માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 54

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણેઠમન્વન્તરકથનંઽ નામ ત્રિપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
ચતુઃપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ- 54
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
કતિદ્વીપાઃ સમુદ્રા વા પર્વતા વા કતિ દ્વિજ ।
કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષાં નદ્યશ્ચ કા મુને

મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકાલોકન્તથૈવ ચ ।
પર્યાસં પરિમાણઞ્ચ ગતિઞ્ચન્દ્રાર્કયોરપિ

એતત્ પ્રબ્રૂહિ મે સર્વં વિસ્તરેણ મહામુને

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
શતાર્ધકોટિવિસ્તારા પૃથિવી કૃત્સ્ત્રશો દ્વિજ ।
તસ્યા હિ સ્થાનમખિલં કથયામિ શૃણુષ્વ તત્

યે તે દ્વીપા મયા પ્રોક્તા જમ્બુદ્વીપાદયો દ્વિજ ।
પુષ્કરાન્તા મહાભાગ ! શૃણ્વેષાં વિસ્તરં પુનઃ

દ્વીપાત્ તુ દ્વિગુણો દ્વીપો જમ્બુઃ પ્લક્ષો ઽથ શાલ્મલઃ ।
કુશઃ ક્રૌઞ્ચસ્તથા શાકઃ પુષ્કરદ્વીપ એવ ચ

લવણેક્ષુ-સુરા-સર્પિર્દધિ-દુગ્ધઃજલાબ્ધિભિઃ ।
દ્વિગુણૈર્દ્વિગુણૈર્વૃદ્ધ્યા સર્વતઃ પરિવેષ્ટિતાઃ

જમ્બુદ્વીપસ્ય સંસ્થાનં પ્રવક્ષ્યે ઽહં નિબોધ મે ।
લક્ષમેકં યોજનાનાં વૃત્તૌ વિસ્તારદૈર્ઘ્યતઃ

હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ ઋષભો મેરુરેવ ચ ।
નીલઃ શ્વેતસ્તથા શૃઙ્ગી સપ્તાસ્મિન્ વર્ષપર્વતાઃ

દ્વૌ લક્ષયોજનાયામૌ મધ્યે તત્ર મહાચલૌ ।
તયોર્દક્ષિણતો યૌ તુ યૌ તથોત્તરતો ગિરી

દશભિર્દશભિર્ન્યૂનૈઃ સહસ્રૈસ્તૈઃ પરસ્પરમ્ ।
દ્વિસાહસ્ત્રોચ્છ્રયાઃ સર્વે તાવદ્વિસ્તારિણશ્ચ તે

સમુદ્રાન્તઃ પ્રવિષ્ટાશ્ચ ષડસ્મિન્ વર્ષપર્વતાઃ ।
દક્ષિણોત્તરતો નિમ્ના મધ્યે તુઙ્ગાયતા ક્ષિતિઃ

વેદ્યર્ધે દક્ષિમે ત્રીણિ ત્રીણિ વર્ષાણિ ચોત્તરે ।
ઇલાવૃતં તયોર્મધ્યે ચન્દ્રાર્ધાકારવત્ સ્થિતમ્

તતઃ પૂર્વેણ ભદ્રાશ્વં કેતુમાલઞ્ચ પશ્ચિમે ।
ઇલાવૃતસ્ય મધ્યે તુ મેરુઃ કનકપર્વતઃ

ચતુરશીતિસાહસ્ત્રસ્તસ્યોચ્છ્રાયો મહાગિરેઃ ।
પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્વિસ્તીર્ણઃ ષોડશૈવ તુ

શરાવસંસ્થિતત્વાચ્ચ દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ ।
શુક્લઃ પીતો ઽસિતો રક્તઃ પ્રાચ્યાદિષુ યથાક્રમમ્

વિપ્રો વૈશ્યસ્તથા શૂદ્રઃ ક્ષત્રિયશ્ચ સ્વવર્ણતઃ ।
તસ્યોપરિ તથૈવાષ્ટૌ પુર્યો દિક્ષુ યથાક્રમમ્

ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં તન્મધ્યે બ્રહ્મણઃ સભા ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુર્દશ સમુચ્છ્રિતા

અયુતોચ્છ્રાયાસ્તસ્યાધસ્તથા વિષકમ્ભવર્વતાઃ ।
પ્રાચ્યાદિષુ ક્રમેણૈવ મન્દરો ગન્ધમાદનઃ

વિપુલશ્ચ સુપાર્શ્વશ્ચ કેતુપાદપશોભિતાઃ ।
કદમ્બો મન્દરે કેતુર્જમ્બુવ ગન્ધમાદને

વિપુલે ચ તથાશ્વત્થઃ સુપાર્શ્વે ચ વટો મહાન્ ।
એકાદશશતાયામા યોજનાનામિમે નગાઃ

જઠરો દેવકૂટશ્ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ ।
આનીલનિષધૌ પ્રાપ્તૌ પરસ્પરનિરન્તરૌ

નિષધઃ પારિયાત્રશ્ચ મેરોઃ પાર્શ્વે તુ પશ્ચિમે ।
યથા પૂર્વૌ તથા ચૈતાવાનીલનિષધાયતૌ

કૈલાસો હિમવાંશ્ચૈવ દક્ષિણેન મહાચલૌ ।
પૂર્વપશ્ચાયતાવેતાવર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ

શૃઙ્ગવાન્ જારુધિશ્ચૈવ તથૈવોત્તરપર્વતૌ ।
યતૈવ દક્ષિણે તદ્વદર્ણપ્વાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ

મર્યાદાપર્વતા હ્યેતે કથ્યન્તે ઽષ્ટૌ દ્વિજોત્તમ ।
હિમવદ્ધેમકૂટાદિપર્વતાનાં પરસ્પરમ્

નવયોજનસાહસ્ત્રં પ્રાગુદગ્દક્ષિણોત્તરમ્ ।
મેરોરિલાવૃતે તદ્વદન્તરે વૈ ચતુર્દિશમ્

ફલાનિ યાનિ વૈ જમ્બ્વાઃ ગન્ધમાદનપર્વતે ।
ગજદેહપ્રમાણાનિ પતન્તિ ગિરિમૂર્ધનિ

તેષાં સ્ત્રાવાત્ પ્રભવતિ ખ્યાતા જમ્બૂનદીતિ વૈ ।
યત્ર જામ્બૂનદં નામ કનકં સમ્પ્રજાયતે

સા પરિક્રમ્ય વૈ મેરું જમ્બૂમૂલં પુનર્નદી ।
વિશતિ દ્વિજશાર્દૂલ ! પીયમાના જનૈશ્ચ તૈઃ

ભદ્રાશ્વે ઽશ્વશિરા વિષ્ણુર્ભારતે કૂર્મસંસ્થિતિઃ ।
વરાહઃ કેતુમાલે ચ મત્સ્યરૂપસ્તથોત્તરે

તેષુ નક્ષત્રવિન્યાસાદ્વિષયાઃ સમવસ્થિતાઃ ।
ચતુર્ષ્વપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ! ગ્રહાભિભવપાઠકાઃ