માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 81

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે ઽશીતિતમો ઽધ્યાયઃ
એકાશીતિતમો ઽધ્યાયઃ- 81।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
સાવર્ણિઃ સૂર્યતનયો યો મનુઃ કથ્યતે ઽષ્ટમઃ ।
નિશામય તદુત્પત્તિં વિસ્તરાદ્ ગદતો મમ

મહામાયાનુભાવેન યથા મન્વન્તરાધિપઃ ।
સ બભૂવ મહાભાગઃ સાવર્ણિસ્તનયો રવેઃ

સ્વારોચિષે ઽન્તરે પૂર્વં ચૈત્રવંશસમુદ્ભવઃ ।
સુરથો નામ રાજાભૂત્ સમસ્તે ક્ષિતિમણ્ડલે

તસ્ય પાલયતઃ સમ્યક્ પ્રજાઃ પુત્રાનિવૌરસાન્ ।
બભૂવુઃ શત્રવો ભૂપાઃ કોલાવિધ્વંસિનસ્તથા

તસ્ય તૈરભવદ્ યુદ્ધમતિપ્રબલદણ્ડિનઃ ।
ન્યૂનૈરપિ સ તૈર્યુદ્ધે કોલાવિધ્વંસિભિર્જિતઃ

તતઃ સ્વપુરમાયાતો નિજદેશાધિપો ઽભવત્ ।
આક્રાન્તઃ સ મહાભાગસ્તૈસ્તદા પ્રબલારિભિઃ

અમાત્યૈર્બલિભિર્દુષ્ટૈર્દુર્બલસ્ય દુરાત્મભિઃ ।
કોષો બલઞ્ચાપહૃતં તત્રાપિ સ્વપુરે તતઃ

તતો મૃગયાવ્યાજેન હૃતસ્વામ્યઃ સ ભુપતિઃ ।
એકાકી હયમારુહ્ય જગામ ગહનં વનમ્

સ તત્રાશ્રમમદ્રાક્ષીદ્ દ્વિજવર્યસ્ય મેધસઃ ।
પ્રશાન્તશ્વાપદાકીર્ણં મુનિશ્ષ્યોપશોભિતમ્

તસ્થૌ કઞ્ચિત્ સ કાલઞ્ચ મુનિના તેન સત્કૃતઃ ।
ઇતશ્ચૈતશ્ચ વિચરંસ્તસ્મિન્ મુનિવરાશ્રમે

સો ઽચિન્તયત્ તદા તત્ર મમત્વાકૃષ્ટચેતનઃ ।
મત્પૂર્વૈઃ પાલિતં પૂર્વં મયા હીનં પુરં હિ તત્ ।
મદ્ભૃત્યૈસ્તૈરસદ્વૃત્તૈર્ધર્મતઃ પાલ્યતે ન વા

ન જાને સ પ્રધાનો મે શૂરહસ્તી સદામદઃ ।
મમ વૈરિવશં યાતઃ કાન્ ભોગાનુપલપ્સ્યતે

યે મમાનુગતા નિત્યં પ્રસાદધનભોજનૈઃ ।
અનુવૃત્તિં ધ્રુવં તે ઽદ્ય કુર્વન્ત્યન્યમહીભૃતામ્

અસમ્યગ્વ્યયશીલૈસ્તૈઃ કુર્વદ્ભિઃ સતતં વ્યયમ્ ।
સંચિતઃ સો ઽતિદુઃ ખેન ક્ષયં કોશો ગમિષ્યતિ

એતચ્ચાન્યચ્ચ સતતં ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ ।
તત્ર વિપ્રાશ્રમાભ્યાસે વૈશ્યમેકં દદર્શ સઃ

સ પૃષ્ટસ્તેન કસ્ત્વં ભોઃ હેતુશ્ચાગમને ઽત્ર કઃ ।
સશોક ઇવ કસ્માત્ત્વં દુર્મના ઇવ લક્ષ્યસે

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય ભૂપતેઃ પ્રણયોદિતમ્ ।
પ્રત્યુવાચ સ તં વૈશ્યઃ પ્રશ્રયાવનતો નૃપમ્

વૈશ્ય ઉવાચ
સમાધિર્નામ વૈશ્યો ઽહમુત્પન્નો ધનિનાં કુલે ।
પુત્રદારૈર્નિરસ્તશ્ચ ધનલોભાદસાધુભિઃ

વિહીનશ્ચ ધનૈર્દારૈઃ પુત્રૈરાદાય મે ધનમ્ ।
વનમભ્યાગતો દુઃ ખી નિરસ્તશ્ચાપ્તબન્ધુભૈઃ

સો ઽહં ન વેદ્મિ પુત્રાણાં કુશલાકુશલાત્મિકામ્ ।
પ્રવૃત્તિં સ્વજનાનાઞ્ચ દારાણાઞ્ચાત્ર સંસ્થિતઃ

કિં નુ તેષાં ગૃહે ક્ષેમમક્ષેમં કિં નુ સામ્પ્રતમ્ ।
કથં તે કિં નુ સદ્વૃત્તાઃ દુર્વૃત્તાઃ કિં નુ મે સુતાઃ

રાજોવાચ
યૈર્નિરસ્તો ભવાંલ્લુબ્ધૈઃ પુત્રદારાદિભિર્ધનૈઃ ।
તેષુ કિં ભવતઃ સ્નેહમનુબધ્નાતિ માનસમ્

વૈશ્ચ ઉવાચ
એવમેતદ્યથા પ્રાહ ભવાનસ્મદ્ગતં વચઃ ।
કિં કરોમિ ન બધ્નાતિ મમ નિષ્ઠુરતાં મનઃ

યૈઃ સન્ત્યજ્ય પિતૃસ્નેહં ધનલુબ્ધૈર્નિરાકૃતઃ ।
પતિસ્વજનહાર્દં ચ હાર્દિ તેષ્વેવ મે મનઃ

કિમેતન્નાભિજાનામિ જાનન્નપિ મહામતે ।
યત્પ્રેમપ્રવણં ચિત્તં વિગુણેષ્વપિ બન્ધુષુ

તેષાં કૃતે મે નિઃ શ્વાસો દૌર્મનસ્યં ચ જાયતે ।
કરોમિ કિં યન્ન મનસ્તેષ્વપ્રીતિષુ નિષ્ઠુરમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતસ્તૌ સહિતૌ વિપ્ર તં મુનિં સમુપસ્થિતૌ ।
સમાધિર્નામ વૈશ્યો ઽસૌ સ ચ પાર્થિવસત્તમઃ

કૃત્વા તુ તૌ યથાન્યાયં યથાર્હં તેન સંવિદમ્ ।
ઉપવિષ્ટૌ કથાઃ કાશ્ચિચ્ચક્રતુર્વૈશ્ય-પાર્થિવૌ

રાજૌવાચ
ભગવંસ્ત્વામહં પ્રષ્ટુમિચ્ચામ્યેકં વદસ્વ તત્ ।
દુઃ ખાય યન્મે મનસઃ સ્વચિત્તાયત્તતાં વિના

મમત્વં ગતરાજ્યસ્ય રાજ્યાઙ્ગેષ્વખિલેષ્વપિ ।
જાનતો ઽપિ યથાજ્ઞસ્ય કિમેતન્મુનિસત્તમ

અયં ચ નિકૃતઃ પુત્રૈર્દારૈર્ભૃત્યૈસ્તથોજ્ઝિતઃ ।
સ્વજનેન ચ સન્ત્યક્તસ્તેષુ હાર્દે તથાપ્યતિ

એવમેષ તથાહં ચ દ્વાવપ્યત્યન્તદુઃ ખિતૌ ।
દૃષ્ટદોષે ઽપિ વિષયે મમત્વાકૃષ્ટમાનસૌ

તત્કિમેતન્મહાભાગ યન્મોહો જ્ઞાનિનોરપિ ।
મમાસ્ય ચ ભવત્યેષા વિવેકાન્ધસ્ય મૂઢતા

ઋષિરુવાચ
જ્ઞાનમસ્તિ સમસ્તસ્ય જન્તોર્વિષયગોચરે ।
વિષયશ્ચ મહાભાગ યાતિ ચૈવં પૃથક્ પૃથક્

દિવાન્ધાઃ પ્રાણિનઃ કેચિદ્રાત્રાવન્ધાસ્તથાપરે ।
કેચિદ્ દિવા તથા રાત્રૌ પ્રાણિનસ્તુલ્યદૃષ્ટયઃ

જ્ઞાનિનો મનુજાઃ સત્યં કિન્તુ તે ન હિ કેવલમ્ ।
યતો હિ જ્ઞાનિનઃ સર્વે પશુ-પક્ષિ-મૃગાદયઃ

જ્ઞાનં ચ તન્મનુષ્યાણાં યત્તેષાં મૃગૃપક્ષિણામ્ ।
મનુષ્યાણાં ચ યત્તેષાં તુલ્યમન્યત્તથોભયોઃ

જ્ઞાને ઽપિ સતિ પશ્યૈતાન્ પતઙ્ગાઞ્છાવચઞ્ચુષુ ।
કણમોક્ષાદૃતાન્ મોહાત્પીડ્યમાનાનપિ ક્ષુધા

માનુષા મનુજવ્યાઘ્ર સાભિલાષાઃ સુતાન્ પ્રતિ ।
લોભાત્પ્રત્યુપકારાય નન્વેતાન્ કિં ન પશ્યસિ

તથાપિ મમતાવર્તે મોહગર્તે નિપાતિતાઃ ।
મહામાયાપ્રભાવેણ સંસારસ્થિતિકારિણા

તન્નાત્ર વિસ્મયઃ કાર્યો યોગનિદ્રા જગત્પતેઃ ।
મહામાયા હરેશ્ચૈતત્તથા સંમોહ્યતે જગત્

જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ દેવી ભગવતી હિ સા ।
બલાદાકૃષ્ય મોહાય મહામાયા પ્રયચ્છતિ

તયા વિસૃજ્યતે વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
સૈષા પ્રસન્ના વરદા નૃણાં ભવતિ મુક્તયે

સા વિદ્યા પરમા મુક્તેર્હેતુભૂતા સનાતની ।
સંસારબન્ધહેતુશ્ચ સૈવ સર્વેશ્વરેશ્વરી

રોજોવાચ
ભગવન્ ! કા હિ સા દેવી મહામાયેતિ યાં ભવાન્ ।
બ્રવીતિ કથમુત્પન્ના સા કર્માસ્યાશ્ચ કિં દ્વિજ

યત્સ્વભાવા ચ સા દેવી યત્સ્વરૂપા યદુદ્ભવા ।
તત્ સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર

ઋષિરુવાચ
નિત્યૈવ સા જગન્મૂર્તિસ્તયા સર્વમિદં તતમ્ ।
તથાપિ તત્સમુત્પત્તિર્બહુધા શ્રુયતાં મમ

દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમાવિર્ભવતિ સા યદા ।
ઉત્પન્નેતિ તદા લોકે સા નિત્યાપ્યભિધીયતે

યોગનિદ્રાં યદા વિષ્ણુર્જગત્યેકાર્ણવીકૃતે ।
આસ્તીર્ય શેષમભજત્ કલ્પાન્તે ભગવાન્ પ્રભુઃ

તદા દ્વાવસુરૌ ઘોરૌ વિખ્યાતૌ મધુકૈટભૌ ।
વિષ્ણુકર્ણમલોદ્ભૂતૌ હન્તું બ્રહ્માણમુદ્યતૌ

સ નાભિકમલે વિષ્ણોઃ સ્થિતો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ ।
દૃષ્ટ્વા તાવસુરૌ ચોગ્રૌ પ્રસુપ્તં ચ જનાર્દનમ્

તુષ્ટાવ યોગનિદ્રાં તામેકાગ્રહૃદયસ્થિતઃ ।
વિબોધનાર્થાય હરેર્હરિનેત્રકૃતાલયામ્

બ્રહ્મોવાચ
વિશ્વેશ્વરીં જગદ્ધાત્રીં સ્થિતિ-સંહારકારિણીમ્ ।
નિદ્રાં ભગવતીં વિષ્ણોરતુલાં તેજસઃ પ્રભુઃ

ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા ત્વં હિ વષટ્કારઃ સ્વરાત્મિકા ।
સુધા ત્વમક્ષરે નિત્યે ત્રિધા માત્રાત્મિકા સ્થિતા

અર્ધમાત્રા સ્થિતા નિત્યા યાનુચ્ચાર્યા વિશેષતઃ ।
ત્વમેવ સન્ધ્યા સાવિત્રી ત્વં દેવિ જનની પરા

ત્વયૈવ ધાર્યતે સર્વં ત્વયૈતત્સૃજ્યતે જગત્ ।
ત્વયૈતત્પાલ્યતે દેવિ ત્વમત્સ્યન્તે ચ સર્વદા

વિસૃષ્ટૌ સૃષ્ટિરૂપા ત્વં સ્થિતિરૂપા ચ પાલને ।
તથા સંહૃતિરૂપાન્તે જગતો ઽસ્ય જગન્મયે

મહાવિદ્યા મહામાયા મહામેધા મહાસ્મૃતિઃ ।
મહામોહા ચ ભવતી મહાદેવી મહેશ્વરી

પ્રકૃતિસ્ત્વઞ્ચ સર્વસ્ય ગુણત્રયવિભાવિની ।
કાલરાત્રિર્મહારાત્રિર્મોહરાત્રિશ્ચ દારુણા

ત્વં શ્રીસ્ત્વમીશ્વરી ત્વં હ્રીસ્ત્વં બુદ્ધિર્બોધલક્ષણા ।
લજ્જા પુષ્ટિસ્તથા તુષ્ટિસ્ત્વં શાન્તિઃ ક્ષાન્તિરેવ ચ

ખડિગની શૂલિની ઘોરા ગદિની ચક્રિણી તથા ।
શઙ્ખિની ચાપિની બાણ-ભુશુણ્ડી પરિઘાયુધા

સૌમ્યા સૌમ્યતરાશેષ-સૌમ્યેભ્યસ્ત્વતિસુન્દરી ।
પરાપરાણાં પરમા ત્વમેવ પરમેશ્વરી

યચ્ચ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદ્વસ્તુ સદસદ્વાખિલાત્મિકે ।
તસ્ય સર્વસ્ય યા શિક્તિઃ સા ત્વં કિં સ્તૂયતે તદા

યયા ત્વયા જગત્સ્ત્રષ્ટા જગત્પાત્યત્તિ યો જગત્ ।
સો ઽપિ નિદ્રાવશં નીતઃ કસ્ત્વાં સ્તોતુમિહેશ્વરઃ

વિષ્ણુઃ શરીરગ્રહણમહામીશાન એવ ચ ।
કારિતાસ્તે યતો ઽતસ્ત્વાં કઃ સ્તોતું શક્તિમાન્ ભવેત્

સા ત્વમિત્થં પ્રભાવૈઃ સ્વૈરુદારૈર્દેવિ સંસ્તુતા ।
મોહયૈતૌ દુરાધર્ષાવસુરો મધુકૈટભૌ

પ્રબોધઞ્ચ જગત્સ્વામી નીયતામચ્યુતો લઘુ ।
બોધશ્ચ ક્રિયતામસ્ય હન્તુમેતૌ મહાસુરૌ

ઋષિરુવાચ
એવં સ્તુતા તદા દેવી તામસી તત્ર વેધસા ।
વિષ્ણોઃ પ્રબોધનાર્થાય નિહન્તું મધુકૈટભૌ

નેત્રાસ્યનાસિકા-બાહુ-હૃદયેભ્યસ્તથોરસઃ ।
નિર્ગમ્ય દર્શને તસ્થૌ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

ઉત્તસ્થૌ ચ જગન્નાથસ્તયા મુક્તો જનાર્દનઃ ।
એકાર્ણવે ઽહિશયનાત્તતઃ સ દદૃશે ચ તૌ

મધુકૈટભૌ દુરાત્માનાવતિવીર્યપરાક્રમૌ ।
ક્રોધરક્તેક્ષણાવત્તું બ્રહ્માણં જનિતોદ્યમૌ

સમુત્થાય તતસ્તાભ્યાં યુયુધે ભગવાન્ હરિઃ ।
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ બાહુપ્રહરણો વિભુઃ

તાવપ્યતિબલોન્મત્તૌ મહામાયાવિમોહિતૌ ।
ઉક્તવન્તૌ વરો ઽસ્મત્તો વ્રિયતામિતિ કેશવમ્

ભગવાનુવાચ
ભવનેતામદ્ય મે તુષ્ટૌ મમ વધ્યાવુભાવપિ ।
કિમન્યેન વરેણાત્ર એતાવદ્ધિ વૃતં મમ

ઋષિરુવાચ
વઞ્ચિતાભ્યામિતિ તદા સર્વમાપોમયં જગત્ ।
વિલોક્ય તાભ્યાં ગદિતો ભગવાન્ કમલેક્ષણઃ

આવાં જહિ ન યત્રોર્વો સલિલેન પરિપ્લુતા ।
પ્રીતૌ સ્વસ્તવ યુદ્ધેન શ્લાઘ્યસ્ત્વં મૃત્યુરાવયોઃ

ઋષિરુવાચ
તથેત્યુક્ત્વા ભગવતા શઙ્ખ-ચક્ર-ગદાભૃતા ।
કૃત્વા ચક્રેણ વૈ ચ્છિન્ને જઘને શિરસી તયોઃ

એવમેષા સમુત્પન્ના બ્રહ્મણા સંસ્તુતા સ્વયમ્ ।
પ્રભાવમસ્યા દેવ્યાસ્તુ ભૂયઃ શૃણુ વદામિ તે