માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 75

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણેઠતામસમન્વન્તરેઽ ચતુઃ સપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ.
પઞ્ચસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ- 75
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
પઞ્ચમો ઽપિ મનુર્બ્રહ્મન્ રૈવતો નામ વિશ્રુતઃ ।
તસ્યોત્પત્તિં વિસ્તરશઃ શૃણુષ્વ કથયામિ તે

ઋષિરાસીન્મહાભાગ ઋતવાગિતિ વિશ્રુતઃ ।
તસ્યાપુત્રસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્રેવત્યન્તે મહાત્મનઃ

સ તસ્ય વિધિવચ્ચક્રે જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
તથોપનયનાદીંશ્ચ સ ચાશીલો ઽભવન્મુને

યતઃ પ્રભૃતિ જાતો ઽસૌ તતઃ પ્રભૃતિ સો ઽપ્યૃષિઃ ।
દીર્ઘરોગપરામર્શમવાપ મુનિપુઙ્ગવઃ

માતા તસ્ય પરામાર્તિ કુષ્ઠરોગાદિપીડિતા ।
જગામ સ પિતા ચાસ્ય ચિન્તયામાસ દુઃ ખિતઃ

કિમેતદિતિ સો ઽપ્યસ્ય પુત્રો ઽપ્યત્યન્તદુર્મતિઃ ।
જગ્રાહ ભાર્યામન્યસ્ય મુનિપુત્રસ્ય સંમુખીમ્

તતો વિષણ્ણમનસા ઋતવાગિદમુક્તવાન્ ।
અપુત્રતા મનુષ્યાણાં શ્રેયસે ન કુપુત્રતા

કુપુત્રો હૃદયાયાસં સર્વદા કુરુતે પિતુઃ ।
માતુશ્ચ સ્વર્ગસંસ્થાંશ્ચ સ્વપિતૄન્ પાતયત્યધઃ

સુહૃદાં નોપકારાય પિતૄણાઞ્ચ ન તૃપ્તયે ।
પિત્રોર્દુઃ ખાય ધિગ્ જન્મ તસ્ય દુષ્કૃતકર્મણઃ

ધન્યાસ્તે તનયા યેષાં સર્વલોકાભિસંમતાઃ ।
પરોપકારિણઃ શાન્તાઃ સાધુકર્મણ્યનુવ્રતાઃ

અનિર્વૃતં તથા મન્દં પરલોકપરાઙ્મુખમ્ ।
નરકાય ન સદ્ગત્યૈ કુપુત્રાલમ્બિ જન્મનઃ

કરોતિ સુહૃદાં દૈન્યમહિતાનાં તથા મુદમ્ ।
અકાલે ચ જરાં પિત્રોઃ કુપુત્રઃ કુરુતે ધ્રુવમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
એવં સો ઽત્યન્તદુષ્ટસ્ય પુત્રસ્ય ચરિતૈર્મુનિઃ ।
દહ્યમાનમનોવૃત્તિર્વૃત્તં ગર્ગમપૃચ્છત

ઋતવાગુવાચ
સુવ્રતેન પુરા વેદા ગૃહીતા વિધિવન્મયા ।
સમપ્ય વેદાન્ વિધિવત્ કૃતો દારપરિગ્રહઃ

સદારેણ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ શ્રૌતાઃ સ્માર્તા વષટ્ક્રિયાઃ ।
ન મે ન્યૂનાઃ કૃતાઃ કાશ્ચિદ્યાવદદ્ય મહામુને

ગર્ભાધાનવિધાનેન ન કામમનુરુધ્યતા ।
પુત્રાર્થં જનિતશ્ચાયં પુન્નામ્નો બિભ્યતા મુને

સો ઽયં કિમાત્મદોષેણ મમ દોષણ વા મુને ।
અસ્મદ્દુઃ ખવહો જાતો દૌઃ શીલ્યાદ્ બન્ધુશોકદઃ

રેવત્યન્તે મુનિશ્રેષ્ઠ ! જાતો ઽયં તનયસ્તવ ।
તેન દુઃ ખાય તે દુષ્ટે કાલે યસ્માદજાયત

ન તે ઽપચારો નૈવાસ્ય માતુર્નાયં કુલસ્ય તે ।
તસ્ય દૌઃ શીલ્યહેતુસ્તુ રેવત્યન્તમુપાગતમ્

ઋતવાગુવાચ
યસ્માન્મમૈકપુત્રસ્ય રેવત્યન્તસમુદ્ભવમ્ ।
દૌઃ શીલ્યમેતત્ સા તસ્માત્ પતતામાશુ રેવતી

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તેનૈવં વ્યાહૃતે શાપે રેવત્યૃક્ષં પપાત હ ।
પશ્યતઃ સર્વલોકસ્ય વિસ્મયાવિષ્ટચેતસઃ

રેવત્યૃક્ષઞ્ચ પતિતં કુમુદાદ્રૌ સમન્તતઃ ।
ભાવયામાસ સહસા વનકન્દરનિર્ઝરમ્

કુમુદાદ્રિશ્ચ તત્પાતાત્ ખ્યાતો રૈવતકો ઽભવત્ ।
અતીવ રમ્યઃ સર્વસ્યાં પૃથિવ્યાં પૃથિવીધરઃ

તસ્યર્ક્ષસ્ય તુ યા કાન્તિર્જાતા પઙ્કજિની સરઃ ।
તતો જજ્ઞે તદા કન્યા રૂપેણાતીવ શોભના

રેવતીકાન્તિસમ્ભૂતાં તાં દૃષ્ટ્વા પ્રમુચો મુનિઃ ।
તસ્યા નામ ચકારેત્થં રેવતી નામ ભાગુરે

પોષયામાસ ચૈવૈતાં સ્વાશ્રમાભ્યાસસમ્ભવામ્ ।
પ્રમુચઃ સ મહાભાગસ્તસ્મિન્નેવ મહાચલે

તાન્તુ યૌવનિનીં દૃષ્ટ્વા કાન્યકાં રૂપશાલિનીમ્ ।
સ મુનિશ્ચિન્તમામાસ કો ઽસ્યા ભર્તા ભવેદિતિ

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય યયૌ કાલો મહાન્ મુને ।
ન ચાસસાદ સદૃશં વરં તસ્યા મહામુનિઃ

તતસ્તસ્યા વરં પ્રષ્ટુમગ્નિં સ પ્રમુચો મુનિઃ ।
વિવેશ વહ્નિશાલાં વૈ પ્રષ્ટારં પ્રાહ હવ્યભુક્

મહાબલો મહાવીર્યઃ પ્રિયવાગ્ ધર્મવત્સલઃ ।
દુર્ગમો નામ ભવિતા ભર્તા હ્યસ્ય મહીપતિઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
અનન્તરઞ્ચ મૃગયાપ્રસઙ્ગેનાગતો મુને ।
તસ્યાશ્રમપદં ધીમાન્ દુર્ગમઃ સ નરાધિપઃ

પ્રિયવ્રતાન્વયભવો મહાબલપરાક્રમઃ ।
પુત્રો વિક્રમશીલસ્ય કાલિન્દીજઠરોદ્ભવઃ

સ પ્રવિશ્યાશ્રમપદં તાં તન્વીં જગતીપતિઃ ।
અપશ્યમાનસ્તમૃષિં પ્રિયેત્યામન્ત્ર્ય પૃષ્ટવાન્

રાજોવાચ
ક્વ ગતો ભગવાનસ્માદાશ્રમાન્મુનિપુઙ્ગવઃ ।
તં પ્રણેતુમિહેચ્છામિ તત્ ત્વં પ્રબ્રૂહિ શોભને

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
અગ્નિસાલાં ગતો વિપ્રસ્તચ્છ્રુત્વા તસ્ય ભાષિતમ્ ।
પ્રિયેત્યામન્ત્રણઞ્ચૈવ નિશ્ચક્રામ ત્વરાન્વિતઃ

સ દદર્શ મહાત્માનં રાજાનં દુર્ગમં મુનિઃ ।
નરેન્દ્રચિહ્નસહિતં પ્રશ્રયાવનતં પુરઃ

તસ્મિન્ દૃષ્ટે તતઃ શિષ્યમુવાચ સ તુ ગૌતમમ્ ।
ગૌતમાનીયતાં શીઘ્રમર્ઘો ઽસ્ય જગતીપતેઃ

એકસ્તાવદયં ભૂપશ્ચિરકાલાદુપાગતઃ.
જામાતા ચ વિશેષેણ યોગ્યોર્ઽઘસ્ય મતો મમ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ સ ચિન્તયામાસ રાજા જામાતૃકારણમ્ ।
વિવેદ ચ ન તન્મૌની જગૃહેર્ઽઘઞ્ચ તં નૃપઃ

તમાસનગતં વિપ્રો ગૃહીતાર્ઘં મહામુનિઃ ।
સ્વાગતં પ્રાહ રાજેન્દ્રમપિ તે કુશલં ગૃહે

કોષે બલે ઽથ મિત્રેષુ ભૃત્યામાત્યે નરેશ્વર ।
તથાત્મનિ મહાબાહો યત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

પત્ની ચ તે કુશલિની યત એવાનુતિષ્ઠતિ ।
પૃચ્છામ્યસ્યાસ્તતો નાહં કુશલિન્યો ઽપરાસ્તવ

રાજોવાચ
ત્વત્પ્રસાદાદકુશલં ન ક્વચિન્મમ સુવ્રત ।
જાતકૌતૂહલશ્ચાસ્મિ મમ ભાર્યાત્ર કા મુને

ઋષિરુવાચ
રેવતી સુમહાભાગા ત્રૈલોક્યસ્યાપિ સુન્દરી ।
તવ ભર્યા વરારોહા તાં ત્વં રાજન્ન વેત્સિ કિમ્

રાજોવાચ
સુભદ્રાં શાન્તતનયાં કાવેરીતનયાં વિભો ।
સુરાષ્ટ્રજાં સુજાતાઞ્ચ કદમ્બાઞ્ચ વરૂથજામ્

વિપાઠાં નન્દિનીઞ્ચૈવ વેદ્મિ ભાર્યાં ગૃહે દ્વિજ ।
તિષ્ઠન્તિ મે ન ભગવન્ રેવતીં વેદ્મિ કાન્વિયમ્

ઋષિરુવાચ
પ્રિયેતિ સામ્પ્રતં યેયં ત્વયોક્તા વરવર્ણિની ।
કિં વિસ્મૃતન્તે ભૂપાલ ! શ્લાઘ્યેયં ગૃહિણી તવ

રાજોવાચ
સત્યમુક્તં મયા કિન્તુ ભાવો દુષ્ટો ન મે મુને ।
નાત્ર કોપં ભવાન્ કર્તુમર્હત્યસ્માસુ યાચિતઃ

ઋષિરુવાચ
તત્ત્વં બ્રવીષિ ભૂપાલ ! ન ભાવસ્તવ દૂષિતઃ ।
વ્યાજહાર ભવાનેતદ્વહ્નિના નૃપ ચોદિતઃ

મયા પૃષ્ટો હુતવહઃ કો ઽસ્યા ભર્તેતિ પાર્થિવ ।
ભવિતા તેન ચાપ્યુક્તો ભવાનેવાદ્ય વૈ વરઃ

તદ્ગૃહ્યતાં મયા દત્તા તુભ્યં કન્યા નરાધિપ ।
પ્રિયેત્યામન્ત્રિતા ચેયં વિચારં કુરુષે કથમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતો ઽસાવભવન્મૌની તેનોક્તઃ પૃથિવીપતિઃ ।
ઋષિસ્તથોદ્યતઃ કર્તું તસ્યા વૈવાહિકં વિધિમ્

તમુદ્યતં સા પિતરં વિવાહાય મહામુને ।
ઉવાચ કન્યા યત્કિઞ્ચિત્ પ્રશ્રયાવનતાનના

યદિ મે પ્રીતિમાંસ્તાત પ્રિસાદં કર્તુમર્હસિ ।
રેવત્યૃક્ષે વિવાહં મે તત્કરોતુ પ્રસાદિતઃ

ઋષિરુવાચ
રેવત્યૃક્ષં ન વૈ ભદ્રે ચન્દ્રયોગિ વ્યવસ્થિતમ્ ।
અન્યાનિ સન્તિ ઋક્ષાણિ સુભ્રુ વૈવાહિકાનિ તે

કન્યોવાચ
તાત તેન વિના કાલો વિફલઃ પ્રતિભાતિ મે ।
વિવાહો વિફલે કાલે મદ્વિધાયાઃ કથં ભવેત્

ઋષિરુવાચ
ઋતવાગિતિ વિખ્યાતસ્તપસ્વી રેવતીં પ્રતિ ।
ચકાર કોપં ક્રુદ્ધેન તેનર્ક્ષં વિનિપાતિતમ્

મયા ચાસ્મૈ પ્રતિજ્ઞાતા ભર્યેતિ મદિરેક્ષણા ।
ન ચેચ્છસિ વિવાહં ત્વં સઙ્કટં નઃ સમાગતમ્

કન્યોવાચ
ઋતવાક્ સ મુનિસ્તાત કિમેવં તપ્તવાંસ્તપઃ ।
ન ત્વયા મમ તાતેન બ્રહ્મબન્ધોઃ સુતાસ્મિ કિમ્

ઋષિરુવાચ
બ્રહ્મબન્ધોઃ સુતા ન ત્વં બાલે નૈવ તપસ્વિનઃ ।
સુતા ત્વં મમ યો દેવાન્ કર્તુમન્યાન્ સમુત્સહે

કન્યોવાચ
તપસ્વી યદિ મે તાતસ્તત્કિમૃક્ષમિદં દિવિ ।
સમારોપ્ય વિવાહો મે તદૃક્ષે ક્રિયતે ન તુ

ઋષિરુવાચ
એવં ભવતુ ભદ્રન્તે ભદ્રે પ્રીતિમતી ભવ ।
આરોપયામીન્દુમાર્ગે રેવત્યૃક્ષં કૃતે તવ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતસ્તપઃ પ્રભાવેણ રેવત્યૃક્ષં મહામુનિઃ ।
યથાપૂર્વન્તથા ચક્રે સોમયોગિ દ્વિજોત્તમ

વિવાહઞ્ચૈવ દુહિતુર્વિધિવદ્ મન્ત્રયોગિનમ્ ।
નિષ્પાદ્ય પ્રીતિમાન્ ભૂયો જામાતારમથાબ્રવીત્

ઔદ્વાહિકન્તે ભૂપાલ કથ્યતાં કિં દદામ્યહમ્ ।
દુર્લભ્યમપિ દાસ્યામિ મમાપ્રતિહતન્તપઃ

રાજોવાચ
મનોઃ સ્વયમ્ભુવસ્યાહમુત્પન્નઃ સન્તતૌ મુને ।
મન્વન્તરાધિપં પુત્રં ત્વત્પ્રસાદાદ્ વૃણોમ્યહમ્

ઋષિરુવાચ
ભવિષ્યત્યેષ તે કામો મનુસ્ત્વત્તનયો મહીમ્ ।
સકલાં ભોક્ષ્યતે ભૂપ ધર્મવિચ્ચ ભવિષ્યતિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તામાદાય તતો ભૂપઃ સ્વમેવ નગરં યયૌ ।
તસ્માદજાયત સુતો રેવત્યા રૈવતો મનુઃ

સમેતઃ સકલૈર્ધર્મૈર્માનવૈરપરાજિતઃ ।
વિજ્ઞાતાખિલશાસ્ત્રાર્થો વેદવિદ્યાર્થશાસ્ત્રવિત્

તસ્ય મન્વન્તરે દેવાન્ મુનિદેવેન્દ્રપાર્થિવાન્ ।
કથ્યમાનાન્ મયા બ્રહ્મન્ નિબોધ સુસમાહિતઃ

સુમેધસસ્તત્ર દેવાસ્તથા ભૂપતયો દ્વિજ ।
વૈકુણ્ઠશ્ચામિતાભશ્ચ ચતુર્દશ ચતુર્દશ

તેષાં દેવગણાનાન્તુ ચતુર્ણામપિ ચેશ્ચરઃ ।
નામ્ના વિભુરભૂદિન્દ્રઃ શતયજ્ઞોપલક્ષકઃ

હિરણ્યલોમા વેદશ્રીરૂર્ધ્વબાહુસ્તથાપરઃ ।
વેદબાહુઃ સુધામા ચ પર્જન્યશ્ચ મહામુનિઃ

વસિષ્ઠશ્ચ મહાભાગો વેદવેદાન્તપારગઃ ।
એતે સપ્તર્ષયશ્ચાસન્ રૈવતસ્યાન્તરે મનોઃ

બલબન્ધુર્મહાવીર્યઃ સુયષ્ટવ્યસ્તથાપરઃ ।
સત્યકાદ્યાસ્તથૈવાસન્ રૈવતસ્ય મનોઃ સુતાઃ

રૈવતાન્તાસ્તુ મનવઃ કથિતા યે મયા તવ ।
સ્વાયમ્ભુવાશ્રયા હ્યેતે સ્વારોચિષમૃતે મનુમ્

(ય એષાં શૃણુયાન્નિત્યં પઠેદાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો લોકં પ્રાપ્નોત્યભીપ્સિતમ્