Markandeya Purana · Chapter 74

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare trisaptatitamo 'dhyāyaḥ
catuḥ saptatitamo 'dhyāyaḥ- 74
mārkaṇḍeya uvāca
rājābhūd vikhyātaḥ svarāṣṭro nāma vīryavān /
anekayajñakṛt prājñaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ

tasyāyuḥ sumahatprādāt mantriṇārādhito raviḥ /
patnīnāñca śatantasya dhanyānāmabhavad dvija

tasya dīrghāyuṣaḥ patnyo nātidīrghāyuṣo mune /
kālena jagmurnidhanaṃ bhṛtyamantrijanāstathā

sa bhāryābhistathāyukto bhṛtyaiśca sahajanmabhiḥ /
udvignacetāḥ saṃprāpa vīryahānimaharniśam

taṃ vīryahīnaṃ nibhṛtairbhṛtyaistyaktaṃ suduḥ khitam /
anantaro vimardākhyo rājyāccyāvitavāṃstadā

rājyāccyutaḥ so 'pi vanaṃ gatvā nirviṇṇamānasaḥ /
tapastepe mahābhāge vitastāpuline sthitaḥ

grīṣme pañcatamā bhūtvā varṣāsvabhrāvakāśikaḥ /
jalaśāyī ca śiśire nirāhāro yatavrataḥ

tatastapasyatastasya prāvṛṭkāle mahāplavaḥ /
babhūvānudinaṃ meghairvarṣadbhiranusantatam

na digvijñāyate pūrvā dakṣiṇā vā na paścimā /
nottarā tamasā sarvamanuliptamivābhavat

tato 'tipūreṇa nṛpaḥ sa nadyāḥ preritastaṭam /
prārthayannāpi nāvāpa hriyamāṇo mahīpatiḥ

atha dūre jalaughena hriyamāṇo mahīpatiḥ /
āsasāda jale rauhīṃ sa pucche jagṛhe ca tām

tena plavena sa yayāvūhyamāno mahītale /
itaścetaścāndhakāre āsasāda taṭantataḥ

vistāri paṅkamatyarthaṃ dustaraṃ sa nṛpastaran /
tathaiva kṛṣyamāṇo 'nyadramyaṃ vanamavāpa saḥ

tatrāndhakāre sā rauhī cakarṣa vasudhādhipam /
pucche lagnaṃ mahābhāgaṃ kṛśaṃ dhamanisantatau

tasyāśca sparśasaṃbhūtāmavāpamudamuttamām /
so 'ndhakāre bhraman bhūyo madanākṛṣṭamānasaḥ

vijñāya sānurāgaṃ taṃ pṛṣṭhasparśanatatparam /
narendraṃ tadvanasyāntaḥ sā mṛgī tamuvāca ha

kiṃ pṛṣṭhaṃ vepathumatā kareṇa spṛśase mama /
anyathaivāsya kāryasya sañjātā nṛpate gatiḥ

nāsthāne vo mano yātaṃ nāgamyāhaṃ taveśvara /
kintu tvatsaṅgame vighnameṣa lolaḥ karoti me

mārkaṇḍeya uvāca
iti śrutvā vacastasyā mṛgyāśca jagatīpatiḥ /
jātakautūhalo rauhīmidaṃ vacanamabravīt

kā tvaṃ brūhi mṛgī vākyaṃ kathaṃ mānuṣavadvadet /
kaścaiva lolo yo vighnaṃ tvatsaṅge kurute mama

mṛgyuvāca
ahante dayitā bhūpa ! prāgāsamutpalāvatī /
bharyā śatāgramahiṣī duhitā dṛḍhadhanvanaḥ

rājovāca
kintu yāvat kṛtaṃ karma yenemāṃ yonimāgatā /
pativratā dharmaparā sā cetthaṃ sathamīdṛśī

mṛgyuvāca
ahaṃ pitṛgṛhe bālā sakhībhiḥ sahitā vanam /
rantuṃ gatā dadarśaikaṃ mṛgaṃ mṛgyā samāgatam

tataḥ samīpavartinyā mayā sā tāḍitā mṛgī /
mayā trastā gatānyatra kruddhaḥ prāha tato mṛgaḥ

mūḍhe kimevaṃ mattāsi dhikte dauḥ śīlyamīdṛśam /
ādhānakālo yenāyaṃ tvayā me viphalīkṛtaḥ

vācaṃ śrutvā tatastasya mānuṣasyeva bhāṣataḥ /
bhītā tamabruvaṃ ko 'sītyetāṃ yonimupāgataḥ

tataḥ sa prāha putro 'hamṛṣernirvṛticakṣuṣaḥ /
sutapā nāma mṛgyāntu sābhilāṣo mṛgo 'bhavam

imāñcānugataḥ premṇā vāñchitaścānayā vane /
tvayā viyojitā duṣṭe tasmācchāpaṃ dadāmi te

mayā coktaṃ tavājñānādaparādhaḥ kṛto mune /
prasādaṃ kuru śāpaṃ me na bhavān dātumarhati

ityuktaḥ prāha māṃ so 'pi muniritthaṃ mahīpate /
na prayacchāmi śāpaṃ te yadyātmānaṃ dadāsi me

mayā coktaṃ mṛgī nāhaṃ mṛgarūpadharā vane /
lapsyase 'nyāṃ mṛgīntāvanmayi bhāvo nivartyatām

ityuktaḥ koparaktākṣaḥ sa prāha sphuritādharaḥ /
nāhaṃ mṛgī tvayetyuktaṃ mṛgī mūḍhe bhaviṣyasi

tato bhṛśaṃ pravyathitā praṇamya munimabruvam /
svarūpasthamatikruddhaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ

bālānabhaijñā vākyānāṃ tataḥ proktamidaṃ mayā /
pitaryasati nārībhirvriyate hi patiḥ svayam

sati tāte kathañcāhaṃ vṛṇomi munisattama /
sāparādhāthavā pādau prasīdeśa namāmyaham

prasīdeti prasīdeti praṇatāyā mahāmate /
itthaṃ lālapyamānāyāḥ sa prāha munipuṅgavaḥ

na bhavatyanyathā proktaṃ mama vākyaṃ kadācana /
mṛgī bhaviṣyasi mṛtā vane 'sminneva janmani

mṛgatve ca mahābāhustava garbhamupaiṣyati /
lolo nāma muneḥ putraḥ siddhavīryasya bhāmini

jītismarā bhavitrī tvaṃ tasmin garbhamupāgate /
smṛtiṃ prāpya tathā vācaṃ mānuṣīmīrayiṣyasi

tsamin jāte mṛgītvāt tvaṃ vimuktā patinārcitā /
lokānavāpsyasi prāpyā ye na duṣkṛtakarmabhiḥ

so 'pi lolo mahāvīryaḥ pitṛśatrūn nipātya vai /
jitvā vasundarāṃ kṛtstrāṃ bhaviṣyati tato manuḥ

evaṃ śāpamahaṃ labdhvā mṛtā tiryaktvamāgatā /
tvatsaṃsparśācca garbho 'sau saṃbhūto jaṭhare mama

ato bravīmi nāsthāne tava yātaṃ mano mayi /
na cāpyagamyā garbhastho lolo vighnaṃ karotyasau

mārkaṇḍeya uvāca
evamuktastataḥ so 'pi rājā prāpya parāṃ mudam /
putro mamārīñjitveti pṛthivyāṃ bhavitā manuḥ

tatastaṃ suṣuve putraṃ sā mṛgī lakṣaṇānvitam /
tasmin jāte ca bhūtāni sarvāṇi prayayurmudam

viśeṣataśca rājāsau putre jāte mahābale /
sā vimuktā mṛgī śāpāt prāpa lokānanuttamān

tatastasyarṣayaḥ sarve sametya munisattama /
avekṣya bhāvinīmṛddhiṃ nāma cakrurmahātmanaḥ

tāmasīṃ bhajamānāyāṃ yoniṃ mātaryajāyata /
tamasā cāvṛte loke tāmaso 'yaṃ bhaviṣyati

tataḥ sa tāmasastena pitrā saṃvardhito vane /
jātabuddhiruvācedaṃ pitaraṃ munisattama

kastvaṃ tāta kathaṃ vāhaṃ putro mātā ca kā mama /
kimarthamāgataśca tvametat satyaṃ bravīhi me

mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ pitā yathāvṛttaṃ svarājyacyāvanādikam /
tasyācaṣṭe mahābahuḥ putrasya jagatīpatiḥ

śrutvā tat sakalaṃ so 'pi samārādhya ca bhāraskaram /
avāca divyānyastrāṇi sasaṃhārāṇyaśeṣataḥ

kṛtāstrastānarīn jitvā piturānīya cāntikam /
anujñātān munocātha tena svaṃ dharmamāsthitaḥ

pitāpi tasya svān lokāṃstapoyajñasamārjitān /
visṛṣṭadehaḥ saṃprāpto dṛṣṭvā putramukhaṃ sukham

jitvā samastāṃ pṛthivīṃ tāmasākhyaḥ sa pārthivaḥ /
tāmasākhyo manurabhuttasya manvantaraṃ śṛṇu

ye devā yatpatiryaśca devendro ye tatharṣayaḥ /
ye putrāśca manostasya pṛthivīparipālakāḥ

satyāstathānye sudhiyaḥ surūpā harayastathā /
ete devagaṇāstatra saptaviṃśatikā mune

mahābalo mahāvīryaḥ śatayajñopalakṣitaḥ /
śikhirindrastathā teṣāṃ devānāmabhavadvibhuḥ

jyotirdharmā pṛthuḥ kāvyaścaitro 'gnirvalakastathā /
pīvaraśca tathā brahman ! sapta gaptarṣayo 'bhavan

naraḥ kṣāntiḥ śāntadāntajānujaṅghādayastathā /
putrāstu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ

ityetattāmasaṃ vipra manvantaramudāhṛtam /
yaḥ paṭhet śṛṇuyādvāpi tamasā sana bādhyate