Matsya Purana · Chapter 113

kati dvīpāḥ samudrā vā parvatā vā kati prabho
kiyanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca kāḥ smṛtāḥ //

mahābhūmipramāṇaṃ ca lokālokastathaiva ca
paryāptiṃ parimāṇaṃ ca gatiścandrārkayostathā //

etadbravīhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathārthavit
tvaduktametatsakalaṃ śrotumicchāmahe vayam //

dvīpabhedasahasrāṇi sapta cāntargatāni ca
na śakyante krameṇeha vaktuṃ vai sakalaṃ jagat //

saptaiva tu pravakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha
teṣāṃ manuṣyatarkeṇa pramāṇāni pracakṣate //

acintyāḥ khalu ye bhāvās tāṃstu tarkeṇa sādhayet
prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyasya lakṣaṇam //

sapta varṣāṇi vakṣyāmi jambūdvīpaṃ yathāvidham
vistaraṃ maṇḍalaṃ yacca yojanaistānnibodhata //

yojanānāṃ sahasrāṇi śataṃ dvīpasya vistaraḥ
nānājanapadākīrṇaṃ puraiśca vividhaiḥ śubhaiḥ //

siddhacāraṇasaṃkīrṇaṃ parvatairupaśobhitam
sarvadhātupinaddhaistaiḥ śilājālasamudgataiḥ //

parvataprabhavābhiśca nadībhistu samantataḥ
prāgāyatā mahāpārśvāḥ ṣaḍime varṣaparvatāḥ //

avagāhya hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau
himaprāyaśca himavān hemakūṭaśca hemavān //

sarvataḥ sumukhaścāpi niṣadhaḥ parvato mahān
cāturvarṇyastu sauvarṇo meruścolbamayaḥ smṛtaḥ
caturviṃśatsahasrāṇi vistīrṇaḥ sa caturdiśam //

vṛttākṛtipramāṇaśca caturasraḥ samāhitaḥ
nānāvarṇaiḥ samaḥ pārśvaiḥ prajāpatiguṇānvitaḥ //

nābhībandhanasambhūto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
pūrvataḥ śvetavarṇastu brāhmaṇyaṃ tasya tena vai //

pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyeta
bhṛṅgipattrīnabhaś caiva paścimena samanvitaḥ
tenāsya śūdratā siddhā meror nāmārthakarmataḥ //

pārśvamuttaratastasya raktavarṇaṃ svabhāvataḥ
tenāsya kṣatrabhāvaḥ syād iti varṇāḥ prakīrtitāḥ //

nīlaśca vaiḍūryamayaḥ śvetaḥ pīto hiraṇmayaḥ
mayūrabarhavarṇaśca śātakaumbhaḥ sa śṛṅgavān //

ete parvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ
teṣāmantaraviṣkambho navasāhasramucyate //

madhye tvilāvṛtaṃ nāma mahāmeroḥ samantataḥ
caturviṃśatsahasrāṇi vistīrṇo yojanaiḥ samaḥ //

madhye tasya mahāmerur vidhūma iva pāvakaḥ
vedyardhaṃ dakṣiṇaṃ meror uttarārdhaṃ tathottaram //

varṣāṇi yāni saptātra teṣāṃ vai varṣaparvatāḥ
dve dve sahasre vistīrṇā yojanairdakṣiṇottaram //

jambūdvīpasya vistāras teṣāmāyāma ucyate
nīlaśca niṣadhaścaiva teṣāṃ hīnāśca ye pare //

śvetaśca hemakūṭaśca himavāñchṛṅgavāṃśca yaḥ
jambūdvīpapramāṇeṇa ṛṣabhaḥ parikīrtyate //

tasmāddvādaśabhāgena hemakūṭo 'pi hīyate
himavānviṃśabhāgena tasmādeva prahīyate
aṣṭāśītisahasrāṇi hemakūṭo mahāgiriḥ //

aśītirhimavāñchaila āyataḥ pūrvapaścime
dvīpasya maṇḍalībhāvād dhrāsavṛddhī prakīrtite //

varṣāṇāṃ parvatānāṃ ca yathābhedaṃ tathottaram
teṣāṃ madhye janapadās tāni varṣāṇi sapta vai //

prapātaviṣamaistaistu parvatairāvṛtāni tu
sapta tāni nadībhedair agamyāni parasparam //

vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ
imaṃ haimavataṃ varṣaṃ bhārataṃ nāma viśrutam //

hemakūṭaṃ paraṃ tasmān nāmnā kimpuruṣaṃ smṛtam
hemakūṭācca niṣadhaṃ harivarṣaṃ taducyate //

harivarṣātparaṃ cāpi merostu tadilāvṛtam
ilāvṛtātparaṃ nīlaṃ ramyakaṃ nāma viśrutam //

ramyakādaparaṃ śvetaṃ viśrutaṃ taddhiraṇyakam
hiraṇyakātparaṃ caiva śṛṅgaśākaṃkuraṃ smṛtam //

dhanuḥsaṃsthe tu vijñeye devarṣe dakṣiṇottare
dīrghāṇi tasya catvāri madhyamaṃ tadilāvṛtam //

pūrvato niṣadhasyedaṃ vedyardhaṃ dakṣiṇaṃ smṛtam
paraṃ tvilāvṛtaṃ paścād vedyardhaṃ tu taduttaram //

tayormadhye tu vijñeyo meruryatra tvilāvṛtam
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu //

udagāyato mahāśailo mālyavānnāma parvataḥ
dvātriṃśatā sahasreṇa pratīcyāṃ sāgarānugaḥ //

mālyavānvai sahasraika ā nīlaniṣadhāyataḥ
dvātriṃśattvevamapyuktaḥ parvato gandhamādanaḥ //

parimaṇḍalayormadhye meruḥ kanakaparvataḥ
cāturvarṇyasamo varṇaiś caturasraḥ samucchritaḥ //

nānāvarṇaḥ sa pārśveṣu pūrvānte śveta ucyate
pītaṃ tu dakṣiṇaṃ tasya bhṛṅgipattranibhaṃ param
uttaraṃ tasya raktaṃ vai iti varṇasamanvitaḥ //

merustu śuśubhe divyo rājavatsa tu veṣṭitaḥ
ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ //

yojanānāṃ sahasrāṇi caturāśītisūcchritaḥ
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād aṣṭāviṃśativistṛtaḥ //

vistarāddviguṇaścāsya parīṇāhaḥ samantataḥ
sa parvato mahādivyo divyauṣadhisamanvitaḥ //

bhuvanairāvṛtaḥ sarvair jātarūpapariṣkṛtaiḥ
tatra devagaṇāścaiva gandharvāsurarākṣasāḥ
śailarāje pramodante sarvato 'psarasāṃ gaṇaiḥ //

sa tu meruḥ parivṛto bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ
yasyeme caturo deśā nānāpārśveṣu saṃsthitāḥ //

bhadrāśvaṃ bhārataṃ caiva ketumālaṃ ca paścime
uttarāścaiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ //

viṣkambhaparvatāstadvan mandaro gandhamādanaḥ
vipulaśca supārśvaśca sarvaratnavibhūṣitāḥ //

aruṇodaṃ mānasaṃ ca sitodaṃ bhadrasaṃjñitam
teṣāmupari catvāri sarāṃsi ca vanāni ca //

tathā bhadrakadambastu parvate gandhamādane
jambūvṛkṣastathāśvattho vipule 'tha vaṭaḥ param //

gandhamādanapārśve tu paścime 'maragaṇḍikaḥ
dvātriṃśacca sahasrāṇi yojanaiḥ sarvataḥ samaḥ //

tatra te śubhakarmāṇaḥ ketumālāḥ pariśrutāḥ
tatra kālānalāḥ sarve mahāsattvā mahābalāḥ //

striyaś cotpalavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ
tatra divyo mahāvṛkṣaḥ panasaḥ pattrabhāsuraḥ //

tasya pītvā phalarasaṃ saṃjīvanti samāyutam
tasya mālyavataḥ pārśve pūrve pūrvā tu gaṇḍikā
dvātriṃśacca sahasrāṇi tatrāpi śatamucyate //

bhadrāśvastatra vijñeyo nityaṃ muditamānasaḥ
bhadramālavanaṃ tatra kālāmraśca mahādrumaḥ //

tatra te puruṣāḥ śvetā mahāsattvā mahābalāḥ
striyaḥ kumudavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ //

candraprabhāś candravarṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ
candraśītalagātrāśca striyo hyutpalagandhikāḥ //

daśavarṣasahasrāṇi āyusteṣāmanāmayam
kālāmrasya rasaṃ pītvā te sarve sthirayauvanāḥ //

ityuktavānṛṣīnbrahmā varṣāṇi ca nisargataḥ
pūrvaṃ mamānugrahakṛd bhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ //

etacchrutvā vacaste tu ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
jātakautūhalāḥ sarve pratyūcuste mudānvitāḥ //

pūrvāparau samākhyātau yau deśau tau tvayā mune
uttarāṇāṃ ca varṣāṇāṃ parvatānāṃ ca sarvaśaḥ //

ākhyāhi no yathātathyaṃ ye ca parvatavāsinaḥ
evamuktastu ṛṣibhis tebhyastvākhyātavānpunaḥ //

śṛṇudhvaṃ yāni varṣāṇi pūrvoktāni ca vai mayā
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu //

varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante yatra vai prajāḥ
ratipradhānā vimalā jāyante yatra mānavāḥ
śuklābhijanasampannāḥ sarve te priyadarśanāḥ //

tatrāpi ca mahāvṛkṣo nyagrodho rohiṇo mahān
tasyāpi te phalarasaṃ pibanto vartayanti hi //

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca
jīvanti te mahābhāgāḥ sadā hṛṣṭā narottamāḥ //

uttareṇa tu śvetasya pārśve śṛṅgasya dakṣiṇe
varṣaṃ hiraṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī //

mahābalā mahāsattvā nityaṃ muditamānasāḥ
śuklābhijanasampannāḥ sarve ca priyadarśanāḥ //

ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te narottamāḥ
āyuṣpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca //

tasminvarṣe mahāvṛkṣo lakucaḥ pattrasaṃśrayaḥ
tasya pītvā phalarasaṃ tatra jīvanti mānavāḥ //

śṛṅgasāhvasya śṛṅgāṇi trīṇi tāni mahānti vai
ekaṃ maṇiyutaṃ tatra ekaṃ tu kanakānvitam
sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhuvanairupaśobhitam //

uttare cāsya śṛṅgasya samudrānte ca dakṣiṇe
kuravastatra tadvaryaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam //

tatra vṛkṣā madhuphalā divyāmṛtamayāpagāḥ
vastrāṇi te prasūyante phalaiścābharaṇāni ca //

sarvakāmapradātāraḥ kecidvṛkṣā manoramāḥ
apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra manoramāḥ
ye rakṣanti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ cāmṛtopamam //

sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmā kāñcanavālukā
sarvatra sukhasaṃsparśā niḥśabdāḥ pavanāḥ śubhāḥ //

devalokacyutāstatra jāyante mānavāḥ śubhāḥ
śuklābhijanasampannāḥ sarve te sthirayauvanāḥ //

mithunāni prajāyante striyaścāpsarasopamāḥ
teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanti hyamṛtopamam //

ekāhājjāyate yugmaṃ samaṃ caiva vivardhate
samaṃ rūpaṃ ca śīlaṃ ca samaṃ caiva mriyanti vai //

ekaikamanuraktāśca cakravākamiva dhruvam
anāmayā hyaśokāśca nityaṃ muditamānasāḥ //

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca
jīvanti ca mahāsattvā na cānyā strī pravartate //

evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate yuge
dṛṣṭaḥ paramadharmajñāḥ kiṃ bhūyaḥ kathayāmi vaḥ //

ākhyātāstvevamṛṣayaḥ sūtaputreṇa dhīmatā
uttaraśravaṇe bhūyaḥ papracchuḥ sūtanandanam //