Markandeya Purana · Chapter 49

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sṛṣṭiprakāraṇanāmāṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
ūnapañcāśo 'dhyāyaḥ- 49
krauṣṭukiruvāca
arvākstrotastu kathito bhavatā yastu mānuṣaḥ /
brahman ! vistarato brūhi brahmā samasṛjadyathā

yathā ca varṇānasṛjadyad guṇāśca mahāmate /
yacca yeṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ vadasva tat

mārkaṇḍeya uvāca
brahmaṇaḥ sṛjataḥ pūrvaṃ satyābhidhyāyinastathā /
mithunānāṃ sahasrantu mukhāt so 'thāsṛjanmune

jātāste hyu papadyante sattvodriktāḥ svatejasaḥ /
sahasramanyadvakṣasto mithunānāṃ sasarja ha

te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ /
sasarjānyate sahasrantu dvandvānāmūrutaḥ punaḥ

rajastamobhyāmudriktā īhāśīlāstu te smṛtāḥ /
padbhyāṃ sahasramanyacca mithunānāṃ sasarja ha

udriktāstamasā sarve niḥ śrīkā hyalpacetasaḥ /
tataḥ saṃharṣamāṇāste dvandvotpannāstu prāṇinaḥ

anyonyahṛrcchyāviṣṭā maithunāyopacakramuḥ /
tataḥ prabhṛti kalpe 'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ

māsi māsyārtavaṃ yat tu na tadāsīttu yoṣitām /
tasmāttadā na suṣuvuḥ sevitairapi maithunaiḥ

āyuṣo 'nte prasūyante mithunānyeva tāḥ sakṛt /
tataḥ prabhṛti kalpe 'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ

dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate sakṛt /
śabdādirviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇaḥ

ityeṣā mānuṣī sṛṣṭiryā pūrvaṃ vai prajāpateḥ /
tasyānvavāyasambhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat

saritsaraḥ samudrāṃśca sevante parvatānapi /
tāstadā hyalpaśītoṣṇā yuge tasmiṃścaranti vai

tṛptiṃ svābhāvikīṃ prāptā viṣayeṣu mahāmate /
na tāsāṃ pratighāto 'sti na dveṣo nāpi matsaraḥ

parvatodadhisevinyo hyaniketāstu sarvaśaḥ /
tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ

piśācoragarakṣāṃsi tathā matsariṇo janāḥ /
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva nakrā matsyāḥ sarīsṛpāḥ

avārakā hyaṇḍajā vā te hyadharmaprasūtayaḥ /
na mūlaphalapuṣpāṇi nārtavā vatsarāṇi ca

sarvakālasukhaḥ kālo nātyarthaṃ gharmaśītatā /
kālena gacchatā teṣāṃ citrā siddhirajāyata

tataśca teṣāṃ pūrvāhne madhyāhne ca vitṛptatā /
punastathecchatāṃ tṛptiranāyāsena sābhavat

icchatāñca tathāyāso manasaḥ samajāyata /
apāṃ saukṣmyaṃ tatastāsāṃ siddhirnānārasollasā

samajāyata caivānyā sarvakāmapradāyinī /
asaṃskāryaiḥ śarīraiśca prajāstāḥ sthirayauvanāḥ

tāsāṃ vinā tu saṃkalpaṃ jāyante mithunāḥ prajāḥ /
samaṃ janma ca rūpañca mriyante caiva tāḥ samam

anicchādveṣasaṃyuktā vartante tu parasparam /
tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamatāṃ vinā

tatvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu /
āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti na ca kleśādvipattayaḥ

kvacit kvacit punaḥ sābhūt kṣitirbhāgyena sarvaśaḥ /
kālena gacchatā nāśamupayānti yathā prajāḥ

tathā tāḥ kramaśo nāśaṃ jagmuḥ sarvatra siddhayaḥ /
tāsu sarvāsu naṣṭāsu nabhasaḥ pracyutā narāḥ

prāyaśaḥ kalpavṛkṣāste saṃbhūtā gṛhasaṃjñitāḥ /
sarve pratyupabhogāśca tāsaṃ tebhyaḥ prajāyate

vartayanti sma tebhyastāstretāyugamukhe tadā /
tataḥ kālena vai rāgastāsāmākasmiko 'bhavat

māsi māsyārtavotpattyā garbhotpattiḥ punaḥ punaḥ /
rāgotpattyā tatastāsāṃ vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ

brahmannanvapareṣāntu petuḥ śākhā mahīruhām /
vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca

teṣveva jāyate teṣāṃ gandhavarṇarasānvitam /
amākṣikaṃ māhavīryaṃ puṭake puṭake madhu

tena vā vartayanti sma mukhe treyāyugasya vai /
tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhānvitāstu tāḥ

vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇanta mamatvāviṣṭacetasaḥ /
neśustenāpacāreṇa te 'pi tāsāṃ mahīruhāḥ

tato dvandvānyajāyante śītoṣṇakṣunmukhāni vai /
tāstaddvandvopaghātārthaṃ cakruḥ pūrvaṃ purāṇi tu

marudhanvaṣu durgeṣu parvateṣu darīṣu ca /
saṃśrayanti ca durgāṇi vārkṣaṃ pārvatamaudakam

kṛtrimañca tathā durgaṃ mitvā mitvātmano/ṅgulaiḥ /
mānārthāni pramāṇāni tāstu pūrvaṃ pracakrire

paramāṇuḥ paraṃ sūkṣmaṃ traṣareṇurmahīrajaḥ /
bālāgrañcaiva likṣāṃ ca yūkāṃ cātha yavodaram

kramādaṣṭaguṇānyāhuryavānaṣṭau tathāṅgulam /
ṣaḍaṅgulaṃ padaṃ tacca vitastirdviguṇaṃ smṛtam

dve vitastī tathā hasto brāhmyatīrthādiveṣṭanaḥ /
caturhastaṃ dhanurdaṇḍo nāḍikāryugameva ca

dhanuṣāṃ dve sahasre tu gavyūtistaccaturguṇam /
proktañca yojavanaṃ prājñaiḥ saṃkhyānārthamidaṃ param

caturṇāmatha durgāṇāṃ svasamutthāni trīṇi tu /
caturthaṃ kṛtrimaṃ durgaṃ te cakruryatnatastu vai

purañca kheṭakañcaiva tadvad droṇīmukhaṃ dvija /
śākhānagarakañcāpi tathā karvaṭakaṃ dramī

grāmaṃ saghoṣavinyāsaṃ teṣu cāvasathān pṛthak /
sotsedhavaprakārañca sarvataḥ parikhāvṛtam

yojanārdhārdhaviṣkambhamaṣṭabhāgāyataṃ puram /
prāgudakpravaṇaṃ śastaṃ śuddhavaṃśabahirgamam

tadardhena tathā kheṭaṃ tatpādena ca karvaṭam /
nyūnaṃ droṇīmukhaṃ tasmādantabhāgena cocyate

prākāraparikhāhīnāṃ puraṃ kharvaṭamucyate /
śākhānagarakañcānyanmantrisāmantabhuktimat

tathā śūdrajanaprāyāḥ svasamṛddhikṛṣībalāḥ /
kṣetropabhogyabhūmadhye vasatirgrāmasaṃjñitā

anyasmānnagarāderyā kāryamuddiśya mānavaiḥ /
kriyate vasatiḥ sā vai vijñeyā vasatirnaraiḥ

duṣṭaprāyo vinā kṣetraiḥ parabhūmicaro balī /
grāma eva dramīsaṃjño rājavallabhasaṃśrayaḥ

śakaṭārūḍhabhāṇḍaiśca gopālairvipaṇaṃ vinā /
gosamūhaistathā ghoṣo yatrecchābhūmiketanaḥ

ta evaṃ nagarādīṃstu kṛtvā vāsārthamātmanaḥ /
niketanāni dvandvānāṃ cakrurāvasathāya vai

gṛhākārā yathā pūrvaṃ teṣāmāsannahīruhāḥ /
tathā saṃsmṛtya tatsarvaṃ cakrurveśmāni tāḥ prajāḥ

vṛkṣasyaivaṅgatāḥ śākhāstathaivañcāparī gatāḥ /
natāścaivonnatāścaiva tadvacchākhāḥ pracakrire

yāḥ śākhāḥ kalpavṛkṣāṇāṃ pūrvamāsan dvijottama /
tā eva śākhā gehānāṃ śālātvaṃ tena tāsu tat

kṛtvā dvandvopaghātante vārtopāyamacintayan /
naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣvaśeṣataḥ

viṣādavyākulāstā vai prajāstṛṣṇākṣudhārditāḥ /
tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāmukhe tadā

vārtāsvasādhitā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ /
tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni nimnagatāni vai

vṛṣṭyāvaruddhairabhavat strotaḥ khātāni nimnagāḥ /
ye purastādapāṃ stokā āpannāḥ pṛthivītale

tato bhūmeśca saṃyogādoṣadhyastāstadā bhavan /
aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa

ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire /
prādurbhāvastu tretāyāmādyo 'yamauṣadhasya tu

tenauṣadhena vartante prajāstretāyuge mune /
rāgalobhau samāsādya prajāścākasmikau tadā

tatastāḥ paryagvahṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān /
vṛkṣagulmauṣadhīścaivamātmanyāyādyathābalam

tena doṣeṇa tā neśurauṣadhyo miṣatāṃ dvija /
agrasad bhūryugapattāstadauṣadhyo mahāmate

punastāsu praṇaṣṭāsu vibhrāntāstāḥ punaḥ prajāḥ /
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ kṣudhārtāḥ parameṣṭhinam

sa cāpi tattvato jñātvā tadā grastāṃ vasundharām /
vatsaṃ kṛtvā sumeruntu dudoha bhagavān vibhuḥ

dugdheyaṃ gaustadā tena śasyāni pṛthivītale /
jajñire tāni bījāni grāmyāraṇyāstu tāḥ punaḥ

oṣadhyaḥ phalapākāntā gaṇāḥ saptadaśā smṛtāḥ /
vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ

priyaṅgavo hyudārāśca koradūṣāḥ sacīnakāḥ /
māṣā mudgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ

āḍhakāścaṇakāścaiva gaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ /
ityetā oṣadhīnāntu grāmyāṇāṃ jātayaḥ purā

oṣadhyo jajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa /
vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ

priyaṅgusaptamā hyete aṣṭamāstu kulatthakāḥ /
śyāmākāstvatha nīvārā yattilā sagavedhukāḥ

kuruvindā markaṭakāstathā veṇuyavāśca ye /
grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyaśca caturdaśa

yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prarohanti tāḥ punaḥ /
tataḥ sa tāsāṃ vṛddhyarthaṃ vārtopāyañcakāra ha

brahmā svayambhūrbhagavān hastasiddhiñca karmajām /
tataḥ prabhṛtyathauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire

saṃsiddhāyāntu vārtāyāṃ tatastāsāṃ svayaṃ prabhuḥ /
maryādāṃ sthāpayāmāsa yathānyāyaṃ yathāguṇam

varṇānāmāśramāṇāñca dharmān dharmabhṛtāṃvara /
lokānāṃ sarvavarṇānāṃ samyagdharmārthapālinām

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām /
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvartatām /
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartatām

aṣṭāśītisahasrāṇāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām /
smṛtaṃ teṣāntu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām

saptarṣoṇāntu yat sthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām /
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥ kṣayam /
yogināmamṛtaṃ sthānamiti vai sthānakalpanā