માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 50

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે સૃષ્ટિપ્રકરણે એકોનપઞ્ચાશદધ્યાયઃ
પઞ્યાશો ઽધ્યાયઃ- 50
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતો ઽભિદ્યાયતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે માનસીઃ પ્રજાઃ ।
તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સહ

ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્તન્ત ગાત્રેબ્યસ્તસ્ય ધીમતઃ ।
તે સર્વે સમવર્તન્ત યે મયા પ્રગુદાહૃતાઃ

દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાન્તાશ્ચ ત્રૈગુણ્યવિષયાઃ સ્મૃતાઃ ।
એવંભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સર્વા ન વ્યવર્ધન્ત ધીમતઃ ।
અથાન્યાન્માનસાન્ પુત્રાનુ સદૃશાનાત્મનો ઽસૃજત્

ભૃગું પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમઙ્ગિરસન્તથા ।
મરીચિં દક્ષમત્રિઞ્ચ વસિષ્ટઞ્ચૈવ માનસમ્

નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયઙ્ગતાઃ ।
તતો ઽસૃજત્ પુનર્બ્રહ્મા રુદ્રં ક્રોધાત્મસમ્ભવમ્

સઙ્કલ્પઞ્ચૈવ ધર્મઞ્ચ પૂર્વેષામપિ પૂર્વજમ્ ।
સનન્દનાદયો યે ચ પૂર્વં સૃષ્ટાઃ સ્વયંભુવા

ન તે લોકેષુ સજ્જન્તો નિરપેક્ષાઃ સમાહિતાઃ ।
સર્વે તે ઽનાગતજ્ઞાના વીતરાગા વિમત્સરાઃ

તેષ્વેવં નિરપેક્ષેષુ લોકસૃષ્ટૌ મહાત્મનઃ ।
બ્રહ્મણો ઽબૂન્મહાક્રોધસ્તત્રોત્પન્નોર્ઽકસન્નિભઃ

અર્ધનારીનરવપુઃ પુરુષો ઽતિશરીરવાન્ ।
વિભજાત્માનમિત્યુક્ત્વા સ તદાન્તર્દધે તતઃ

સ ચોક્તો વૈ પૃથક્ સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં તથાકરોત્ ।
બિભેદ પુરુષત્વઞ્ચ દશધા ચૈકધા તુ સઃ

સૌમ્યાસૌમ્યૈસ્તથા શાન્તૈઃ પુંસ્ત્વં સ્ત્રીત્વઞ્ચ સ પ્રભુઃ ।
બિભેદ બહુધા દેવઃ પુરુષૈરસિતૈઃ સિતૈઃ

તતો બ્રહ્માત્મસમ્ભૂતં પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવં પ્રભુઃ ।
આત્મનઃ સદૃશં કૃત્વા પ્રજાપાલો મનું દ્વિજ

શતરૂપાઞ્ચ તાં નારીં તપોનિર્ધૂતકલ્મષામ્ ।
સ્વાયમ્ભુવો મનુર્દેવઃ પત્નીત્વે જગૃહે વિભુઃ

તસ્માચ્ચ પુરુષાત્ પુત્રૌ શતરૂપા વ્યજાયત ।
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રખ્યાતાવાત્મકર્મભિઃ

કન્યે દ્વે ચ તથા ઋદ્ધિં પ્રસૂતિઞ્ચ તતઃ પિતા ।
દદૌ પુર્સૂતિં દક્ષાય તથા ઋદ્ધિં રુચેઃ પુરા

પ્રજાપતિઃ સ જગ્રાહ તયોર્યજ્ઞઃ સદક્ષિણઃ ।
પુત્રો જજ્ઞે મહાભાગ ! દમ્પતીમિથુનં તતઃ

યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાન્તુ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે ।
યામા ઇતિ સમાખ્યાતા દેવાઃ સ્વાયમ્ભુવો ઽન્તરે

તસ્ય પુત્રાસ્તુ યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાં સભાસ્વરાઃ ।
પ્રસૂત્યાઞ્ચ તથા દક્ષશ્ચતસ્ત્રો વિંશતિસ્તથા

સસર્જ કન્યાસ્તાસાઞ્ચ સમ્યઙ્નામાનિ મે શૃણુ ।
શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ધૃતિસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્મેધા ક્રિયા તથા

બુદ્ધિર્લજ્જા વપુઃ શાન્તિઃ સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશી ।
પત્ન્યર્થે પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ

તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ ।
ખ્યાતિઃ સત્યથ સમ્ભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિસ્તથા ક્ષમા

સન્તતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા ।
ભૃગુર્ભવો મરીચિશ્ચ તથા ચૈવાઙ્ગિરા મુનિઃ

પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુશ્ચ ઋષયસ્તથા ।
વસિષ્ઠો ઽત્રિસ્તથા વહ્નિઃ પિતરશ્ચ યથાક્રમમ્

ખ્યાત્યાદ્યા જગૃહુઃ કન્યા મુનયો મુનિસત્તમાઃ ।
શ્રદ્ધા કામં શ્રીશ્ચ દર્પં નિયમં ધૃતિરાત્મજમ્

સન્તોષઞ્ચ તથા તુષ્ટિર્લોભં પુષ્ટિરજાયત ।
મેધા શ્રુતં ક્રિયા દણ્ડં નયં વિનયમેવ ચ

બોધં બુદ્ધિસ્તથા લજ્જા વિનયં વપુરાત્મજમ્ ।
વ્યવસાયં પ્રજજ્ઞે વૈ ક્ષેમં શાન્તિરસૂયત

સુખં સિદ્ધિર્યશઃ કીર્તિરિત્યેતે ધર્મયોનયઃ ।
કામાદતિમુદં હર્ષં ધર્મપૌત્રમસૂયત

હિંસા ભાર્યા ત્વધર્મસ્ય તસ્યાં જજ્ઞે તથાનૃતમ્ ।
કન્યા ચ નિરૃતિસ્તસ્યાં સુતૌ દ્વૌ નરકં ભયમ્

માયા ચ વેદના ચૈવ મિથુનં દ્વયમેતયોઃ ।
તયોર્જજ્ઞે ઽથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્

વેદનાત્મસુતઞ્ચાપિ દુઃખં જજ્ઞે ઽથ રૌરવાત્ ।
મૃત્યોર્વ્યાધિ-જરા-શોક-તૃષ્ણા-ક્રોધાશ્ચ જજ્ઞિરે

દુઃ ખોદ્ભવાઃ સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે વાધર્મલક્ષણાઃ ।
નૈષાં ભાર્યાસ્તિ પુત્રો વા સર્વે તે હ્યૂર્ધ્વરેતસઃ ॥ મર્ક્પ્_50. 32 ॥
નિરૃતિશ્ચ તથા ચાન્યા મૃત્યોર્ભાર્યાભવન્મુને ।
અલક્ષ્મીર્નામ તસ્યાઞ્ચ મૃત્યોઃ પુત્રાશ્ચતુર્દશ

અલક્ષ્મીપુત્રકા હ્યેતે મૃત્યોરાદેશકારિણઃ ।
વિનાશકાલેષુ નરાન્ ભજન્ત્યેતે શૃણુષ્વ તાન્

ઇન્દ્રિયેષુ દશસ્વેતે તથા મનસિ ચ સ્થિતાઃ ।
સ્વે સ્વે નરં સ્ત્રિયં વાપિ વિષયે યોજયન્તિ હિ

અથેન્દ્રિયાણિ ચાક્રમ્ય રાગક્રોધાદિભિર્નરાન્ ।
યોજયન્તિ યથા હાનિં યાન્ત્યધર્માદિભિર્દ્વિજ

અહઙ્કારગતશ્ચાન્યસ્તથાન્યો બુદ્ધિસંસ્થિતઃ ।
વિનાશાય નરાઃ સ્ત્રીણાં યતન્તે મહોસંશ્રિતાઃ

તથૈવાન્યો ગૃહે પુંસાં દુઃ સહો નામ વિશ્રુતઃ ।
ક્ષુત્ક્ષામો ઽધોમુખો નગ્રશ્ચીરી કાકસમસ્વનઃ

સ સર્વાન્ ખાદિતું સૃષ્ટો બ્રહ્મણા તમસો નિધિઃ ।
દંષ્ટ્રાકરાલમત્યર્થં વિવૃતાસ્યં સુભૈરવમ્

તમત્તુકામમાહેદં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
સર્વબ્રહ્મમયઃ શુદ્ધઃ કારણં જગતો ઽવ્યયઃ

બ્રહ્મોવાચ
નાત્તવ્યન્તે જગદિદં જહિ કોપં શમં વ્રજ ।
ત્યજૈનાન્તામસી વૃત્તિમપાસ્ય રજસઃ કલામ્

દુઃ સહ ઉવાચ
ક્ષુત્ક્ષામો ઽસ્મિ જગન્નાથ ! પિપાસુશ્ચાપિ દુર્બલઃ ।
કથં તૃપ્તિમિયાન્નાથ ! ભવેયં બલવાન્ કથમ્ ।
કશ્ચાશ્રયો મમાક્યાહિ વર્તેયં યત્ર નિર્વૃતઃ

બ્રહ્મોવાચ
તવાશ્રયો ગૃહં પુંસાં જનશ્ચાધાર્મિકો બલમ્ ।
પુષ્ટિં નિત્યક્રિયાહાન્યા ભવાન્ વત્સ ! ગમિષ્યતિ

વૃથાસ્ફોટાશ્ચ તે વસ્ત્રમાહારઞ્ચ દદામિ તે ।
ક્ષતં કીટાવપન્નઞ્ચ તથા શ્વબિરવેક્ષિતમ્

ભગ્નભાણાગતન્તદ્વન્મુખવાતોપશામિતમ્ ।
ઉચ્છિષ્ટાપક્વમાસ્વિન્નમવલીઢમસંસ્કૃતમ્

ભગ્નાસનસ્થિતૈર્ભુક્તમાસન્નાગતમેવ ચ ।
વિદિઙ્મુખં સન્ધ્યયોશ્ચ નૃત્યવાદ્યસ્વનાકુલમ્

ઉદક્યોપહતં ભુક્તમુદક્યા દૃષ્ટમેવ ચ ।
યચ્ચોપઘાતવત્ કિઞ્ચિદ્ ભક્ષ્યં પેયમથાપિ વા

એતાનિ તવ પુષ્ટ્યર્થમન્યચ્ચાપિ દદામિ તે ।
અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તમસ્નાતૈર્યદવજ્ઞયા

યન્નામ્બુપૂર્વકં ક્ષિપ્તમનર્થોકૃતમેવ ચ ।
ત્યક્તુમાવિષ્કૃતં યત્ તુ દત્તં ચૈવાતિવિસ્મયાત્

દુષ્ટં ક્રુદ્ધાર્તદત્તઞ્ચ યક્ષ તદ્ભાગિ તત્ ફલમ્ ।
યચ્ચ પૌનર્ભવઃ કિઞ્ચિત્ કરોત્યામુષ્મિકં ક્રમમ્

યચ્ચ પૌનર્ભવા યોષિત્ તદ્યક્ષ ! તવ તૃપ્તયે ।
કન્યાશુલ્કોપધાનાય સમુપાસ્તે ધનક્રિયાઃ

તથૈવ યક્ષ ! પુષ્ટ્યર્થમસચ્છાસ્ત્રક્રિયાશ્ચ યાઃ ।
યચ્ચાર્થનિર્વૃતં કિઞ્ચિદધીતં યન્ન સત્યતઃ

તત સર્વં તવ કાલાંશ્ચ દદામિ તવ સિદ્ધયે ।
ગુર્વિણ્યભિગમે સન્ધ્યાનિત્યકાર્યવ્યતિક્રમે

અસચ્છાસ્ત્રક્રિયાલાપદૂષિતેષુ ચ દુઃ સહ ।
તવાભિભવસામર્થ્યં ભવિષ્યતિ સદા નૃષુ

પઙ્ક્તિભેદે વૃથાપાકે પાકભેદે તથા ક્રિયા ।
નિત્યઞ્ચ ગેહકલહે ભવિતા વસતિસ્તવ

અપોષ્યમાણે ચ તથા ભૃત્યે ગોવાહનાદિકે ।
અસન્ધ્યાભ્યુક્ષિતાગારે કાલે ત્વત્તો ભયં નૃણામ્

નક્ષત્રગ્રહપીડાસુ ત્રિવિધોત્પાતદર્શને ।
અશાન્તિકપરાન્ યક્ષ ! નરાનભિભવિષ્યસિ

વૃથોપવાસિનો મર્ત્યા દ્યૂતસ્ત્રીષુ સદા રતાઃ ।
ત્વદ્ભાષણોપકર્તારો વૈડાલવ્રતિકાશ્ચ યે

અબ્રહ્મચારિણાધીતમિજ્યા ચાવિદુષા કૃતા ।
તપોવને ગ્રામ્યભુજાં તથૈવાનિર્વજિતાત્મનામ્

બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વિશાં શૂદ્રાણાઞ્ચ સ્વકર્મતઃ ।
પરિચ્યુતાનાં યા ચેષ્ટા પરલોકાર્થમીપ્સતામ્

તસ્યાશ્ચ યત્ ફલં સર્વં તત્ તે યક્ષ ! ભવિષ્યતિ ।
અન્યચ્ચ તે પ્રયચ્છામિ પુષ્ટ્યર્થં સન્નિબોધ તત્

ભવતો વૈશ્વદેવાન્તે નામોચ્ચારણપૂર્વકમ્ ।
એતત્ તવેતિ દાસ્યન્તિ ભવતો બલિમૂર્જિતમ્

યઃ સંસ્કૃતાશી વિધિવચ્છુચિરન્તસ્તથા બહિઃ ।
અલોલુપો જિતસ્ત્રીકસ્તદ્ગેહમપવર્જય

પૂજ્યન્તે હવ્યકવ્યાભ્યાં દેવતાઃ પિતરસ્તથા ।
યામયો ઽતિથયશ્ચાપિ તદ્ગેહં યક્ષ ! વર્જય

યત્ર મૈત્રી ગૃહે બાલવૃદ્ધયોષિન્નરેષુ ચ ।
તથા સ્વજનવર્ગેષુ ગૃહં તચ્ચાપિ વર્જય

યોષિતો ઽબિરતા યત્ર ન વહિર્ગમનોત્સુકાઃ ।
લજ્જાન્વિતાઃ સદા ગેહં યક્ષ ! તત્ પરિવર્જય

વયઃ સમ્બન્ધયોગ્યાનિ શયનાન્યશનાનિ ચ ।
યત્ર ગેહે ત્વયા યક્ષ ! તદ્વર્જ્યં વચનાન્મમ

યત્ર કારુણિકા નિત્યં સાધુકર્મણ્યવસ્થિતાઃ ।
સામાન્યોપસ્કરૈર્યુક્તાસ્ત્યજેથા યક્ષ ! તદ્ગૃહમ્

યત્રાસનસ્થાસ્તિષ્ઠત્સુ ગુરુ-વૃદ્ધ-દ્વિજાતિષુ ।
ન તિષ્ઠન્તિ ગૃહં તચ્ચ વર્જ્યં યક્ષ ! ત્વયા સદા

તરુગુલ્માદિભિર્ધારં ન વિદ્ધં યસ્ય વેશ્મનઃ ।
મર્મભેદો ઽથવા પુંસસ્તચ્છ્રેયો ભવનં ન તે

દેવતાપિતૃભૃત્ત્યાનામતિથીનાઞ્ચ વર્તનમ્ ।
ય્સાયવશિષ્ટેનાન્નેન પુંસસ્તસ્ય ગૃહં ત્યજ ॥ મર્ક્પ્_50. 71 ॥
સત્યવાક્યાન્ ક્ષમાશીલાનહિંસ્ત્રાન્નાનુતાપિનઃ ।
પુરુષાનીદૃશાન્ યક્ષ ! ત્યજેથાશ્ચાનસૂયકાન્

ભર્તૃશુશ્રૂષણે યુક્તામસત્સ્ત્રીસઙ્ગવર્જિતામ્ ।
કુટુમ્બભર્તૃશેષાન્નપુષ્ટાઞ્ચ ત્યજ યોષિતમ્

યજનાધ્યયનાભ્યાસદાનાસક્તમતિં સદા ।
યાજનાધ્યાપનાદાનકૃતવૃત્તિં દ્વિજં ત્યજ

દાનાધ્યયનયજ્ઞેષુ સદોદ્યુક્તઞ્ચ દુઃ સહ ।
ક્ષત્રિયં ત્યજ સચ્છુલ્કશસ્ત્રાજીવાત્તવેતનમ્

ત્રિભિઃ પૂર્વગુણૈર્યુક્તં પાશુપાલ્ય-વણિજ્યયોઃ ।
કૃષેશ્ચાવાપ્તવૃત્તિઞ્ચ ત્યજ વૈશ્યમકલ્મષમ્

દાનેઝ્યા-દ્વિજશુશ્રૂષા-તત્પરં યક્ષ ! સન્ત્યજ ।
શૂદ્રઞ્ચ બ્રાહ્મણાદીનાંશુશ્રૂષાવૃત્તિપોષકમ્

શ્રુતિસ્મૃત્યવિરોધેન કૃતવૃત્તિર્ગૃહે ગૃહી ।
યત્ર તત્ર ચ તત્પત્નિ તસ્યૈવાનુગતાત્મિકા

યત્ર પુત્રો ગુરોઃ પૂજાં દેવાનાઞ્ચ તથા પિતુઃ ।
પત્ની ચ ભર્તુઃ કુરુતે તત્રાલક્ષ્મીભયં કુતઃ

સદાનુલિપ્તં સન્ધ્યાસુ ગૃહમમ્બુસમુક્ષિતમ્ ।
કૃતપુષ્પબલિં યક્ષ ! ન ત્વં શક્નોષિ વીક્ષિતુમ્

ભાસ્કરાદૃષ્ટશય્યાનિ નિત્યાગ્નિસલિલાનિ ચ ।
સૂર્યાવલોકદીપાનિ લક્ષ્મ્યા ગેહાનિ ભાજનમ્

યત્રોક્ષા ચન્દનં વીણા આદર્શો મધુસર્પિષી ।
વિષાજ્યતામ્રપાત્રાણિ તદ્ગૃહં ન તવાશ્રયઃ

યત્ર કષ્ટકિનો વૃક્ષા યત્ર નિષ્પાવવલ્લરી ।
ભાર્યા પુનર્ભૂર્વલ્મીકસ્તદ્યક્ષ ! તવ મન્દિરમ્

યસ્મિન્ ગૃહે નરાઃ પઞ્ચ સ્ત્રીત્રયં તાવતીશ્ચ ગાઃ ।
અન્ધકારેન્ધનાગ્નિશ્ચ તદ્ગૃહં વસતિસ્તવ

એકચ્છાગં દ્વિવાલેયં ત્રિગવં પઞ્ચમાહિષમ્ ।
ષડશ્વં સપ્તમાતઙ્ગં ગૃહં યક્ષાશુ શોષય

કુદ્દાલદાત્રપિટકં તદ્વત્ સ્થાલ્યાદિભાજનમ્ ।
યત્ર તત્રૈવ ક્ષિપ્તાનિ તવ દદ્યુઃ પ્રતિશ્રયમ્

મુસલોલૂખલે સ્ત્રીણામાસ્યા તદ્વદુદુમ્બરે ।
અવસ્કરે મન્ત્રણઞ્ચ યક્ષૈતદુપકૃત્ તવ

લઙ્ઘ્યન્તે યત્ર ધાન્યાનિ પક્વાપક્વાનિ વેશ્મનિ ।
તદ્વચ્છાસ્ત્રાણિ તત્ર ત્વં યથેષ્ટં ચર દુઃ સહ

સ્થાલીપિધાને યત્રાગ્નિર્દત્તો દર્વોફલેન વા ।
ગૃહે તત્ર દુરિષ્ટાનામશેષાણાં સમાશ્રયઃ

માનુષાસ્થિ ગૃહે યત્ર દિવારાત્રં મૃતસ્થિતિઃ ।
તત્ર યક્ષ ! તવાવાસસ્તથાન્યેષાઞ્ચ રક્ષસામ્

અદત્ત્વા ભુઞ્જતે યે વૈ બન્ધોઃ પિણ્ડં તથોદકમ્ ।
સપિણ્ડાન્ સોદકાંશ્ચૈવ તત્કાલે તાન્ નરાન્ ભજ

યત્ર પદ્મપહાપદ્મૌ સુરભિર્મોકાશિની ।
વૃષભૈરાવતૌ યત્ર કલ્પ્યન્તે તદ્ગૃહં ત્યજ

અશસ્ત્રા દેવતા યત્ર સશસ્ત્રાશ્ચાહવં વિના ।
કલ્પ્યન્તે મનુજૈરર્ચ્યાસ્તત્ પરિત્યજ મન્દિરમ્

પૌરજાનપદૈર્યત્ર પ્રાક્પ્રસિદ્ધમહોત્સવાઃ ।
ક્રિયન્તે પૂર્વવદ્ ગેહે ન ત્વં તત્ર ગૃહે ચર

શૂર્પવાતઘટામ્ભોભિઃ સ્ત્રાનં વસ્ત્રામ્બુવિપ્રુષૈઃ ।
નખાગ્રસલિલૈશ્ચૈવ તાન્ યાહિ હતલક્ષણાન્

દેશાચારાન્ સમયાન્ જ્ઞાતિધર્મં
જપં હોપં મઙ્ગલં દેવતેષ્ટિમ્ ।
સમ્યક્શૌચં વિધિવલ્લોકવાદાન્
પુંસસ્ત્વયા કુર્વતો માસ્તુ સઙ્ગઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા દુઃ સહં બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત ।
ચકાર શાસનં સો ઽપિ તથા પઙ્કજજન્મનઃ