Markandeya Purana · Chapter 48

iti śrī mārkaṇḍeyapurāṇe prākṛtavaikṛtasargo nāma saptacātvāriṃśo 'dhyāyaḥ
aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ- 48
krauṣṭukiruvāca
samāsāt kathitā sṛṣṭiḥ samyag bhagavatā mama /
devādīnāṃ bhavaṃ brahman vistarāttu bravīhi me

mārkaṇḍeya uvāca
kuśalākuśalairbrahman ! bhāvitā pūrvakamarmabhiḥ /
khyātā tathā hyanirmuktāḥ pralaye hyu pasaṃhṛtāḥ

devādyāḥ sthāvarāntāśca prajā brahmaṃścaturvidhāḥ /
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāstadā

tato devāsurān pitṝn mānuṣāṃśca catuṣṭayam /
sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat

yuktātmanastamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ /
sisṛkṣorjaghanāt pūrvamasurā jajñire tataḥ

utsasarja tatastāntu tamomātrātmikāṃ tanum /
sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata

anyāṃ tanumupādāya sisṛkṣuḥ prītimāpa saḥ /
sattvodrekāstato devā mukhatastasya jajñire

utsasarja ca bhūteśastanuṃ tāmapyasau vibhuḥ /
sā cāpaviddhā divasaṃ sattvaprāyamajāyat

sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum /
pitṛvanmanyamānasya pitarastasya jajñire

sṛṣṭvā pitṝnutsasarja tanuṃ tāmapi sa prabhuḥ /
sā cotsṛṣṭābhavat sandhyā divananaktāntarasthitā

rajomātrātmikāmanyāṃ tanuṃ bheje 'tha sa prabhuḥ /
tato manuṣyāḥ sambhūtā rajomātrāsamudbhavāḥ

sṛṣṭvā manuṣyān sa vibhurutsasarja tanuṃ tataḥ /
jyotsnā samabhavat sā ca naktānte 'harmukhe ca yā

ityetāstanavastasya devadevasya dhīmataḥ /
khyātā rātryahanī caiva sandhyā jyotsnā ca vai dvija

jyotstanā sandhyā tathaivāha---sattvamātrātmakaṃ trayam /
tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmāt triyāmikā

tasmād devā divā rātrāvasurāstu balānvitāḥ /
jyotsnāgame ca manujāḥ sandhyāyāṃ pitarastathā

bhavanti balino 'dhṛṣyā vipakṣāṇāṃ na saṃśayaḥ /
tadviparyayamāsādya prayānti ca viparyayam

jyotsno rātryahanī sandhyā catvāryetāni vai prabhoḥ /
brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopaśritāni tu

catvāryetānyathotpādya tanumanyāṃ prajāpatiḥ /
rajastamomayīṃ rātrau jagṛhe kṣuttṛḍanvitaḥ

tadandhakāre kṣutkṣāmānasṛjad bhagavānajaḥ /
virūpān śmaśrulānattumārabdhāste ca tāṃ tanum

rakṣāma iti tebhyo 'nye ya ūcuste tu rākṣasāḥ /
khādāma iti ye cocuste yakṣā yakṣaṇāt dvija

tān dṛṣṭvā hyapriyeṇāsya keśāḥ śīryanta vedhasaḥ /
samārohaṇahīnāśca śiraso brahmaṇastu te

sarpaṇātte 'bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ /
sarpān dṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmame

varṇena kapilenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ /
dhyāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ

jajñire pibato vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ /
aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ

tataḥ svadehato 'nyāni vayāṃsi paśavo 'sṛjat /
mukhato 'jāḥ sasarjātha vakṣasaścāvayo 'sṛjat

gāvaścaivodarād brahmā pārśvābhyāñca vinirmame /
padbhyāñcāśvān sa mātaṅgān rāsabān śaśakān mṛgān

uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nānārūpāśca jātayaḥ /
oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire

evaṃ paśvoṣadhīḥ sṛṣṭvā hyayajaccādhvare vibhuḥ /
tasmādādau tu kalpasya tretāyugamukhe tadā

gaurajaḥ puruṣo meṣo aśvāśvataragardabhāḥ /
etān grāmyān paśūnāhurāraṇyāṃśca nibodha me

śvāpadaṃ dvikhuraṃ hastī vānarāḥ pakṣipañcamāḥ /
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ

gāyatrīñca ṛcañcaiva trivṛt somaṃ rathantaram /
agniṣṭomañca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ dhandaḥ stomaṃ pañcadaśantathā /
bṛhat sāma tathokathañca dakṣiṇādasṛjanmukhāt

sāmāni jagatīcchandaḥ stomaṃ pañcadaśantathā /
vairūpamatirātrañca nirmame paścimānmukhāt

ekaviśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca /
anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt

vidyuto 'śanimeghāśca rohitendradhanūṃṣi ca /
vayāṃsi ca sasarjādau kalpasya bhagavān vibhuḥ

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastalasya jajñire /
sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devāsurapitṝn prajāḥ

tato 'sṛjat sa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca /
yakṣān piśācān gandharvāṃstathaivāpsarasāṅgaṇān

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān /
avyayañca vyayañcaiva yadidaṃ sthāṇujaṅgamam

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭeḥ pratipedire /
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

hiṃstrāhiṃstre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte /
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ /
nānātvaṃ viniyogañca dhātaiva vyadadhāt svayam

nāma rūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāñca prapañcanam /
vedaśabdebhya evādau devādīnāñcakāra saḥ

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ /
śarvaryante prasūtānāmanyeṣāñca dadāti saḥ

yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye /
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

evaṃvidhāḥ sṛṣṭayastu brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ /
śarvaryante prabuddhasya kalpe kalpe bhavanti vai