Markandeya Purana · Chapter 50
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sṛṣṭiprakaraṇe ekonapañcāśadadhyāyaḥ
pañyāśo 'dhyāyaḥ- 50
mārkaṇḍeya uvāca
tato 'bhidyāyatastasya jajñire mānasīḥ prajāḥ /
taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha
kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebyastasya dhīmataḥ /
te sarve samavartanta ye mayā pragudāhṛtāḥ
devādyāḥ sthāvarāntāśca traiguṇyaviṣayāḥ smṛtāḥ /
evaṃbhūtāni sṛṣṭāni sthāvarāṇi carāṇi ca
yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ /
athānyānmānasān putrānu sadṛśānātmano 'sṛjat
bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratumaṅgirasantathā /
marīciṃ dakṣamatriñca vasiṣṭañcaiva mānasam
nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṅgatāḥ /
tato 'sṛjat punarbrahmā rudraṃ krodhātmasambhavam
saṅkalpañcaiva dharmañca pūrveṣāmapi pūrvajam /
sanandanādayo ye ca pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
na te lokeṣu sajjanto nirapekṣāḥ samāhitāḥ /
sarve te 'nāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ
teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ /
brahmaṇo 'būnmahākrodhastatrotpannor'kasannibhaḥ
ardhanārīnaravapuḥ puruṣo 'tiśarīravān /
vibhajātmānamityuktvā sa tadāntardadhe tataḥ
sa cokto vai pṛthak strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot /
bibheda puruṣatvañca daśadhā caikadhā tu saḥ
saumyāsaumyaistathā śāntaiḥ puṃstvaṃ strītvañca sa prabhuḥ /
bibheda bahudhā devaḥ puruṣairasitaiḥ sitaiḥ
tato brahmātmasambhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ /
ātmanaḥ sadṛśaṃ kṛtvā prajāpālo manuṃ dvija
śatarūpāñca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalmaṣām /
svāyambhuvo manurdevaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ
tasmācca puruṣāt putrau śatarūpā vyajāyata /
priyavratottānapādau prakhyātāvātmakarmabhiḥ
kanye dve ca tathā ṛddhiṃ prasūtiñca tataḥ pitā /
dadau pursūtiṃ dakṣāya tathā ṛddhiṃ ruceḥ purā
prajāpatiḥ sa jagrāha tayoryajñaḥ sadakṣiṇaḥ /
putro jajñe mahābhāga ! dampatīmithunaṃ tataḥ
yajñasya dakṣiṇāyāntu putrā dvādaśa jajñire /
yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuvo 'ntare
tasya putrāstu yajñasya dakṣiṇāyāṃ sabhāsvarāḥ /
prasūtyāñca tathā dakṣaścatastro viṃśatistathā
sasarja kanyāstāsāñca samyaṅnāmāni me śṛṇu /
śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā
buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī /
patnyarthe pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ
tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ /
khyātiḥ satyatha sambhūtiḥ smṛtiḥ prītistathā kṣamā
santatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā /
bhṛgurbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ
pulastyaḥ pulahaścaiva kratuśca ṛṣayastathā /
vasiṣṭho 'tristathā vahniḥ pitaraśca yathākramam
khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ /
śraddhā kāmaṃ śrīśca darpaṃ niyamaṃ dhṛtirātmajam
santoṣañca tathā tuṣṭirlobhaṃ puṣṭirajāyata /
medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayameva ca
bodhaṃ buddhistathā lajjā vinayaṃ vapurātmajam /
vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntirasūyata
sukhaṃ siddhiryaśaḥ kīrtirityete dharmayonayaḥ /
kāmādatimudaṃ harṣaṃ dharmapautramasūyata
hiṃsā bhāryā tvadharmasya tasyāṃ jajñe tathānṛtam /
kanyā ca nirṛtistasyāṃ sutau dvau narakaṃ bhayam
māyā ca vedanā caiva mithunaṃ dvayametayoḥ /
tayorjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam
vedanātmasutañcāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt /
mṛtyorvyādhi-jarā-śoka-tṛṣṇā-krodhāśca jajñire
duḥ khodbhavāḥ smṛtā hyete sarve vādharmalakṣaṇāḥ /
naiṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ // MarkP_50. 32 //
nirṛtiśca tathā cānyā mṛtyorbhāryābhavanmune /
alakṣmīrnāma tasyāñca mṛtyoḥ putrāścaturdaśa
alakṣmīputrakā hyete mṛtyorādeśakāriṇaḥ /
vināśakāleṣu narān bhajantyete śṛṇuṣva tān
indriyeṣu daśasvete tathā manasi ca sthitāḥ /
sve sve naraṃ striyaṃ vāpi viṣaye yojayanti hi
athendriyāṇi cākramya rāgakrodhādibhirnarān /
yojayanti yathā hāniṃ yāntyadharmādibhirdvija
ahaṅkāragataścānyastathānyo buddhisaṃsthitaḥ /
vināśāya narāḥ strīṇāṃ yatante mahosaṃśritāḥ
tathaivānyo gṛhe puṃsāṃ duḥ saho nāma viśrutaḥ /
kṣutkṣāmo 'dhomukho nagraścīrī kākasamasvanaḥ
sa sarvān khādituṃ sṛṣṭo brahmaṇā tamaso nidhiḥ /
daṃṣṭrākarālamatyarthaṃ vivṛtāsyaṃ subhairavam
tamattukāmamāhedaṃ brahmā lokapitāmahaḥ /
sarvabrahmamayaḥ śuddhaḥ kāraṇaṃ jagato 'vyayaḥ
brahmovāca
nāttavyante jagadidaṃ jahi kopaṃ śamaṃ vraja /
tyajaināntāmasī vṛttimapāsya rajasaḥ kalām
duḥ saha uvāca
kṣutkṣāmo 'smi jagannātha ! pipāsuścāpi durbalaḥ /
kathaṃ tṛptimiyānnātha ! bhaveyaṃ balavān katham /
kaścāśrayo mamākyāhi varteyaṃ yatra nirvṛtaḥ
brahmovāca
tavāśrayo gṛhaṃ puṃsāṃ janaścādhārmiko balam /
puṣṭiṃ nityakriyāhānyā bhavān vatsa ! gamiṣyati
vṛthāsphoṭāśca te vastramāhārañca dadāmi te /
kṣataṃ kīṭāvapannañca tathā śvabiravekṣitam
bhagnabhāṇāgatantadvanmukhavātopaśāmitam /
ucchiṣṭāpakvamāsvinnamavalīḍhamasaṃskṛtam
bhagnāsanasthitairbhuktamāsannāgatameva ca /
vidiṅmukhaṃ sandhyayośca nṛtyavādyasvanākulam
udakyopahataṃ bhuktamudakyā dṛṣṭameva ca /
yaccopaghātavat kiñcid bhakṣyaṃ peyamathāpi vā
etāni tava puṣṭyarthamanyaccāpi dadāmi te /
aśraddhayā hutaṃ dattamasnātairyadavajñayā
yannāmbupūrvakaṃ kṣiptamanarthokṛtameva ca /
tyaktumāviṣkṛtaṃ yat tu dattaṃ caivātivismayāt
duṣṭaṃ kruddhārtadattañca yakṣa tadbhāgi tat phalam /
yacca paunarbhavaḥ kiñcit karotyāmuṣmikaṃ kramam
yacca paunarbhavā yoṣit tadyakṣa ! tava tṛptaye /
kanyāśulkopadhānāya samupāste dhanakriyāḥ
tathaiva yakṣa ! puṣṭyarthamasacchāstrakriyāśca yāḥ /
yaccārthanirvṛtaṃ kiñcidadhītaṃ yanna satyataḥ
tata sarvaṃ tava kālāṃśca dadāmi tava siddhaye /
gurviṇyabhigame sandhyānityakāryavyatikrame
asacchāstrakriyālāpadūṣiteṣu ca duḥ saha /
tavābhibhavasāmarthyaṃ bhaviṣyati sadā nṛṣu
paṅktibhede vṛthāpāke pākabhede tathā kriyā /
nityañca gehakalahe bhavitā vasatistava
apoṣyamāṇe ca tathā bhṛtye govāhanādike /
asandhyābhyukṣitāgāre kāle tvatto bhayaṃ nṛṇām
nakṣatragrahapīḍāsu trividhotpātadarśane /
aśāntikaparān yakṣa ! narānabhibhaviṣyasi
vṛthopavāsino martyā dyūtastrīṣu sadā ratāḥ /
tvadbhāṣaṇopakartāro vaiḍālavratikāśca ye
abrahmacāriṇādhītamijyā cāviduṣā kṛtā /
tapovane grāmyabhujāṃ tathaivānirvajitātmanām
brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ śūdrāṇāñca svakarmataḥ /
paricyutānāṃ yā ceṣṭā paralokārthamīpsatām
tasyāśca yat phalaṃ sarvaṃ tat te yakṣa ! bhaviṣyati /
anyacca te prayacchāmi puṣṭyarthaṃ sannibodha tat
bhavato vaiśvadevānte nāmoccāraṇapūrvakam /
etat taveti dāsyanti bhavato balimūrjitam
yaḥ saṃskṛtāśī vidhivacchucirantastathā bahiḥ /
alolupo jitastrīkastadgehamapavarjaya
pūjyante havyakavyābhyāṃ devatāḥ pitarastathā /
yāmayo 'tithayaścāpi tadgehaṃ yakṣa ! varjaya
yatra maitrī gṛhe bālavṛddhayoṣinnareṣu ca /
tathā svajanavargeṣu gṛhaṃ taccāpi varjaya
yoṣito 'biratā yatra na vahirgamanotsukāḥ /
lajjānvitāḥ sadā gehaṃ yakṣa ! tat parivarjaya
vayaḥ sambandhayogyāni śayanānyaśanāni ca /
yatra gehe tvayā yakṣa ! tadvarjyaṃ vacanānmama
yatra kāruṇikā nityaṃ sādhukarmaṇyavasthitāḥ /
sāmānyopaskarairyuktāstyajethā yakṣa ! tadgṛham
yatrāsanasthāstiṣṭhatsu guru-vṛddha-dvijātiṣu /
na tiṣṭhanti gṛhaṃ tacca varjyaṃ yakṣa ! tvayā sadā
tarugulmādibhirdhāraṃ na viddhaṃ yasya veśmanaḥ /
marmabhedo 'thavā puṃsastacchreyo bhavanaṃ na te
devatāpitṛbhṛttyānāmatithīnāñca vartanam /
ysāyavaśiṣṭenānnena puṃsastasya gṛhaṃ tyaja // MarkP_50. 71 //
satyavākyān kṣamāśīlānahiṃstrānnānutāpinaḥ /
puruṣānīdṛśān yakṣa ! tyajethāścānasūyakān
bhartṛśuśrūṣaṇe yuktāmasatstrīsaṅgavarjitām /
kuṭumbabhartṛśeṣānnapuṣṭāñca tyaja yoṣitam
yajanādhyayanābhyāsadānāsaktamatiṃ sadā /
yājanādhyāpanādānakṛtavṛttiṃ dvijaṃ tyaja
dānādhyayanayajñeṣu sadodyuktañca duḥ saha /
kṣatriyaṃ tyaja sacchulkaśastrājīvāttavetanam
tribhiḥ pūrvaguṇairyuktaṃ pāśupālya-vaṇijyayoḥ /
kṛṣeścāvāptavṛttiñca tyaja vaiśyamakalmaṣam
dānejhyā-dvijaśuśrūṣā-tatparaṃ yakṣa ! santyaja /
śūdrañca brāhmaṇādīnāṃśuśrūṣāvṛttipoṣakam
śrutismṛtyavirodhena kṛtavṛttirgṛhe gṛhī /
yatra tatra ca tatpatni tasyaivānugatātmikā
yatra putro guroḥ pūjāṃ devānāñca tathā pituḥ /
patnī ca bhartuḥ kurute tatrālakṣmībhayaṃ kutaḥ
sadānuliptaṃ sandhyāsu gṛhamambusamukṣitam /
kṛtapuṣpabaliṃ yakṣa ! na tvaṃ śaknoṣi vīkṣitum
bhāskarādṛṣṭaśayyāni nityāgnisalilāni ca /
sūryāvalokadīpāni lakṣmyā gehāni bhājanam
yatrokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī /
viṣājyatāmrapātrāṇi tadgṛhaṃ na tavāśrayaḥ
yatra kaṣṭakino vṛkṣā yatra niṣpāvavallarī /
bhāryā punarbhūrvalmīkastadyakṣa ! tava mandiram
yasmin gṛhe narāḥ pañca strītrayaṃ tāvatīśca gāḥ /
andhakārendhanāgniśca tadgṛhaṃ vasatistava
ekacchāgaṃ dvivāleyaṃ trigavaṃ pañcamāhiṣam /
ṣaḍaśvaṃ saptamātaṅgaṃ gṛhaṃ yakṣāśu śoṣaya
kuddāladātrapiṭakaṃ tadvat sthālyādibhājanam /
yatra tatraiva kṣiptāni tava dadyuḥ pratiśrayam
musalolūkhale strīṇāmāsyā tadvadudumbare /
avaskare mantraṇañca yakṣaitadupakṛt tava
laṅghyante yatra dhānyāni pakvāpakvāni veśmani /
tadvacchāstrāṇi tatra tvaṃ yatheṣṭaṃ cara duḥ saha
sthālīpidhāne yatrāgnirdatto darvophalena vā /
gṛhe tatra duriṣṭānāmaśeṣāṇāṃ samāśrayaḥ
mānuṣāsthi gṛhe yatra divārātraṃ mṛtasthitiḥ /
tatra yakṣa ! tavāvāsastathānyeṣāñca rakṣasām
adattvā bhuñjate ye vai bandhoḥ piṇḍaṃ tathodakam /
sapiṇḍān sodakāṃścaiva tatkāle tān narān bhaja
yatra padmapahāpadmau surabhirmokāśinī /
vṛṣabhairāvatau yatra kalpyante tadgṛhaṃ tyaja
aśastrā devatā yatra saśastrāścāhavaṃ vinā /
kalpyante manujairarcyāstat parityaja mandiram
paurajānapadairyatra prākprasiddhamahotsavāḥ /
kriyante pūrvavad gehe na tvaṃ tatra gṛhe cara
śūrpavātaghaṭāmbhobhiḥ strānaṃ vastrāmbuvipruṣaiḥ /
nakhāgrasalilaiścaiva tān yāhi hatalakṣaṇān
deśācārān samayān jñātidharmaṃ
japaṃ hopaṃ maṅgalaṃ devateṣṭim /
samyakśaucaṃ vidhivallokavādān
puṃsastvayā kurvato māstu saṅgaḥ
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā duḥ sahaṃ brahmā tatraivāntaradhīyata /
cakāra śāsanaṃ so 'pi tathā paṅkajajanmanaḥ
Original text: Mārkaṇḍeyapurāṇa, 1-93 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0