય ચ પુનઃ પુનઃ
તેભ્યસ્તુ કથયામાસ ઉત્તરશ્રવણં તદા ॥

અથાહં વર્ણયિષ્યામિ વર્ષે ઽસ્મિન્ભારતે પ્રજાઃ
ભરણાત્પ્રજનાચ્ચૈવ મનુર્ભરત ઉચ્યતે ॥

નિરુક્તવચનૈશ્ચૈવ વર્ષં તદ્ભારતં સ્મૃતમ્
યતઃ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ મધ્યમશ્ચાપિ હિ સ્મૃતઃ ॥

ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મવિધિઃ સ્મૃતઃ
ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાન્નિબોધત ॥

ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરુશ્ચ તામ્રપર્ણો ગભસ્તિમાન્
નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ ॥

અયં તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ
યોજનાનાં સહસ્રં તુ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરઃ ॥

આયતસ્તુ કુમારીતો ગઙ્ગાયાઃ પ્રવહાવધિઃ
તિર્યગૂર્ધ્વં તુ વિસ્તીર્ણઃ સહસ્રાણિ દશૈવ તુ ॥

દ્વીપો હ્યુપનિવિષ્ટો ઽયં મ્લેચ્છૈરન્તેષુ સર્વશઃ
યવનાશ્ચ કિરાતાશ્ચ તસ્યાન્તે પૂર્વપશ્ચિમે ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ચ ભાગશઃ
ઇજ્યાયુતવણિજ્યાદિ વર્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ॥

તેષાં સ વ્યવહારો ઽયં વર્તનં તુ પરસ્પરમ્
ધર્માર્થકામસંયુક્તો વર્ણાનાં તુ સ્વકર્મસુ ॥

સંકલ્પપઞ્ચમાનાં તુ આશ્રમાણાં યથાવિધિ
ઇહ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં પ્રવૃત્તિરિહ માનુષે ॥

યસ્ત્વયં માનવો દ્વીપસ્ તિર્યગ્યામઃ પ્રકીર્તિતઃ
ય એનં જયતે કૃત્સ્નં સ સમ્રાડિતિ કીર્તિતઃ ॥

અયં લોકસ્તુ વૈ સમ્રાડ્ અન્તરિક્ષજિતાં સ્મૃતઃ
સ્વરાડસૌ સ્મૃતો લોકઃ પુનર્વક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્ ॥

સપ્ત ચાસ્મિન્મહાવર્ષે વિશ્રુતાઃ કુલપર્વતાઃ
મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષવાનપિ ॥

વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ ઇત્યેતે કુલપર્વતાઃ
તેષાં સહસ્રશશ્ચાન્યે પર્વતાસ્તુ સમીપતઃ ॥

અભિજ્ઞાતાસ્તતશ્ચાન્યે વિપુલાશ્ચિત્રસાનવઃ
અન્યે તેભ્યઃ પરિજ્ઞાતા હ્રસ્વા હ્રસ્વોપજીવિનઃ ॥

તૈર્વિમિશ્રા જાનપદા આર્યા મ્લેચ્છાશ્ચ સર્વતઃ
પિબન્તિ બહુલા નદ્યો ગઙ્ગા સિન્ધુઃ સરસ્વતી ॥

શતદ્રુશ્ચન્દ્રભાગા ચ યમુના સરયૂસ્તથા
ઐરાવતી વિતસ્તા ચ વિશાલા દેવિકા કુહૂઃ ॥

ગોમતી ધૌતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી
કૌશિકી તુ તૃતીયા ચ નિશ્ચલા ગણ્ડકી તથા ॥

ઇક્ષુર્લૌહિતમ્ ઇત્યેતા હિમવત્પાર્શ્વનિઃસૃતાઃ
વેદસ્મૃતિર્ વેત્રવતી વૃત્રઘ્ની સિન્ધુરેવ ચ
પર્ણાશા નર્મદા ચૈવ કાવેરી મહતી તથા ॥

પારા ચ ધન્વતીરૂપા વિદુષા વેણુમત્યપિ
શિપ્રા હ્યવન્તી કુન્તી ચ પારિયાત્રાશ્રિતાઃ સ્મૃતાઃ ॥

શોણો મહાનદશ્ચૈવ નન્દના સુકૃશા ક્ષમા
મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથૈવ ચ
તમસા પિપ્પલી શ્યેની તથા ચિત્રોત્પલાપિ ચ ॥

વિમલા ચઞ્ચલા ચૈવ તથા ચ ધૂતવાહિની
શુક્તિમન્તી શુની લજ્જા મુકુટા હ્રાદિકાપિ ચ
ઋષ્યવન્તપ્રસૂતાસ્ તા નદ્યો ઽમલજલાઃ શુભાઃ ॥

તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા ક્ષિપ્રા ચ ઋષભા નદી
વેણા વૈતરણી ચૈવ વિશ્વમાલા કુમુદ્વતી ॥

તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગમા તુ શિલા તથા
વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાસ્ તાઃ સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ ॥

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણવેણી ચ વઞ્જુલા
તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા વાહ્યા કાવેરી ચૈવ તુ
દક્ષિણાપથનદ્યસ્તાઃ સહ્યપાદાદ્વિનિઃસૃતાઃ ॥

કૃતમાલા તામ્રપર્ણી પુષ્પજા હ્યુત્પલાવતી
મલયપ્રસૂતા નદ્યસ્ તાઃ સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ ॥

ત્રિભાગા ઋષિકુલ્યા ચ ઇક્ષુદા ત્રિદિવાચલા
તામ્રપર્ણી તથા મૂલી શરવા વિમલા તથા
મહેન્દ્રતનયાઃ સર્વાઃ પ્રખ્યાતાઃ શુભગામિનીઃ ॥

કાશિકા સુકુમારી ચ મન્દગા મન્દવાહિની
કૃપા ચ પાશિની ચૈવ શુક્તિમન્તાત્મજાસ્ તુ તાઃ ॥

સર્વાઃ પુણ્યજલાઃ પુણ્યાઃ સર્વગાશ્ચ સમુદ્રગાઃ
વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વાઃ સર્વપાપહરાઃ શુભાઃ ॥

તાસાં નદ્યુપનદ્યશ્ચ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
તાસ્વિમે કુરુપાઞ્ચાલાઃ શાલ્વાશ્ચૈવ સજાઙ્ગલાઃ ॥

શૂરસેના ભદ્રકારા બાહ્યાઃ સહપટચ્ચરાઃ
મત્સ્યાઃ કિરાતાઃ કુલ્યાશ્ચ કુન્તલાઃ કાશિકોશલાઃ ॥

આવન્તાશ્ચ કલિઙ્ગાશ્ચ મૂકાશ્ચૈવાન્ધકૈઃ સહ
મધ્યદેશા જનપદાઃ પ્રાયશઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥

સહ્યસ્યાનન્તરે ચૈતે તત્ર ગોદાવરી નદી
પૃથિવ્યામપિ કૃત્સ્નાયાં સ પ્રદેશો મનોરમઃ ॥

યત્ર ગોવર્ધનો નામ મન્દરો ગન્ધમાદનઃ
રામપ્રિયાર્થં સ્વર્ગીયા વૃક્ષા દિવ્યાસ્તથૌષધીઃ ॥

ભરદ્વાજેન મુનિના પ્રિયાર્થમવતારિતાઃ
તતઃ પુષ્પવરો દેશસ્ તેન જજ્ઞે મનોરમઃ ॥

વાહ્લીકા વાટધાનાશ્ચ આભીરાઃ કાલતોયકાઃ
પુરંધ્રાશ્ચૈવ શૂદ્રાશ્ચ પલ્લવાશ્ ચાત્તખણ્ડિકાઃ ॥

ગાન્ધારા યવનાશ્ચૈવ સિન્ધુસૌવીરમદ્રકાઃ
શકા દ્રુહ્યાઃ પુલિન્દાશ્ચ પારદાહારમૂર્તિકાઃ ॥

રામઠાઃ કણ્ટકારાશ્ચ કૈકેયા દશનામકાઃ
ક્ષત્રિયોપનિવેશ્યાશ્ચ વૈશ્યાઃ શૂદ્રકુલાનિ ચ ॥

અત્રયો ઽથ ભરદ્વાજાઃ પ્રસ્થલાઃ સદસેરકાઃ
લમ્પકાસ્ તલગાનાશ્ચ સૈનિકાઃ સહ જાઙ્ગલૈઃ
એતે દેશા ઉદીચ્યાસ્તુ પ્રાચ્યાન્દેશાન્નિબોધત ॥

અઙ્ગા વઙ્ગા મદ્ગુરકા અન્તર્ગિરિબહિર્ગિરી
તતઃ પ્લવંગમાતંગા યમકા મલ્લવર્ણકાઃ
સુહ્મોત્તરાઃ પ્રવિજયા માર્ગવા ગેયમાલવાઃ ॥

પ્રાગ્જ્યોતિષાશ્ચ પુણ્ડ્રાશ્ચ વિદેહાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ
શાલ્વમાગધગોનર્દાઃ પ્રાચ્યા જનપદાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તેષાં પરે જનપદા દક્ષિણાપથવાસિનઃ
પાણ્ડ્યાશ્ચ કેરલાશ્ચૈવ ચોલાઃ કુલ્યાસ્તથૈવ ચ ॥

સેતુકાઃ સૂતિકાશ્ચૈવ કુપથાં વાજિવાસિકાઃ
નવરાષ્ટ્રા માહિષિકાઃ કલિઙ્ગાશ્ચૈવ સર્વશઃ ॥

કારૂષાશ્ચ સહૈષીકા આટવ્યાઃ શબરાસ્તથા
પુલિન્દા વિન્ધ્યપુષિકા વૈદર્ભા દણ્ડકૈઃ સહ ॥

કુલીયાશ્ચ સિરાલાશ્ચ રૂપસાસ્ તાપસૈઃ સહ
તથા તૈત્તિરિકાશ્ચૈવ સર્વે કારસ્કરાસ્તથા ॥

વાસિક્યાશ્ચૈવ યે ચાન્યે યે ચૈવાન્તરનર્મદાઃ
ભારુકચ્છાઃ સમાહેયાઃ સહ સારસ્વતૈસ્તથા ॥

કાચ્છીકાશ્ચૈવ સૌરાષ્ટ્રા આનર્તા અર્બુદૈઃ સહ
ઇત્યેતે અપરાન્તાસ્તુ શૃણુ યે વિન્ધ્યવાસિનઃ ॥

માલવાશ્ચ કરૂષાશ્ચ મેકલાશ્ચોત્કલૈઃ સહ
ઔણ્ડ્રા માષા દશાર્ણાશ્ચ ભોજાઃ કિષ્કિન્ધકૈઃ સહ ॥

સ્તોશલાઃ કોસલાશ્ચૈવ ત્રૈપુરા વૈદિશાસ્તથા
તુમુરાસ્ તુમ્બરાશ્ચૈવ પદ્ગમા નૈષધૈઃ સહ ॥

અરૂપાઃ શૌણ્ડિકેરાશ્ચ વીતિહોત્રા અવન્તયઃ
એતે જનપદાઃ ખ્યાતા વિન્ધ્યપૃષ્ઠનિવાસિનઃ ॥

અતો દેશાન્પ્રવક્ષ્યામિ પર્વતાશ્રયિણશ્ચ યે
નિરાહારાઃ સર્વગાશ્ચ કુપથા અપથાસ્તથા ॥

કુથપ્રાવરણાશ્ચૈવ ઊર્ણાદવાઃ સમુદ્ગકાઃ
ત્રિગર્તા મણ્ડલાશ્ચૈવ કિરાતાશ્ચામરૈઃ સહ ॥

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ મુનયો ઽબ્રુવન્
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્
તેષાં નિસર્ગં વક્ષ્યામિ ઉપરિષ્ટાચ્ચ કૃત્સ્નશઃ ॥

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષય ઉત્તરં પુનરેવ તે
શુશ્રૂષવસ્તમૂચુસ્તે પ્રકામં લૌમહર્ષણિમ્ ॥

યચ્ચ કિમ્પુરુષં વર્ષં હરિવર્ષં તથૈવ ચ
આચક્ષ્વ નો યથાતત્ત્વં કીર્તિતં ભારતં ત્વયા ॥

જમ્બૂખણ્ડસ્ય વિસ્તારં તથાન્યેષાં વિદાંવર
દ્વીપાનાં વાસિનાં તેષાં વૃક્ષાણાં પ્રબ્રવીહિ નઃ ॥

પૃષ્ટસ્ત્વેવં તદા વિપ્રૈર્ યથાપ્રશ્નં વિશેષતઃ
ઉવાચ ઋષિભિર્દૃષ્ટં પુરાણાભિમતં તથા ॥

શુશ્રૂષવસ્તુ યદ્વિપ્રાઃ શુશ્રૂષધ્વમતન્દ્રિતાઃ
જમ્બૂવર્ષઃ કિમ્પુરુષઃ સુમહાનન્દનોપમઃ ॥

દશ વર્ષસહસ્રાણિ સ્થિતિઃ કિમ્પુરુષે સ્મૃતા
જાયન્તે માનવાસ્તત્ર સુતપ્તકનકપ્રભાઃ ॥

વર્ષે કિમ્પુરુષે પુણ્યે પ્લક્ષો મધુવહઃ સ્મૃતઃ
તસ્ય કિમ્પુરુષાઃ સર્વે પિબન્તો રસમુત્તમમ્ ॥

અનામયા હ્યશોકાશ્ચ નિત્યં મુદિતમાનસાઃ
સુવર્ણવર્ણાશ્ચ નરાઃ સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસઃ સ્મૃતાઃ ॥

તતઃ પરં કિમ્પુરુષાદ્ ધરિવર્ષં પ્રચક્ષતે
મહારજતસંકાશા જાયન્તે યત્ર માનવાઃ ॥

દેવલોકચ્યુતાઃ સર્વે બહુરૂપાશ્ચ સર્વશઃ
હરિવર્ષે નરાઃ સર્વે પિબન્તીક્ષુરસં શુભમ્ ॥

ન જરા બાધતે તત્ર તેન જીવન્તિ તે ચિરમ્
એકાદશ સહસ્રાણિ તેષામાયુઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥

મધ્યમં તન્મયા પ્રોક્તં નામ્ના વર્ષમિલાવૃતમ્
ન તત્ર સૂર્યસ્તપતિ ન ચ જાનન્તિ માનવાઃ ॥

ચન્દ્રસૂર્યૌ સનક્ષત્રાવ્ અપ્રકાશાવિલાવૃતે
પદ્મપ્રભાઃ પદ્મવર્ણાઃ પદ્મપત્ત્રનિભેક્ષણાઃ ॥

પદ્મગન્ધાશ્ચ જાયન્તે તત્ર સર્વે ચ માનવાઃ
જમ્બૂફલરસાહારા અનિષ્પન્દાઃ સુગન્ધિનઃ ॥

દેવલોકચ્યુતાઃ સર્વે મહારજતવાસસઃ
ત્રયોદશ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તે નરોત્તમાઃ ॥

આયુષ્પ્રમાણં જીવન્તિ યે તુ વર્ષ ઇલાવૃતે
મેરોસ્તુ દક્ષિણે પાર્શ્વે નિષધસ્યોત્તરેણ વા ॥

સુદર્શનો નામ મહાઞ્ જમ્બૂવૃક્ષઃ સનાતનઃ
નિત્યપુષ્પફલોપેતઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ ॥

તસ્ય નામ્ના સમાખ્યાતો જમ્બૂદ્વીપો વનસ્પતેઃ
યોજનાનાં સહસ્રં ચ શતધા ચ મહાન્પુનઃ ॥

ઉત્સેધો વૃક્ષરાજસ્ય દિવમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
તસ્ય જમ્બૂફલરસો નદી ભૂત્વા પ્રસર્પતિ ॥

મેરું પ્રદક્ષિણં કૃત્વા જમ્બૂમૂલગતા પુનઃ
તં પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા જમ્બૂરસમિલાવૃતે ॥

જમ્બૂફલરસં પીત્વા ન જરા બાધતે ઽપિ તાન્
ન ક્ષુધા ન ક્લમો વાપિ ન દુઃખં ચ તથાવિધમ્ ॥

તત્ર જામ્બૂનદં નામ કનકં દેવભૂષણમ્
ઇન્દ્રગોપકસંકાશં જાયતે ભાસુરં ચ યત્ ॥

સર્વેષાં વર્ષવૃક્ષાણાં શુભઃ ફલરસસ્તુ સઃ
સ્કન્નં તુ કાઞ્ચનં શુભ્રં જાયતે દેવભૂષણમ્ ॥

તેષાં મૂત્રં પુરીષં વા દિક્ષ્વષ્ટાસુ ચ સર્વશઃ
ઈશ્વરાનુગ્રહાદ્ભૂમિર્ મૃતાંશ્ચ ગ્રસતે તુ તાન્ ॥

રક્ષઃપિશાચા યક્ષાશ્ચ સર્વે હૈમવતાસ્તુ તે
હેમકૂટે તુ વિજ્ઞેયા ગન્ધર્વાઃ સાપ્સરોગણાઃ ॥

સર્વે નાગા નિષેવન્તે શેષવાસુકિતક્ષકાઃ
મહામેરૌ ત્રયસ્ત્રિંશત્ ક્રીડન્તે યજ્ઞિયાઃ શુભાઃ ॥

નીલવૈડૂર્યયુક્તે ઽસ્મિન્ સિદ્ધા બ્રહ્મર્ષયો ઽવસન્
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ શ્વેતઃ પર્વત ઉચ્યતે ॥

શૃઙ્ગવાન્ પર્વતશ્રેષ્ઠઃ પિતૄણાં પ્રતિસંચરઃ
ઇત્યેતાનિ મયોક્તાનિ નવવર્ષાણિ ભારતે ॥

ભૂતૈરપિ નિવિષ્ટાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ
તેષાં વૃદ્ધિર્બહુવિધા દૃશ્યતે દેવમાનુષૈઃ
અશક્યા પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયા ચ બુભૂષતા ॥