માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 8

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે દ્રૌપદેયોત્પત્તિર્નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
જૈમિનિરુવાચ
ભવદ્ભિરિદમાખ્યાતં યથાપ્રશ્નમનુક્રમાત્ ।
મહત્ કૌતૂહલં મે ઽસ્તિ હરિશ્ચન્દ્ર કથાં પ્રતિ

અહો મહાત્મના તેન પ્રાપ્તં કૃચ્છ્રમનુત્તમમ્ ।
કચ્ચિત્ સુખમનુપ્રાપ્તં તાદૃગેવ દ્વિજોત્તમાઃ

પક્ષિણ ઊચુઃ
વિશ્વામિત્રવચઃ શ્રુત્વા સ રાજા પ્રયયૌ શનૈઃ ।
શૈવ્યયાનુગતો દુઃ ખી ભાર્યયા બલાપુત્રયા

સ ગત્વા વસુધાપાલો દિવ્યાં વારાણસીં પુરીમ્ ।
નૈષા મનુષ્યભોગ્યેતિ શૂલપાણેઃ પરિગ્રહઃ

જગામ પદ્ભ્યાં દુઃ ખાર્તઃ સહ પત્ન્યાનુકૂલયા ।
પુરીપ્રવેશે દદૃશે વિશ્વામિત્રમુપસ્થિતમ્

તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં વિનયાવનતો ઽભવત્ ।
પ્રાહ ચૈવાઞ્જલિં કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહામુનિમ્

ઇમે પ્રાણાઃ સુતશ્ચાયમિયં પત્ની મુને ! મમ ।
યેન તે કૃત્યમસ્ત્યાશુ તદ્ગૃહાણાર્ઘ્યમુત્તમમ્

યદ્વાન્યત્ કાર્યમસ્માભિસ્તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
પૂર્ણઃ સ માસો રાજર્ષે દીયતાં મમ દક્ષિણા ।
રાજસૂયનિમિત્તં હિ સ્મર્યતે સ્વવચો યદિ

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
બ્રાહ્મન્નદ્યૈવ સમ્પૂર્ણો માસો ઽમ્લાનતપોધન ।
તિષ્ઠત્યેતદ્ દનાર્ધં યત્તત્ પ્રતીક્ષસ્વ માચિરમ્

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
એવમસ્તુ મહારાજ આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ ।
શાપં તવ પ્રદાસ્યામિ ન ચેદદ્ય પ્રદાસ્યસિ

પક્ષિણ ઊચુઃ
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વિપ્રો રાજા ચાચિન્તયત્ તદા ।
કથમસ્મૈ પ્રદાસ્યામિ દક્ષિણા યા પ્રતિશ્રુતા

કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુતોર્ઽથઃ સામ્પ્રતં મમ ।
પ્રતિગ્રહઃ પ્રદુષ્ટો મે નાહં યાયામધઃ કથમ્

કિમુ પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચામિ કાં દિશં યામ્યકિઞ્ચનઃ ।
યદિ નાશં ગમિષ્યામિ અપ્રદાય પ્રતિશ્રુતમ્

બ્રહ્મસ્વહૃત્કૃમિઃ પાપો ભવિષ્યામ્યધમાધમઃ ।
અથવા પ્રેષ્યતાં યાસ્યે વરમેવાત્મવિક્રયઃ

પક્ષિણ ઊચુઃ
રાજાનં વ્યાકુલં દીનં ચિન્તયાનમધોમુખમ્ ।
પ્રત્યુવાચ તદા પત્ની બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા

ત્યજ ચિન્તાં મહારજા સ્વસત્યમનુપાલય ।
શ્મશાનવદ્ વર્જનીયો નરઃ સત્યબહિષ્કૃતઃ

નાતઃ પરતરં ધર્મં વદન્તિ પુરુષસ્ય તુ ।
યાદૃશં પુરુષવ્યાઘ્ર સ્વસત્યપરિપાલનમ્

અગ્નિહોત્રમધીતં વા દાનાદ્યાશ્ચાખિલાઃ ક્રિયાઃ ।
ભજન્તે તસ્ય વૈફલ્યં યસ્ય વાક્યમકારણમ્

સત્યમત્યન્તમુદિતં ધર્મશાસ્ત્રેષુ ધીમતામ્ ।
તારણાયાનૃતં તદ્વત્ પાતનાયાકૃતાત્મનામ્

સપ્તાશ્વમેધાનાહૃત્ય રાજસૂયં ચ પાર્થિવઃ ।
કૃતિર્નામ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાદસત્યવચનાત્ સકૃત્

રાજન્ જાતમપત્યં મે ઇત્યુક્ત્વા પ્રરુરોદ હ ।
બાષ્પામ્બુપ્લુતનેત્રાન્તામુવાચેદં મહીપતિઃ

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
વિમુઞ્ચ ભદ્રે સન્તાપમયં તિષ્ઠતિ બાલકઃ ।
ઉચ્યતાં વક્તુકામાસિ યદ્વા ત્વં ગજગામિનિ

પત્ન્યુવાચ
રાજન્ જાતમપત્યં મે સતાં પુત્રફલાઃ સ્ત્રિયઃ ।
સ માં પ્રદાય વિત્તેન દેહિ વિપ્રાય દક્ષિણામ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
એતદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય યયૌ મોહં મહીપતિઃ ।
પ્રતિલભ્ય ચ સંજ્ઞાં સ વિલલાપાતિદુઃ ખિતઃ

મહદ્દુઃ ખમિદં ભદ્રે યત્ ત્વમેવં બ્રવીષિ મામ્ ।
કિં તવ સ્મિતસંલાપા મમ પાપસ્ય વિસ્મૃતાઃ

હા હા કથં ત્વયા શક્યં વક્તુમેતત્ શુચિસ્મિતે ।
દુર્વાચ્યમેતદ્વચનં કર્તું શક્નોમ્યહં કથમ્

ઇત્યુક્ત્વા સ નરશ્રેષ્ઠો ધિગ્ધિગિત્યસકૃદ્ બ્રુવન્ ।
નિપપાત મહીપૃષ્ઠે મૂર્ચ્છયાભિપરિપ્લુતઃ

શયાનં ભુવિ તં દૃષ્ટ્વા હરિશ્ચન્દ્રં મહીપતિમ્ ।
ઉવાચેદં સકરુણં રાજપત્ની સુદુઃ ખિતા

પત્ન્યુવાચ
હા મહારજા કસ્યેદમપધ્યાનમુપસ્થિતમ્ ।
યત્ ત્વં નિપતિતો ભૂમૌ રાઙ્કવાસ્તરણોચિતઃ

યેન કોટ્યગ્રગોવિત્તં વિપ્રાણામપવર્જિતમ્ ।
સ એષ પૃથિવીનાથો ભૂમૌ સ્વપિતિ મે પતિઃ

હા કષ્ટં કિં તવાનેન કૃતં દેવ ! મહીક્ષિતા ।
યદિન્દ્રોપેન્દ્રતુલ્યો ઽયં નીતઃ પ્રસ્વાપનીં દશામ્

ઇત્યુક્ત્વા સાપિ સુશ્રોણી મૂર્ચ્છિતા નિપપાત હ ।
ભર્તૃદુઃ ખમહાભારેણાસહ્યેન નિપીડિતા

તૌ તથા પતિતૌ ભૂમાવનાથૌ પિતરૌ શિશુઃ ।
દૃષ્ટ્વાત્યન્તં ક્ષુધાવિષ્ટઃ પ્રાહ વાક્યં સુદુઃ ખિતઃ

તાત તાત ! દદસ્વાન્નમમ્બામ્બ ! ભોજનં દદ ।
ક્ષુન્મે બલવતી જાતા જિહ્વાગ્રં શુષ્યતે તથા

પક્ષિણ ઊચુઃ
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ ।
દૃષ્ટ્વા તુ તં હરિશ્ચન્દ્રં પતિતં ભુવિ મૂર્ચ્છિતમ્

સ વારિણા સમભ્યુક્ષ્ય રાજાનમિદમબ્રવીત્ ।
ઉત્તિષ્ઠોતિષ્ઠ રાજેન્દ્ર તાં દદસ્વેષ્ટદક્ષિણામ્

ઋણં ધારયતો દુઃ ખમહન્યહનિ વર્ધન્તે ।
આપ્યાય્યમાનઃ સ તદા હિમશીતેન વારિણા

અવાપ્ય ચેતનાં રાજા વિશ્વામિત્રમવેક્ષ્ય ચ ।
પુનર્મોહં સમાપેદે સ ચ ક્રોધં યયૌ મુનિઃ

સ સમાશ્વાસ્ય રાજાનં વાક્યમાહ દ્વિજોત્તમઃ ।
દીયતાં દક્ષિણા સા મે યદિ ધર્મમવેક્ષસે

સત્યેનાર્કઃ પ્રતપતિ સત્યે તિષ્ઠતિ મેદિની ।
સત્યં ચોક્તં પરો ધર્મઃ સ્વર્ગઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ ।
અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે

અથવા કિં મમૈતેન સામ્ના પ્રોક્તેન કારણમ્ ।
અનાર્ત્યે પાપસઙ્કલ્પે ક્રૂરે ચાનૃતવાદિનિ

ત્વયિ રાજ્ઞિ પ્રભવતિ સદ્ભાવઃ શ્રૂયતામયમ્ ।
અદ્ય મે દક્ષિણાં રાજન્ ન દાસ્યતિ ભવાન્ યદિ

અસ્તાચલં પ્રયાતેર્ઽકે શપ્સ્યામિ ત્વાં તતો ધ્રુવમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાસીદ્ભયાતુરઃ

કાન્દિગ્ભૂતો ઽધમો નિઃ સ્વો નૃશંસધનિનાર્દિતઃ ।
ભાર્યાસ્ય ભૂયઃ પ્રાહેદં ક્રિયતાં વચનં મમ

મા શાપાનલનિર્દગ્ધઃ પઞ્ચત્વમુપયાસ્યસિ ।
સ તથા ચોદ્યમાનસ્તુ રાજા પત્ન્યા પુનઃ પુનઃ

પ્રાહ ભદ્રે કરોમ્યેષ વિક્રયં તવ નિર્ઘૃણઃ ।
નૃશંસૈરપિ યદ્ કર્તું ન શક્યં તત્ કરોમ્યહમ્ । 48।
યદિ મે શક્યતે વાણી વક્તુમીદૃક્ સુદુર્વચઃ ।
એવમુક્ત્વા તતો ભાર્યાં ગત્વા નાગરમાતુરઃ ।
બાષ્પાપિહિતકણ્ઠાક્ષસ્તતો વચનમબ્રવીત્

રાજોવાચ
ભો ભો નાગરિકાઃ સર્વે શૃણુધ્વં વચનં મમ ।
કિં માં પૃચ્છથ કસ્ત્વં ભો નૃશંસો ઽહમમાનુષઃ

રાક્ષસો વાતિકઠિનસ્તતઃ પાપતરો ઽપિ વા ।
વિક્રેતું દયિતાં પ્રાપ્તો યો ન પ્રાણાંસ્ત્યજામ્યહમ્

યદિ વઃ કસ્યચિત્ કાર્યં દાસ્યા પ્રાણેષ્ટયા મમ ।
સ બ્રીવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્ સન્ધારયામ્યહમ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
અથ વૃદ્ધો દ્વિજઃ કશ્ચિદાગત્યાહ નરાધિપમ્ ।
સમર્પયસ્વ મે દાસીમહં ક્રેતા ધનપ્રદઃ

અસ્તિ મે વિત્તમસ્તોકં સુકુમારી ચ મે પ્રિયા ।
ગૃહકર્મ ન શક્નોતિ કર્તુમસ્માત્ પ્રયચ્છ મે

કર્મણ્યતા-વયો-રૂપ-શીલાનાં તવ યોષિતઃ ।
અનુરૂપમિદં વિત્તં ગૃહાણાર્પય મે ઽબલામ્

એવમુક્તસ્ય વિપ્રેણ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ ।
વ્યદીર્યત મનો દુઃ ખાન્ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્

તતઃ સ વિપ્રો નૃપતેર્વલ્કલાન્તે દૃઢં ધનમ્ ।
બદ્ધ્વા કેશેષ્વથાદાય નૃપપત્નીમકર્ષયત્

રુરોદ રોહિતાશ્વો ઽપિ દૃષ્ટ્વા કૃષ્ટાં તુ માતરમ્ ।
હસ્તેન વસ્ત્રમાકર્ષન્ કાકપક્ષધરઃ શિશુઃ

રાજપત્ન્યુવાચ
મુઞ્ચાર્ય મુઞ્ચ તાવન્માં યાવત્પશ્યામ્યહં શિશુમ્ ।
દુર્લભં દર્શનં તાત પુનરસ્ય ભવિષ્યતિ

પશ્યૈહિ વત્સ મામેવં માતરં દાસ્યતાં ગતામ્ ।
માં મા સ્પ્રાર્ક્ષો રાજપુત્ર ! અસ્પૃશ્યાહં તવાધુના

તતઃ સ બાલઃ સહસા દૃષ્ટ્વા કૃષ્ટાં તુ માતરમ્ ।
સમભ્યધાવદમ્બેતિ રુદન્ સાસ્ત્રાવિલેક્ષણઃ

તમાગતં દ્વિજઃ ક્રોધાદ્વાલમભ્યાહનત્ પદા ।
વદંસ્તથાપિ સો ઽમ્બેતિ નૈવામુઞ્ચત માતરમ્

રાજપત્ન્યુવાચ
પ્રસાદં કુરુ મેં નાથ ક્રીણીષ્વેમં ચ બાલકમ્ ।
ક્રીતાપિ નાહં ભવતો વિનૈનં કાર્યસાધિકા

ઇત્થં મમાલ્પભાગ્યાયાઃ પ્રસાદસુમુખો ભવ ।
માં સંયોજય બાલેન વત્સેનેવ પયસ્વિનીમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ગૃહ્યતાં વિત્તમેતત્ તે દીયતાં બાલકો મમ ।
સ્ત્રીપુંસોર્ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ કૃતમેવ હિ વેતનમ્ ।
શતં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિમૂલ્યં તથા પરૈઃ

પક્ષિણ ઊચુઃ
તથૈવ તસ્ય તદ્વિત્તં બદ્ધ્વોત્તરપટે તતઃ ।
પ્રગૃહ્ય બાલકં માત્રા સહૈકસ્થમબન્ધયત્

નીયમાનૌ તુ તૌ દૃષ્ટ્વા ભાર્યા-પુત્રૌ સ પાર્થિવઃ ।
વિલલાપ સુદુઃ ખાર્તો નિઃ શ્વસ્યોષ્ણં પુનઃ પુનઃ

યાં ન વાયુર્ન ચાદિત્યો નેન્દુર્ન ચ પૃથગ્જનઃ ।
દૃષ્ટવન્તઃ પુરા પત્નીં સેયં દાસીત્વમાગતા

સૂર્યવંશપ્રસૂતો ઽયં સુકુમારકરાઙ્ગુલિઃ ।
સમ્પ્રાપ્તો વિક્રયં બાલો ધિઙ્મામસ્તુ સુદુર્મતિમ્

હા પ્રિયે ! હા શિશો ! નત્સ ! મમાનાર્યસ્ય દુર્નયૈઃ ।
દૈવાધીનાં દશાં પ્રાપ્તો ન મૃતો ઽસ્મિ તથાપિ ધિક્

પક્ષિણ ઊચુઃ
એવં વિલપતો રાજ્ઞઃ સ વિપ્રો ઽન્તરધીયત ।
વૃક્ષગેહાદિભિસ્તુઙ્ગૈસ્તાવાદાય ત્વરાન્વિતઃ

વિશ્વામિત્રસ્તતઃ પ્રાપ્તો નૃપં વિત્તમયાચત ।
તસ્મૈ સમર્પયામાસ હરિશ્ચન્દ્રો ઽપિ તદ્ધનમ્

તદ્વિત્તં સ્તોકમાલોક્ય દારવિક્રયસમ્ભવમ્ ।
શોકાભિભૂતં રાજાનં કુપિતઃ કૌશિકો ઽબ્રવીત્

ક્ષત્રબન્ધો ! મમેમાં ત્વં સદૃશીં યજ્ઞદક્ષિણામ્ ।
મન્યસે યદિ તત્ ક્ષિપ્રં પશ્ય ત્વં મે બલં પરમ્

તપસો ઽત્ર સુતપ્તસ્ય બ્રાહ્મણ્યસ્યામલસ્ય ચ ।
મત્પ્રભાવસ્ય ચોગ્રસ્ય શુદ્ધસ્યાધ્યયનસ્ય ચ

અન્યાં દાસ્યામિ ભગવન્ ! કાલઃ કશ્ચિત્પ્રતીક્ષ્યતામ્ ।
સામ્પ્રતં નાસ્તિ વિક્રીતા પત્ની પુત્રશ્ચ બાલકઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
ચતુર્ભાગઃ સ્થિતો યો ઽયં દિવસસ્ય નરાધિપ ।
એષ એવ પ્રતીક્ષ્યો મે વક્તવ્યં નોત્તરં ત્વયા

પક્ષિણ ઊચુઃ
તમેવમુક્ત્વા રાજેન્દ્રં નિષ્ઠુરં નિર્ઘૃણં વચઃ ।
તદાદાય ધનં તૂર્ણં કુપિતઃ કૌશિકો યયૌ

વિશ્વામિત્રે ગતે રાજા ભયશોકાબ્ધિમધ્યગઃ ।
સર્વાકારં વિનિશ્ચિત્ય પ્રોવાચોચ્ચૈરધોમુખઃ

વિત્તક્રીતેન યો હ્યર્થો મયા પ્રેષ્યેણ માનવઃ ।
સ બ્રવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્ તપતિ ભાસ્કરઃ

અથાજગામ ત્વરિતો ધર્મશ્ચણ્ડાલરૂપધૃક્ ।
દુર્ગન્ધો વિકૃતો રૂક્ષઃ શ્મશ્રુલો દન્તુરો ઘૃણી

કૃષ્ણો લમ્બોદરઃ પિઙ્ગરૂક્ષાક્ષઃ પરુષાક્ષરઃ ।
ગૃહીતપક્ષિપુઞ્જશ્ચ શવમાલ્યૈરલઙ્કૃતઃ

કપાલહસ્તો દીર્ઘાસ્યો ભૈરવો ઽતિવદન્ મુહુઃ ।
શ્વગણાભિવૃતો ઘોરો યષ્ટિહસ્તો નિરાકૃતિઃ

ચણ્ડાલ ઉવાચ
અહમર્થો ત્વયા શીઘ્રં કથયસ્વાત્મવેતનમ્ ।
સ્તોકેન બહુના વાપિ યેન વૈ લભ્યતે ભવાન્

પક્ષિણ ઊચુઃ
તં તાદૃશમથાલક્ષ્ય ક્રૂરદૃષ્ટિં સુનિષ્ઠુરમ્ ।
વદન્તમતિદુઃ શીલં કસ્ત્વમિત્યાહ પાર્થિવઃ

ચણ્ડાલ ઉવાચ
ચણ્ડાલો ઽહમિહાખ્યાતઃ પ્રવીરેતિ પુરોત્તમે ।
વિખ્યાતો વધ્યવધકો મૃતકમ્બલહારકઃ

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
નાહં ચણ્ડાલદાસત્વમિચ્છેયં સુવિગર્હિતમ્ ।
વરં સાપાગ્નિના દગ્ધો ન ચણ્ડાલવશં ગતઃ

પક્ષિણ ઊચુઃ
તસ્યૈવં વદતઃ પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રસ્તપોનિધિઃ ।
કોપામર્ષવિવૃતાક્ષઃ પ્રાહ ચેદં નરાધૈપમ્

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
ચણ્ડાલો ઽયમનલ્પં તે દાતું વિત્તમુપસ્થિતઃ ।
કસ્માન્ન દીયતે મહ્યમશેષા યજ્ઞદક્ષિણા

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
ભગવન્ ! સૂર્યવંશોત્થમાત્માનં વેદ્મે કૌશિક ।
કથં ચણ્ડાલદાસત્વં ગમિષ્યે વિત્તકામુકઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
યદિ ચણ્ડાલવિત્તં ત્વમાત્મવિક્રયજં મમ ।
ન પ્રદાસ્યસિ કાલેન શાપ્સ્યામિ ત્વામસંશયમ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો રાજા ચિન્તાવસ્થિતજીવિતઃ ।
પ્રસીદેતિ વદન્ પાદાવૃષેર્જગ્રાહ વિહ્વલઃ

દાસો ઽસ્મ્યાર્તો ઽસ્મિ ભીતો ઽસ્મિ ત્વદ્ભક્તશ્ચ વિશેષતઃ ।
કુરુ પ્રસાદં વિપ્રર્ષે કષ્ટશ્ચણ્ડાલસઙ્કરઃ

ભવેયં વિત્તશેષેણ સર્વકર્મકરો વશઃ ।
તવૈવ મુનિશાર્દૂલ ! પ્રેષ્યશ્ચિત્તાનુવર્તકઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
યદિ પ્રેષ્યો મમ ભવાન્ ચણ્ડાલાય તતો મયા ।
દાસભાવમનુપ્રાપ્તો દત્તો વિત્તાર્બુદેન વૈ

પક્ષિણ ઊચુઃ
એકમુક્તે તદા તેન શ્વપાકો હૃષ્ટમાનસઃ ।
વિશ્વામિત્રાય તદ્દ્રવ્યં દત્ત્વા બદ્ધ્વા નરેશ્વરમ્

દણ્ડપ્રહારસમ્ભ્રાન્તમતીવ વ્યાકુલેન્દ્રિયમ્ ।
ઇષ્ટબન્ધુવિયોગાર્તમનયન્નિજપત્તનમ્

હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો રાજા વસંશ્ચણ્ડાલપત્તને ।
પ્રાતર્મધ્યાહ્નસમયે સાયઞ્ચૈતદગાયત

બાલા દીનમુખી દૃષ્ટ્વા બાલં દીનમુખં પુરઃ ।
માં સ્મરત્યસુખાવિષ્ટા મોચયિષ્યતિ નૌ નૃપઃ

ઉપાત્તવિત્તો વિપ્રાય દત્ત્વા વિત્તમતો ઽધિકમ્ ।
ન સા માં મૃગશાવાક્ષી વેત્તિ પાપતરં કૃતમ્

રાજ્યનાશઃ સુહૃત્ત્યાગો ભર્યાતનયવિક્રયઃ ।
પ્રાપ્તા ચણ્ડાલતા ચેયમહો દુઃ ખપરમ્પરા

એવં સ નિવસન્ નિત્યં સસ્માર દયિતં સુતમ્ ।
આર્યાઞ્ચાત્મસમાવિષ્ટાં હૃતસર્વસ્વ આતુરઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય મૃતચેલાપહારકઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રો ઽભવદ્રાજા શ્મશાને તદ્વશાનુગઃ

ચણ્ડાલેનાનુશિષ્ટશ્વ મૃતચેલાપહારિણા ।
શવાગમનમન્વિચ્છન્નિહ તિષ્ઠ દિવાનિશમ્

ઇદં રાજ્ઞે ઽપિ દેયઞ્ચ ષડ્ભાગન્તુ શવં પ્રતિ ।
ત્રયસ્તુ મમ ભાગાઃ સ્યુર્દ્વો ભાગૌ તવ વેતનમ્

ઇતિ પ્રતિસમાદિષ્ટો જગામ શવમન્દિરમ્ ।
દિશન્તુ દક્ષિણાં યત્ર વારાણસ્યાં સ્થિતં તદા

શ્મશાનં ઘોરસંનાદં શિવાશતસમાકુલમ્ ।
શવમૌલિસમાકીર્ણં દુર્ગન્ધં બહુધૂમકમ્

પિશાચ-ભૂત-વેતાલ-ડાકિની-યક્ષસઙ્કુલમ્ ।
ગૃધ્રગોમાયુસઙ્કીર્ણં શ્વવૃન્દપરિવારિતમ્

અસ્થિસંઘાતસઙ્કીર્ણં મહાદુર્ગન્ધસંકુલમ્ ।
નાનામૃતસુહૃન્નાદ-રૌદ્રકોલાહલાયુતમ્

હા પુત્ર ! મિત્ર ! હા બન્ધો ! ભ્રાતર્વત્સ ! પ્રિયાદ્ય મે ।
હા પતે ! ભગિનિ ! માતર્હા માતુલ ! પિતામહ

માતામહ ! પિતઃ ! ક્વ ગતો ઽસ્યેહિ બાન્ધવ ।
ઇત્યેવં વદતાં યત્ર ધ્વનિઃ સંશ્રુયતે મહાન્

જ્વલન્માંસ-વસા-મેદચ્છમચ્છમિતસંકુલમ્

અર્ધદગ્ધાઃ શવાઃ શ્યામા વિકસદ્દન્તપઙ્ક્તયઃ ।
હસન્તીવાગ્નિમધ્યસ્થાઃ કાયસ્યેયં દશા ત્વિતિ

અગ્નેશ્ચટચટાશબ્દો વયસામસ્થિપઙ્ક્તિષુ ।
બાન્ધવાક્રાન્દશબ્દશ્ચ પુક્કસેષુ પ્રહર્ષજઃ

ગાયતાં ભૂત-વેતાલ-પિશાચગણઃ રક્ષસામ્ ।
શ્રૂયતે સુમહાન્ ઘોરઃ કલ્પાન્ત ઇવ નિઃ સ્વનઃ

મહામહિષકારીષ-ગોશકૃદ્રાશિસઙ્કુલમ્ ।
તદુત્થભસ્મકૂટૈશ્ચ વૃતં સાસ્થિભિરુન્નતૈઃ

નાનોપહારસ્ત્રગ્દીપ-કાકવિક્ષેપકાલિકમ્ ।
અનેકશબ્દબહુલં શ્મશાનં નરકાયતે

સવહ્નિગર્ભૈરશિવૈઃ શિવારુતૈર્
નિનાદિતં ભીષણરાવગહ્વરમ્ ।
ભયં ભયસ્યાપ્યુપસઞ્જનૈર્ભૃશં
શ્મશાનમાક્રન્દવિરાવદારુણમ્

સ રાજા તત્ર સમ્પ્રાપ્તો દુઃ ખિતઃ શોચનોદ્યતઃ ।
હા ભૃત્યા મન્ત્રિણો વિપ્રાઃ તદ્રાજ્યં વિધે ગતમ્

હા શૈવ્યે પુત્ર હા બાલ માં ત્યક્ત્વા મન્દભાગ્યકમ્ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય દોષેણ ગતાઃ કુત્રાપિ તે મમ

ઇત્યેવં ચિન્તયંસ્તત્ર ચણ્ડાલોક્તં પુનઃ પુનઃ ।
મલિનો રૂક્ષસર્વાઙ્ગઃ કેશવાન્ ગન્ધવાન્ ધ્વજી

લકુટી કાલકલ્પશ્ચ ધાવંશ્ચાપિ તતસ્તતઃ ।
અસ્મિન્ શવ ઇદં મૂલ્યં પ્રાપ્તં પ્રાપ્સ્યામિ ચાપ્યુત

ઇદં મમ ઇદં રાજ્ઞે મુખ્યચણ્ડાલકે ત્વિદમ્ ।
ઇતિ ધાવન્ દિશો રાજા જીવન્ યોન્યન્તરં ગતઃ

જીર્ણકર્પણ્ટસુગ્રન્થિ-કૃતકન્થાપરિગ્રહઃ
ચિતાભસ્મરજોલિપ્ત-મુખબાહૂદરાઙિઘ્રકઃ

નાનામેદો-વસા-મજ્જા લિપ્તપાણ્યઙ્ગુલિઃ શ્વસન્ ।
નાનાશવોદનકૃતા-હારતૃપ્તિપરાયણઃ

તદીયમાલ્યસંશ્લેષકૃતમસ્તકમણ્ડનઃ ।
ન રાત્રૌ ન દિવા શેતે હા હેતિ પ્રવદન્ મુહુઃ

એવં દ્વાદશમાસાસ્તુ નીતાઃ શતસમોપમાઃ ।
સ કદાચિન્નૃપશ્રેષ્ઠઃ શ્રાન્તો બન્ધુવિયોગવાન્

નિદ્રાભિભૂતો રૂક્ષાઙ્ગો નિશ્ચેષ્ટઃ સુપ્ત એવ ચ ।
તત્રાપિ શયનીયે સ દૃષ્ટવાનદ્ભુતં હમત્

શ્મશાનાભ્યાસયોગેન દૈવસ્ય બલવત્તયા ।
અન્યદેહેન દત્ત્વા તુ ગુરવે ગુરુદક્ષિણામ્

તદા દ્વાદશ વર્ષાણિ દુઃ ખદાનાત્તુ નિષ્કૃતિઃ ।
આત્માનં સ દદર્શાથ પુક્કસીગર્ભસમ્ભવમ્

તત્રસ્થશ્ચાપ્યસૌ રાજા સો ઽચિન્તયદિદં તદા ।
ઇતો નિષ્ક્રાન્તમાત્રો હિ દાનધર્મં કરોમ્યહમ્

અનન્તરં સ જાતસ્તુ તદા પુક્કસબાલકઃ ।
શ્મશાનમૃતસંસ્કાર-કરણેષુ સદોદ્યતઃ

પ્રાપ્તે તુ સપ્તમે વર્ષે શ્મશાને ઽથ મૃતો દ્વિજઃ ।
આનીતો બન્ધુભિર્દૃષ્ટસ્તેન તત્રાધનો ગુણી

મૂલ્યાર્થિના તુ તેનાપિ પરિભૂતાસ્તુ બ્રાહ્મણાઃ ।
ઊચુસ્તે બ્રાહ્મણાસ્તત્ર વિશ્વામિત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્

પાપિષ્ઠમશુભં કર્મ કુરુ ત્વં પાપકારક ।
હરિશ્ચન્દ્રઃ પુરા રાજા વિશ્વામિત્રેણ પુક્કસઃ

કૃતઃ પુણ્યવિનાશેન બ્રાહ્મણસ્વાપનાશનાત્ ।
યદા ન ક્ષમતે તેષાં તૈઃ સ શપ્તો રુષા તદા

ગચ્છ ત્વં નરકં ઘોરમધુનૈવ નરાધમ ।
ઇત્યુક્તમાત્રે વચને સ્વપ્નસ્થઃ સ નૃપસ્તદા

અપશ્યદ્યમદૂતાન્ વૈ પાશહસ્તાન્ ભયાવહાન્ ।
તૈઃ સંગૃહીતમાત્માનં નીયમાનં તદા બલાત્

પશ્યતિ સ્મ ભૃશં ખિન્નો હા માતઃ પિતરદ્ય મે ।
એવંવાદી સ નરકે તૈલદ્રોણ્યાં નિપાતિતઃ

ક્રકચૈઃ પાટ્યમાનસ્તુ ક્ષુરધારાભિરપ્યધઃ ।
અન્ધે તમસિ દુઃ ખાર્તઃ પૂયશોણિતભોજનઃ

સપ્તવર્ષં મૃતાત્માનં પુક્કસત્વે દદર્શ હ ।
દિનં દિનન્તુ નરકે દહ્યતે પચ્યતે ઽન્યતઃ

ખિદ્યતે ક્ષોભ્યતે ઽન્યત્ર માર્યતે પાટ્યતે ઽન્યતઃ ।
ક્ષાર્યતે દીપ્યતે ઽન્યત્ર શીતવાતાહતો ઽન્યતઃ

એવં દિનં વર્ષશત-પ્રમાણં નરકે ઽભવત્ ।
તથા વર્ષશતં તત્ર શ્રીવિતં નરકે ભટૈઃ

તતો નિપાતિતો ભૂમૌ વિષ્ઠાશી શ્વા વ્યજાયત ।
વાન્તાશી શીતદગ્ધશ્ચ માસમાત્રે મૃતો ઽપિ સઃ

અથાપશ્યત્ ખરં દેહં હસ્તિનં વાનરં પશુમ્ ।
છાગં વિડાલં કઙ્કઞ્ચ ગામવિં પક્ષિણં કૃમિમ્

મત્સ્યં કૂર્મં વરાહઞ્ચ શ્વાવિધં કુક્કુટં શુકમ્ ।
શારિકાં સ્થાવરાંશ્ચૈવ સર્પમન્યાંશ્વ દેહિનઃ

દિવસે દિવસે જન્મ પ્રાણિનઃ પ્રાણિનસ્તદા ।
અપશ્યદ્ દુઃ ખસન્તપ્તો દિનં વર્ષશતં તથા

એવં વર્ષશતં પૂર્ણં ગતં તત્ર કુયોનિષુ ।
અપશ્યચ્ચ કદાચિત્ સ રાજા તત્ સ્વકુલોદ્ભવમ્

તત્ર સ્થિતસ્ય તસ્યાપિ રાજ્યં દ્યૂતેન હારિતમ્ ।
ભાર્યા હૃતા ચ પુત્રશ્ચ સ ચૈકાકી વનં ગતઃ

તત્રાપશ્યત સ સિંહં વૈ વ્યાદિતાસ્યં ભયાવહમ્ ।
બિભક્ષયિષુમાયાતં શરભેણ સમન્વિતમ્

પુનશ્ચ ભક્ષિતઃ સો ઽપિ ભાર્યાં શોચિતુમુદ્યતઃ ।
હા શૈવ્યે ! ક્વ ગતાસ્યદ્ય મામિહાપાસ્ય દુઃ ખિતમ્

અપશ્યત્ પુનરેવાપિ ભાર્યાં સ્વં સહપુત્રકામ્ ।
ત્રાયસ્વ ત્વં હરિશ્ચન્દ્ર કિં દ્યૂતેન તવ પ્રભો

પુત્રસ્તે શોચ્યતાં પ્રાપ્તો ભર્યંયા શૈવ્યયા સહ ।
સ નાપશ્યત્ પુનરપિ ધાવમાનઃ પુનઃ પુનઃ

અથાપશ્યત્ પુનરપિ સ્વર્ગસ્થઃ સ નરાધિપઃ ।
નીયતે મુક્તકેશી સા દીના વિવસના બલાત્

હાહાવાક્યં પ્રમુઞ્ચન્તી ત્રાયસ્વેત્યસકૃત્સ્વના ।
અથાપશ્યત્ પુનસ્તત્ર ધર્મરાજસ્ય શાસનાત્

આક્રાન્દન્ત્યન્તરીક્ષસ્થા આગચ્છેહ નરાધિપ ।
વિશ્વામિત્રેણ વિજ્ઞપ્તો યમો રાજંસ્તવાર્થતઃ

ઇત્યુક્ત્વા સર્પપાશૈસ્તુ નીયતે બલવદ્વિભુઃ ।
શ્રાદ્ધદેવેન કથિતં વિશ્વામિત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્

તત્રાપિ તસ્ય વિકૃતિર્નાધર્મોત્થા વ્યવર્ધત ।
એતાઃ સર્વા દશાસ્તસ્ય યાઃ સ્વપ્ને સમ્પ્રદર્શિતાઃ

સર્વાસ્તાસ્તેન સમ્ભુક્તા યાવદ્વર્ષાણિ દ્વાદશ ।
અતીતે દ્વાદશે વર્ષ નીયમાનો ભટૈર્બલાત્

યમં સો ઽપશ્યદાકારાદુવાચ ચ નરાધિપમ્ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય કોપો ઽયં દુર્નિવાર્યો મહાત્મનઃ

પુત્રસ્ય તે મૃત્યુમપિ પ્રદાસ્યતિ સ કૌશિકઃ ।
ગચ્છ ત્વં માનુષં લોકં દુઃ ખશેષઞ્ચ ભુઙ્ક્ષ્વ વૈ ।
ગતસ્ય તત્ર રાજેન્દ્ર શ્રેયસ્તવ ભવિષ્યતિ

વ્યતીતે દ્વાદશે વર્ષે દુઃ ખસ્યાન્તે નરાધિપઃ ।
અન્તરીક્ષાચ્ચ પતિતો યમદૂતૈઃ પ્રણોદિતઃ

પતિતો યમલોકાચ્ચ વિબુદ્ધો ભયસમ્ભ્રમાત્ ।
અહો કષ્ટમિતિ ધ્યાત્વા ક્ષતે ક્ષારાવસેવનમ્

સ્વપ્ને દુઃ ખં મહદ્દૃષ્ટં યસ્યાન્તો નોપલભ્યતે ।
સ્વપ્ને દૃષ્ટં મયા યત્તુ કિં નુ મે દ્વાદશાઃ સમાઃ

ગતેત્યપૃચ્છત્ તત્રસ્થાન્ પુક્કસાંસ્તુ સ સમ્ભ્રમાત્ ।
નેત્યુચુઃ કેચિત્ તત્રસ્થા એવમેવાપરે ઽબ્રુવન્

શ્રુત્વા દુઃ ખી તદા રાજા દેવાન્ શરણમીયિવાન્ ।
સ્વસ્તિ કુર્વન્તુ મે દેવાઃ શૈવ્યાયા બાલકસ્ય ચ

નમો ધર્માય મહતે નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે ।
પરાવરાય શુદ્ધાય પુરાણાયાવ્યયાય ચ

નમો બૃહસ્પતે તુભ્યં નમસ્તે વાસવાય ચ ।
એવમુક્ત્વા સ રાજા તુ યુક્તઃ પુક્કસકર્મણિ

શવાનાં મૂલ્યકરણે પુનર્નષ્ટસ્મૃતિર્યથા ।
મલિનો જટિલઃ કૃષ્ણો લકુટી વિહ્વલો નૃપઃ

નૈવ પુત્રો ન ભાર્યા તુ તસ્ય વૈ સ્મૃતિગોચરે ।
નષ્ટોત્સાહો રાજ્યનાશાત્ શ્મશાને નિવસંસ્તદા

અથાજગામ સ્વસુતં મૃતમાદાય લાપિની ।
ભાર્યા તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય સર્પદષ્ટં હિ બાલકમ્

હા વત્સ ! હા પુત્ર ! શિશો ! ઇત્યેવં વદતી મુહુઃ ।
કૃશા વિવર્ણા વિમનાઃ પાંશુધ્વસ્તશિરોરુહા

રાજપત્ન્યુવાચ
હા રાજન્નદ્ય બાલં ત્વં પશ્ય સોમં મહીતલે ।
રમમાણં પુરા દૃષ્ટં દુષ્ટાહિના મૃતમ્

તસ્યા વિલાપશબ્દં તમાકર્ણ્ય સ નરાધિપઃ ।
જગામ ત્વરિતો ઽત્રેતિ ભવિતા મૃતકમ્બલઃ

સ તાં રોરુદતીં ભાર્યાં નાભ્યજાનાત્તુ પાર્થિવઃ ।
ચિરપ્રવાસસન્તપ્તાં પુનર્જાતામિવાબલામ્

સાપિ તં ચારુકેશાન્તં પુરા દૃષ્ટ્વા જટાલકમ્ ।
નાભ્યજાનાન્નૃપસુતા શુષ્કવૃક્ષોપમં નૃપમ્

સો ઽપિ કૃષ્ણપટે બાલં દૃષ્ટ્વાશીવિષપીડિતમ્ ।
નરેન્દ્રલક્ષણોપેતં ચિન્તામાપ નરેશ્વરઃ

અહો કષ્ટં નરેન્દ્રસ્ય કસ્યાપ્યેષ કુલે શિશુઃ ।
જાતો નીતઃ કૃતાન્તેન કામપ્યાશાં દુરાત્મના

એવં દૃષ્ટ્વા હિ મે બાલં માતુરુત્સઙ્ગશાયિનમ્ ।
સ્મૃતિમભ્યાગતો બાલો રોહિતાશ્વો ઽબ્જલોચનઃ

સો ઽપ્યેતામેવ મે વત્સો વયો ઽવસ્થામુપાગતઃ ।
નીતો યદિ ન ઘોરેણ કૃતાન્તેનાત્મનો વશમ્

રાજપત્ન્યુવાચ
હા વત્સ ! કસ્ય પાપસ્ય અપધ્યાનાદિદં મહત્ ।
દુઃ ખમાપતિતં ઘોરં યસ્યાન્તો નોપલભ્યતે

હા નાથ ! રાજન્ ! ભવતા મામનાશ્વાસ્ય દુઃ ખિતામ્ ।
ક્વાપિ સન્તિષ્ઠતા સ્થાને વિશ્રબ્ધં સ્થીયતે કથમ્

રાજ્યનાશઃ સુહૃત્ત્યાગો ભાર્યાતનયવિક્રયઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય રાજર્ષેઃ કિં વિધે ! ન કૃતં ત્વયા

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજા સ્વસ્થાનતશ્ચ્યુતઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાય દયિતાં પુત્રઞ્ચ નિધનં ગતમ્

કષ્ટં શૈવ્યેયમેષા હિ સ બાલો ઽયમિતીરયન્ ।
રુરોદ દુઃ ખસન્તપ્તો મૂર્ચ્છામભિજગામ ચ

સા ચ તં પ્રત્યભિજ્ઞાય તામવસ્થામુપાગતમ્ ।
મૂર્ચ્છિતા નિપપાતાર્તા નિશ્ચેષ્ટા ધરણીતલે

ચેતઃ સમ્પ્રાપ્ય રાજેન્દ્રો રાજપત્ની ચ તૈ સમમ્ ।
વિલેપતુઃ સુસન્તપ્તૌ શોકભારાવપીડિતૌ

રાજોવાચ
હા વત્સ ! સુકુમારં તે સ્વક્ષિભ્રૂનાસિકાલકમ્ ।
પશ્યતો મે મુખં દીનં હૃદયં કિં ન દીર્યતે

તાત ! તાતેતિ મધુરં બ્રુવાણં સ્વયમાગતમ્ ।
ઉપગુહ્ય વદિષ્યે કં વત્સ ! વત્સેતિ સૌહૃદાત્

કસ્ય જાનુપ્રણીતેન પિઙ્ગેન ક્ષિતિરેણુના ।
મમોત્તરીયમુત્સઙ્ગં તથાઙ્ગં મલમેષ્યતિ

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમ્ભૂતો મનોહૃદયનન્દનઃ ।
મયા કુપિત્રા હા વત્સ ! વિક્રીતો યેન વસ્તુવત્

હૃત્વા રાજ્યમશેષં મે સસાધનધનં મહત્ ।
દૈવાહિના નૃશંસેન દષ્ટો મે તનયસ્તતઃ

અહં દૈવાહિદષ્ટસ્ય પુત્રસ્યાનનપઙ્કજમ્ ।
નિરીક્ષન્નપિ ઘોરેણ વિષેણાન્ધીકૃતો ઽધુના

એકમુક્ત્તવા તમાદાય બાલકં બાષ્પગદ્ગદઃ ।
પરિષ્વજ્ય ચ નિશ્ચેષ્ટો મૂર્ચ્છયા નિપપાત હ

રાજપત્ન્યુવાચ
અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વરેણૈવોપલક્ષ્યતે ।
વિદ્વજ્જનમનશ્ચન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રો ન સંશયઃ

તથાસ્ય નાસિકા તુઙ્ગા અગ્રતો ઽધોમુખં ગતા ।
દન્તાશ્ચ મુકુલપ્રખ્યાઃ ખ્યાતકીર્તેર્મહાત્મનઃ

શ્મશાનમાગતઃ કસ્માદદ્યૈષ સ નરેશ્વરઃ ।
અપહાય પુત્રશોકં સાપશ્યત્ પતિતં પતિમ્

પ્રકૃષ્ટા વિસ્મિતા દીના ભર્તૃપુત્રાધિપીડિતા ।
વીક્ષન્તી સા તતો ઽપશ્યદ્ ભર્તૃદણ્ડં જુગુપ્સિતમ્

શ્વપાકાર્હમતો મોહં જગામાયતલોચના ।
પ્રાપ્ય ચેતશ્ચ શનકૈઃ સગદ્ગદમભાષત

ધિક્ ત્વાં દૈવાતિકરુણાં નિર્મર્યાદં જુગુપ્સિતમ્ ।
યેનાયમમરપ્રખ્યો નીતો રાજા શ્વપાકતામ્

રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગં ભાર્યા-તનયવિક્રયમ્ ।
પ્રાપયિત્વાપિ નો કુક્તશ્ચણ્ડાલો ઽયં કૃતો નૃપઃ

હા રાજન્ ! જાતસન્તાપામિત્થં માં ધરણીતલાત્ ।
ઉત્થાપ્ય નાદ્ય પર્યઙ્કમારોહેતિ કિમુચ્યતે

નાદ્ય પશ્યામિ તે છત્રં ભૃઙ્ગારમથવા પુનઃ ।
ચામરં વ્યજનઞ્ચાપિ કો ઽયં વિધિવિપર્યયઃ

યસ્યાગ્રે વ્રજતઃ પૂર્વં રાજાનો ભૃત્યતાં ગતાઃ ।
સ્વોત્તરીયૈરકુર્વન્ત નીરજસ્કં મહીતલમ્

સો ઽયં કપાલસંલગ્ન-ઘટીઘટનિરન્તરે ।
મૃતનિર્માલ્યસૂત્રાન્તર્ગૂગ્કેશે સુદારુણે

વસાનિસ્યન્દસંશુષ્ક-મહીપુટકમણ્ડિતે ।
ભસ્માઙ્ગારાર્ધદગ્ધાસ્થિ-મજ્જાસઙ્ઘટ્ટભીષણે

ગૃધ્ર-ગોમાયુનાદાર્તનષ્ટક્ષુદ્રવિહઙ્ગમે ।
ચિતાધૂમાતતિરુચા નીલીકૃતદિગન્તરે

કુણપાસ્વાદનમુદા સમ્પ્રહૃષ્ટનિશાચરે ।
ચરત્યમેધ્યે રાજેન્દ્રઃ શ્મશાને દુઃ ખપીડિતઃ

એવમુક્ત્વા સમાશ્લિષ્ય કણ્ઠં રાજ્ઞો નૃપાત્મજા ।
કષ્ટશોકશતાધારા વિલલાપાર્તયા ગિરા

રાજપત્ન્યુવાચ
રાજન્ ! સ્વપ્નો ઽથ તથ્યં વા યદેતન્મન્યતે ભવાન્ ।
તત્ કથ્યતાં મહાભાગ મનો વૈ મુહ્યતે મમ

યદ્યેતદેવં ધર્મજ્ઞ નાસ્તિ ધર્મે સહાયતા ।
તથૈવ વિપ્રદેવાદિપૂજને પાલને ભુવઃ

નાસ્તિ ધર્મઃ કુતઃ સત્યમાર્જવં ચાનૃશંસતા ।
યત્ર ત્વં ધર્મપરમઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા નિશ્વસ્યોષ્ણં સગદ્ગદમ્ ।
કથયામાસ તન્વઙ્ગ્યા યથા પ્રાપ્તા શ્વપાકતા

રુદિત્વા સાપિ સુચિરં નિશ્વસ્યોષ્ણઞ્ચ દુઃ ખિતા ।
સ્વપુત્રમરણં ભીરુર્યથાવૃત્તં ન્યવેદયત્

રાજોવાચ
પ્રિયે ! ન રોચયે દીર્ઘં કાલં ક્લેશમુપાસિતુમ્ ।
નાત્માયત્તશ્ચ તન્વઙ્ગિ પશ્ય મે મન્દભાગ્યતામ્

ચણ્ડાલેનાનનુજ્ઞાતઃ પ્રવેક્ષ્યે જ્વલનં યદિ ।
ચણ્ડાલદાસતાં યાસ્યે પુનરપ્યન્યજન્મનિ

નરકે ચ તપિષ્યામિ કોટકઃ કૃમિભોજનઃ ।
વૈતરણ્યાં મહાપૂય-વસાસૃક્-સ્નાયુપિચ્છિલે

અસિપત્રવને પ્રાપ્ય છેદં પ્રાપ્સ્યામિ દારુણમ્ ।
તાપં પ્રાપ્સ્યામિ વા પ્રાપ્ય મહારૌરવરૌરવૌ

મગ્નસ્ય દુઃ ખજલધૌ પારઃ પ્રાણવિયોજનમ્ ।
એકો ઽપિ બાલકો યો ઽયમાસીદ્વંશકરઃ સુતઃ

મમ દૈવામ્બુવેગેન મગ્નઃ સો ઽપિ બલીયસા ।
કથં પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચામિ પરાયત્તો ઽસ્મિ દુર્ગતઃ

અથવા નાર્તિના ક્લિષ્ટો નરઃ પાપમવેક્ષતે ।
તિર્યક્ત્વે નાસ્તિ તદ્દુઃ શં નાસિપત્રવને તથા

વૈતરણ્યાઙ્કુતસ્તાદૃગ્ યાદૃશં પુત્રવિપ્લવે ।
સો ઽહં સુતશિરીરેણ દીપ્યમાને હુતાશને

નિપતિષ્યામિ તન્વઙ્ગિ ક્ષન્તવ્યં કુકૃતં મમ ।
અનુજ્ઞાતા ચ ગચ્છ ત્વં વિપ્રવેશ્મ સુછિસ્મિતે

મમ વાક્યઞ્ચ તન્વઙ્ગિ નિબોધાદૃતમાનસા ।
યદિ દત્તં યદિ હુતં ગુરવો યદિ તોષિતાઃ

પરત્ર સઙ્ગમો ભૂયાત્ પુત્રેણ સહ ચ ત્વયા ।
ઇહ લોકે કુતસ્ત્વેતદ્ ભવિષ્યતિ મમેઙ્ગિતમ્

ત્વયા સહ મમ શ્રેયો ગમનં પુત્રમાર્ગણે ।
યન્મયા હસતા કિઞ્ચિદ્રહસ્યે વા શુચિસ્મિતે

અશ્લીલમુક્તં તત્ સર્વં ક્ષન્તવ્યં મમ યાચતઃ ।
રાજપત્નીતિ ગર્વેણ નાવજ્ઞેયઃ સ તે દ્વિજઃ ।
સર્વયત્નેન તે તોષ્યઃ સ્વામિદૈવતવચ્છુભે

રાજપત્ન્યુવાચ
અહમપ્યત્ર રાજર્ષે દીપ્યમાને હુતાશને ।
દુઃ ખભારાસહાદ્યૈવ સહ યાસ્યામિ વૈ ત્વયા

પક્ષિણ ઊચુઃ
તતઃ કૃત્વા ચિતાં રાજા આરોપ્ય તનયં સ્વકમ્ ।
ભાર્યયા સહિતશ્ચાસૌ બદ્ધાઞ્જલિપુટસ્તદા

ચિન્તયન્ પરમાત્માનમીશં નારાયણં હરિમ્ ।
હૃત્કોટરગુહાસીનં વાસુદેવં સુરેશ્વરમ્ ।
અનાદિનિધનં બ્રહ્મ કૃષ્ણં પીતામ્બરં શુભમ્

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ।
ધર્મં પ્રમુખતઃ કૃત્વા સમાજગ્મુસ્ત્વરાન્વિતાઃ

આગત્ય સર્વે પ્રોચુસ્તે ભો ભો રાજન્ ! શૃણુ પ્રભો ।
અયં પિતામહઃ સાક્ષાદ્ધર્મશ્ચ ભગવાન્ સ્વયમ્

સાધ્યાશ્ચ વિશ્વે મરુતો લોકપાલાઃ સવાહનાઃ ।
નાગાઃ સિદ્ધાઃ સગન્ધર્વા રુદ્રાશ્ચૈવ તથાશ્વિનૌ

એતે ચાન્યે ચ બહવો વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ ।
વિશ્વત્રયેણ યો મિત્રં કર્તું ન શકિતઃ પુરા

વિશ્વામિત્રસ્તુ તે મૈત્રીમિષ્ટઞ્ચાહર્તુમિચ્છતિ ।
આરુરોહ તતઃ પ્રાપ્તો ધર્મઃ શક્રો ઽથ ગાધિજઃ

ધર્મિ ઉવાચ
મા રાજન્ ! સાહસં કાર્ષોર્ધર્મો ઽહં ત્વામુપાગતઃ ।
તિતિક્ષા-દમ-સત્યાદ્યૈઃ સ્વગુણૈઃ પરિતોષિતઃ

ઇન્દ્ર ઉવાચ
હરિશ્ચન્દ્ર માહભાગ ! પ્રાપ્તઃ શક્રો ઽસ્મિતે ઽન્તિકમ્ ।
ત્વયા સભાર્યપુત્રેણ જિતા લોકાઃ સનાતનાઃ

આરોહ ત્રિદિવં રાજન્ ! ભાર્યાપુત્રસમન્વિતઃ ।
સુદુષ્પ્રાપ્તં નરૈરન્યૈર્જિતમાત્મીયકર્મભિઃ

પક્ષિણ ઊચુઃ
તતો ઽમૃતમયં વર્ષમપમૃત્યુવિનાશનમ્ ।
ઇન્દ્રઃ પ્રાસૃજદાકાશાચ્ચિતાસ્થાનગતઃ પ્રભુઃ

પુષ્પવર્ષઞ્ચ સુમહદ્દેવદુન્દુભિનિસ્વનમ્ ।
તતસ્તતો વર્તમાને સમાજે દેવસંકુલે

સમુત્તસ્થૌ તતઃ પુત્રો રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
સુકુમારતનુઃ સુસ્થઃ પ્રસન્નેન્દ્રિયમાનસઃ

તતો રાજા હરિશ્ચન્દ્રઃ પરિષ્વજ્ય સુતં ક્ષણાત્ ।
સભાર્યઃ સ શ્રિયા યુક્તો દિવ્યમાલ્યામ્બરાન્વિતઃ

સુસ્થઃ સમ્પૂર્ણહૃદયો મુદા પરમયા યુતઃ ।
બભૂવ તત્ક્ષણાદિન્દ્રો ભૂયશ્ચૈનમભાષત

સભાર્યસ્ત્વં સપુત્રશ્ચ પ્રાપ્સ્યસે સદ્ગતિં પરામ્ ।
સમારોહ માહભાગ નિજાનાં કર્મણાં ફલૈઃ

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
દેવરાજાનનુજ્ઞાતઃ સ્વામિના શ્વપચેન વૈ ।
અગત્વા નિષ્કૃતિં તસ્ય નારોક્ષ્યે ઽહં સુરાલયમ્

ધર્મ ઉવાચ
તવૈનં ભાવિનં ક્લેશમવગમ્યાત્મમાયયા ।
આત્મા શ્વપાકતાં નીતો દર્શિતં તચ્ચ ચાપલમ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ
પ્રાર્થ્યતે યત્ પરં સ્થાનં સમસ્તૈર્મનુજૈર્ભુવિ ।
તદારોહ હરિશ્ચન્દ્ર સ્થાનં પુણ્યકૃતાં નૃણામ્

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
દેવારાજ ! નમસ્તુભ્યં વાક્યઞ્ચૈતન્નિબોધ મે ।
પ્રસાદસુમુખં યત્ ત્વાં બ્રવીમિ પ્રશ્રયાન્વિતઃ

મચ્છોકમગ્નમનસઃ કોશલાનગરે જનાઃ ।
તિષ્ઠન્તિ તાનપોહ્યાદ્ય કથં યાસ્યામ્યહં દિવમ્

બ્રહ્મહત્યા ગુરોર્ઘાતો ગોવધઃ સ્ત્રીવધસ્તથા ।
તુલ્યમેભિર્મહાપાપં ભક્તત્યાગે ઽપ્યુદાહૃતમ્

ભજન્તં ભક્તમત્યાજ્યમદુષ્ટં ત્યજતઃ સુખમ્ ।
નેહ નામુત્ર પશ્યામિ તસ્માચ્છક્ર ! દિવં વ્રજ

યદિ તે સહિતાઃ સ્વર્ગં મયા યાન્તિ સુરેશ્વર ।
તતો ઽહમપિ યાસ્યામિ નરકં વાપિ તૈઃ સહ

ઇન્દ્ર ઉવાચ
બહૂનિ પુણ્યપાપાનિ તેષાં ભિન્નાનિ વૈ પૃથક્ ।
કથં સઙ્ઘાતભોગ્યં ત્વં ભૂયઃ સ્વર્ગમવાપ્સ્યસિ

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
શક્ર ભુઙ્ક્તે નૃપો રાજ્યં પ્રભાવેણ કુટુમ્બિનામ્ ।
યજતે ચ મહાયજ્ઞૈઃ કર્મ પૌર્તં કરોતિ ચ

તચ્ચ તેષાં પ્રભાવેણ મયા સર્વમનુષ્ઠિતમ્ ।
ઉપકર્તૄન્ ન સન્ત્યક્ષ્યે તાનહં સ્વર્ગલિપ્સયા

તસ્માદ્યન્મમ દેવેશ કિઞ્ચિદસ્તિ સુચેષ્ટિતમ્ ।
દત્તમિષ્ટમથો જપ્તં સામાન્યં તૈસ્તદસ્તુ નઃ

બહુકાલોપભોગ્યં હિ ફલં યન્મમ કર્મણઃ ।
તદસ્તુ દિનમપ્યેકં તૈઃ સમં ત્વત્પ્રસાદતઃ

પક્ષિણ ઊચુઃ
એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા શક્રસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ ।
પ્રસન્નચેતા ધર્મશ્ચ વિશ્વામિત્રશ્ચ ગાધિજઃ

વિમાનકોટિસમ્બદ્ધં સ્વર્ગલોકાન્મહીતલમ્ ।
ગત્વાયોધ્યાજનં પ્રાહ દિવમારુહ્યતામિતિ

તદિન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રીત્યા તસ્ય ચ ભૂપતેઃ ।
આનીય રોહિતાશ્ચઞ્ચ વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ

અયોધ્યાખ્યે પુરે રમ્યે સો ઽભ્યસિઞ્ચન્નૃપાત્મજમ્ ।
દેવૈશ્ચ મુનિભિઃ સિદ્ધૈરભિષિચ્ય નરાધિપમ્

રાજ્ઞા સહ તદા સર્વે હૃષ્ટપુષ્ટસુહૃજ્જનાઃ ।
સપુત્રભૃત્યદારાસ્તે દિવમારુરુહુર્જનાઃ

પદે પદે વિમાનાત્ તે વિમાનમગમન્ નરાઃ ।
તદા સમ્ભૂતહર્ષો ઽસૌ હરિશ્ચન્દ્રશ્ચ પાર્થિવઃ

સમ્પ્રાપ્ય ભૂતિમતુલાં વિમાનૈઃ સ મહીપતિઃ ।
આસાઞ્ચક્રે પુરાકારે વપ્રપ્રાકારસંવૃતે

તતસ્તસ્યર્ધિમાલોક્ય શ્લોકં તત્રોશના જગૌ ।
દૈત્યાચાર્યો મહાભાગઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્

શુક્ર ઉવાચ
હરિશ્ચન્દ્રસમો રાજા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ।
યઃ શૃણોતિ સ્વદુઃ ખાર્તઃ સ સુખં મહદાપ્નુયાત્

સ્વર્ગાર્થોપ્રાપ્નુયાત્ સ્વર્ગં પુત્રાર્થો પુત્રમાપ્નુયાત્ ।
ભાર્યાર્થો પ્રાપ્નુયાદ્ભાર્યાં રાજ્યાર્થો રાજ્યમાપ્નુયાત્

અહો તિતિક્ષામાહાત્મ્યમહો દાનફલં મહત્ ।
યદાગતો હરિશ્ચન્દ્રઃ પુરીઞ્ચેન્દ્રત્વમાપ્તવાન્

પક્ષિણ ઊચુઃ
એતત્ તે સર્વમાખ્યાતં હરિશ્ચન્દ્રવિચેષ્ટિતમ્ ।
અતઃ પરં કથાશેષઃ શ્રૂયતાં મુનિસત્તમ

વિપાકો રાજસૂયસ્ય પૃથિવીક્ષયકારણમ્ ।
તદ્વિપાકનિમિત્તઞ્ચ યુદ્ધમાડિબકં મહત્