Markandeya Purana · Chapter 54

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhamanvantarakathanaṃ' nāma tripañcāśo 'dhyāyaḥ
catuḥpañcāśo 'dhyāyaḥ- 54
krauṣṭukiruvāca
katidvīpāḥ samudrā vā parvatā vā kati dvija /
kiyanti caiva varṣāṇi teṣāṃ nadyaśca kā mune

mahābhūtapramāṇañca lokālokantathaiva ca /
paryāsaṃ parimāṇañca gatiñcandrārkayorapi

etat prabrūhi me sarvaṃ vistareṇa mahāmune

mārkaṇḍeya uvāca
śatārdhakoṭivistārā pṛthivī kṛtstraśo dvija /
tasyā hi sthānamakhilaṃ kathayāmi śṛṇuṣva tat

ye te dvīpā mayā proktā jambudvīpādayo dvija /
puṣkarāntā mahābhāga ! śṛṇveṣāṃ vistaraṃ punaḥ

dvīpāt tu dviguṇo dvīpo jambuḥ plakṣo 'tha śālmalaḥ /
kuśaḥ krauñcastathā śākaḥ puṣkaradvīpa eva ca

lavaṇekṣu-surā-sarpirdadhi-dugdhaḥjalābdhibhiḥ /
dviguṇairdviguṇairvṛddhyā sarvataḥ pariveṣṭitāḥ

jambudvīpasya saṃsthānaṃ pravakṣye 'haṃ nibodha me /
lakṣamekaṃ yojanānāṃ vṛttau vistāradairghyataḥ

himavān hemakūṭaśca ṛṣabho merureva ca /
nīlaḥ śvetastathā śṛṅgī saptāsmin varṣaparvatāḥ

dvau lakṣayojanāyāmau madhye tatra mahācalau /
tayordakṣiṇato yau tu yau tathottarato girī

daśabhirdaśabhirnyūnaiḥ sahasraistaiḥ parasparam /
dvisāhastrocchrayāḥ sarve tāvadvistāriṇaśca te

samudrāntaḥ praviṣṭāśca ṣaḍasmin varṣaparvatāḥ /
dakṣiṇottarato nimnā madhye tuṅgāyatā kṣitiḥ

vedyardhe dakṣime trīṇi trīṇi varṣāṇi cottare /
ilāvṛtaṃ tayormadhye candrārdhākāravat sthitam

tataḥ pūrveṇa bhadrāśvaṃ ketumālañca paścime /
ilāvṛtasya madhye tu meruḥ kanakaparvataḥ

caturaśītisāhastrastasyocchrāyo mahāgireḥ /
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistīrṇaḥ ṣoḍaśaiva tu

śarāvasaṃsthitatvācca dvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ /
śuklaḥ pīto 'sito raktaḥ prācyādiṣu yathākramam

vipro vaiśyastathā śūdraḥ kṣatriyaśca svavarṇataḥ /
tasyopari tathaivāṣṭau puryo dikṣu yathākramam

indrādilokapālānāṃ tanmadhye brahmaṇaḥ sabhā /
yojanānāṃ sahasrāṇi caturdaśa samucchritā

ayutocchrāyāstasyādhastathā viṣakambhavarvatāḥ /
prācyādiṣu krameṇaiva mandaro gandhamādanaḥ

vipulaśca supārśvaśca ketupādapaśobhitāḥ /
kadambo mandare keturjambuva gandhamādane

vipule ca tathāśvatthaḥ supārśve ca vaṭo mahān /
ekādaśaśatāyāmā yojanānāmime nagāḥ

jaṭharo devakūṭaśca pūrvasyāṃ diśi parvatau /
ānīlaniṣadhau prāptau parasparanirantarau

niṣadhaḥ pāriyātraśca meroḥ pārśve tu paścime /
yathā pūrvau tathā caitāvānīlaniṣadhāyatau

kailāso himavāṃścaiva dakṣiṇena mahācalau /
pūrvapaścāyatāvetāvarṇavāntarvyavasthitau

śṛṅgavān jārudhiścaiva tathaivottaraparvatau /
yataiva dakṣiṇe tadvadarṇapvāntarvyavasthitau

maryādāparvatā hyete kathyante 'ṣṭau dvijottama /
himavaddhemakūṭādiparvatānāṃ parasparam

navayojanasāhastraṃ prāgudagdakṣiṇottaram /
merorilāvṛte tadvadantare vai caturdiśam

phalāni yāni vai jambvāḥ gandhamādanaparvate /
gajadehapramāṇāni patanti girimūrdhani

teṣāṃ strāvāt prabhavati khyātā jambūnadīti vai /
yatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ samprajāyate

sā parikramya vai meruṃ jambūmūlaṃ punarnadī /
viśati dvijaśārdūla ! pīyamānā janaiśca taiḥ

bhadrāśve 'śvaśirā viṣṇurbhārate kūrmasaṃsthitiḥ /
varāhaḥ ketumāle ca matsyarūpastathottare

teṣu nakṣatravinyāsādviṣayāḥ samavasthitāḥ /
caturṣvapi dvijaśreṣṭha ! grahābhibhavapāṭhakāḥ