Markandeya Purana · Chapter 51

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yakṣānuśāsano nāma pañcāśo 'dhyāyaḥ
ekapañcāśo 'dhyāyaḥ- 51
mārkaṇḍeya uvāca
duḥ sahasyābhavadbhāryā nirmāṣṭirnāma nāmataḥ /
jātā kalestu bhāryāyāmṛtau cāṇḍāladarśanāt

tayorapatyānyabhavane jagadvyāpīni ṣoḍaśa /
aṣṭau kumārāḥ kanyāśca tathāṣṭāvatibhīṣaṇāḥ

tantākṛṣṭistathoktiśca parivartastathāparaḥ /
aṅgadhruk śakuniścaiva gaṇḍaprāntaratistathā

garbhahā sasyahā cānyaḥ kumārāstanayāstayoḥ /
kanyāścānyāstathaivāṣṭau tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

niyojikā vai prathamā tathaivānyā virodhinī /
svayaṃhārakarī caiva bhrāmaṇī ṛtuhārikā

smṛtibījahare cānye tayoḥ kanye 'tidāruṇe /
vidveṣaṇyaṣṭamī nāma kanyā lokabhayāvahā

etāsāṃ karma vakṣyāmi doṣapraśamanañca yat /
aṣṭānāñca kumārāṇāṃ śruyatāṃ dvijasattama

dantākṛṣṭiḥ prasuptānāṃ bālānāṃ daśanasthitaḥ /
karoti dantasaṃgharṣaṃ cikīrṣurduḥ sahāgamam

tasyopaśamanaṃ kāryaṃ suptasya sitasarṣapaiḥ /
śayanasyopari kṣiptairmānuṣairdaśanopari

suvārccalauṣadhīsnānāttathā sacchāstrakīrtanāt /
uṣṭrakaṇṭakakhaḍgāsthi-kṣaumavastravidhāraṇāt

tiṣṭhatyanyakumārastu tathāsttvityasakṛd bruvan /
śubhāśubhe nṛṇāṃ yuṅkte tathoktistacca nānyathā

tasmādaduṣṭaṃ maṅgalyaṃ vaktavyaṃ paṇḍitaiḥ sadā /
duṣṭe śrute tathaivokte kīrtanīyo janārdanaḥ

carācaragururbrahmā yā yasya kuladevatā /
anyagarbhe parān garbhān sadaiva parivartayan

ratimāpnoti vākyañca vivakṣoranyadeva yat /
parivartakasaṃjño 'yaṃ tasyāpi sitasarṣapaiḥ

rakṣoghnamantrajapyaiśca rakṣāṃ kurvota tattvavit /
anyaścānilavannṛṇāmaṅgeṣu sphuraṇoditam

śubhāśubhaṃ samācaṣṭe kuśaistasyāṅgatāḍanam /
kākādipakṣisaṃstho 'nyaḥ śvāderaṅgagato 'pi vā

śubhāśubhañca śakuniḥ kumāro 'nyo bravīti vai /
tatrāpi duṣṭe vyākṣepaḥ prārambhatyāga eva ca

śubhe drutataraṃ kāryamiti prāha prajāpatiḥ /
gaṇḍānteṣu sthitaścānyo muhūrtārdhaṃ dvijottama

sarvārambhān kumāro 'tti śastātāñcānasūyatām /
viproktyā devatāstutyā mūlotkhātena ca dvija

gomūtrasarṣapastrānaistadṛkṣagrahapūjanaiḥ /
punaśca dharmopaniṣatkaraṇaiḥ śāstradarśanaiḥ

anajñayā janmanaśca praśamaṃ yāti gaṇḍavān /
garbhe strīṇāṃ tathānyastu phalanāśī sudāruṇaḥ

tasya rakṣā sadā kāryā nityaṃ śaucaniṣevaṇāt /
prasiddhamantralikhanācchastamālyādidhāraṇāt

viśuddhagehāvasathādanāyāsācca vai dvija /
tathaiva sasyahā cānyaḥ sasyardhimupahanti yaḥ

tasyāpi rakṣāṃ kurvota jīrṇopānadvidhāraṇāt /
tathāpasavyagamanācchāṇḍālasya praveśanāt

bahirbalipradānācca somāmbuparikīrtanāt /
paradārapahadravyaharaṇādiṣu mānavān

niyojayati caivānyān kanyā sā ca niyojikā /
tasyāḥ pavitrapaṭhanāt krodhalobhādivarjanāt

niyojayati māmiṣṭavirodhācca vivarjanam /
ākruṣṭo 'nyena manyeta tāḍito vā niyojikā

niyojayatyenamiti na gacchettadvaśaṃ budhaḥ /
paradārādisaṃsarge cittamātmānameva ca

niyojayatyatra sā māmiti prājño vicintayet /
virodhaṃ kurute cānyā dampatyoḥ prīyamāṇayoḥ

bandhūnāṃ suhṛdāṃ pitroḥ putraiḥ sāvarṇikaiśca yā /
virodhinī sā tadrakṣāṃ kurvota balikarmaṇā

tathātivādasahanācchāstrācāraniṣevaṇāt /
dhānyaṃ khalād gṛhād gobhyaḥ payaḥ sarpistathāparā

samṛddhimṛddhimaddravyādapahinti ca kanyakā /
sā svayaṃhāriketyuktā sadāntardhānatatparā

mahānasādardhasiddhamannāgārasthitaṃ tathā /
pariviśyamāṇañca sadā sārdhaṃ bhuṅkte ca bhuñjatā

uccheṣaṇaṃ manuṣyāṇāṃ haratyannañca durharā /
karmāntāgāraśālābhyaḥ siddhardhi harati dvija

gostrīstanebhyaśca payaḥ kṣīrahārī sadaiva sā /
dadhno ghṛtaṃ tilāttailaṃ surāgārāttathā surām

rāgaṃ kusumbhakādīnāṃ kārpāsāt sūtrameva ca /
sā svayaṃhārikā nāma haratyavirataṃ dvija

kuryācchikhaṇḍinordvandvaṃ rakṣārthaṃ kutrimāṃ striyam /
rakṣāścaiva gṛhe lekhyā varjyāco cchiṣṭatā tathā

homāgnidevatādhūpabhasmanā ca pariṣkriyā /
kāryā kṣīrādibhāṇḍānāmevaṃ tadrakṣaṇaṃ smṛtam

udvegaṃ janayatyanyā ekasthānanivāsinaḥ /
puruṣasya tu yā proktā bhrāmaṇī sā tu kanyakā

tasyātha rakṣāṃ kurvota vikṣiptaiḥ sitasarṣapaiḥ /
āsane śayane corvyāṃ yatrāste sa tu mānavaḥ

cintayecca naraḥ pāpā māmeṣā duṣṭacetanā /
bhrāmayatyasakṛjjapyaṃ bhuvaḥ sūktaṃ samādhinā

strīṇāṃ puṣpaṃ haratyanyā pravṛttaṃ sā tu kanyakā /
tathāpravṛttaṃ sā jñeyā dauḥ sahā ṛtahārikā

kurvota tīrthadevaukaścaityaparvatasānuṣu /
nadīsaṅgamakhāteṣu strapanaṃ tatpraśānyate

mantravit kṛtatattvajñaḥ parvasūṣasi ca dvija /
cikitsājñaśca vai vaidyaḥ saṃprayuktairvarauṣadhaiḥ

smṛtiñcāpaharatyanyā strīṇāṃ sā smṛtihārikā /
viviktadeśasevitvāttasyāścopaśamo bhavet

bījāpahāriṇī cānyā strīpuṃsoratibhīṣaṇā /
medhyānnabhojanaiḥ snānaistasyāścopaśamo bhaveta

aṣṭamī dveṣaṇī nāma kanyā lokabhayāvahā /
yā karoti janadviṣṭaṃ naraṃ nārīmathāpi vā

madhukṣīraghṛtāktāṃstu śāntyarthaṃ homayettilān /
kurvota mitravindāñca tatheṣṭintat praśānyate

eteṣāntu kumārāṇāṃ kanyānāṃ dvijasattama /
aṣṭatriṃśadapatyāni teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

dantākṛṣṭerabhūt kanyā vijalpā kalahā tathā /
avajñānṛtaduṣṭoktirvijalpā tatpraśāntaye

tāmeva cintayet prājñaḥ prayataśca gṛhī bhavet /
kalahā kalahaṃ gehe karotyavirataṃ nṛṇām

kuṭumbanāśahetuḥ sā tatpraśāntiṃ niśāmaya /
dūrvāṅkurānmadhughṛtakṣīrāktān balikarmaṇi

vikṣipejjuhuyāccaivānalaṃ mitrañca kīrtayet /
bhūtānāṃ mātṛbhiḥ sārdhaṃ bālakānāntu śāntaye

vidyānāṃ tapasāñcaiva saṃyamasya yamasya ca /
kṛṣyāṃ vāṇijyalābhe ca śāntiṃ kurvantu me sadā

pūjitāśca yathānyāyaṃ tuṣṭiṃ gacchantu sarvaśaḥ /
kuṣmāṇḍā yātudhānāśca ye cānye gaṇasaṃjñitāḥ

mahādevaprasādena maheśvaramatena ca /
sarva ete nṛṇāṃ nityaṃ tuṣṭimāśu vrajantu te

tuṣṭāḥ sarvaṃ nirasyantu duṣkṛtaṃ duranuṣṭhitam /
mahāpatākajaṃ sarvaṃ yaccānyadvighnakāraṇam

teṣāmeva prasādena vighnā naśyantu sarvaśaḥ /
udvāheṣu ca sarveṣu vṛddhikarmaṃsu caiva hi

puṇyānuṣṭhānayogeṣu gurudevārcaneṣu ca /
japayajñavidhāneṣu yātrāsu ca caturdaśa

śarīrārogyabhogyeṣu sukhadānadhaneṣu ca /
vṛddhabālātureṣveva śāntiṃ kurvantu me sadā

somāmbupau tathāmbhodhiḥ savitā cānilānalau /
tathokteḥ kālajihvo 'bhūt putrastālaniketanaḥ

sa yeṣāṃ rasanāsaṃsthāstānasādhūn vibādhate /
parivartasutau dvau tu virūpavikṛtau dvija

tau tu vṛkṣāgraparikhāprākārāmbhodhisaṃśrayau /
gurviṇyāḥ parivartantau kurutaḥ pādapāṇiṣu

krauṣṭuke parivartaḥsyāt garbhasyānyodarāttataḥ /
na vṛkṣaṃ caiva naivādriṃ na prākāraṃ mahodadhim

parikhāṃ vā samākrāmedabalā garbhadhāriṇī /
aṅgadhruk tanayaṃ lebhe piśunaṃ nāma nāmataḥ

so 'sthimajjāgataḥ puṃsāṃ balamattyajitātmanām /
śyena-kāka-kapotāṃśca gṛdhrolūkaiśca vai sutān

avāpa śakuniḥ pañca jagṛhustān surāsurāḥ /
śyenaṃ jagrāha mṛtyuśca kākaṃ kālo gṛhītavān

ulūkaṃ nirṛtiścaiva jagrāhātibhayāvaham /
gṛdhraṃ vyādhistadīśo 'tha kapotaṃ ca svayaṃ yamaḥ

eteṣāmeva caivoktā bhūtāḥ pāpopapādane /
tasmācchyenādayo yasya nilīyeyuḥ śirasyatha

tenātmarakṣaṇāyālaṃ śāntiṃ kuryādvijottama /
gehe prasūtireteṣāṃ tadvannīḍaniveśanam

narastaṃ varjayed gehaṃ kapotākrāntamastakam /
śyenaḥ kapoto gṛdhraśca kākolūkau gṛhe dvija

praviṣṭaḥ kathayedantaṃ vasatāṃ tatra veśmani /
īdṛk parityajed gehaṃ śāntiṃ kuryācca paṇḍitaḥ

svapne 'pi hi kapotasya darśanaṃ na praśasyate /
ṣaḍapatyāni kathyante gaṇḍaprāntaratestathā

strīṇāṃ rajasyavasthānaṃ teṣāṃ kālāṃśca me śṛṇu /
catvāryahāni pūrvāṇi tathaivānyat trayodaśa

ekādaśa tathaivānyadapatyaṃ tasya vai dine /
anyaddinābhigamane śrāddhadāne tathāpare

parvasvathānyat tasmāttu varjyānyetāni paṇḍitaiḥ /
garbhahantuḥ suto nighno mohanī cāpi kanyakā

praviśya garbhamattyeko bhuktvā mohayate 'parā /
jāyante mohanāttasyāḥ sarpamaṇḍūkakacchapāḥ

sarīsṛpāṇi cānyāni purīṣamathavā punaḥ /
ṣaṇmāsān gurviṇīṃ māṃsamaśnuvānāmasaṃyatām

vṛkṣacchāyāśrayāṃ rātrāvathavā tricatuṣpathe /
śmaśānakaṭabhūmiṣṭhāmuttarīyavivarjitām

rudamānāṃ niśīthe 'tha āviśettāmasau striyam /
śasyahantustathaivaikaḥ kṣudrako nāma nāmataḥ

śasyardhiṃ sa sadā hanti labdhvā randhraṃ śṛṇuṣva tat /
amaṅgalyadinārambhe atṛpto vapate ca yaḥ

kṣetreṣvanupraveśaṃ vai karotyantopasaṅgiṣu /
tasmāt kalpaḥ supraśaste dine 'bhyarcya niśākaram

kuryādārambhamuptiñca hṛṣṭastuṣṭaḥ sahāyavān /
niyojiketi yā kanyā duḥ sahasya mayoditā // MarkP_51. 83 //
jātaṃ pracodikāsaṃjñaṃ tasyāḥ kanyācatuṣṭayam /
mattonmattapramattāstu narān nārīstu tāḥ sadā

samāviśanti nāśāya codayantīha dāruṇam /
adharmaṃ dharmarūpeṇa kāmañcākāmarūpiṇam

anarthañcārtharūpeṇa mokṣañcāmokṣarūpiṇam /
durvinītā vinā śaucaṃ darśayanti pṛthaṅnarān

bhraśyantyābhiḥ praviṣṭābhiḥ puruṣārthāt pṛthaṅnarāḥ /
tāsāṃ praveśaśca gṛhe saṃdhyārakte hyathāmbare

dhātāvidhātrośca baliryatra kāle na dīyate /
bhuñjatāṃ pibatāṃ vāpi saṅgibhirjalavipruṣaiḥ

navanārīṣu saṃkrāntistāsāmāśvabhijāyate /
virodhinyāstrayaḥ putrāścodako grāhakastathā

tamaḥ pracchādakaścānyastatsvarūpaṃ śṛṇuṣva me /
pradīpadailasaṃsargadūṣite laṅghite khale

muṣalolūkhale yatra pāduke vāsane striyaḥ /
śūrpadātrādikaṃ yatra padākṛṣya tathāsanam

yatropaliptañcānarcya vihāraḥ kriyate gṛhe/
darvomukhena yatrāgnirāhṛto 'nyatra nīyate

virodhinīsutāstatra vijṛmbhante pracoditāḥ /
eko jihvāgataḥ puṃsāṃ strīṇāñcālīkasatyavān

codako nāma sa proktaḥ paiśunyaṃ kurute gṛhe /
avadhānagataścānyaḥ śravaṇastho 'tidurmatiḥ

karoti grahaṇanteṣāṃ vacasāṃ grāhakastu saḥ /
ākramyānyo mano nṝṇāṃ tamasācchādya durmatiḥ

krodhaṃ janayate yastu tamaḥ pracchādakastu saḥ /
svayaṃhāryāstu cauryeṇa janitantanayatrayam

sarvahāryardhahārī ca vīryahārī tathaiva ca /
anācāntagṛheṣvete mandācāragṛheṣu ca

aprakṣālitapādeṣu praviśatsu mahānasam /
khaleṣu goṣṭheṣu ca vai droho yeṣu gṛheṣu vai

teṣu sarve yathānyāyaṃ viharanti ramanti ca /
bhrāmaṇyāstanayastvekaḥ kākajaṅgha iti smṛtaḥ

tenāviṣṭo ratiṃ sarvo naiva prāpnoti vai pure /
bhuñjan yo gāyate maitre gāyate hasate ca yaḥ

sandhyāmaithuninañcaiva naramāviśati dvija /
kanyātrayaṃ prasūtā sā yā kanyā ṛtuhāriṇī

ekā kucaharā kanyā anyā vyañjanahārikā /
tṛtīyā tu samākhyātā kanyakā jātahāriṇī

yasyā na kriyate sarvaḥ samyag vaivāhiko vidhiḥ /
kālātīto 'thavā tasyā haratyekā kucadvayam

samyak śrāddhamadattvā ca tathānarcya ca mātaram /
vivāhitāyāḥ kanyāyā harati vyañjanaṃ tathā

agnyambuśūnye ca tathā vidhūpe sūtikāgṛhe /
adīpaśastramusale bhūtisarṣapavarjite

anupraviśya sā jātamapahṛtyātmasambhavam /
kṣaṇaprasavinī bālaṃ tatraivotsṛjate dvija

sā jātahāriṇī nāma sughorā piśitāśanā /
tasmāt saṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ yatnataḥ sūtikāgṛhe

smṛtiñcāprayatānāñca śūnyāgāraniṣevaṇāt /
apahanti sutastasyāḥ pracaṇḍo nāma nāmataḥ

pautrebhyastasya saṃbhūtā līkāḥ śatasahasraśaḥ /
caṇḍālayonayaścāṣṭau daṇḍapāśātibhīṣaṇāḥ

kṣudhāviṣṭāstato līkāstāśca caṇḍālayonayaḥ /
abhyadhāvanta cānyonyamattukāmāḥ parasparam

pracaṇḍo vāriyitvā tu tāstāścaṇḍālayonayaḥ /
samaye sthāpayāmāsa yādṛśe tādṛśaṃ śṛṇu

adyaprabhṛti līkānāmāvāsaṃ yo hi dāsyati /
daṇḍaṃ tasyāhamatulaṃ pātayiṣye na saṃśayaḥ

caṇḍālayonyo 'vasathe līkā yā prasaviṣyati /
tasyāśca santiḥ pūrvā sā ca sadyo naśiṣyati

prasūte kanyake dve tu strīpuṃsorbojahāriṇī /
vātarūpāmarūpāñca tasyāḥ praharaṇantu te

vātarūpā niṣekānte sā yasmai kṣipate sutam /
sa pumān vātaśukratvaṃ prayāti vanitāpi vā

tathaiva gacchataḥ sadyo nirbojatvamarūpayā /
asnātāśī naro yo vai tathaiva piśitāśanaḥ

vidveṣiṇī tu yā kanyā bhṛkuṭīkuṭilānanā /
tasyā dvau tanayau puṃsāmapakāraprakāśakau

nirbojatvaṃ naro yāti nārī vā śaucavarjitā /
paiśunyābhirataṃ lolamasajjananiṣevaṇam

puruṣadveṣiṇañcaitau nāramākramya tiṣṭhataḥ /
mātrā bhrātrā tathā mitrairabhīṣṭaiḥ svajanaiḥ paraiḥ

vidviṣṭo nāśamāyāti puruṣo dharmator'thataḥ /
ekastu svaguṇāṃlloke prakāśayati pāpakṛt

dvitīyastu guṇān maitrīṃ lokasthāmapakarṣati /
ityete dauḥ sahāḥ sarve yakṣmaṇaḥ santatāvatha /
pāpācārāḥ samākhyātā yairvyāptamakhilaṃ jagat