Markandeya Purana · Chapter 7

itiśrī mārkaṇḍeyapurāṇe baladevabrahmahatyānāma ṣaṣṭhodhyāyaḥ
saptamo 'dhyāyaḥ
dharmapakṣiṇa ūcuḥ
hariścandreti rājarṣirāsīt tretāyuge purā /
dharmātmā pṛthivīpālaḥ prollasatkīrtiruttamaḥ

na durbhikṣaṃ na ca vyādhirnākālamaraṇaṃ nṛṇām /
nādharmarucayaḥ paurāstasmin śāsati pārthive

babhūvurna tathonmattā dhana-vīrya-tapomadaiḥ /
nājāyanta striyaścaiva kāścidaprāptayauvanāḥ

sa kadācinmahābāhuraraṇye 'nusaran mṛgam /
śuśrāva śabdamasakṛt trāyasveti ca yoṣitām

sa vihāya mṛgaṃ rājā mā bhaiṣīrityabhāṣata /
mayi śāsati durmedhāḥ ko 'yamanyāyavṛttimān

tatkranditānusārī ca sarvārambhavighātakṛt /
ekasminnantare raudro vighnarāṭ samacintayat

viśvāmitro 'yamatulaṃ tapa āsthāya vīryavān /
prāgasiddhābhavādīnāṃ vidyāḥ sādhyati vratī

sādhyamānāḥ kṣamāmaunacittasaṃyamināmunā /
tā vai bhayārtāḥ krandanti kathaṃ kāryamidaṃ mayā

tejasvī kauśikaśveṣṭho vayamasya sudurbalāḥ /
krośantyetāstathā bhītā duṣpāraṃ pratibhāti me

athavāyaṃ nṛpaḥ prāpto mā bhairiti vadan muhuḥ /
imameva praviśyāśu sādhayiṣye yathepsitam

iti saṃcintya raudreṇa vighnarājena vai tataḥ /
tenāviṣṭo nṛpaḥ kopādidaṃ vacanamabravīt

ko 'yaṃ baghnāti vastrānte pāvakaṃ pāpakṛnnaraḥ /
baloṣṇatejasā dīpte mayi patyāvupasthite

so 'dya matkārmukākṣepa-vidīpitadigantaraiḥ /
śarairvibhinnasarvāṅgo dīrghanidrāṃ pravekṣyati

viśvāmitrastataḥ kruddhaḥ śrutvā tannṛpatervacaḥ /
kruddhe carṣivare tasmin neśurvidyāḥ kṣaṇena tāḥ

sa cāpi rājā taṃ dṛṣṭvā viśvāmitraṃ taponidhim /
bhītaḥ prāvepatātyarthaṃ sahasāśvatthaparṇavat

sa durātmanniti yadā munistiṣṭheti cābravīt /
tataḥ sa rājā vinayāt praṇipatyābhyabhāṣata

bhagavanneṣa dharmo me nāparādho mama prabho /
na kroddhumarhasi mune nijadharmaratasya me

dātavyaṃ rakṣitavyaṃ ca dharmajñena mahīkṣitā /
cāpaṃ codyamya yoddhavyaṃ dharmaśāstrānusārataḥ

viśvāmitra uvāca
dātavyaṃ kasya ke rakṣyāḥ kairyoddhavyaṃ ca te nṛpa /
kṣiprametat samācakṣva yadyadharmabhayaṃ tava

hariścandra uvāca
dātavyaṃ vipramukhyebhyo ye cānye kṛśavṛttayaḥ /
rakṣyā bhītāḥ sadā yuddhaṃ kartavyaṃ paripanthibhiḥ

viśvāmitra uvāca
yadi rājā bhavān samyagrājadharmamavekṣate /
nirveṣṭukāmo vipro 'haṃ dīyatāmiṣṭadakṣiṇā

pakṣiṇa ūcuḥ
etadrājā vacaḥ śrutvā prahṛṣṭenāntarātmanā /
punarjātamivātmānaṃ mene prāha ca kauśikam

ucyatāṃ bhagavan yatte dātavyamaviśaṅkitam /
dattamityeva tadviddhi yadyapi syāt sudurlabham

hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā putraḥ patnī kalevaram /
prāṇā rājyaṃ puraṃ lakṣmīryadabhipretamātmanaḥ

viśvāmitra uvāca
rājan pratigṛhīto 'yaṃ yaste dattaḥ pratigrahaḥ /
prayaccha prathamaṃ tāvad dakṣiṇāṃ rājasūyikīm

rājovāca
brahmaṃstāmapi dāsyāmi dakṣiṇāṃ bhavato hyaham /
vriyatāṃ dvijaśārdūla yastaveṣṭaḥ pratigrahaḥ

viśvāmitra uvāca
sasāgarāṃ dharāmetāṃ sabhūbhṛdgrāmapattanām /
rājyaṃ ca sakalaṃ vīra rathāśva-gajasaṅkulam

koṣṭhāgāraṃ ca koṣaṃ ca yaccānyadvidyate tava /
vinā bhāryāṃ ca putraṃ ca śarīraṃ ca tavānagha

dharmaṃ ca sarvadharmajña yo yāntamanugacchati /
bahunā vā kimuktena sarvametat pradīyatām

pakṣiṇa ūcuḥ
prahṛṣṭenaiva manasā so 'vikāramukho nṛpaḥ /
tasyarṣervacanaṃ śrutvā tathetyāha kṛtāñjaliḥ

viśvāmitra uvāca
sarvasvaṃ yadi me dattaṃ rājyamurvo balaṃ dhanam /
prabhutvaṃ kasya rājarṣe rājyasthe tāpase mayi

hariścandra uvāca
yasminnapi mayā kāle brāhman dattā vasundharā /
tasminnapi bhavān svāmī kimutādya mahīpatiḥ

viśvāmitra uvāca
yadi rājaṃstvayā dattā mama sarvā vasundharā /
yatra me viṣaye svāmyaṃ tasmānniṣkrāntumarhasi

śroṇīsūtrādisakalaṃ muktvā bhūṣaṇasaṃgraham /
taruvalkalamābadhya saha patnyā sutena ca

pakṣiṇa ūcuḥ
tatheti coktvā kṛtvā ca rājā gantuṃ pracakrame /
svapatnyā śaivyayā sārdhaṃ bālakenātmajena ca

vrajataḥ sa tato ruddhvā panthānaṃ prāha taṃ nṛpam /
kva yāsyasītyadattvā me dakṣiṇāṃ rājasūyikīm

hariścandra uvāca
bhagavan rājyametat te dattaṃ nihatakaṇṭakam /
avaśiṣṭamidaṃ brahmannadya dehatrayaṃ mama

viśvāmitra uvāca
tathāpi khalu dātavyā tvayā me yajñadakṣiṇā /
viśeṣato brāhmaṇānaṃ hantyadattaṃ pratiśrutam

yāvat toṣo rājasūye brāhmaṇānāṃ tabhavennṛpa /
tāvadeva tu dātavyā dakṣiṇā rājasūyikī

pratiśrutya ca dātavyaṃ yoddhavyaṃ cātatāyibhiḥ /
rakṣitavyāstathā cārtāstvayaiva prāk pratiśrutam

hariścandra uvāca
bhagavan sāmprataṃ nāsti dāsye kālakrameṇa te /
prasādaṃ kuru viprarṣe sadbhāvamanucintya ca

viśvāmitra uvāca
kimpramāṇo mayā kālaḥ pratīkṣyaste janādhipa /
śīghramācakṣva śāpāgniranyathā tvāṃ pradhakṣyati

haricandra uvāca
māsena tava viprarṣe pradāsye dakṣiṇādhanam /
sāmprataṃ nāsti me vittamanujñāṃ dātumarhasi

viśvāmitra uvāca
gaccha gaccha nṛpaśreṣṭha svadharmamanupālaya /
śivaśca te 'dhvā bhavatu mā santu paripanthinaḥ

pakṣiṇa ūcuḥ
anujñātaśca gaccheti jagāma vasudhādhipaḥ /
padbhyāmanucitā gantumanvagacchata taṃ priyā

taṃ sabhāryaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ niryāntaṃ sasutaṃ purāt /
dṛṣṭvā pracukruśuḥ paurā rājñaścaivānuyāyinaḥ

hānātha kiṃ jahāsyasmān nityārtiparipīḍitān /
tvaṃ dharmatatparo rājan paurānugrahakṛt tathā

nayāsmānapi rājarṣe yadi dharmamavekṣase /
muhūrtaṃ tiṣṭha rājendra bhavato mukhapaṅkajam

pibāmo netrabhramaraiḥ kadā drakṣyāmahe punaḥ /
yasya prayātasya puro yānti pṛṣṭhe ca pārthivāḥ

tasyānuyāti bhāryeyaṃ gṛhītvā bālakaṃ sutam /
yasya bhṛtyāḥ prayātasya yāntayagre kuñjacarasthitāḥ

sa eṣa padbhyāṃ rājendro hariścandro 'dya gacchati /
hā rājan sukumāraṃ te subhru sutvacamunnasam

pathi pāṃśuparikliṣṭaṃ mukhaṃ kīdṛgbhaviṣyati /
tiṣṭha tiṣṭha nṛpaśreṣṭha svadharmamanupālaya

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ /
kiṃ dāraiḥ kiṃ sutairnātha dhanairdhānyairathāpi vā

sarvametat parityajya chāyābhūtā vayaṃ tava /
hānātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi naḥ

yatra tvaṃ tatra hi vayaṃ tat sukhaṃ yatra vai bhavān /
nagaraṃ tadbhavān yatra sa svargo yatra no nṛpaḥ

iti pauravacaḥ śrutvā rājā śokapariplutaḥ /
atiṣṭhat sa tadā mārge teṣāmevānukampayā

viśvāmitro 'pi taṃ dṛṣṭvā pauravākyākulīkṛtam /
roṣamarṣavivṛttākṣaḥ samāgamya vaco 'bravīt

dhik tvāṃ duṣṭasamācāramanṛtaṃ jihmabhāṣaṇam /
mama rājyaṃ ca datvā yaḥ punaḥ prākraṣṭumicchasi

ityuktaḥ paruṣaṃ tena gacchāmīti savepathuḥ /
bruvannevaṃ yayau śīghramākarṣan dayitāṃ kare

karṣatastāṃ tato bhāryāṃ sukumārīṃ śramāturām /
sahasā daṇḍakāṣṭhena tāḍayāmāsa kauśikaḥ

tāṃ tathā tāḍitāṃ dṛṣṭvā hariścandro mahīpatiḥ /
gacchāmītyāha duḥ khārto nānyat kiñcidudāharat

atha viśve tadā devāḥ pañca prāhuḥ kṛpālavaḥ /
viśvāmitraḥ supāpo 'yaṃ lokān kān samavāpsyati

yenāyāṃ yajvanāṃ śreṣṭhaḥ svarājyādavaropitaḥ /
kasya vā śraddhayā pūtaṃ sutaṃ somaṃ mahādhvare /
pītvā vayaṃ prayāsyāmo mudaṃ mantrapuraḥ saram

pakṣiṇa ūcuḥ
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kauśiko 'tiruṣānvitaḥ /
śaśāpa tān manuṣyatvaṃ sarve yūyamavāpsyatha

prasāditaśca taiḥ prāha punareva mahāmuniḥ.
mānuṣatve 'pi bhavatāṃ bhavitrī naiva santatiḥ

na dārasaṃgrahaścaiva bhavitā na ca matsaraḥ /
kāmakrodhavinirmuktā bhaviṣyatha surāḥ punaḥ

tato 'vateruraṃśaiḥ svairdevāste kuruveśmani /
draupadīgarbhasambhūtāḥ pañca vai pāṇḍunandanāḥ

etasmāt kāraṇāt pañca pāṇḍaveyā mahārathāḥ /
na dārasaṃgrahaṃ prāptāḥ śāpāt tasya mahāmuneḥ

etatte sarvamākhyātaṃ pāṇḍaveyakathāśrayam /
praśnaṃ catuṣṭayaṃ gītaṃ kimanyacchrotumicchasi