માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 58

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણેઠનદ્યાદિવર્ણનઽ નામ સપ્તપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
અષ્ટપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ- 58
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
ભગવન્ ! કથિતં સમ્યક્ ભવતા ભારતં મમ ।
સરિતઃ પર્વતા દેશા યે ચ તત્ર વસન્તિ વૈ

કિન્તુ કૂર્મસ્ત્વયા પૂર્વં ભારતે ભગવાન્ હરિઃ ।
કથિતસ્તસ્ય સંસ્થાનં શ્રોતુમિચ્છામ્યશેષતઃ

કથં સ સંસ્થિતો દેવઃ કૂર્મરૂપી જનાર્દનઃ ।
શુભાશુભં મનુષ્યાણાં વ્યજ્યતે ચ તતઃ કથમ્ ।
યથામુખં યથાપાદન્તસ્ય તદ્ બ્રૂહ્યશેષતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
પ્રાઙ્મુખો ભગવાન્ ! દેવઃ કૂર્મરૂપી વ્યવસ્થિતઃ ।
આક્રમ્ય ભારતં વર્ષં નવભેદમિદં દ્વિજ

નવધા સંસ્થિતાન્યસ્ય નક્ષત્રાણિ સમન્તતઃ ।
વિષયાશ્ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ! યે સમ્યક્ તાન્નિબોધ મે

વેદમન્ત્રા વિમાણ્ડવ્યાઃ શાલ્વનીપાસ્તથા શકાઃ ।
ઉજ્જિહાનાસ્તથા વત્સ ! ઘોષસંખ્યાસ્તથા ખસાઃ

મધ્યે સારસ્વતા મત્સ્યાઃ શૂરસેનાઃ સમાથુરાઃ ।
ધર્મારણ્યા જ્યોતિષિકા ગૌરગ્રીવા ગુડાશ્મકાઃ

કાલકોટિસપાષણ્ડાઃ પારિયાત્રનિવાસિનઃ ।
કાપિઙ્ગલાઃ કુરુર્બાહ્યસ્તથૈવોડુમ્બરા જનાઃ

વૈદેહકાઃ સપાઞ્ચાલાઃ સંકેતાઃ કઙ્કમારુતાઃ ।
ગજાહ્વયાશ્ચ કૂર્મસ્ય જલમધ્યનિવાસિનઃ

કૃત્તિકા રોહિણી સૌમ્યા એતેષાં મધ્યવાસિનામ્ ।
નક્ષત્રત્રિતયં વિપ્ર ! શુભાશુભવિપાકદમ્

વૃષધ્વજો ઽઞ્જનશ્ચૈવ જમ્બ્વાખ્યો માનવાચલઃ ।
શૂર્પકર્ણો વ્યાઘ્રમુખઃ ખર્મકઃ કર્વટાશનઃ

તથા ચન્દ્રેશ્વરાશ્ચૈવ ખશાશ્ચ મગધાસ્તથા ।
ગિરયો મૈથિલાઃ શુભ્રાસ્તથા વદનદન્તુરાઃ

પ્રાગ્જ્યોતિષાઃ સલૌહિત્યાઃ સામુદ્રાઃ પુરુષાદકાઃ ।
પુર્ણોત્કટો ભદ્રગૌરસ્તથોદયગિરિર્દ્વિજ !

કશાયા મેખલામુષ્ટાસ્તામ્રલિપ્તૈકપાદપાઃ ।
વર્ધમાના કોશલાશ્ચ મુખે કૂર્મસ્ય સંશ્થિતાઃ

રૌદ્રઃ પુનર્વસુઃ પુષ્યો નક્ષત્રત્રિતયં મુખે ।
પાદે તુ દક્ષિણે દેશાઃ ક્રૌષ્ટુકે વદતઃ શૃણુ

કલિઙ્ગવઙ્ગજઠરાઃ કોશલા મૂષિકાસ્તથા ।
ચેદયશ્ચોર્ધ્વકર્ણાશ્ચ મત્સ્યાદ્યા વિન્ધ્યવાસિનઃ

વિદર્ભા નારિકેલાશ્ચ ધર્મદ્વીપાસ્તથૈલિકાઃ ।
વ્યાઘ્રગ્રીવા મહાગ્રીવાસ્ત્રૈપુરાઃ શ્મશ્રુધારિણઃ

કૈષ્કિન્ધ્યા હૈમકૂટાશ્ચ નિષધાઃ કટકસ્થલાઃ ।
દશાર્ણાહારિકા નગ્ના નિષાદાઃ કાકુલાલકાઃ

તથૈવ પર્ણશબરાઃ પાદે વૈ પૂર્વદક્ષિણે ।
આશ્લેષર્ક્ષં તથા પૈત્ર્યં ફાલ્ગુણ્યઃ પ્રથદમાસ્તથા

નક્ષત્રત્રિતયં પાદમાશ્રિતં પૂર્વદક્ષિણમ્ ।
લઙ્કા કાલાજિનાશ્ચૈવ શૈલિકા નિકટાસ્તથા

મહેન્દ્રમલયાદ્રૌ ચ દુર્દુરે ચ વસન્તિ યે ।
કર્કોટકવને યે ચ ભૃગુકચ્છાઃ સકોઙ્કણા

સર્વાશ્ચૈવ તથાભીરા વેણ્યાસ્તીરનિવાસિનઃ ।
અવન્તયો દાસપુરાસ્તથૈવાકણિનો જનાઃ

મહારાષ્ટ્રાઃ સકર્ણાટા ગોનર્દાશ્ચિત્રકૂટકાઃ ।
ચોલાઃ કોલગિરાશ્ચૈવ ક્રૌઞ્ચદ્વીપજટાધરાઃ

કાવેરી ઋષ્યમૂકસ્થા નાસિક્યાશ્ચૈવ યે જનાઃ ।
શઙ્ખશુક્ત્યાદિવૈદૂર્યશૈલપ્રાન્તચરાશ્ચ યે

તથા વારિચરાઃ કોલાઃ ચર્મપટ્ટનિવાસિનઃ ।
ગણબાહ્યાઃ પરાઃ કૃષ્ણા દ્વીપવાસનિવાસિનઃ

સૂર્યાદ્રૌ કુમુદાદ્રૌ ચ તે વસન્તિ તથા જનાઃ ।
ઔખાવનાઃ સપિશિકાસ્તથા યે કર્મનાયકાઃ

તક્ષિણાઃ કૌરુષા યે ચ ઋષિકાસ્તાપસાશ્રમાઃ ।
ઋષભાઃ સિહલાશ્ચૈવ તથા કાઞ્ચીનિવાસિનઃ

તિલઙ્ગા કુઞ્જારદરીકચ્છવાસાશ્ચ યે જનાઃ ।
તામ્રપર્ણો તથા કુક્ષિરિતિ કૂર્મસ્ય દક્ષિણઃ

ફાલ્ગુન્યશ્ચોત્તરા હસ્તા ચિત્રા ચર્ક્ષત્રયં દ્વિજ ।
કૂર્મસ્ય દક્ષિણે કુક્ષૌ બાહ્યપાદસ્તથાપરમ્

કામ્બોજાઃ પહ્લવાશ્ચૈવ તથૈવ વહવામુખાઃ ।
તથા ચ સિન્દુસૌવીરાઃ સાનર્તા વનિતામુખાઃ

દ્રાવણાઃ માર્ગિકાઃ શૂદ્રા કર્ણપ્રાધેયવર્વરાઃ ।
કિરાતાઃ પારદાઃ પાણ્ડ્યાસ્તથા પારશવાઃ કલાઃ

ધૂર્તકા હૈમગિરિકાઃ સિન્ધુકાલકવૈરતાઃ ।
સૌરાષ્ટ્રા દરદાશ્ચૈવ દ્રાવિડાશ્ચ મહાર્ણવાઃ

એતે જનપદાઃ પાદે સ્થિતા વૈ દક્ષિણે ઽપરે ।
સ્વાત્યો વિશાખા મૈત્રઞ્ચ નક્ષત્રત્રયમેવ ચ

મણિમેઘઃ ક્ષુરાદ્રિશ્ચ ખઞ્જનો ઽસ્તગિરિસ્તથા ।
અપરાન્તિકા હૈહયાશ્ચ શાન્તિકા વિપ્રશસ્તકાઃ

કૌઙ્કણાઃ પઞ્ચનદકા વામના હ્યવરાસ્તથા ।
તારક્ષુરા હ્યઙ્ગતકાઃ કર્કરાઃ શાલ્મવેશ્મકાઃ

ગુરુસ્વિરાઃ ફલ્ગુણકા વેણુમત્યાઞ્ચ યે જનાઃ ।
તથા ફલ્ગુલુકા ઘોરા ગુરુહાશ્ચ કલાસ્તથા

એકેક્ષણા વાજિકેશા દીર્ઘગ્રીવાઃ સચૂલિકાઃ ।
અશ્વકેશાસ્તથા પુચ્છે જનાઃ કૂર્મસ્ય સંસ્થિતાઃ

ઐન્દ્રં મૂલન્તથાષાગ નક્ષત્રત્રયમેવ ચ ।
માણ્ડવ્યાશ્ચણ્ડખારાશ્ચ અશ્વકાલનતાસ્તથા

કુન્યતાલડહાશ્ચૈવ સ્ત્રીબાહ્યા બાલિક્રાસ્તથા ।
નૃસિંહા વેણુમત્યાઞ્ચ બલાવસ્થાસ્તથાપરે

ધર્મબદ્ધાસ્તથાલૂકા ઉરુકર્મસ્થિતા જનાઃ ।
વામપાદે જનાઃ પાર્શ્વે સ્થિતાઃ કૂર્મસ્ય ભાગુરે

આષાઢાશ્રવણે ચૈવ ધનિષ્ઠા યત્ર સંસ્થિતા ।
કૈલાસો હિમવાંશ્ચૈવ ધનુષ્માન્ વસુમાંસ્તથા

ક્રૌઞ્ચાઃ કુરુવકાશ્ચૈવ ક્ષુદ્રવીણાશ્ચ યે જનાઃ ।
રસાલયા સકૈકેયા ભોગપ્રસ્થાઃ સયામુનાઃ

અન્તર્દ્વોપાસ્ત્રિગર્તાશ્ચ અગ્નીજ્યાઃ સાર્દના જનાઃ ।
તથૈવાશ્વમુખાઃ પ્રાપ્તાશ્ચિવિડાઃ કેશધારિણઃ

દાસેરકા વાટધાનાઃ શવધાનાસ્તથૈવ ચ ।
પુષ્કલાધમકૈરાતાસ્તથા તક્ષશિલાશ્રયાઃ

અમ્બાલા માલવા મદ્રા વેણુકાઃ સવદન્તિકાઃ ।
પિઙ્ગલા માનકલહા હૂણાઃ કોહલકાસ્તથા

માણ્ડવ્યા ભૂતિયુવકાઃ શાતકા હેમતારકાઃ ।
યશોમત્યાઃ સગાન્ધારાઃ ખરસાગરરાશયઃ

યૌધેયા દાસમેયાશ્ચ રાજન્યાઃ શ્યામકાસ્તથા ।
ક્ષેમધૂર્તાશ્ચ કૂર્મસ્ય વામકુક્ષિમુપાશ્રિતાઃ

વારુણઞ્ચાત્ર નક્ષત્રં તત્ર પ્રૌષ્ઠપદાદ્વયમ્ ।
યેન કિન્નરરાજ્યઞ્ચ પુશુપાલં સકીચકમ્

કાશ્મીરકં તથા રાષ્ટ્રમભિસારજનસ્તથા ।
દવદાસ્ત્વઙ્ગનાશ્ચૈવ કુલટા વનરાષ્ટ્રકાઃ

સૈરિષ્ઠા બ્રહ્મપુરકાસ્તથૈવ વનવાહ્યકાઃ ।
કિરાતકૌશિકા નન્દા જનાઃ પહ્ણવલોલનાઃ

દાર્વાદા મરકાશ્ચૈવ કુરટાશ્ચાન્નદારકાઃ ।
એકપાદા ખશા ઘોષાઃ સ્વર્ગભૌમાનવદ્યકાઃ

તથા સયવના હિઙ્ગાશ્ચીરપ્રાવરણાશ્ચ યે ।
ત્રિનેત્રાઃ પૌરવાશ્ચૈવ ગન્ધર્વાશ્ચ દ્વિજાત્તમ

પૂર્વોત્તરન્તુ કૂર્મસ્ય પદામેતે સમાશ્રિતાઃ ।
રેવત્યશ્ચાશ્વિદૈવત્યં યામ્યઞ્ચર્ક્ષમિતિ ત્રયમ્

તત્ર પાદે સમાખ્યાતં પાકાય મુનિસત્તમ ।
દેશેષ્વેતેષુ ચૈતાનિ નક્ષત્રાણ્યપિ વૈ દ્વિજ

એતત્પીડા અમી દેશાઃ પીડ્યન્તે યે ક્રમોદિતાઃ ।
યાન્તિ ચાભ્યુદયં વિપ્ર ! ગ્રહૈઃ સમ્યગવસ્થિતૈઃ

યસ્યર્ક્ષસ્ય પતિર્યો વૈ ગ્રહસ્તદ્ભાવિતો ભયમ્ ।
તદ્દેશસ્ય મુનિશ્રેષ્ઠ ! તદુત્કર્ષે શુભાગમઃ

પ્રત્યેકં દેશસામાન્યં નક્ષત્રગ્રહસમ્ભવમ્ ।
ભયં લોકસ્ય ભવતિ શોભનં વા દ્વિજોત્તમ

સ્વર્ક્ષૈરશોભનૈર્જન્તોઃ સામાન્યમિતિ ભીતિદમ્ ।
ગ્રહૈર્ભવતિ પીડોત્થમલ્પાયાસમશોભનમ્

તથૈવ શોભનઃ પાકો દુઃ સ્થિતૈશ્ચ તથા ગ્રહૈઃ ।
અલ્પોપકારાય નૃણાં દેશજ્ઞૈશ્ચાત્મનો બુધૈઃ

દ્રવ્યે ગોષ્ઠે ઽથ ભૃત્યેષુ સુહૃત્સુ તનયેષુ વા ।
ભાર્યાયાઞ્ચ ગ્રહે દુસ્થે ભયં પુણ્યવતાં નૃણામ્

આત્મન્યથાલ્પપુણ્યાનાં સર્વત્રૈવાતિપાપિનામ્ ।
નૈકત્રાપિ હ્યપાપાનાં ભયમસ્તિ કદાચન

દિગ્દેશજનસામાન્યં નૃપસામાન્યમાત્મજમ્ ।
નક્ષત્રગ્રહસામાન્યં નરો ભુઙ્ક્તે શુભાશુભમ્

પરસ્પરાભિરક્ષા ચ ગ્રહાદૌસ્થ્યેન જાયતે ।
એતેભ્ય એવ વિપ્રેન્દ્ર ! શુભહાનિસ્તથાશુભૈઃ

યદેતત્ કૂર્મસંસ્થાનં નક્ષત્રેષુ મયોદિતમ્ ।
એતત્ તુ દેશસામાન્યમશુભં શુભમેવ ચ

તસ્માદ્વિજ્ઞાય દેશર્ક્ષં ગ્રહપીડાન્તથાત્મનઃ ।
કુર્વોત શાન્તિં મેધાવી લોકવાદાંશ્ચ સત્તમ

આકાશાદ્દેવતાનાઞ્ચ દૈત્યાદીનાઞ્ચ દૌર્હૃદાઃ ।
પૃથ્વ્યાં પતન્તિ તે લોકે લોકવાદા ઇતિ શ્રુતાઃ

તાં તથૈવ બુધઃ કુર્યાત્ લોકવાદાન્ન હાપયેત્ ।
તેષાન્તત્કરણાન્નૄણાં યુક્તો દુષ્ટાગમક્ષયઃ

શુભોદયં પ્રહાનિઞ્ચ પાપાનાં દ્વિજસત્તમ ।
પ્રજ્ઞાહાનિં પ્રકુર્યુસ્તે દ્રવ્યાદીનાઞ્ચ કુર્વતે

તસ્માચ્છાન્તિપરઃ પ્રાજ્ઞો લોકવાદરતસ્તથા ।
લોકવાદાંશ્ચ શાન્તીશ્ચ ગ્રહપીડાસુ કારયેત્

અદ્રોહાનુપવાસાંશ્ચ શસ્તં ચૈત્યાદિવન્દનમ્ ।
જપં હોમં તથા દાનં સ્ત્રાનં ક્રોધાદિવર્જનમ્

અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ મૈત્રીં કુર્યાચ્ચ પણ્ડિતઃ ।
વર્જયેદસતીં વાચમતિવાદાંસ્તથૈવ ચ

ગ્રહપૂજાઞ્ચ કુર્વોત સર્વપીડાસુ માનવઃ ।
એવં શામ્યન્ત્યશેષાણિ ઘોરાણિ દ્વિજસત્તમ

પ્રયતાનાં મનુષ્યાણાં ગ્રહર્ક્ષોત્થાન્યશેષતઃ ।
એષ કૂર્મો મયા ખ્યાતો ભારતે ભગવાન્ વિભુઃ

નારાયણો હ્યચિન્ત્યાત્મા યત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તત્ર દેવાઃ સ્થિતાઃ સર્વે પ્રતિનક્ષત્રસંશ્રયાઃ

તથા મધ્યે હુતવહઃ પૃથ્વી સોમશ્ચ વૈ દ્વિજ ।
મેષાદયસ્ત્રયો મધ્યે મુખે દ્વૌ મિથુનાદિકૌ

પ્રાગ્દક્ષિણે તથા પાદે કર્કસિંહૌ વ્યવસ્થિતૌ ।
સિંહકન્યાતુલાશ્ચૈવ કુક્ષૌ રાશૈત્રયં સ્થિતમ્

તુલાથ વૃશ્ચિકાશ્ચોભૌ પાદે દક્ષિણપશ્ચિમે ।
પૃષ્ઠે ચ વૃશ્ચિકેનૈવ સહ ધન્વી વ્યવસ્થિતઃ

વાયવ્યે ચાસ્ય વૈ પાદે ધનુર્ગ્રાહાદિકં ત્રયમ્ ।
કુમ્ભમીનૌ તથૈવાસ્ય ઉત્તરાં કુક્ષિમાશ્રિતૌ

મીનમેષૌ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ! પાદે પૂર્વોત્તરે સ્થિતૌ ।
કૂર્મે દેશાસ્તથર્ક્ષાણિ દેશેષ્વેતેષુ વૈ દ્વિજ

રાશયશ્ચ તથર્ક્ષેષુ ગ્રહરાશિષ્વવસ્થિતાઃ ।
તસ્માદ્ ગ્રહર્ક્ષપીડાસુ દેશપીડાં વિનિર્દિશેત્

તત્ર સ્ત્રાત્વા પ્રકુર્વોત દાનહોમાદિકં વિધિમ્ ।
સ એષ વૈષ્ણવઃ પાદો બ્રહ્મા મધ્યે ગ્રહસ્ય યઃ ।
નારાયણાખ્યો ઽચિન્ત્યાત્મા કારણં જગતઃ પ્રભુઃ