મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 113

કતિ દ્વીપાઃ સમુદ્રા વા પર્વતા વા કતિ પ્રભો
કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ ॥

મહાભૂમિપ્રમાણં ચ લોકાલોકસ્તથૈવ ચ
પર્યાપ્તિં પરિમાણં ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા ॥

એતદ્બ્રવીહિ નઃ સર્વં વિસ્તરેણ યથાર્થવિત્
ત્વદુક્તમેતત્સકલં શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્ ॥

દ્વીપભેદસહસ્રાણિ સપ્ત ચાન્તર્ગતાનિ ચ
ન શક્યન્તે ક્રમેણેહ વક્તું વૈ સકલં જગત્ ॥

સપ્તૈવ તુ પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ
તેષાં મનુષ્યતર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે ॥

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવાસ્ તાંસ્તુ તર્કેણ સાધયેત્
પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યસ્ય લક્ષણમ્ ॥

સપ્ત વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાવિધમ્
વિસ્તરં મણ્ડલં યચ્ચ યોજનૈસ્તાન્નિબોધત ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ શતં દ્વીપસ્ય વિસ્તરઃ
નાનાજનપદાકીર્ણં પુરૈશ્ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ ॥

સિદ્ધચારણસંકીર્ણં પર્વતૈરુપશોભિતમ્
સર્વધાતુપિનદ્ધૈસ્તૈઃ શિલાજાલસમુદ્ગતૈઃ ॥

પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિસ્તુ સમન્તતઃ
પ્રાગાયતા મહાપાર્શ્વાઃ ષડિમે વર્ષપર્વતાઃ ॥

અવગાહ્ય હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ
હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્ ॥

સર્વતઃ સુમુખશ્ચાપિ નિષધઃ પર્વતો મહાન્
ચાતુર્વર્ણ્યસ્તુ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોલ્બમયઃ સ્મૃતઃ
ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સ ચતુર્દિશમ્ ॥

વૃત્તાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્રઃ સમાહિતઃ
નાનાવર્ણૈઃ સમઃ પાર્શ્વૈઃ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ ॥

નાભીબન્ધનસમ્ભૂતો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ
પૂર્વતઃ શ્વેતવર્ણસ્તુ બ્રાહ્મણ્યં તસ્ય તેન વૈ ॥

પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યેત
ભૃઙ્ગિપત્ત્રીનભશ્ ચૈવ પશ્ચિમેન સમન્વિતઃ
તેનાસ્ય શૂદ્રતા સિદ્ધા મેરોર્ નામાર્થકર્મતઃ ॥

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં સ્વભાવતઃ
તેનાસ્ય ક્ષત્રભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

નીલશ્ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતઃ પીતો હિરણ્મયઃ
મયૂરબર્હવર્ણશ્ચ શાતકૌમ્ભઃ સ શૃઙ્ગવાન્ ॥

એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ
તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્રમુચ્યતે ॥

મધ્યે ત્વિલાવૃતં નામ મહામેરોઃ સમન્તતઃ
ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણો યોજનૈઃ સમઃ ॥

મધ્યે તસ્ય મહામેરુર્ વિધૂમ ઇવ પાવકઃ
વેદ્યર્ધં દક્ષિણં મેરોર્ ઉત્તરાર્ધં તથોત્તરમ્ ॥

વર્ષાણિ યાનિ સપ્તાત્ર તેષાં વૈ વર્ષપર્વતાઃ
દ્વે દ્વે સહસ્રે વિસ્તીર્ણા યોજનૈર્દક્ષિણોત્તરમ્ ॥

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારસ્ તેષામાયામ ઉચ્યતે
નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તેષાં હીનાશ્ચ યે પરે ॥

શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાઞ્છૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ
જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેણ ઋષભઃ પરિકીર્ત્યતે ॥

તસ્માદ્દ્વાદશભાગેન હેમકૂટો ઽપિ હીયતે
હિમવાન્વિંશભાગેન તસ્માદેવ પ્રહીયતે
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ હેમકૂટો મહાગિરિઃ ॥

અશીતિર્હિમવાઞ્છૈલ આયતઃ પૂર્વપશ્ચિમે
દ્વીપસ્ય મણ્ડલીભાવાદ્ ધ્રાસવૃદ્ધી પ્રકીર્તિતે ॥

વર્ષાણાં પર્વતાનાં ચ યથાભેદં તથોત્તરમ્
તેષાં મધ્યે જનપદાસ્ તાનિ વર્ષાણિ સપ્ત વૈ ॥

પ્રપાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વતૈરાવૃતાનિ તુ
સપ્ત તાનિ નદીભેદૈર્ અગમ્યાનિ પરસ્પરમ્ ॥

વસન્તિ તેષુ સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ
ઇમં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્ ॥

હેમકૂટં પરં તસ્માન્ નામ્ના કિમ્પુરુષં સ્મૃતમ્
હેમકૂટાચ્ચ નિષધં હરિવર્ષં તદુચ્યતે ॥

હરિવર્ષાત્પરં ચાપિ મેરોસ્તુ તદિલાવૃતમ્
ઇલાવૃતાત્પરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્ ॥

રમ્યકાદપરં શ્વેતં વિશ્રુતં તદ્ધિરણ્યકમ્
હિરણ્યકાત્પરં ચૈવ શૃઙ્ગશાકંકુરં સ્મૃતમ્ ॥

ધનુઃસંસ્થે તુ વિજ્ઞેયે દેવર્ષે દક્ષિણોત્તરે
દીર્ઘાણિ તસ્ય ચત્વારિ મધ્યમં તદિલાવૃતમ્ ॥

પૂર્વતો નિષધસ્યેદં વેદ્યર્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્
પરં ત્વિલાવૃતં પશ્ચાદ્ વેદ્યર્ધં તુ તદુત્તરમ્ ॥

તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયો મેરુર્યત્ર ત્વિલાવૃતમ્
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ॥

ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ
દ્વાત્રિંશતા સહસ્રેણ પ્રતીચ્યાં સાગરાનુગઃ ॥

માલ્યવાન્વૈ સહસ્રૈક આ નીલનિષધાયતઃ
દ્વાત્રિંશત્ત્વેવમપ્યુક્તઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ ॥

પરિમણ્ડલયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ
ચાતુર્વર્ણ્યસમો વર્ણૈશ્ ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ ॥

નાનાવર્ણઃ સ પાર્શ્વેષુ પૂર્વાન્તે શ્વેત ઉચ્યતે
પીતં તુ દક્ષિણં તસ્ય ભૃઙ્ગિપત્ત્રનિભં પરમ્
ઉત્તરં તસ્ય રક્તં વૈ ઇતિ વર્ણસમન્વિતઃ ॥

મેરુસ્તુ શુશુભે દિવ્યો રાજવત્સ તુ વેષ્ટિતઃ
આદિત્યતરુણાભાસો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરાશીતિસૂચ્છ્રિતઃ
પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્ અષ્ટાવિંશતિવિસ્તૃતઃ ॥

વિસ્તરાદ્દ્વિગુણશ્ચાસ્ય પરીણાહઃ સમન્તતઃ
સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ ॥

ભુવનૈરાવૃતઃ સર્વૈર્ જાતરૂપપરિષ્કૃતૈઃ
તત્ર દેવગણાશ્ચૈવ ગન્ધર્વાસુરરાક્ષસાઃ
શૈલરાજે પ્રમોદન્તે સર્વતો ઽપ્સરસાં ગણૈઃ ॥

સ તુ મેરુઃ પરિવૃતો ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ
યસ્યેમે ચતુરો દેશા નાનાપાર્શ્વેષુ સંસ્થિતાઃ ॥

ભદ્રાશ્વં ભારતં ચૈવ કેતુમાલં ચ પશ્ચિમે
ઉત્તરાશ્ચૈવ કુરવઃ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ॥

વિષ્કમ્ભપર્વતાસ્તદ્વન્ મન્દરો ગન્ધમાદનઃ
વિપુલશ્ચ સુપાર્શ્વશ્ચ સર્વરત્નવિભૂષિતાઃ ॥

અરુણોદં માનસં ચ સિતોદં ભદ્રસંજ્ઞિતમ્
તેષામુપરિ ચત્વારિ સરાંસિ ચ વનાનિ ચ ॥

તથા ભદ્રકદમ્બસ્તુ પર્વતે ગન્ધમાદને
જમ્બૂવૃક્ષસ્તથાશ્વત્થો વિપુલે ઽથ વટઃ પરમ્ ॥

ગન્ધમાદનપાર્શ્વે તુ પશ્ચિમે ઽમરગણ્ડિકઃ
દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ યોજનૈઃ સર્વતઃ સમઃ ॥

તત્ર તે શુભકર્માણઃ કેતુમાલાઃ પરિશ્રુતાઃ
તત્ર કાલાનલાઃ સર્વે મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ ॥

સ્ત્રિયશ્ ચોત્પલવર્ણાભાઃ સુન્દર્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ
તત્ર દિવ્યો મહાવૃક્ષઃ પનસઃ પત્ત્રભાસુરઃ ॥

તસ્ય પીત્વા ફલરસં સંજીવન્તિ સમાયુતમ્
તસ્ય માલ્યવતઃ પાર્શ્વે પૂર્વે પૂર્વા તુ ગણ્ડિકા
દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ તત્રાપિ શતમુચ્યતે ॥

ભદ્રાશ્વસ્તત્ર વિજ્ઞેયો નિત્યં મુદિતમાનસઃ
ભદ્રમાલવનં તત્ર કાલામ્રશ્ચ મહાદ્રુમઃ ॥

તત્ર તે પુરુષાઃ શ્વેતા મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ
સ્ત્રિયઃ કુમુદવર્ણાભાઃ સુન્દર્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ ॥

ચન્દ્રપ્રભાશ્ ચન્દ્રવર્ણાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ
ચન્દ્રશીતલગાત્રાશ્ચ સ્ત્રિયો હ્યુત્પલગન્ધિકાઃ ॥

દશવર્ષસહસ્રાણિ આયુસ્તેષામનામયમ્
કાલામ્રસ્ય રસં પીત્વા તે સર્વે સ્થિરયૌવનાઃ ॥

ઇત્યુક્તવાનૃષીન્બ્રહ્મા વર્ષાણિ ચ નિસર્ગતઃ
પૂર્વં મમાનુગ્રહકૃદ્ ભૂયઃ કિં વર્ણયામિ વઃ ॥

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તે તુ ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ
જાતકૌતૂહલાઃ સર્વે પ્રત્યૂચુસ્તે મુદાન્વિતાઃ ॥

પૂર્વાપરૌ સમાખ્યાતૌ યૌ દેશૌ તૌ ત્વયા મુને
ઉત્તરાણાં ચ વર્ષાણાં પર્વતાનાં ચ સર્વશઃ ॥

આખ્યાહિ નો યથાતથ્યં યે ચ પર્વતવાસિનઃ
એવમુક્તસ્તુ ઋષિભિસ્ તેભ્યસ્ત્વાખ્યાતવાન્પુનઃ ॥

શૃણુધ્વં યાનિ વર્ષાણિ પૂર્વોક્તાનિ ચ વૈ મયા
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ॥

વર્ષં રમણકં નામ જાયન્તે યત્ર વૈ પ્રજાઃ
રતિપ્રધાના વિમલા જાયન્તે યત્ર માનવાઃ
શુક્લાભિજનસમ્પન્નાઃ સર્વે તે પ્રિયદર્શનાઃ ॥

તત્રાપિ ચ મહાવૃક્ષો ન્યગ્રોધો રોહિણો મહાન્
તસ્યાપિ તે ફલરસં પિબન્તો વર્તયન્તિ હિ ॥

દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ
જીવન્તિ તે મહાભાગાઃ સદા હૃષ્ટા નરોત્તમાઃ ॥

ઉત્તરેણ તુ શ્વેતસ્ય પાર્શ્વે શૃઙ્ગસ્ય દક્ષિણે
વર્ષં હિરણ્વતં નામ યત્ર હૈરણ્વતી નદી ॥

મહાબલા મહાસત્ત્વા નિત્યં મુદિતમાનસાઃ
શુક્લાભિજનસમ્પન્નાઃ સર્વે ચ પ્રિયદર્શનાઃ ॥

એકાદશ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તે નરોત્તમાઃ
આયુષ્પ્રમાણં જીવન્તિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ ॥

તસ્મિન્વર્ષે મહાવૃક્ષો લકુચઃ પત્ત્રસંશ્રયઃ
તસ્ય પીત્વા ફલરસં તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ ॥

શૃઙ્ગસાહ્વસ્ય શૃઙ્ગાણિ ત્રીણિ તાનિ મહાન્તિ વૈ
એકં મણિયુતં તત્ર એકં તુ કનકાન્વિતમ્
સર્વરત્નમયં ચૈકં ભુવનૈરુપશોભિતમ્ ॥

ઉત્તરે ચાસ્ય શૃઙ્ગસ્ય સમુદ્રાન્તે ચ દક્ષિણે
કુરવસ્તત્ર તદ્વર્યં પુણ્યં સિદ્ધનિષેવિતમ્ ॥

તત્ર વૃક્ષા મધુફલા દિવ્યામૃતમયાપગાઃ
વસ્ત્રાણિ તે પ્રસૂયન્તે ફલૈશ્ચાભરણાનિ ચ ॥

સર્વકામપ્રદાતારઃ કેચિદ્વૃક્ષા મનોરમાઃ
અપરે ક્ષીરિણો નામ વૃક્ષાસ્તત્ર મનોરમાઃ
યે રક્ષન્તિ સદા ક્ષીરં ષડ્રસં ચામૃતોપમમ્ ॥

સર્વા મણિમયી ભૂમિઃ સૂક્ષ્મા કાઞ્ચનવાલુકા
સર્વત્ર સુખસંસ્પર્શા નિઃશબ્દાઃ પવનાઃ શુભાઃ ॥

દેવલોકચ્યુતાસ્તત્ર જાયન્તે માનવાઃ શુભાઃ
શુક્લાભિજનસમ્પન્નાઃ સર્વે તે સ્થિરયૌવનાઃ ॥

મિથુનાનિ પ્રજાયન્તે સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસોપમાઃ
તેષાં તે ક્ષીરિણાં ક્ષીરં પિબન્તિ હ્યમૃતોપમમ્ ॥

એકાહાજ્જાયતે યુગ્મં સમં ચૈવ વિવર્ધતે
સમં રૂપં ચ શીલં ચ સમં ચૈવ મ્રિયન્તિ વૈ ॥

એકૈકમનુરક્તાશ્ચ ચક્રવાકમિવ ધ્રુવમ્
અનામયા હ્યશોકાશ્ચ નિત્યં મુદિતમાનસાઃ ॥

દશ વર્ષસહસ્રાણિ દશ વર્ષશતાનિ ચ
જીવન્તિ ચ મહાસત્ત્વા ન ચાન્યા સ્ત્રી પ્રવર્તતે ॥

એવમેવ નિસર્ગો વૈ વર્ષાણાં ભારતે યુગે
દૃષ્ટઃ પરમધર્મજ્ઞાઃ કિં ભૂયઃ કથયામિ વઃ ॥

આખ્યાતાસ્ત્વેવમૃષયઃ સૂતપુત્રેણ ધીમતા
ઉત્તરશ્રવણે ભૂયઃ પપ્રચ્છુઃ સૂતનન્દનમ્ ॥