માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 74

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે ઔત્તમમન્વન્તરે ત્રિસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ
ચતુઃ સપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ- 74
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
રાજાભૂદ્ વિખ્યાતઃ સ્વરાષ્ટ્રો નામ વીર્યવાન્ ।
અનેકયજ્ઞકૃત્ પ્રાજ્ઞઃ સંગ્રામેષ્વપરાજિતઃ

તસ્યાયુઃ સુમહત્પ્રાદાત્ મન્ત્રિણારાધિતો રવિઃ ।
પત્નીનાઞ્ચ શતન્તસ્ય ધન્યાનામભવદ્ દ્વિજ

તસ્ય દીર્ઘાયુષઃ પત્ન્યો નાતિદીર્ઘાયુષો મુને ।
કાલેન જગ્મુર્નિધનં ભૃત્યમન્ત્રિજનાસ્તથા

સ ભાર્યાભિસ્તથાયુક્તો ભૃત્યૈશ્ચ સહજન્મભિઃ ।
ઉદ્વિગ્નચેતાઃ સંપ્રાપ વીર્યહાનિમહર્નિશમ્

તં વીર્યહીનં નિભૃતૈર્ભૃત્યૈસ્ત્યક્તં સુદુઃ ખિતમ્ ।
અનન્તરો વિમર્દાખ્યો રાજ્યાચ્ચ્યાવિતવાંસ્તદા

રાજ્યાચ્ચ્યુતઃ સો ઽપિ વનં ગત્વા નિર્વિણ્ણમાનસઃ ।
તપસ્તેપે મહાભાગે વિતસ્તાપુલિને સ્થિતઃ

ગ્રીષ્મે પઞ્ચતમા ભૂત્વા વર્ષાસ્વભ્રાવકાશિકઃ ।
જલશાયી ચ શિશિરે નિરાહારો યતવ્રતઃ

તતસ્તપસ્યતસ્તસ્ય પ્રાવૃટ્કાલે મહાપ્લવઃ ।
બભૂવાનુદિનં મેઘૈર્વર્ષદ્ભિરનુસન્તતમ્

ન દિગ્વિજ્ઞાયતે પૂર્વા દક્ષિણા વા ન પશ્ચિમા ।
નોત્તરા તમસા સર્વમનુલિપ્તમિવાભવત્

તતો ઽતિપૂરેણ નૃપઃ સ નદ્યાઃ પ્રેરિતસ્તટમ્ ।
પ્રાર્થયન્નાપિ નાવાપ હ્રિયમાણો મહીપતિઃ

અથ દૂરે જલૌઘેન હ્રિયમાણો મહીપતિઃ ।
આસસાદ જલે રૌહીં સ પુચ્છે જગૃહે ચ તામ્

તેન પ્લવેન સ યયાવૂહ્યમાનો મહીતલે ।
ઇતશ્ચેતશ્ચાન્ધકારે આસસાદ તટન્તતઃ

વિસ્તારિ પઙ્કમત્યર્થં દુસ્તરં સ નૃપસ્તરન્ ।
તથૈવ કૃષ્યમાણો ઽન્યદ્રમ્યં વનમવાપ સઃ

તત્રાન્ધકારે સા રૌહી ચકર્ષ વસુધાધિપમ્ ।
પુચ્છે લગ્નં મહાભાગં કૃશં ધમનિસન્તતૌ

તસ્યાશ્ચ સ્પર્શસંભૂતામવાપમુદમુત્તમામ્ ।
સો ઽન્ધકારે ભ્રમન્ ભૂયો મદનાકૃષ્ટમાનસઃ

વિજ્ઞાય સાનુરાગં તં પૃષ્ઠસ્પર્શનતત્પરમ્ ।
નરેન્દ્રં તદ્વનસ્યાન્તઃ સા મૃગી તમુવાચ હ

કિં પૃષ્ઠં વેપથુમતા કરેણ સ્પૃશસે મમ ।
અન્યથૈવાસ્ય કાર્યસ્ય સઞ્જાતા નૃપતે ગતિઃ

નાસ્થાને વો મનો યાતં નાગમ્યાહં તવેશ્વર ।
કિન્તુ ત્વત્સઙ્ગમે વિઘ્નમેષ લોલઃ કરોતિ મે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્યા મૃગ્યાશ્ચ જગતીપતિઃ ।
જાતકૌતૂહલો રૌહીમિદં વચનમબ્રવીત્

કા ત્વં બ્રૂહિ મૃગી વાક્યં કથં માનુષવદ્વદેત્ ।
કશ્ચૈવ લોલો યો વિઘ્નં ત્વત્સઙ્ગે કુરુતે મમ

મૃગ્યુવાચ
અહન્તે દયિતા ભૂપ ! પ્રાગાસમુત્પલાવતી ।
ભર્યા શતાગ્રમહિષી દુહિતા દૃઢધન્વનઃ

રાજોવાચ
કિન્તુ યાવત્ કૃતં કર્મ યેનેમાં યોનિમાગતા ।
પતિવ્રતા ધર્મપરા સા ચેત્થં સથમીદૃશી

મૃગ્યુવાચ
અહં પિતૃગૃહે બાલા સખીભિઃ સહિતા વનમ્ ।
રન્તું ગતા દદર્શૈકં મૃગં મૃગ્યા સમાગતમ્

તતઃ સમીપવર્તિન્યા મયા સા તાડિતા મૃગી ।
મયા ત્રસ્તા ગતાન્યત્ર ક્રુદ્ધઃ પ્રાહ તતો મૃગઃ

મૂઢે કિમેવં મત્તાસિ ધિક્તે દૌઃ શીલ્યમીદૃશમ્ ।
આધાનકાલો યેનાયં ત્વયા મે વિફલીકૃતઃ

વાચં શ્રુત્વા તતસ્તસ્ય માનુષસ્યેવ ભાષતઃ ।
ભીતા તમબ્રુવં કો ઽસીત્યેતાં યોનિમુપાગતઃ

તતઃ સ પ્રાહ પુત્રો ઽહમૃષેર્નિર્વૃતિચક્ષુષઃ ।
સુતપા નામ મૃગ્યાન્તુ સાભિલાષો મૃગો ઽભવમ્

ઇમાઞ્ચાનુગતઃ પ્રેમ્ણા વાઞ્છિતશ્ચાનયા વને ।
ત્વયા વિયોજિતા દુષ્ટે તસ્માચ્છાપં દદામિ તે

મયા ચોક્તં તવાજ્ઞાનાદપરાધઃ કૃતો મુને ।
પ્રસાદં કુરુ શાપં મે ન ભવાન્ દાતુમર્હતિ

ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ માં સો ઽપિ મુનિરિત્થં મહીપતે ।
ન પ્રયચ્છામિ શાપં તે યદ્યાત્માનં દદાસિ મે

મયા ચોક્તં મૃગી નાહં મૃગરૂપધરા વને ।
લપ્સ્યસે ઽન્યાં મૃગીન્તાવન્મયિ ભાવો નિવર્ત્યતામ્

ઇત્યુક્તઃ કોપરક્તાક્ષઃ સ પ્રાહ સ્ફુરિતાધરઃ ।
નાહં મૃગી ત્વયેત્યુક્તં મૃગી મૂઢે ભવિષ્યસિ

તતો ભૃશં પ્રવ્યથિતા પ્રણમ્ય મુનિમબ્રુવમ્ ।
સ્વરૂપસ્થમતિક્રુદ્ધં પ્રસીદેતિ પુનઃ પુનઃ

બાલાનભૈજ્ઞા વાક્યાનાં તતઃ પ્રોક્તમિદં મયા ।
પિતર્યસતિ નારીભિર્વ્રિયતે હિ પતિઃ સ્વયમ્

સતિ તાતે કથઞ્ચાહં વૃણોમિ મુનિસત્તમ ।
સાપરાધાથવા પાદૌ પ્રસીદેશ નમામ્યહમ્

પ્રસીદેતિ પ્રસીદેતિ પ્રણતાયા મહામતે ।
ઇત્થં લાલપ્યમાનાયાઃ સ પ્રાહ મુનિપુઙ્ગવઃ

ન ભવત્યન્યથા પ્રોક્તં મમ વાક્યં કદાચન ।
મૃગી ભવિષ્યસિ મૃતા વને ઽસ્મિન્નેવ જન્મનિ

મૃગત્વે ચ મહાબાહુસ્તવ ગર્ભમુપૈષ્યતિ ।
લોલો નામ મુનેઃ પુત્રઃ સિદ્ધવીર્યસ્ય ભામિનિ

જીતિસ્મરા ભવિત્રી ત્વં તસ્મિન્ ગર્ભમુપાગતે ।
સ્મૃતિં પ્રાપ્ય તથા વાચં માનુષીમીરયિષ્યસિ

ત્સમિન્ જાતે મૃગીત્વાત્ ત્વં વિમુક્તા પતિનાર્ચિતા ।
લોકાનવાપ્સ્યસિ પ્રાપ્યા યે ન દુષ્કૃતકર્મભિઃ

સો ઽપિ લોલો મહાવીર્યઃ પિતૃશત્રૂન્ નિપાત્ય વૈ ।
જિત્વા વસુન્દરાં કૃત્સ્ત્રાં ભવિષ્યતિ તતો મનુઃ

એવં શાપમહં લબ્ધ્વા મૃતા તિર્યક્ત્વમાગતા ।
ત્વત્સંસ્પર્શાચ્ચ ગર્ભો ઽસૌ સંભૂતો જઠરે મમ

અતો બ્રવીમિ નાસ્થાને તવ યાતં મનો મયિ ।
ન ચાપ્યગમ્યા ગર્ભસ્થો લોલો વિઘ્નં કરોત્યસૌ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
એવમુક્તસ્તતઃ સો ઽપિ રાજા પ્રાપ્ય પરાં મુદમ્ ।
પુત્રો મમારીઞ્જિત્વેતિ પૃથિવ્યાં ભવિતા મનુઃ

તતસ્તં સુષુવે પુત્રં સા મૃગી લક્ષણાન્વિતમ્ ।
તસ્મિન્ જાતે ચ ભૂતાનિ સર્વાણિ પ્રયયુર્મુદમ્

વિશેષતશ્ચ રાજાસૌ પુત્રે જાતે મહાબલે ।
સા વિમુક્તા મૃગી શાપાત્ પ્રાપ લોકાનનુત્તમાન્

તતસ્તસ્યર્ષયઃ સર્વે સમેત્ય મુનિસત્તમ ।
અવેક્ષ્ય ભાવિનીમૃદ્ધિં નામ ચક્રુર્મહાત્મનઃ

તામસીં ભજમાનાયાં યોનિં માતર્યજાયત ।
તમસા ચાવૃતે લોકે તામસો ઽયં ભવિષ્યતિ

તતઃ સ તામસસ્તેન પિત્રા સંવર્ધિતો વને ।
જાતબુદ્ધિરુવાચેદં પિતરં મુનિસત્તમ

કસ્ત્વં તાત કથં વાહં પુત્રો માતા ચ કા મમ ।
કિમર્થમાગતશ્ચ ત્વમેતત્ સત્યં બ્રવીહિ મે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ પિતા યથાવૃત્તં સ્વરાજ્યચ્યાવનાદિકમ્ ।
તસ્યાચષ્ટે મહાબહુઃ પુત્રસ્ય જગતીપતિઃ

શ્રુત્વા તત્ સકલં સો ઽપિ સમારાધ્ય ચ ભારસ્કરમ્ ।
અવાચ દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ સસંહારાણ્યશેષતઃ

કૃતાસ્ત્રસ્તાનરીન્ જિત્વા પિતુરાનીય ચાન્તિકમ્ ।
અનુજ્ઞાતાન્ મુનોચાથ તેન સ્વં ધર્મમાસ્થિતઃ

પિતાપિ તસ્ય સ્વાન્ લોકાંસ્તપોયજ્ઞસમાર્જિતાન્ ।
વિસૃષ્ટદેહઃ સંપ્રાપ્તો દૃષ્ટ્વા પુત્રમુખં સુખમ્

જિત્વા સમસ્તાં પૃથિવીં તામસાખ્યઃ સ પાર્થિવઃ ।
તામસાખ્યો મનુરભુત્તસ્ય મન્વન્તરં શૃણુ

યે દેવા યત્પતિર્યશ્ચ દેવેન્દ્રો યે તથર્ષયઃ ।
યે પુત્રાશ્ચ મનોસ્તસ્ય પૃથિવીપરિપાલકાઃ

સત્યાસ્તથાન્યે સુધિયઃ સુરૂપા હરયસ્તથા ।
એતે દેવગણાસ્તત્ર સપ્તવિંશતિકા મુને

મહાબલો મહાવીર્યઃ શતયજ્ઞોપલક્ષિતઃ ।
શિખિરિન્દ્રસ્તથા તેષાં દેવાનામભવદ્વિભુઃ

જ્યોતિર્ધર્મા પૃથુઃ કાવ્યશ્ચૈત્રો ઽગ્નિર્વલકસ્તથા ।
પીવરશ્ચ તથા બ્રહ્મન્ ! સપ્ત ગપ્તર્ષયો ઽભવન્

નરઃ ક્ષાન્તિઃ શાન્તદાન્તજાનુજઙ્ઘાદયસ્તથા ।
પુત્રાસ્તુ તામસસ્યાસન્ રાજાનઃ સુમહાબલાઃ

ઇત્યેતત્તામસં વિપ્ર મન્વન્તરમુદાહૃતમ્ ।
યઃ પઠેત્ શૃણુયાદ્વાપિ તમસા સન બાધ્યતે