Markandeya Purana · Chapter 8

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe draupadeyotpattirnāma saptamo 'dhyāyaḥ
aṣṭamo 'dhyāyaḥ
jaiminiruvāca
bhavadbhiridamākhyātaṃ yathāpraśnamanukramāt /
mahat kautūhalaṃ me 'sti hariścandra kathāṃ prati

aho mahātmanā tena prāptaṃ kṛcchramanuttamam /
kaccit sukhamanuprāptaṃ tādṛgeva dvijottamāḥ

pakṣiṇa ūcuḥ
viśvāmitravacaḥ śrutvā sa rājā prayayau śanaiḥ /
śaivyayānugato duḥ khī bhāryayā balāputrayā

sa gatvā vasudhāpālo divyāṃ vārāṇasīṃ purīm /
naiṣā manuṣyabhogyeti śūlapāṇeḥ parigrahaḥ

jagāma padbhyāṃ duḥ khārtaḥ saha patnyānukūlayā /
purīpraveśe dadṛśe viśvāmitramupasthitam

taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ vinayāvanato 'bhavat /
prāha caivāñjaliṃ kṛtvā hariścandro mahāmunim

ime prāṇāḥ sutaścāyamiyaṃ patnī mune ! mama /
yena te kṛtyamastyāśu tadgṛhāṇārghyamuttamam

yadvānyat kāryamasmābhistadanujñātumarhasi

viśvāmitra uvāca
pūrṇaḥ sa māso rājarṣe dīyatāṃ mama dakṣiṇā /
rājasūyanimittaṃ hi smaryate svavaco yadi

hariścandra uvāca
brāhmannadyaiva sampūrṇo māso 'mlānatapodhana /
tiṣṭhatyetad danārdhaṃ yattat pratīkṣasva māciram

viśvāmitra uvāca
evamastu mahārāja āgamiṣyāmyahaṃ punaḥ /
śāpaṃ tava pradāsyāmi na cedadya pradāsyasi

pakṣiṇa ūcuḥ
ityuktvā prayayau vipro rājā cācintayat tadā /
kathamasmai pradāsyāmi dakṣiṇā yā pratiśrutā

kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kutor'thaḥ sāmprataṃ mama /
pratigrahaḥ praduṣṭo me nāhaṃ yāyāmadhaḥ katham

kimu prāṇān vimuñcāmi kāṃ diśaṃ yāmyakiñcanaḥ /
yadi nāśaṃ gamiṣyāmi apradāya pratiśrutam

brahmasvahṛtkṛmiḥ pāpo bhaviṣyāmyadhamādhamaḥ /
athavā preṣyatāṃ yāsye varamevātmavikrayaḥ

pakṣiṇa ūcuḥ
rājānaṃ vyākulaṃ dīnaṃ cintayānamadhomukham /
pratyuvāca tadā patnī bāṣpagadgadayā girā

tyaja cintāṃ mahārajā svasatyamanupālaya /
śmaśānavad varjanīyo naraḥ satyabahiṣkṛtaḥ

nātaḥ parataraṃ dharmaṃ vadanti puruṣasya tu /
yādṛśaṃ puruṣavyāghra svasatyaparipālanam

agnihotramadhītaṃ vā dānādyāścākhilāḥ kriyāḥ /
bhajante tasya vaiphalyaṃ yasya vākyamakāraṇam

satyamatyantamuditaṃ dharmaśāstreṣu dhīmatām /
tāraṇāyānṛtaṃ tadvat pātanāyākṛtātmanām

saptāśvamedhānāhṛtya rājasūyaṃ ca pārthivaḥ /
kṛtirnāma cyutaḥ svargādasatyavacanāt sakṛt

rājan jātamapatyaṃ me ityuktvā praruroda ha /
bāṣpāmbuplutanetrāntāmuvācedaṃ mahīpatiḥ

hariścandra uvāca
vimuñca bhadre santāpamayaṃ tiṣṭhati bālakaḥ /
ucyatāṃ vaktukāmāsi yadvā tvaṃ gajagāmini

patnyuvāca
rājan jātamapatyaṃ me satāṃ putraphalāḥ striyaḥ /
sa māṃ pradāya vittena dehi viprāya dakṣiṇām

pakṣiṇa ūcuḥ
etadvākyamupaśrutya yayau mohaṃ mahīpatiḥ /
pratilabhya ca saṃjñāṃ sa vilalāpātiduḥ khitaḥ

mahadduḥ khamidaṃ bhadre yat tvamevaṃ bravīṣi mām /
kiṃ tava smitasaṃlāpā mama pāpasya vismṛtāḥ

hā hā kathaṃ tvayā śakyaṃ vaktumetat śucismite /
durvācyametadvacanaṃ kartuṃ śaknomyahaṃ katham

ityuktvā sa naraśreṣṭho dhigdhigityasakṛd bruvan /
nipapāta mahīpṛṣṭhe mūrcchayābhipariplutaḥ

śayānaṃ bhuvi taṃ dṛṣṭvā hariścandraṃ mahīpatim /
uvācedaṃ sakaruṇaṃ rājapatnī suduḥ khitā

patnyuvāca
hā mahārajā kasyedamapadhyānamupasthitam /
yat tvaṃ nipatito bhūmau rāṅkavāstaraṇocitaḥ

yena koṭyagragovittaṃ viprāṇāmapavarjitam /
sa eṣa pṛthivīnātho bhūmau svapiti me patiḥ

hā kaṣṭaṃ kiṃ tavānena kṛtaṃ deva ! mahīkṣitā /
yadindropendratulyo 'yaṃ nītaḥ prasvāpanīṃ daśām

ityuktvā sāpi suśroṇī mūrcchitā nipapāta ha /
bhartṛduḥ khamahābhāreṇāsahyena nipīḍitā

tau tathā patitau bhūmāvanāthau pitarau śiśuḥ /
dṛṣṭvātyantaṃ kṣudhāviṣṭaḥ prāha vākyaṃ suduḥ khitaḥ

tāta tāta ! dadasvānnamambāmba ! bhojanaṃ dada /
kṣunme balavatī jātā jihvāgraṃ śuṣyate tathā

pakṣiṇa ūcuḥ
etasminnantare prāpto viśvāmitro mahātapāḥ /
dṛṣṭvā tu taṃ hariścandraṃ patitaṃ bhuvi mūrcchitam

sa vāriṇā samabhyukṣya rājānamidamabravīt /
uttiṣṭhotiṣṭha rājendra tāṃ dadasveṣṭadakṣiṇām

ṛṇaṃ dhārayato duḥ khamahanyahani vardhante /
āpyāyyamānaḥ sa tadā himaśītena vāriṇā

avāpya cetanāṃ rājā viśvāmitramavekṣya ca /
punarmohaṃ samāpede sa ca krodhaṃ yayau muniḥ

sa samāśvāsya rājānaṃ vākyamāha dvijottamaḥ /
dīyatāṃ dakṣiṇā sā me yadi dharmamavekṣase

satyenārkaḥ pratapati satye tiṣṭhati medinī /
satyaṃ coktaṃ paro dharmaḥ svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam /
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate

athavā kiṃ mamaitena sāmnā proktena kāraṇam /
anārtye pāpasaṅkalpe krūre cānṛtavādini

tvayi rājñi prabhavati sadbhāvaḥ śrūyatāmayam /
adya me dakṣiṇāṃ rājan na dāsyati bhavān yadi

astācalaṃ prayāter'ke śapsyāmi tvāṃ tato dhruvam /
ityuktvā sa yayau vipro rājā cāsīdbhayāturaḥ

kāndigbhūto 'dhamo niḥ svo nṛśaṃsadhaninārditaḥ /
bhāryāsya bhūyaḥ prāhedaṃ kriyatāṃ vacanaṃ mama

mā śāpānalanirdagdhaḥ pañcatvamupayāsyasi /
sa tathā codyamānastu rājā patnyā punaḥ punaḥ

prāha bhadre karomyeṣa vikrayaṃ tava nirghṛṇaḥ /
nṛśaṃsairapi yad kartuṃ na śakyaṃ tat karomyaham / 48/
yadi me śakyate vāṇī vaktumīdṛk sudurvacaḥ /
evamuktvā tato bhāryāṃ gatvā nāgaramāturaḥ /
bāṣpāpihitakaṇṭhākṣastato vacanamabravīt

rājovāca
bho bho nāgarikāḥ sarve śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama /
kiṃ māṃ pṛcchatha kastvaṃ bho nṛśaṃso 'hamamānuṣaḥ

rākṣaso vātikaṭhinastataḥ pāpataro 'pi vā /
vikretuṃ dayitāṃ prāpto yo na prāṇāṃstyajāmyaham

yadi vaḥ kasyacit kāryaṃ dāsyā prāṇeṣṭayā mama /
sa brīvītu tvarāyukto yāvat sandhārayāmyaham

pakṣiṇa ūcuḥ
atha vṛddho dvijaḥ kaścidāgatyāha narādhipam /
samarpayasva me dāsīmahaṃ kretā dhanapradaḥ

asti me vittamastokaṃ sukumārī ca me priyā /
gṛhakarma na śaknoti kartumasmāt prayaccha me

karmaṇyatā-vayo-rūpa-śīlānāṃ tava yoṣitaḥ /
anurūpamidaṃ vittaṃ gṛhāṇārpaya me 'balām

evamuktasya vipreṇa hariścandrasya bhūpateḥ /
vyadīryata mano duḥ khānna cainaṃ kiñcidabravīt

tataḥ sa vipro nṛpatervalkalānte dṛḍhaṃ dhanam /
baddhvā keśeṣvathādāya nṛpapatnīmakarṣayat

ruroda rohitāśvo 'pi dṛṣṭvā kṛṣṭāṃ tu mātaram /
hastena vastramākarṣan kākapakṣadharaḥ śiśuḥ

rājapatnyuvāca
muñcārya muñca tāvanmāṃ yāvatpaśyāmyahaṃ śiśum /
durlabhaṃ darśanaṃ tāta punarasya bhaviṣyati

paśyaihi vatsa māmevaṃ mātaraṃ dāsyatāṃ gatām /
māṃ mā sprārkṣo rājaputra ! aspṛśyāhaṃ tavādhunā

tataḥ sa bālaḥ sahasā dṛṣṭvā kṛṣṭāṃ tu mātaram /
samabhyadhāvadambeti rudan sāstrāvilekṣaṇaḥ

tamāgataṃ dvijaḥ krodhādvālamabhyāhanat padā /
vadaṃstathāpi so 'mbeti naivāmuñcata mātaram

rājapatnyuvāca
prasādaṃ kuru meṃ nātha krīṇīṣvemaṃ ca bālakam /
krītāpi nāhaṃ bhavato vinainaṃ kāryasādhikā

itthaṃ mamālpabhāgyāyāḥ prasādasumukho bhava /
māṃ saṃyojaya bālena vatseneva payasvinīm

brāhmaṇa uvāca
gṛhyatāṃ vittametat te dīyatāṃ bālako mama /
strīpuṃsordharmaśāstrajñaiḥ kṛtameva hi vetanam /
śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca koṭimūlyaṃ tathā paraiḥ

pakṣiṇa ūcuḥ
tathaiva tasya tadvittaṃ baddhvottarapaṭe tataḥ /
pragṛhya bālakaṃ mātrā sahaikasthamabandhayat

nīyamānau tu tau dṛṣṭvā bhāryā-putrau sa pārthivaḥ /
vilalāpa suduḥ khārto niḥ śvasyoṣṇaṃ punaḥ punaḥ

yāṃ na vāyurna cādityo nendurna ca pṛthagjanaḥ /
dṛṣṭavantaḥ purā patnīṃ seyaṃ dāsītvamāgatā

sūryavaṃśaprasūto 'yaṃ sukumārakarāṅguliḥ /
samprāpto vikrayaṃ bālo dhiṅmāmastu sudurmatim

hā priye ! hā śiśo ! natsa ! mamānāryasya durnayaiḥ /
daivādhīnāṃ daśāṃ prāpto na mṛto 'smi tathāpi dhik

pakṣiṇa ūcuḥ
evaṃ vilapato rājñaḥ sa vipro 'ntaradhīyata /
vṛkṣagehādibhistuṅgaistāvādāya tvarānvitaḥ

viśvāmitrastataḥ prāpto nṛpaṃ vittamayācata /
tasmai samarpayāmāsa hariścandro 'pi taddhanam

tadvittaṃ stokamālokya dāravikrayasambhavam /
śokābhibhūtaṃ rājānaṃ kupitaḥ kauśiko 'bravīt

kṣatrabandho ! mamemāṃ tvaṃ sadṛśīṃ yajñadakṣiṇām /
manyase yadi tat kṣipraṃ paśya tvaṃ me balaṃ param

tapaso 'tra sutaptasya brāhmaṇyasyāmalasya ca /
matprabhāvasya cograsya śuddhasyādhyayanasya ca

anyāṃ dāsyāmi bhagavan ! kālaḥ kaścitpratīkṣyatām /
sāmprataṃ nāsti vikrītā patnī putraśca bālakaḥ

viśvāmitra uvāca
caturbhāgaḥ sthito yo 'yaṃ divasasya narādhipa /
eṣa eva pratīkṣyo me vaktavyaṃ nottaraṃ tvayā

pakṣiṇa ūcuḥ
tamevamuktvā rājendraṃ niṣṭhuraṃ nirghṛṇaṃ vacaḥ /
tadādāya dhanaṃ tūrṇaṃ kupitaḥ kauśiko yayau

viśvāmitre gate rājā bhayaśokābdhimadhyagaḥ /
sarvākāraṃ viniścitya provācoccairadhomukhaḥ

vittakrītena yo hyartho mayā preṣyeṇa mānavaḥ /
sa bravītu tvarāyukto yāvat tapati bhāskaraḥ

athājagāma tvarito dharmaścaṇḍālarūpadhṛk /
durgandho vikṛto rūkṣaḥ śmaśrulo danturo ghṛṇī

kṛṣṇo lambodaraḥ piṅgarūkṣākṣaḥ paruṣākṣaraḥ /
gṛhītapakṣipuñjaśca śavamālyairalaṅkṛtaḥ

kapālahasto dīrghāsyo bhairavo 'tivadan muhuḥ /
śvagaṇābhivṛto ghoro yaṣṭihasto nirākṛtiḥ

caṇḍāla uvāca
ahamartho tvayā śīghraṃ kathayasvātmavetanam /
stokena bahunā vāpi yena vai labhyate bhavān

pakṣiṇa ūcuḥ
taṃ tādṛśamathālakṣya krūradṛṣṭiṃ suniṣṭhuram /
vadantamatiduḥ śīlaṃ kastvamityāha pārthivaḥ

caṇḍāla uvāca
caṇḍālo 'hamihākhyātaḥ pravīreti purottame /
vikhyāto vadhyavadhako mṛtakambalahārakaḥ

hariścandra uvāca
nāhaṃ caṇḍāladāsatvamiccheyaṃ suvigarhitam /
varaṃ sāpāgninā dagdho na caṇḍālavaśaṃ gataḥ

pakṣiṇa ūcuḥ
tasyaivaṃ vadataḥ prāpto viśvāmitrastaponidhiḥ /
kopāmarṣavivṛtākṣaḥ prāha cedaṃ narādhaipam

viśvāmitra uvāca
caṇḍālo 'yamanalpaṃ te dātuṃ vittamupasthitaḥ /
kasmānna dīyate mahyamaśeṣā yajñadakṣiṇā

hariścandra uvāca
bhagavan ! sūryavaṃśotthamātmānaṃ vedme kauśika /
kathaṃ caṇḍāladāsatvaṃ gamiṣye vittakāmukaḥ

viśvāmitra uvāca
yadi caṇḍālavittaṃ tvamātmavikrayajaṃ mama /
na pradāsyasi kālena śāpsyāmi tvāmasaṃśayam

pakṣiṇa ūcuḥ
hariścandrastato rājā cintāvasthitajīvitaḥ /
prasīdeti vadan pādāvṛṣerjagrāha vihvalaḥ

dāso 'smyārto 'smi bhīto 'smi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ /
kuru prasādaṃ viprarṣe kaṣṭaścaṇḍālasaṅkaraḥ

bhaveyaṃ vittaśeṣeṇa sarvakarmakaro vaśaḥ /
tavaiva muniśārdūla ! preṣyaścittānuvartakaḥ

viśvāmitra uvāca
yadi preṣyo mama bhavān caṇḍālāya tato mayā /
dāsabhāvamanuprāpto datto vittārbudena vai

pakṣiṇa ūcuḥ
ekamukte tadā tena śvapāko hṛṣṭamānasaḥ /
viśvāmitrāya taddravyaṃ dattvā baddhvā nareśvaram

daṇḍaprahārasambhrāntamatīva vyākulendriyam /
iṣṭabandhuviyogārtamanayannijapattanam

hariścandrastato rājā vasaṃścaṇḍālapattane /
prātarmadhyāhnasamaye sāyañcaitadagāyata

bālā dīnamukhī dṛṣṭvā bālaṃ dīnamukhaṃ puraḥ /
māṃ smaratyasukhāviṣṭā mocayiṣyati nau nṛpaḥ

upāttavitto viprāya dattvā vittamato 'dhikam /
na sā māṃ mṛgaśāvākṣī vetti pāpataraṃ kṛtam

rājyanāśaḥ suhṛttyāgo bharyātanayavikrayaḥ /
prāptā caṇḍālatā ceyamaho duḥ khaparamparā

evaṃ sa nivasan nityaṃ sasmāra dayitaṃ sutam /
āryāñcātmasamāviṣṭāṃ hṛtasarvasva āturaḥ

kasyacittvatha kālasya mṛtacelāpahārakaḥ /
hariścandro 'bhavadrājā śmaśāne tadvaśānugaḥ

caṇḍālenānuśiṣṭaśva mṛtacelāpahāriṇā /
śavāgamanamanvicchanniha tiṣṭha divāniśam

idaṃ rājñe 'pi deyañca ṣaḍbhāgantu śavaṃ prati /
trayastu mama bhāgāḥ syurdvo bhāgau tava vetanam

iti pratisamādiṣṭo jagāma śavamandiram /
diśantu dakṣiṇāṃ yatra vārāṇasyāṃ sthitaṃ tadā

śmaśānaṃ ghorasaṃnādaṃ śivāśatasamākulam /
śavamaulisamākīrṇaṃ durgandhaṃ bahudhūmakam

piśāca-bhūta-vetāla-ḍākinī-yakṣasaṅkulam /
gṛdhragomāyusaṅkīrṇaṃ śvavṛndaparivāritam

asthisaṃghātasaṅkīrṇaṃ mahādurgandhasaṃkulam /
nānāmṛtasuhṛnnāda-raudrakolāhalāyutam

hā putra ! mitra ! hā bandho ! bhrātarvatsa ! priyādya me /
hā pate ! bhagini ! mātarhā mātula ! pitāmaha

mātāmaha ! pitaḥ ! kva gato 'syehi bāndhava /
ityevaṃ vadatāṃ yatra dhvaniḥ saṃśruyate mahān

jvalanmāṃsa-vasā-medacchamacchamitasaṃkulam

ardhadagdhāḥ śavāḥ śyāmā vikasaddantapaṅktayaḥ /
hasantīvāgnimadhyasthāḥ kāyasyeyaṃ daśā tviti

agneścaṭacaṭāśabdo vayasāmasthipaṅktiṣu /
bāndhavākrāndaśabdaśca pukkaseṣu praharṣajaḥ

gāyatāṃ bhūta-vetāla-piśācagaṇaḥ rakṣasām /
śrūyate sumahān ghoraḥ kalpānta iva niḥ svanaḥ

mahāmahiṣakārīṣa-gośakṛdrāśisaṅkulam /
tadutthabhasmakūṭaiśca vṛtaṃ sāsthibhirunnataiḥ

nānopahārastragdīpa-kākavikṣepakālikam /
anekaśabdabahulaṃ śmaśānaṃ narakāyate

savahnigarbhairaśivaiḥ śivārutair
nināditaṃ bhīṣaṇarāvagahvaram /
bhayaṃ bhayasyāpyupasañjanairbhṛśaṃ
śmaśānamākrandavirāvadāruṇam

sa rājā tatra samprāpto duḥ khitaḥ śocanodyataḥ /
hā bhṛtyā mantriṇo viprāḥ tadrājyaṃ vidhe gatam

hā śaivye putra hā bāla māṃ tyaktvā mandabhāgyakam /
viśvāmitrasya doṣeṇa gatāḥ kutrāpi te mama

ityevaṃ cintayaṃstatra caṇḍāloktaṃ punaḥ punaḥ /
malino rūkṣasarvāṅgaḥ keśavān gandhavān dhvajī

lakuṭī kālakalpaśca dhāvaṃścāpi tatastataḥ /
asmin śava idaṃ mūlyaṃ prāptaṃ prāpsyāmi cāpyuta

idaṃ mama idaṃ rājñe mukhyacaṇḍālake tvidam /
iti dhāvan diśo rājā jīvan yonyantaraṃ gataḥ

jīrṇakarpaṇṭasugranthi-kṛtakanthāparigrahaḥ
citābhasmarajolipta-mukhabāhūdarāṅighrakaḥ

nānāmedo-vasā-majjā liptapāṇyaṅguliḥ śvasan /
nānāśavodanakṛtā-hāratṛptiparāyaṇaḥ

tadīyamālyasaṃśleṣakṛtamastakamaṇḍanaḥ /
na rātrau na divā śete hā heti pravadan muhuḥ

evaṃ dvādaśamāsāstu nītāḥ śatasamopamāḥ /
sa kadācinnṛpaśreṣṭhaḥ śrānto bandhuviyogavān

nidrābhibhūto rūkṣāṅgo niśceṣṭaḥ supta eva ca /
tatrāpi śayanīye sa dṛṣṭavānadbhutaṃ hamat

śmaśānābhyāsayogena daivasya balavattayā /
anyadehena dattvā tu gurave gurudakṣiṇām

tadā dvādaśa varṣāṇi duḥ khadānāttu niṣkṛtiḥ /
ātmānaṃ sa dadarśātha pukkasīgarbhasambhavam

tatrasthaścāpyasau rājā so 'cintayadidaṃ tadā /
ito niṣkrāntamātro hi dānadharmaṃ karomyaham

anantaraṃ sa jātastu tadā pukkasabālakaḥ /
śmaśānamṛtasaṃskāra-karaṇeṣu sadodyataḥ

prāpte tu saptame varṣe śmaśāne 'tha mṛto dvijaḥ /
ānīto bandhubhirdṛṣṭastena tatrādhano guṇī

mūlyārthinā tu tenāpi paribhūtāstu brāhmaṇāḥ /
ūcuste brāhmaṇāstatra viśvāmitrasya ceṣṭitam

pāpiṣṭhamaśubhaṃ karma kuru tvaṃ pāpakāraka /
hariścandraḥ purā rājā viśvāmitreṇa pukkasaḥ

kṛtaḥ puṇyavināśena brāhmaṇasvāpanāśanāt /
yadā na kṣamate teṣāṃ taiḥ sa śapto ruṣā tadā

gaccha tvaṃ narakaṃ ghoramadhunaiva narādhama /
ityuktamātre vacane svapnasthaḥ sa nṛpastadā

apaśyadyamadūtān vai pāśahastān bhayāvahān /
taiḥ saṃgṛhītamātmānaṃ nīyamānaṃ tadā balāt

paśyati sma bhṛśaṃ khinno hā mātaḥ pitaradya me /
evaṃvādī sa narake tailadroṇyāṃ nipātitaḥ

krakacaiḥ pāṭyamānastu kṣuradhārābhirapyadhaḥ /
andhe tamasi duḥ khārtaḥ pūyaśoṇitabhojanaḥ

saptavarṣaṃ mṛtātmānaṃ pukkasatve dadarśa ha /
dinaṃ dinantu narake dahyate pacyate 'nyataḥ

khidyate kṣobhyate 'nyatra māryate pāṭyate 'nyataḥ /
kṣāryate dīpyate 'nyatra śītavātāhato 'nyataḥ

evaṃ dinaṃ varṣaśata-pramāṇaṃ narake 'bhavat /
tathā varṣaśataṃ tatra śrīvitaṃ narake bhaṭaiḥ

tato nipātito bhūmau viṣṭhāśī śvā vyajāyata /
vāntāśī śītadagdhaśca māsamātre mṛto 'pi saḥ

athāpaśyat kharaṃ dehaṃ hastinaṃ vānaraṃ paśum /
chāgaṃ viḍālaṃ kaṅkañca gāmaviṃ pakṣiṇaṃ kṛmim

matsyaṃ kūrmaṃ varāhañca śvāvidhaṃ kukkuṭaṃ śukam /
śārikāṃ sthāvarāṃścaiva sarpamanyāṃśva dehinaḥ

divase divase janma prāṇinaḥ prāṇinastadā /
apaśyad duḥ khasantapto dinaṃ varṣaśataṃ tathā

evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ gataṃ tatra kuyoniṣu /
apaśyacca kadācit sa rājā tat svakulodbhavam

tatra sthitasya tasyāpi rājyaṃ dyūtena hāritam /
bhāryā hṛtā ca putraśca sa caikākī vanaṃ gataḥ

tatrāpaśyata sa siṃhaṃ vai vyāditāsyaṃ bhayāvaham /
bibhakṣayiṣumāyātaṃ śarabheṇa samanvitam

punaśca bhakṣitaḥ so 'pi bhāryāṃ śocitumudyataḥ /
hā śaivye ! kva gatāsyadya māmihāpāsya duḥ khitam

apaśyat punarevāpi bhāryāṃ svaṃ sahaputrakām /
trāyasva tvaṃ hariścandra kiṃ dyūtena tava prabho

putraste śocyatāṃ prāpto bharyaṃyā śaivyayā saha /
sa nāpaśyat punarapi dhāvamānaḥ punaḥ punaḥ

athāpaśyat punarapi svargasthaḥ sa narādhipaḥ /
nīyate muktakeśī sā dīnā vivasanā balāt

hāhāvākyaṃ pramuñcantī trāyasvetyasakṛtsvanā /
athāpaśyat punastatra dharmarājasya śāsanāt

ākrāndantyantarīkṣasthā āgaccheha narādhipa /
viśvāmitreṇa vijñapto yamo rājaṃstavārthataḥ

ityuktvā sarpapāśaistu nīyate balavadvibhuḥ /
śrāddhadevena kathitaṃ viśvāmitrasya ceṣṭitam

tatrāpi tasya vikṛtirnādharmotthā vyavardhata /
etāḥ sarvā daśāstasya yāḥ svapne sampradarśitāḥ

sarvāstāstena sambhuktā yāvadvarṣāṇi dvādaśa /
atīte dvādaśe varṣa nīyamāno bhaṭairbalāt

yamaṃ so 'paśyadākārāduvāca ca narādhipam /
viśvāmitrasya kopo 'yaṃ durnivāryo mahātmanaḥ

putrasya te mṛtyumapi pradāsyati sa kauśikaḥ /
gaccha tvaṃ mānuṣaṃ lokaṃ duḥ khaśeṣañca bhuṅkṣva vai /
gatasya tatra rājendra śreyastava bhaviṣyati

vyatīte dvādaśe varṣe duḥ khasyānte narādhipaḥ /
antarīkṣācca patito yamadūtaiḥ praṇoditaḥ

patito yamalokācca vibuddho bhayasambhramāt /
aho kaṣṭamiti dhyātvā kṣate kṣārāvasevanam

svapne duḥ khaṃ mahaddṛṣṭaṃ yasyānto nopalabhyate /
svapne dṛṣṭaṃ mayā yattu kiṃ nu me dvādaśāḥ samāḥ

gatetyapṛcchat tatrasthān pukkasāṃstu sa sambhramāt /
netyucuḥ kecit tatrasthā evamevāpare 'bruvan

śrutvā duḥ khī tadā rājā devān śaraṇamīyivān /
svasti kurvantu me devāḥ śaivyāyā bālakasya ca

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase /
parāvarāya śuddhāya purāṇāyāvyayāya ca

namo bṛhaspate tubhyaṃ namaste vāsavāya ca /
evamuktvā sa rājā tu yuktaḥ pukkasakarmaṇi

śavānāṃ mūlyakaraṇe punarnaṣṭasmṛtiryathā /
malino jaṭilaḥ kṛṣṇo lakuṭī vihvalo nṛpaḥ

naiva putro na bhāryā tu tasya vai smṛtigocare /
naṣṭotsāho rājyanāśāt śmaśāne nivasaṃstadā

athājagāma svasutaṃ mṛtamādāya lāpinī /
bhāryā tasya narendrasya sarpadaṣṭaṃ hi bālakam

hā vatsa ! hā putra ! śiśo ! ityevaṃ vadatī muhuḥ /
kṛśā vivarṇā vimanāḥ pāṃśudhvastaśiroruhā

rājapatnyuvāca
hā rājannadya bālaṃ tvaṃ paśya somaṃ mahītale /
ramamāṇaṃ purā dṛṣṭaṃ duṣṭāhinā mṛtam

tasyā vilāpaśabdaṃ tamākarṇya sa narādhipaḥ /
jagāma tvarito 'treti bhavitā mṛtakambalaḥ

sa tāṃ rorudatīṃ bhāryāṃ nābhyajānāttu pārthivaḥ /
cirapravāsasantaptāṃ punarjātāmivābalām

sāpi taṃ cārukeśāntaṃ purā dṛṣṭvā jaṭālakam /
nābhyajānānnṛpasutā śuṣkavṛkṣopamaṃ nṛpam

so 'pi kṛṣṇapaṭe bālaṃ dṛṣṭvāśīviṣapīḍitam /
narendralakṣaṇopetaṃ cintāmāpa nareśvaraḥ

aho kaṣṭaṃ narendrasya kasyāpyeṣa kule śiśuḥ /
jāto nītaḥ kṛtāntena kāmapyāśāṃ durātmanā

evaṃ dṛṣṭvā hi me bālaṃ māturutsaṅgaśāyinam /
smṛtimabhyāgato bālo rohitāśvo 'bjalocanaḥ

so 'pyetāmeva me vatso vayo 'vasthāmupāgataḥ /
nīto yadi na ghoreṇa kṛtāntenātmano vaśam

rājapatnyuvāca
hā vatsa ! kasya pāpasya apadhyānādidaṃ mahat /
duḥ khamāpatitaṃ ghoraṃ yasyānto nopalabhyate

hā nātha ! rājan ! bhavatā māmanāśvāsya duḥ khitām /
kvāpi santiṣṭhatā sthāne viśrabdhaṃ sthīyate katham

rājyanāśaḥ suhṛttyāgo bhāryātanayavikrayaḥ /
hariścandrasya rājarṣeḥ kiṃ vidhe ! na kṛtaṃ tvayā

iti tasyā vacaḥ śrutvā rājā svasthānataścyutaḥ /
pratyabhijñāya dayitāṃ putrañca nidhanaṃ gatam

kaṣṭaṃ śaivyeyameṣā hi sa bālo 'yamitīrayan /
ruroda duḥ khasantapto mūrcchāmabhijagāma ca

sā ca taṃ pratyabhijñāya tāmavasthāmupāgatam /
mūrcchitā nipapātārtā niśceṣṭā dharaṇītale

cetaḥ samprāpya rājendro rājapatnī ca tai samam /
vilepatuḥ susantaptau śokabhārāvapīḍitau

rājovāca
hā vatsa ! sukumāraṃ te svakṣibhrūnāsikālakam /
paśyato me mukhaṃ dīnaṃ hṛdayaṃ kiṃ na dīryate

tāta ! tāteti madhuraṃ bruvāṇaṃ svayamāgatam /
upaguhya vadiṣye kaṃ vatsa ! vatseti sauhṛdāt

kasya jānupraṇītena piṅgena kṣitireṇunā /
mamottarīyamutsaṅgaṃ tathāṅgaṃ malameṣyati

aṅgapratyaṅgasambhūto manohṛdayanandanaḥ /
mayā kupitrā hā vatsa ! vikrīto yena vastuvat

hṛtvā rājyamaśeṣaṃ me sasādhanadhanaṃ mahat /
daivāhinā nṛśaṃsena daṣṭo me tanayastataḥ

ahaṃ daivāhidaṣṭasya putrasyānanapaṅkajam /
nirīkṣannapi ghoreṇa viṣeṇāndhīkṛto 'dhunā

ekamukttavā tamādāya bālakaṃ bāṣpagadgadaḥ /
pariṣvajya ca niśceṣṭo mūrcchayā nipapāta ha

rājapatnyuvāca
ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ svareṇaivopalakṣyate /
vidvajjanamanaścandro hariścandro na saṃśayaḥ

tathāsya nāsikā tuṅgā agrato 'dhomukhaṃ gatā /
dantāśca mukulaprakhyāḥ khyātakīrtermahātmanaḥ

śmaśānamāgataḥ kasmādadyaiṣa sa nareśvaraḥ /
apahāya putraśokaṃ sāpaśyat patitaṃ patim

prakṛṣṭā vismitā dīnā bhartṛputrādhipīḍitā /
vīkṣantī sā tato 'paśyad bhartṛdaṇḍaṃ jugupsitam

śvapākārhamato mohaṃ jagāmāyatalocanā /
prāpya cetaśca śanakaiḥ sagadgadamabhāṣata

dhik tvāṃ daivātikaruṇāṃ nirmaryādaṃ jugupsitam /
yenāyamamaraprakhyo nīto rājā śvapākatām

rājyanāśaṃ suhṛttyāgaṃ bhāryā-tanayavikrayam /
prāpayitvāpi no kuktaścaṇḍālo 'yaṃ kṛto nṛpaḥ

hā rājan ! jātasantāpāmitthaṃ māṃ dharaṇītalāt /
utthāpya nādya paryaṅkamāroheti kimucyate

nādya paśyāmi te chatraṃ bhṛṅgāramathavā punaḥ /
cāmaraṃ vyajanañcāpi ko 'yaṃ vidhiviparyayaḥ

yasyāgre vrajataḥ pūrvaṃ rājāno bhṛtyatāṃ gatāḥ /
svottarīyairakurvanta nīrajaskaṃ mahītalam

so 'yaṃ kapālasaṃlagna-ghaṭīghaṭanirantare /
mṛtanirmālyasūtrāntargūgkeśe sudāruṇe

vasānisyandasaṃśuṣka-mahīpuṭakamaṇḍite /
bhasmāṅgārārdhadagdhāsthi-majjāsaṅghaṭṭabhīṣaṇe

gṛdhra-gomāyunādārtanaṣṭakṣudravihaṅgame /
citādhūmātatirucā nīlīkṛtadigantare

kuṇapāsvādanamudā samprahṛṣṭaniśācare /
caratyamedhye rājendraḥ śmaśāne duḥ khapīḍitaḥ

evamuktvā samāśliṣya kaṇṭhaṃ rājño nṛpātmajā /
kaṣṭaśokaśatādhārā vilalāpārtayā girā

rājapatnyuvāca
rājan ! svapno 'tha tathyaṃ vā yadetanmanyate bhavān /
tat kathyatāṃ mahābhāga mano vai muhyate mama

yadyetadevaṃ dharmajña nāsti dharme sahāyatā /
tathaiva vipradevādipūjane pālane bhuvaḥ

nāsti dharmaḥ kutaḥ satyamārjavaṃ cānṛśaṃsatā /
yatra tvaṃ dharmaparamaḥ svarājyādavaropitaḥ

iti tasyā vacaḥ śrutvā niśvasyoṣṇaṃ sagadgadam /
kathayāmāsa tanvaṅgyā yathā prāptā śvapākatā

ruditvā sāpi suciraṃ niśvasyoṣṇañca duḥ khitā /
svaputramaraṇaṃ bhīruryathāvṛttaṃ nyavedayat

rājovāca
priye ! na rocaye dīrghaṃ kālaṃ kleśamupāsitum /
nātmāyattaśca tanvaṅgi paśya me mandabhāgyatām

caṇḍālenānanujñātaḥ pravekṣye jvalanaṃ yadi /
caṇḍāladāsatāṃ yāsye punarapyanyajanmani

narake ca tapiṣyāmi koṭakaḥ kṛmibhojanaḥ /
vaitaraṇyāṃ mahāpūya-vasāsṛk-snāyupicchile

asipatravane prāpya chedaṃ prāpsyāmi dāruṇam /
tāpaṃ prāpsyāmi vā prāpya mahārauravarauravau

magnasya duḥ khajaladhau pāraḥ prāṇaviyojanam /
eko 'pi bālako yo 'yamāsīdvaṃśakaraḥ sutaḥ

mama daivāmbuvegena magnaḥ so 'pi balīyasā /
kathaṃ prāṇān vimuñcāmi parāyatto 'smi durgataḥ

athavā nārtinā kliṣṭo naraḥ pāpamavekṣate /
tiryaktve nāsti tadduḥ śaṃ nāsipatravane tathā

vaitaraṇyāṅkutastādṛg yādṛśaṃ putraviplave /
so 'haṃ sutaśirīreṇa dīpyamāne hutāśane

nipatiṣyāmi tanvaṅgi kṣantavyaṃ kukṛtaṃ mama /
anujñātā ca gaccha tvaṃ vipraveśma suchismite

mama vākyañca tanvaṅgi nibodhādṛtamānasā /
yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravo yadi toṣitāḥ

paratra saṅgamo bhūyāt putreṇa saha ca tvayā /
iha loke kutastvetad bhaviṣyati mameṅgitam

tvayā saha mama śreyo gamanaṃ putramārgaṇe /
yanmayā hasatā kiñcidrahasye vā śucismite

aślīlamuktaṃ tat sarvaṃ kṣantavyaṃ mama yācataḥ /
rājapatnīti garveṇa nāvajñeyaḥ sa te dvijaḥ /
sarvayatnena te toṣyaḥ svāmidaivatavacchubhe

rājapatnyuvāca
ahamapyatra rājarṣe dīpyamāne hutāśane /
duḥ khabhārāsahādyaiva saha yāsyāmi vai tvayā

pakṣiṇa ūcuḥ
tataḥ kṛtvā citāṃ rājā āropya tanayaṃ svakam /
bhāryayā sahitaścāsau baddhāñjalipuṭastadā

cintayan paramātmānamīśaṃ nārāyaṇaṃ harim /
hṛtkoṭaraguhāsīnaṃ vāsudevaṃ sureśvaram /
anādinidhanaṃ brahma kṛṣṇaṃ pītāmbaraṃ śubham

tasya cintayamānasya sarve devāḥ savāsavāḥ /
dharmaṃ pramukhataḥ kṛtvā samājagmustvarānvitāḥ

āgatya sarve procuste bho bho rājan ! śṛṇu prabho /
ayaṃ pitāmahaḥ sākṣāddharmaśca bhagavān svayam

sādhyāśca viśve maruto lokapālāḥ savāhanāḥ /
nāgāḥ siddhāḥ sagandharvā rudrāścaiva tathāśvinau

ete cānye ca bahavo viśvāmitrastathaiva ca /
viśvatrayeṇa yo mitraṃ kartuṃ na śakitaḥ purā

viśvāmitrastu te maitrīmiṣṭañcāhartumicchati /
āruroha tataḥ prāpto dharmaḥ śakro 'tha gādhijaḥ

dharmi uvāca
mā rājan ! sāhasaṃ kārṣordharmo 'haṃ tvāmupāgataḥ /
titikṣā-dama-satyādyaiḥ svaguṇaiḥ paritoṣitaḥ

indra uvāca
hariścandra māhabhāga ! prāptaḥ śakro 'smite 'ntikam /
tvayā sabhāryaputreṇa jitā lokāḥ sanātanāḥ

āroha tridivaṃ rājan ! bhāryāputrasamanvitaḥ /
suduṣprāptaṃ narairanyairjitamātmīyakarmabhiḥ

pakṣiṇa ūcuḥ
tato 'mṛtamayaṃ varṣamapamṛtyuvināśanam /
indraḥ prāsṛjadākāśāccitāsthānagataḥ prabhuḥ

puṣpavarṣañca sumahaddevadundubhinisvanam /
tatastato vartamāne samāje devasaṃkule

samuttasthau tataḥ putro rājñastasya mahātmanaḥ /
sukumāratanuḥ susthaḥ prasannendriyamānasaḥ

tato rājā hariścandraḥ pariṣvajya sutaṃ kṣaṇāt /
sabhāryaḥ sa śriyā yukto divyamālyāmbarānvitaḥ

susthaḥ sampūrṇahṛdayo mudā paramayā yutaḥ /
babhūva tatkṣaṇādindro bhūyaścainamabhāṣata

sabhāryastvaṃ saputraśca prāpsyase sadgatiṃ parām /
samāroha māhabhāga nijānāṃ karmaṇāṃ phalaiḥ

hariścandra uvāca
devarājānanujñātaḥ svāminā śvapacena vai /
agatvā niṣkṛtiṃ tasya nārokṣye 'haṃ surālayam

dharma uvāca
tavainaṃ bhāvinaṃ kleśamavagamyātmamāyayā /
ātmā śvapākatāṃ nīto darśitaṃ tacca cāpalam

indra uvāca
prārthyate yat paraṃ sthānaṃ samastairmanujairbhuvi /
tadāroha hariścandra sthānaṃ puṇyakṛtāṃ nṛṇām

hariścandra uvāca
devārāja ! namastubhyaṃ vākyañcaitannibodha me /
prasādasumukhaṃ yat tvāṃ bravīmi praśrayānvitaḥ

macchokamagnamanasaḥ kośalānagare janāḥ /
tiṣṭhanti tānapohyādya kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam

brahmahatyā gurorghāto govadhaḥ strīvadhastathā /
tulyamebhirmahāpāpaṃ bhaktatyāge 'pyudāhṛtam

bhajantaṃ bhaktamatyājyamaduṣṭaṃ tyajataḥ sukham /
neha nāmutra paśyāmi tasmācchakra ! divaṃ vraja

yadi te sahitāḥ svargaṃ mayā yānti sureśvara /
tato 'hamapi yāsyāmi narakaṃ vāpi taiḥ saha

indra uvāca
bahūni puṇyapāpāni teṣāṃ bhinnāni vai pṛthak /
kathaṃ saṅghātabhogyaṃ tvaṃ bhūyaḥ svargamavāpsyasi

hariścandra uvāca
śakra bhuṅkte nṛpo rājyaṃ prabhāveṇa kuṭumbinām /
yajate ca mahāyajñaiḥ karma paurtaṃ karoti ca

tacca teṣāṃ prabhāveṇa mayā sarvamanuṣṭhitam /
upakartṝn na santyakṣye tānahaṃ svargalipsayā

tasmādyanmama deveśa kiñcidasti suceṣṭitam /
dattamiṣṭamatho japtaṃ sāmānyaṃ taistadastu naḥ

bahukālopabhogyaṃ hi phalaṃ yanmama karmaṇaḥ /
tadastu dinamapyekaṃ taiḥ samaṃ tvatprasādataḥ

pakṣiṇa ūcuḥ
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā śakrastribhuvaneśvaraḥ /
prasannacetā dharmaśca viśvāmitraśca gādhijaḥ

vimānakoṭisambaddhaṃ svargalokānmahītalam /
gatvāyodhyājanaṃ prāha divamāruhyatāmiti

tadindrasya vacaḥ śrutvā prītyā tasya ca bhūpateḥ /
ānīya rohitāścañca viśvāmitro mahātapāḥ

ayodhyākhye pure ramye so 'bhyasiñcannṛpātmajam /
devaiśca munibhiḥ siddhairabhiṣicya narādhipam

rājñā saha tadā sarve hṛṣṭapuṣṭasuhṛjjanāḥ /
saputrabhṛtyadārāste divamāruruhurjanāḥ

pade pade vimānāt te vimānamagaman narāḥ /
tadā sambhūtaharṣo 'sau hariścandraśca pārthivaḥ

samprāpya bhūtimatulāṃ vimānaiḥ sa mahīpatiḥ /
āsāñcakre purākāre vapraprākārasaṃvṛte

tatastasyardhimālokya ślokaṃ tatrośanā jagau /
daityācāryo mahābhāgaḥ sarvaśāstrārthatattvavit

śukra uvāca
hariścandrasamo rājā na bhūto na bhaviṣyati /
yaḥ śṛṇoti svaduḥ khārtaḥ sa sukhaṃ mahadāpnuyāt

svargārthoprāpnuyāt svargaṃ putrārtho putramāpnuyāt /
bhāryārtho prāpnuyādbhāryāṃ rājyārtho rājyamāpnuyāt

aho titikṣāmāhātmyamaho dānaphalaṃ mahat /
yadāgato hariścandraḥ purīñcendratvamāptavān

pakṣiṇa ūcuḥ
etat te sarvamākhyātaṃ hariścandraviceṣṭitam /
ataḥ paraṃ kathāśeṣaḥ śrūyatāṃ munisattama

vipāko rājasūyasya pṛthivīkṣayakāraṇam /
tadvipākanimittañca yuddhamāḍibakaṃ mahat