Markandeya Purana · Chapter 81

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe 'śītitamo 'dhyāyaḥ
ekāśītitamo 'dhyāyaḥ- 81/
mārkaṇḍeya uvāca
sāvarṇiḥ sūryatanayo yo manuḥ kathyate 'ṣṭamaḥ /
niśāmaya tadutpattiṃ vistarād gadato mama

mahāmāyānubhāvena yathā manvantarādhipaḥ /
sa babhūva mahābhāgaḥ sāvarṇistanayo raveḥ

svārociṣe 'ntare pūrvaṃ caitravaṃśasamudbhavaḥ /
suratho nāma rājābhūt samaste kṣitimaṇḍale

tasya pālayataḥ samyak prajāḥ putrānivaurasān /
babhūvuḥ śatravo bhūpāḥ kolāvidhvaṃsinastathā

tasya tairabhavad yuddhamatiprabaladaṇḍinaḥ /
nyūnairapi sa tairyuddhe kolāvidhvaṃsibhirjitaḥ

tataḥ svapuramāyāto nijadeśādhipo 'bhavat /
ākrāntaḥ sa mahābhāgastaistadā prabalāribhiḥ

amātyairbalibhirduṣṭairdurbalasya durātmabhiḥ /
koṣo balañcāpahṛtaṃ tatrāpi svapure tataḥ

tato mṛgayāvyājena hṛtasvāmyaḥ sa bhupatiḥ /
ekākī hayamāruhya jagāma gahanaṃ vanam

sa tatrāśramamadrākṣīd dvijavaryasya medhasaḥ /
praśāntaśvāpadākīrṇaṃ muniśṣyopaśobhitam

tasthau kañcit sa kālañca muninā tena satkṛtaḥ /
itaścaitaśca vicaraṃstasmin munivarāśrame

so 'cintayat tadā tatra mamatvākṛṣṭacetanaḥ /
matpūrvaiḥ pālitaṃ pūrvaṃ mayā hīnaṃ puraṃ hi tat /
madbhṛtyaistairasadvṛttairdharmataḥ pālyate na vā

na jāne sa pradhāno me śūrahastī sadāmadaḥ /
mama vairivaśaṃ yātaḥ kān bhogānupalapsyate

ye mamānugatā nityaṃ prasādadhanabhojanaiḥ /
anuvṛttiṃ dhruvaṃ te 'dya kurvantyanyamahībhṛtām

asamyagvyayaśīlaistaiḥ kurvadbhiḥ satataṃ vyayam /
saṃcitaḥ so 'tiduḥ khena kṣayaṃ kośo gamiṣyati

etaccānyacca satataṃ cintayāmāsa pārthivaḥ /
tatra viprāśramābhyāse vaiśyamekaṃ dadarśa saḥ

sa pṛṣṭastena kastvaṃ bhoḥ hetuścāgamane 'tra kaḥ /
saśoka iva kasmāttvaṃ durmanā iva lakṣyase

ityākarṇya vacastasya bhūpateḥ praṇayoditam /
pratyuvāca sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam

vaiśya uvāca
samādhirnāma vaiśyo 'hamutpanno dhanināṃ kule /
putradārairnirastaśca dhanalobhādasādhubhiḥ

vihīnaśca dhanairdāraiḥ putrairādāya me dhanam /
vanamabhyāgato duḥ khī nirastaścāptabandhubhaiḥ

so 'haṃ na vedmi putrāṇāṃ kuśalākuśalātmikām /
pravṛttiṃ svajanānāñca dārāṇāñcātra saṃsthitaḥ

kiṃ nu teṣāṃ gṛhe kṣemamakṣemaṃ kiṃ nu sāmpratam /
kathaṃ te kiṃ nu sadvṛttāḥ durvṛttāḥ kiṃ nu me sutāḥ

rājovāca
yairnirasto bhavāṃllubdhaiḥ putradārādibhirdhanaiḥ /
teṣu kiṃ bhavataḥ snehamanubadhnāti mānasam

vaiśca uvāca
evametadyathā prāha bhavānasmadgataṃ vacaḥ /
kiṃ karomi na badhnāti mama niṣṭhuratāṃ manaḥ

yaiḥ santyajya pitṛsnehaṃ dhanalubdhairnirākṛtaḥ /
patisvajanahārdaṃ ca hārdi teṣveva me manaḥ

kimetannābhijānāmi jānannapi mahāmate /
yatpremapravaṇaṃ cittaṃ viguṇeṣvapi bandhuṣu

teṣāṃ kṛte me niḥ śvāso daurmanasyaṃ ca jāyate /
karomi kiṃ yanna manasteṣvaprītiṣu niṣṭhuram

mārkaṇḍeya uvāca
tatastau sahitau vipra taṃ muniṃ samupasthitau /
samādhirnāma vaiśyo 'sau sa ca pārthivasattamaḥ

kṛtvā tu tau yathānyāyaṃ yathārhaṃ tena saṃvidam /
upaviṣṭau kathāḥ kāściccakraturvaiśya-pārthivau

rājauvāca
bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumiccāmyekaṃ vadasva tat /
duḥ khāya yanme manasaḥ svacittāyattatāṃ vinā

mamatvaṃ gatarājyasya rājyāṅgeṣvakhileṣvapi /
jānato 'pi yathājñasya kimetanmunisattama

ayaṃ ca nikṛtaḥ putrairdārairbhṛtyaistathojjhitaḥ /
svajanena ca santyaktasteṣu hārde tathāpyati

evameṣa tathāhaṃ ca dvāvapyatyantaduḥ khitau /
dṛṣṭadoṣe 'pi viṣaye mamatvākṛṣṭamānasau

tatkimetanmahābhāga yanmoho jñāninorapi /
mamāsya ca bhavatyeṣā vivekāndhasya mūḍhatā

ṛṣiruvāca
jñānamasti samastasya jantorviṣayagocare /
viṣayaśca mahābhāga yāti caivaṃ pṛthak pṛthak

divāndhāḥ prāṇinaḥ kecidrātrāvandhāstathāpare /
kecid divā tathā rātrau prāṇinastulyadṛṣṭayaḥ

jñānino manujāḥ satyaṃ kintu te na hi kevalam /
yato hi jñāninaḥ sarve paśu-pakṣi-mṛgādayaḥ

jñānaṃ ca tanmanuṣyāṇāṃ yatteṣāṃ mṛgṛpakṣiṇām /
manuṣyāṇāṃ ca yatteṣāṃ tulyamanyattathobhayoḥ

jñāne 'pi sati paśyaitān pataṅgāñchāvacañcuṣu /
kaṇamokṣādṛtān mohātpīḍyamānānapi kṣudhā

mānuṣā manujavyāghra sābhilāṣāḥ sutān prati /
lobhātpratyupakārāya nanvetān kiṃ na paśyasi

tathāpi mamatāvarte mohagarte nipātitāḥ /
mahāmāyāprabhāveṇa saṃsārasthitikāriṇā

tannātra vismayaḥ kāryo yoganidrā jagatpateḥ /
mahāmāyā hareścaitattathā saṃmohyate jagat

jñānināmapi cetāṃsi devī bhagavatī hi sā /
balādākṛṣya mohāya mahāmāyā prayacchati

tayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram /
saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye

sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī /
saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī

rojovāca
bhagavan ! kā hi sā devī mahāmāyeti yāṃ bhavān /
bravīti kathamutpannā sā karmāsyāśca kiṃ dvija

yatsvabhāvā ca sā devī yatsvarūpā yadudbhavā /
tat sarvaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara

ṛṣiruvāca
nityaiva sā jaganmūrtistayā sarvamidaṃ tatam /
tathāpi tatsamutpattirbahudhā śruyatāṃ mama

devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā /
utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate

yoganidrāṃ yadā viṣṇurjagatyekārṇavīkṛte /
āstīrya śeṣamabhajat kalpānte bhagavān prabhuḥ

tadā dvāvasurau ghorau vikhyātau madhukaiṭabhau /
viṣṇukarṇamalodbhūtau hantuṃ brahmāṇamudyatau

sa nābhikamale viṣṇoḥ sthito brahmā prajāpatiḥ /
dṛṣṭvā tāvasurau cograu prasuptaṃ ca janārdanam

tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ /
vibodhanārthāya harerharinetrakṛtālayām

brahmovāca
viśveśvarīṃ jagaddhātrīṃ sthiti-saṃhārakāriṇīm /
nidrāṃ bhagavatīṃ viṣṇoratulāṃ tejasaḥ prabhuḥ

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ hi vaṣaṭkāraḥ svarātmikā /
sudhā tvamakṣare nitye tridhā mātrātmikā sthitā

ardhamātrā sthitā nityā yānuccāryā viśeṣataḥ /
tvameva sandhyā sāvitrī tvaṃ devi jananī parā

tvayaiva dhāryate sarvaṃ tvayaitatsṛjyate jagat /
tvayaitatpālyate devi tvamatsyante ca sarvadā

visṛṣṭau sṛṣṭirūpā tvaṃ sthitirūpā ca pālane /
tathā saṃhṛtirūpānte jagato 'sya jaganmaye

mahāvidyā mahāmāyā mahāmedhā mahāsmṛtiḥ /
mahāmohā ca bhavatī mahādevī maheśvarī

prakṛtistvañca sarvasya guṇatrayavibhāvinī /
kālarātrirmahārātrirmoharātriśca dāruṇā

tvaṃ śrīstvamīśvarī tvaṃ hrīstvaṃ buddhirbodhalakṣaṇā /
lajjā puṣṭistathā tuṣṭistvaṃ śāntiḥ kṣāntireva ca

khaḍiganī śūlinī ghorā gadinī cakriṇī tathā /
śaṅkhinī cāpinī bāṇa-bhuśuṇḍī parighāyudhā

saumyā saumyatarāśeṣa-saumyebhyastvatisundarī /
parāparāṇāṃ paramā tvameva parameśvarī

yacca kiñcit kvacidvastu sadasadvākhilātmike /
tasya sarvasya yā śiktiḥ sā tvaṃ kiṃ stūyate tadā

yayā tvayā jagatstraṣṭā jagatpātyatti yo jagat /
so 'pi nidrāvaśaṃ nītaḥ kastvāṃ stotumiheśvaraḥ

viṣṇuḥ śarīragrahaṇamahāmīśāna eva ca /
kāritāste yato 'tastvāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet

sā tvamitthaṃ prabhāvaiḥ svairudārairdevi saṃstutā /
mohayaitau durādharṣāvasuro madhukaiṭabhau

prabodhañca jagatsvāmī nīyatāmacyuto laghu /
bodhaśca kriyatāmasya hantumetau mahāsurau

ṛṣiruvāca
evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā /
viṣṇoḥ prabodhanārthāya nihantuṃ madhukaiṭabhau

netrāsyanāsikā-bāhu-hṛdayebhyastathorasaḥ /
nirgamya darśane tasthau brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

uttasthau ca jagannāthastayā mukto janārdanaḥ /
ekārṇave 'hiśayanāttataḥ sa dadṛśe ca tau

madhukaiṭabhau durātmānāvativīryaparākramau /
krodharaktekṣaṇāvattuṃ brahmāṇaṃ janitodyamau

samutthāya tatastābhyāṃ yuyudhe bhagavān hariḥ /
pañcavarṣasahasrāṇi bāhupraharaṇo vibhuḥ

tāvapyatibalonmattau mahāmāyāvimohitau /
uktavantau varo 'smatto vriyatāmiti keśavam

bhagavānuvāca
bhavanetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi /
kimanyena vareṇātra etāvaddhi vṛtaṃ mama

ṛṣiruvāca
vañcitābhyāmiti tadā sarvamāpomayaṃ jagat /
vilokya tābhyāṃ gadito bhagavān kamalekṣaṇaḥ

āvāṃ jahi na yatrorvo salilena pariplutā /
prītau svastava yuddhena ślāghyastvaṃ mṛtyurāvayoḥ

ṛṣiruvāca
tathetyuktvā bhagavatā śaṅkha-cakra-gadābhṛtā /
kṛtvā cakreṇa vai cchinne jaghane śirasī tayoḥ

evameṣā samutpannā brahmaṇā saṃstutā svayam /
prabhāvamasyā devyāstu bhūyaḥ śṛṇu vadāmi te