માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 7

ઇતિશ્રી માર્કણ્ડેયપુરાણે બલદેવબ્રહ્મહત્યાનામ ષષ્ઠોધ્યાયઃ
સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
ધર્મપક્ષિણ ઊચુઃ
હરિશ્ચન્દ્રેતિ રાજર્ષિરાસીત્ ત્રેતાયુગે પુરા ।
ધર્માત્મા પૃથિવીપાલઃ પ્રોલ્લસત્કીર્તિરુત્તમઃ

ન દુર્ભિક્ષં ન ચ વ્યાધિર્નાકાલમરણં નૃણામ્ ।
નાધર્મરુચયઃ પૌરાસ્તસ્મિન્ શાસતિ પાર્થિવે

બભૂવુર્ન તથોન્મત્તા ધન-વીર્ય-તપોમદૈઃ ।
નાજાયન્ત સ્ત્રિયશ્ચૈવ કાશ્ચિદપ્રાપ્તયૌવનાઃ

સ કદાચિન્મહાબાહુરરણ્યે ઽનુસરન્ મૃગમ્ ।
શુશ્રાવ શબ્દમસકૃત્ ત્રાયસ્વેતિ ચ યોષિતામ્

સ વિહાય મૃગં રાજા મા ભૈષીરિત્યભાષત ।
મયિ શાસતિ દુર્મેધાઃ કો ઽયમન્યાયવૃત્તિમાન્

તત્ક્રન્દિતાનુસારી ચ સર્વારમ્ભવિઘાતકૃત્ ।
એકસ્મિન્નન્તરે રૌદ્રો વિઘ્નરાટ્ સમચિન્તયત્

વિશ્વામિત્રો ઽયમતુલં તપ આસ્થાય વીર્યવાન્ ।
પ્રાગસિદ્ધાભવાદીનાં વિદ્યાઃ સાધ્યતિ વ્રતી

સાધ્યમાનાઃ ક્ષમામૌનચિત્તસંયમિનામુના ।
તા વૈ ભયાર્તાઃ ક્રન્દન્તિ કથં કાર્યમિદં મયા

તેજસ્વી કૌશિકશ્વેષ્ઠો વયમસ્ય સુદુર્બલાઃ ।
ક્રોશન્ત્યેતાસ્તથા ભીતા દુષ્પારં પ્રતિભાતિ મે

અથવાયં નૃપઃ પ્રાપ્તો મા ભૈરિતિ વદન્ મુહુઃ ।
ઇમમેવ પ્રવિશ્યાશુ સાધયિષ્યે યથેપ્સિતમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય રૌદ્રેણ વિઘ્નરાજેન વૈ તતઃ ।
તેનાવિષ્ટો નૃપઃ કોપાદિદં વચનમબ્રવીત્

કો ઽયં બઘ્નાતિ વસ્ત્રાન્તે પાવકં પાપકૃન્નરઃ ।
બલોષ્ણતેજસા દીપ્તે મયિ પત્યાવુપસ્થિતે

સો ઽદ્ય મત્કાર્મુકાક્ષેપ-વિદીપિતદિગન્તરૈઃ ।
શરૈર્વિભિન્નસર્વાઙ્ગો દીર્ઘનિદ્રાં પ્રવેક્ષ્યતિ

વિશ્વામિત્રસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ શ્રુત્વા તન્નૃપતેર્વચઃ ।
ક્રુદ્ધે ચર્ષિવરે તસ્મિન્ નેશુર્વિદ્યાઃ ક્ષણેન તાઃ

સ ચાપિ રાજા તં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રં તપોનિધિમ્ ।
ભીતઃ પ્રાવેપતાત્યર્થં સહસાશ્વત્થપર્ણવત્

સ દુરાત્મન્નિતિ યદા મુનિસ્તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ।
તતઃ સ રાજા વિનયાત્ પ્રણિપત્યાભ્યભાષત

ભગવન્નેષ ધર્મો મે નાપરાધો મમ પ્રભો ।
ન ક્રોદ્ધુમર્હસિ મુને નિજધર્મરતસ્ય મે

દાતવ્યં રક્ષિતવ્યં ચ ધર્મજ્ઞેન મહીક્ષિતા ।
ચાપં ચોદ્યમ્ય યોદ્ધવ્યં ધર્મશાસ્ત્રાનુસારતઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
દાતવ્યં કસ્ય કે રક્ષ્યાઃ કૈર્યોદ્ધવ્યં ચ તે નૃપ ।
ક્ષિપ્રમેતત્ સમાચક્ષ્વ યદ્યધર્મભયં તવ

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
દાતવ્યં વિપ્રમુખ્યેભ્યો યે ચાન્યે કૃશવૃત્તયઃ ।
રક્ષ્યા ભીતાઃ સદા યુદ્ધં કર્તવ્યં પરિપન્થિભિઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
યદિ રાજા ભવાન્ સમ્યગ્રાજધર્મમવેક્ષતે ।
નિર્વેષ્ટુકામો વિપ્રો ઽહં દીયતામિષ્ટદક્ષિણા

પક્ષિણ ઊચુઃ
એતદ્રાજા વચઃ શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।
પુનર્જાતમિવાત્માનં મેને પ્રાહ ચ કૌશિકમ્

ઉચ્યતાં ભગવન્ યત્તે દાતવ્યમવિશઙ્કિતમ્ ।
દત્તમિત્યેવ તદ્વિદ્ધિ યદ્યપિ સ્યાત્ સુદુર્લભમ્

હિરણ્યં વા સુવર્ણં વા પુત્રઃ પત્ની કલેવરમ્ ।
પ્રાણા રાજ્યં પુરં લક્ષ્મીર્યદભિપ્રેતમાત્મનઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
રાજન્ પ્રતિગૃહીતો ઽયં યસ્તે દત્તઃ પ્રતિગ્રહઃ ।
પ્રયચ્છ પ્રથમં તાવદ્ દક્ષિણાં રાજસૂયિકીમ્

રાજોવાચ
બ્રહ્મંસ્તામપિ દાસ્યામિ દક્ષિણાં ભવતો હ્યહમ્ ।
વ્રિયતાં દ્વિજશાર્દૂલ યસ્તવેષ્ટઃ પ્રતિગ્રહઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
સસાગરાં ધરામેતાં સભૂભૃદ્ગ્રામપત્તનામ્ ।
રાજ્યં ચ સકલં વીર રથાશ્વ-ગજસઙ્કુલમ્

કોષ્ઠાગારં ચ કોષં ચ યચ્ચાન્યદ્વિદ્યતે તવ ।
વિના ભાર્યાં ચ પુત્રં ચ શરીરં ચ તવાનઘ

ધર્મં ચ સર્વધર્મજ્ઞ યો યાન્તમનુગચ્છતિ ।
બહુના વા કિમુક્તેન સર્વમેતત્ પ્રદીયતામ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
પ્રહૃષ્ટેનૈવ મનસા સો ઽવિકારમુખો નૃપઃ ।
તસ્યર્ષેર્વચનં શ્રુત્વા તથેત્યાહ કૃતાઞ્જલિઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
સર્વસ્વં યદિ મે દત્તં રાજ્યમુર્વો બલં ધનમ્ ।
પ્રભુત્વં કસ્ય રાજર્ષે રાજ્યસ્થે તાપસે મયિ

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
યસ્મિન્નપિ મયા કાલે બ્રાહ્મન્ દત્તા વસુન્ધરા ।
તસ્મિન્નપિ ભવાન્ સ્વામી કિમુતાદ્ય મહીપતિઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
યદિ રાજંસ્ત્વયા દત્તા મમ સર્વા વસુન્ધરા ।
યત્ર મે વિષયે સ્વામ્યં તસ્માન્નિષ્ક્રાન્તુમર્હસિ

શ્રોણીસૂત્રાદિસકલં મુક્ત્વા ભૂષણસંગ્રહમ્ ।
તરુવલ્કલમાબધ્ય સહ પત્ન્યા સુતેન ચ

પક્ષિણ ઊચુઃ
તથેતિ ચોક્ત્વા કૃત્વા ચ રાજા ગન્તું પ્રચક્રમે ।
સ્વપત્ન્યા શૈવ્યયા સાર્ધં બાલકેનાત્મજેન ચ

વ્રજતઃ સ તતો રુદ્ધ્વા પન્થાનં પ્રાહ તં નૃપમ્ ।
ક્વ યાસ્યસીત્યદત્ત્વા મે દક્ષિણાં રાજસૂયિકીમ્

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
ભગવન્ રાજ્યમેતત્ તે દત્તં નિહતકણ્ટકમ્ ।
અવશિષ્ટમિદં બ્રહ્મન્નદ્ય દેહત્રયં મમ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
તથાપિ ખલુ દાતવ્યા ત્વયા મે યજ્ઞદક્ષિણા ।
વિશેષતો બ્રાહ્મણાનં હન્ત્યદત્તં પ્રતિશ્રુતમ્

યાવત્ તોષો રાજસૂયે બ્રાહ્મણાનાં તભવેન્નૃપ ।
તાવદેવ તુ દાતવ્યા દક્ષિણા રાજસૂયિકી

પ્રતિશ્રુત્ય ચ દાતવ્યં યોદ્ધવ્યં ચાતતાયિભિઃ ।
રક્ષિતવ્યાસ્તથા ચાર્તાસ્ત્વયૈવ પ્રાક્ પ્રતિશ્રુતમ્

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ
ભગવન્ સામ્પ્રતં નાસ્તિ દાસ્યે કાલક્રમેણ તે ।
પ્રસાદં કુરુ વિપ્રર્ષે સદ્ભાવમનુચિન્ત્ય ચ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
કિમ્પ્રમાણો મયા કાલઃ પ્રતીક્ષ્યસ્તે જનાધિપ ।
શીઘ્રમાચક્ષ્વ શાપાગ્નિરન્યથા ત્વાં પ્રધક્ષ્યતિ

હરિચન્દ્ર ઉવાચ
માસેન તવ વિપ્રર્ષે પ્રદાસ્યે દક્ષિણાધનમ્ ।
સામ્પ્રતં નાસ્તિ મે વિત્તમનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
ગચ્છ ગચ્છ નૃપશ્રેષ્ઠ સ્વધર્મમનુપાલય ।
શિવશ્ચ તે ઽધ્વા ભવતુ મા સન્તુ પરિપન્થિનઃ

પક્ષિણ ઊચુઃ
અનુજ્ઞાતશ્ચ ગચ્છેતિ જગામ વસુધાધિપઃ ।
પદ્ભ્યામનુચિતા ગન્તુમન્વગચ્છત તં પ્રિયા

તં સભાર્યં નૃપશ્રેષ્ઠં નિર્યાન્તં સસુતં પુરાત્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રચુક્રુશુઃ પૌરા રાજ્ઞશ્ચૈવાનુયાયિનઃ

હાનાથ કિં જહાસ્યસ્માન્ નિત્યાર્તિપરિપીડિતાન્ ।
ત્વં ધર્મતત્પરો રાજન્ પૌરાનુગ્રહકૃત્ તથા

નયાસ્માનપિ રાજર્ષે યદિ ધર્મમવેક્ષસે ।
મુહૂર્તં તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર ભવતો મુખપઙ્કજમ્

પિબામો નેત્રભ્રમરૈઃ કદા દ્રક્ષ્યામહે પુનઃ ।
યસ્ય પ્રયાતસ્ય પુરો યાન્તિ પૃષ્ઠે ચ પાર્થિવાઃ

તસ્યાનુયાતિ ભાર્યેયં ગૃહીત્વા બાલકં સુતમ્ ।
યસ્ય ભૃત્યાઃ પ્રયાતસ્ય યાન્તયગ્રે કુઞ્જચરસ્થિતાઃ

સ એષ પદ્ભ્યાં રાજેન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રો ઽદ્ય ગચ્છતિ ।
હા રાજન્ સુકુમારં તે સુભ્રુ સુત્વચમુન્નસમ્

પથિ પાંશુપરિક્લિષ્ટં મુખં કીદૃગ્ભવિષ્યતિ ।
તિષ્ઠ તિષ્ઠ નૃપશ્રેષ્ઠ સ્વધર્મમનુપાલય

આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં વિશેષતઃ ।
કિં દારૈઃ કિં સુતૈર્નાથ ધનૈર્ધાન્યૈરથાપિ વા

સર્વમેતત્ પરિત્યજ્ય છાયાભૂતા વયં તવ ।
હાનાથ હા મહારાજ હા સ્વામિન્ કિં જહાસિ નઃ

યત્ર ત્વં તત્ર હિ વયં તત્ સુખં યત્ર વૈ ભવાન્ ।
નગરં તદ્ભવાન્ યત્ર સ સ્વર્ગો યત્ર નો નૃપઃ

ઇતિ પૌરવચઃ શ્રુત્વા રાજા શોકપરિપ્લુતઃ ।
અતિષ્ઠત્ સ તદા માર્ગે તેષામેવાનુકમ્પયા

વિશ્વામિત્રો ઽપિ તં દૃષ્ટ્વા પૌરવાક્યાકુલીકૃતમ્ ।
રોષમર્ષવિવૃત્તાક્ષઃ સમાગમ્ય વચો ઽબ્રવીત્

ધિક્ ત્વાં દુષ્ટસમાચારમનૃતં જિહ્મભાષણમ્ ।
મમ રાજ્યં ચ દત્વા યઃ પુનઃ પ્રાક્રષ્ટુમિચ્છસિ

ઇત્યુક્તઃ પરુષં તેન ગચ્છામીતિ સવેપથુઃ ।
બ્રુવન્નેવં યયૌ શીઘ્રમાકર્ષન્ દયિતાં કરે

કર્ષતસ્તાં તતો ભાર્યાં સુકુમારીં શ્રમાતુરામ્ ।
સહસા દણ્ડકાષ્ઠેન તાડયામાસ કૌશિકઃ

તાં તથા તાડિતાં દૃષ્ટ્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહીપતિઃ ।
ગચ્છામીત્યાહ દુઃ ખાર્તો નાન્યત્ કિઞ્ચિદુદાહરત્

અથ વિશ્વે તદા દેવાઃ પઞ્ચ પ્રાહુઃ કૃપાલવઃ ।
વિશ્વામિત્રઃ સુપાપો ઽયં લોકાન્ કાન્ સમવાપ્સ્યતિ

યેનાયાં યજ્વનાં શ્રેષ્ઠઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ ।
કસ્ય વા શ્રદ્ધયા પૂતં સુતં સોમં મહાધ્વરે ।
પીત્વા વયં પ્રયાસ્યામો મુદં મન્ત્રપુરઃ સરમ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા કૌશિકો ઽતિરુષાન્વિતઃ ।
શશાપ તાન્ મનુષ્યત્વં સર્વે યૂયમવાપ્સ્યથ

પ્રસાદિતશ્ચ તૈઃ પ્રાહ પુનરેવ મહામુનિઃ.
માનુષત્વે ઽપિ ભવતાં ભવિત્રી નૈવ સન્તતિઃ

ન દારસંગ્રહશ્ચૈવ ભવિતા ન ચ મત્સરઃ ।
કામક્રોધવિનિર્મુક્તા ભવિષ્યથ સુરાઃ પુનઃ

તતો ઽવતેરુરંશૈઃ સ્વૈર્દેવાસ્તે કુરુવેશ્મનિ ।
દ્રૌપદીગર્ભસમ્ભૂતાઃ પઞ્ચ વૈ પાણ્ડુનન્દનાઃ

એતસ્માત્ કારણાત્ પઞ્ચ પાણ્ડવેયા મહારથાઃ ।
ન દારસંગ્રહં પ્રાપ્તાઃ શાપાત્ તસ્ય મહામુનેઃ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પાણ્ડવેયકથાશ્રયમ્ ।
પ્રશ્નં ચતુષ્ટયં ગીતં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ